XX asr oxiri – XXI asr boshlarida xalqaro munosabatlar diplomatiya tarixini kompleks tarzda tadqiq etish - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	257.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

XX asr oxiri – XXI asr boshlarida xalqaro munosabatlar diplomatiya tarixini kompleks tarzda tadqiq etish

Купить

Mundarija
Kirish 3 ……………………………………………………………………
I bob: XX asr oxiri XXI asr boshlaridagi xalqaro
–
munosabatlarning o ziga xos xususiyatlari.
’
I.1. XX asr oxiridagi xalqaro vaziyat . … .7
……… ………………… …
I.2. Sobiq Ittifoqning parchalanib ketishi va uning sabablari 15
………
I.3. XXI asr boshlaridagi xalqaro siyosatning o ziga xos
’
xususiyatlari .20
…………………………………………………………
II bob : Jahon hamjamiyati va O zbekiston munosabatlari.
’
II.1. O zbekiston Respublikasining xalqaro hamkorlik aloqalarning
’
boshlanishi . 28
…………………………………………………………
II.2. Markaziy Osiyoda tinchlikni saqlashda O zbekistonning tutgan
’
o rni . ..38
’ …… …………………………………………………………
Xulosa ..51
……………………………………………………………
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro yxati …52
’ ………………
Ilovalar. 54
……………………………………………………………
2

Kirish.
Mavzuning dolzarbligi: XX asrning so nggi o n yilligi ijtimoiy’ ’
dunyoqarash va jahon hamjamiyatining jo grofiy siyosiy tuzulishida tub
’ –
o zgarishlar davri bo lib tarixga kirdi. Jahon hamjamiyati yangi davrga qadam
’ ’
qo ydi. I.A.Karimov ta kidlaganidek: bugungi kunda xalqaro maydonda turli
’ ’ “…
siyosiy kuchlar o zining milliy va strategik rejalariga erishish uchun Erkinlik va
’ “
demokratiyani olg a siljitish niqobi ostida amalga oshirayotgan, uzoqni
’ ”
ko zlagan siyosatning asl mohiyati va maqsadlarini o z vaqtida sezish, anglash
’ ’
katta ahamiyat kasb etadi” 1
.
Shuning uchun XX asr oxiri XXI asr boshlarida xalqaro munosabatlar va
–
diplomatiya tarixini yangi adabiyotlar asosida yoritish bugungi kunning eng
dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Jamiyat va davlatlar tarixi shuni ko rsatadiki, biron bir mamlakat boshqa
’ –
davlatlar bilan hamkorlik qilmasdan taraqqiyotga erishgan emas. Sharq va G arb
’
mamlakatlarini bir biriga bog lagan Buyuk Ipak yo lining markazida
– ’ ’
joylashgan O zbekiston bir necha asrlardan buyon dinlar, millatlar va
’
madaniyatlarning tutashuv nuqtasi bo lib kelmoqda.
’
Mazkur tadqiqot quyidagi omillarga ko ra dolzarbdir:
’
Birinchidan, XXasr oxiri XXI asr boshlarida xalqaro munosabatlar va
–
diplomatiya tarixi yangi adabiyotlar asosida maxsus bitiruv malakaviy ish tarzida
hozirga qadar tadqiq qilinmagan;
Ikkinchidan, globallashuv jarayoni ro y berayotgan bir vaqtda xalqaro
’
munosabatlar va diplomatiya masalalarini yoritish nafaqat ilmiy balki, amaliy
ahamiyat ham kasb etadi;
Uchinchidan, jahon hamjamiyati va O zbekiston munosabatlari bugungi
’
kuning dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Mavzuning o rganilish darajasi:
’ Mustaqillikka erishishi narijasida
O zbekiston o z tarixiy taraqqiyot yo lini o zi erkin tanlash imkoniyatiga ega
’ ’ ’ ’
3

bo ldi. Istiqlol uning uchun jahon hamjamiyatiga teng huquqli a zo sifatida’ ’
kirish imkoniyatlarini ochib berdi. O zbekiston davlatining asosiy maqsadi
’
barqaror ijtimoiy yo naltirilgan bozor iqtisoyotiga, samarali tashqi siyosatga ega
’
bo lgan huquqiy demokratik davlatni barpo etishdan iborat bo lib qoldi.
’ – ’
Mavzuni o rganilish borasida to xtaladigan bo lsak, avvalo Prezidentimiz
’ ’ ’
I.A.Karimovning mavzuga oid asarlari 1
alohida o rin tutadi. Chunki shu asarlarda
’
xalqimiz mustaqillikka erishganidan keyin mamlakatimizni jahon hamjamiyatida
qo shilishining asosiy tamoyillari va yo nalishlari batafsil yoritib berilgan.
’ ’
Bundan tashqari mavzuning turli davrlarga oid bo lgan adabiyotlar ham
’
mavjud bo lib, ular ham mavzuning mazmun mohiyatini ochib berishda muhim
’
manbabo lib xizmat qiladi.
’
Ayniqsa, Yu.E.Ivaninning Y a ngi davrda Yevropa diplomatiyasining
“
tarixshunosligi asarida xalqaro hamkorlikning asosiy yo nalishlari to g risida
” ’ ’ ’
qiziqarli ma lumotlar bayon etilgan. Shu bilan birga M.S.Gaferli va
’
A.N.Kosayevlarning R i vojlanishning o zbek modeli: tinchlik va barqarorlik,
“ ’
taraqqiyot asosi nomli asari ham mavzuning nazariy jihatlarini ko rsatib
” ’
berishda muhim manbalardan biri bo lib xizmat qiladi
’ 2
.
Bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari: XX asr oxiri XXI asr
–
boshlarida xalqaro munosabatlar diplomatiya tarixini kompleks tarzda tadqiq etish
ishning asosiy bosh maqsadi hisoblanadi.
Tadqiqot ishining yuqorida qayd etilgan maqsadlaridan kelib chiqib ishda
quyidagilar asosiy vazifalar tarzida belgilab olindi.
- O rganilayotgan mavzuni to laligiga yoritib berish uchun ushbu mavzuga
’ ’
oid ilmiy manba va adabiyotlarni to plash va tahlil etish;
’
- XX asr oxiridagi xalqaro vaziyatning o ziga xos xususiyatlarni ochib
’
berish;
- Sobiq Ittifoqning parchalanib ketishini obyektiv shart sharoitlarini yoritib
–
berish;
4

- mustaqillikning dastlabki yillarida O zbekistonning xalqaro siyosati’
tamoyillarini ilmiy tahlil qilish;
- O zbekiston Respublikasining xalqaro hamkorlik aloqalarning
’
boshlanishini yoritib berish;
- Markaziy Osiyoda tinchligini saqlashda O zbekistoning tutgan o rnini
’ ’
ko rsatib berish;
’
- tadqiqot natijalariga ko ra yangi ilmiy xulosalar qilish hamda mavzu
’
yuzasidan tayyor amaliy tavsiyalar ishlab chiqish.
Bitiruv malakaviy ishining davriy chegarasi va obyekti: XX asr oxiri
–
XXI asr boshlarida xalqaro munosabatlar va jahon diplomatiyasi tarixi ishning
davriy chegarasini va obyektini tashkil etadi.
Bitiruv malakaviy ishining nazariy uslubiy asoslari:
– Tadqiqotda
o rganilayotgan muammoni to g ri talqin etishda ilmiy bilishning xolislik,
’ ’ ’
haqqoniylik tamoyillariga amal qilindi. Turli manba va ma lumotlarni tahlil
’
qilishda ularga qiyosiy va tanqidiy nuqtai nazardan yondashildi. Davr
xususiyatlarini nazarda tutgan holda voqealar tarixiylik, tadrijiylik, sivilisatsion
yondashuv usullari asosida umumlashtirildi va tahlil etildi.
Tadqiqotning nazariy uslubiy asosini ishlab chiqishda O zbekiston
– ’
Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning asarlari, ma ruza va nutqlarida ilgari
’
surilgan ilmiy nazariy ko rsatmalari, tarixiy shaxslar va qadimiy shaharlarning
– ’
yubiley tantanalarida so zlagan nutqlari, O zbekiston Respublikasi Vazirlar
’ ’
Mahkamasining Qarorlarida ilgari surilgan muhim vazifalar haqidagi
ko rsatmalar muhim ahamiyat kasb etadi.
’
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi: Ushbu bitiruv malakaviy
ishning ilmiy yangiligi avvalo shundan iboratki, XX asr oxiri XXI asr boshlarida
–
xalqaro hamkorlik va diplomatiya tarixi tarixiy aspekiy asosida ilk bor bitiruv
malakaviy ish sifatida tadqiq qilinmoqda. Prezident I.A.Karimov ta kidlaganidek:
’
. . . O zbekiston bugungi xalqaro hamjamiyatining va global moliyaviy iqtisodiy
“ ’
bozorning ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi
” 1
.
5

Biz ilmiy iste molga ilk bor olib kirilayotgan faktik materiallar, turli tarixiy’
adabiyotlarga tayangan holda XX asr oxiri XXI asr boshlaridagi xalqaro
–
hamkorlik va diplomatiya tarixiga yangicha yondashuvlar va qarashlar asosida
ko rsatib berildi:
’
- mavzuga oid dastlabki tarixiy manbalar va adabiyotlar hamda ular ilmiy
tahlil qilindi;
- Sobiq Ittifoqning parchalanib ketishi sabablari yoritib berildi;
- O zbekistonning xalqaro siyosatdagi bosh tamoyillari tahlil qilindi;
’
- Xalqaro hamkorlik aloqalarining rivojlanishida O zbekistoning tutgan
’
yo li ilmiy tahlil qilindi va yoritib berildi;
’
- Markaziy Osiyoda tinchlikni saqlashda O zbekistonning o rni ko rsatib
’ ’ ’
berildi.
Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati: bitiruvchi malakaviy ishining
tadqiqot qismi va xulosa qismida keltirilgan ma lumotlardan umumiy o rta
’ ’
ta lim maktablari, akademik litseylar, o rta maxsus kasb hunar kollejlarida
’ ’ –
tarix fani darslarida, o lka tarixini o rganishda, universitetlardagi tarix
’ ’
fakultetilaridamaxsus kurs ma ruzalarini tayyorlashda foydalanish mumkin.
’
Bitiruv malakaviy ishi: Kirish, ikki bob, besh fasl, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro yxati va ilovalardan iborat. BMI ning umimy hajmi ___betni
’
tashkil etadi.
I Bob. XX asr oxiri XXI asr boshlaridagi xalqaro munosabatlarning
– –
o ziga xos xususiyatlari.
’
I. 1. XX asr oxiridagi xalqaro vaziyat.
6

XX asrning oxirida yuz bergan buyuk voqea sifatida tarixga kirgan sotsializm
sistemasining yemirilishi, shubhasiz, tarixchilarning diqqat markazida turishi
tabiiy. Markaziy va Janubi Sharqiy Yevropadagi sotsialistik davlatlarda,–
shuningdek, sobiq SSSR da yuz bergan o zgarishlar jarayonining kelib chiqish
’
sabablari va oqibatlarini chuqur o rganish hamda tegishli xulosalar chiqarish,
’
amalga oshirilayotgan islohotchilik harakatlarini qiyosiy ravishda tahlil qilish
nihoyatda ahamiyatlidir 1
.
XX asr 80 yillarning o rtalariga kelib, Sobiq Ittifoqda tanglik holati
’
kuchaydi, u mamlakat hayotining barcha sohalarini qamrab oldi. Mustabid tuzum
sharoitida davlat mulki monopoliyasi va boshqaruvda ma muriy taqsimlash tizimi
’
hukmronligi tobora kuchayib bordi. O zbekiston Sobiq Ittifoq tarkibiga bo lgan
’ ’
vaqtda xalqaro aloqalar faqat Markazning ruxsati va nazorati ostida amalgam
oshirilar edi. O zbekistonning sovet tuzumi doirasidagi xalqaro aloqalari haqida
’
gapirganda shuni ta kidlash kerakki, bu aloqalarning rivojlanish va ifodalanish
’
shakllari sovet davlati tashqi siyosatining qing irliklari bilan mustahkam
’
bog lanib ketgan bo lib, ittifoq rahbariyatining strategic yo l yo riqlarini va
’ ’ ’ – ’
mustabid o tmish burilishbosqichlaridagi jamiyat ahvolining o ziga xos
’ ’
tomonlari ta sirini boshdan kechirdi.
’
O zbekistonning faol ishtiroki bilan Pokiston bilan Hindiston o rtasidagi
’ ’
tinchlik bitimi 1966 yilda Toshkentda imzolandi: Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi
fan va madaniyat xodimlarining xalqaro konferensiyalari, simpoizumlari,
konferensiyalari, ijodiy uchrashulari, kinofestivallari o tkazildi. O zbekiston
’ ’
sotsialistik mamlakatlarga zavod va fabrikalar, xo jalik obyektlari, barpo
’
etadigan, asbob uskunalarni montaj qiladigan, ularni ishlatishni yo lga
’
qo yadigan mutaxassislarni yuborar edi. Masalan, Toshtekstilmash zavodi
’ “ ”
1958 1967 yillarda sotsialistik mamlakatlarga to qimachilik jihozlarini
– ’
o rnatish va ishga tushurishga qatnashish uchun o zining 44 nafar vakilini
’ ’
yubordi. O zbekistonlik mutaxassislar Bolgariya, Kuba, Vetnam, Mo g iliston
’ ’ ’
7

dehqonlariga respublikamizdan etkazib berilgan qishloq xo jalik texnikasini’
o zlashtirishda, melioratsiya irrigatsiya ishlarini tashkil etish, paxta va boshqa
’ –
ekinlarni etishtirish tajribasini egallashda katta yordam ko rsatdilar. O zbekiston
’ ’
vakillari o zlarining baynalmilal burchlarini bajara borib, Afg oniston, Nepalga,
’ ’
Shri Lanka, Hindiston, Eron, Iroq, Suriya, Kampuchiya, Laos, Jazoir, Gviniya,
–
Mali, Tunisda hamda boshqa ko pgina mamlakatlarda yuzlarcha muhim xo jalik
’ ’
obyektlarini (zavod va fabrikalar, gidrostansiyalar, irrigatsiya inshootlari, yo l va
’
ko priklar sovxozlar va shu kabilarni) barpo etishda faol ishtirok etdilar.
’
O zbekistonlik mutaxassislar ishtirokida Afg onistonda Nagla GESi qurildi,
’ ’
Angola, Jazoir, Yaman, Arab Respublikasida qishloq xo jalik tajriba stansiyalari
’
tashkil etildi. 1974 yilga kelib, Osiyo va Afrikaning deyarli 20 mamlakatida
O zbekistonlik 400 dan ortiq mutaxassis mehnat qilardi.
’
80 yillarda esa respublikamizdan yuborilgan mutaxassislar 46 ta mamlaktda
–
faoliyat ko rsatdilar. O zbekistonning horijiy mamlakatlar bilan avvalo
’ ’
sotsilistik yo nalishdagi va uchinchi dunyo mamlakatlari bilan o zaro
’ “ ” ’
munosabatlarida respublikaning oliy va o rta maxsus o quv yurtlarida o qitish
’ ’ ’
tizimi orqali mutaxassislar tayyorlash tajribasi qo l keldi. 60 yillarning birinchi
’ –
yarmidayoq, O zbekiston oliy o quv yurtlarida Sharqiy Yevropa
’ ’
mamlakatlaridan kelgan 50 dan ortiq talaba ta lim oldi, ular paxtachilik,
’
irrigatsiya va qishloq xo jaligini mexanizatsiyalash sohalariga ixtisoslashgan
’
edilar.
80 yillarda O zbekistonda 25 ta oliy o quv yurtida har yili jahonning 84ta
– ’ ’
mamlaktidan, shu jumladanOsiyo mintaqasidagi 22 mamlaktdan kelgan 3 mingdan
ortiq talaba ta lim oldi. Shuningdek har yili O zbekistonning o rta maxsus
’ ’ ’
o quv yurtlarida 270 dan ortiq xorijlik yoshlar o qidilar. O zbekistonda xorijlik
’ ’ ’
mutaxassislarning tayyorlanishi odatda o zaro manfaatli asosda emas, balki
’
Markaz ko rsatmasi bilan bepul asosda olib borildi. Xorijiy yoshlarning bu yerga
’
kelib o qishining maqsadi, xorijiy mutaxassislarning kasb mahoratini oshradigan
’
fanlar 2 darajali bo lib qolgan edi.
– ’
8

70 80 yillarda xorijiy mamlakatlarga ilmiy xizmat safariga yuborilgan– –
taniqli o zbek olimlari orasida seysmaloglar A.N.Sultonxo jayev va
’ ’
V.V.Shcheglov, akademiklar S.A.Azimov , B.O.Toshmuhammedov,
G .O.Mavlonov, H.F. Fozilov, I.H.Hamroboyev va boshqalar bor edi. O z
’ ’
navbatida xorijiy mamlakatlar deligatsiyalarining O zbekistonga kelishi ortib
’
bordi. 1971 75 yillarda O zbekiston Fanlar Akademiyasining turli
– – ’
institutlariga 100 dan ortiq olimlarni o z ichiga olgan 328 ta deligatsiya tashrif
’
buyurdi. Xalqaro aloqalarning kuchayishi, ilmiy olamning O zbekistonni o ziga
’ ’
xos tarzda k a shf etishi bilan bir qatorda, Toshkent ana shu yillarda xalqaro
“ ”
uchreashuvlar, konferensiyalar va seminarlar o tkaziladigan markazlardan biri
’
sifatida dunyoga tanildi. 1969 70 yillarda O zbekistonda 20 dan ortiq,
– – ’
keyingi 10 yilliklarda esa 10 dan ortiq yirik xalqaro anjumanlar o tkazildi. 80
’ –
yillarning o rtalariga kelib bu aloqalar ko rsatib o tilgan shakllar bilan bir
’ ’ ’
qatorda o zbek olimlarining xorijiy mamlakatlarda ma ruzalar bilan chiqishlari,
’ ’
xorijiy aspirantlarning O zbekiston Fanlar Akademiyasi institutlada va
’
universitetlarida stajmrovkadan o tishlari birgalikdagi ekspeditsiyalar o tkazish
’ ’
yo lga qo yildi.
’ ’
O zbekistonning xorijiy mamlakatlar bilan o zaro madaniy aloqalari 50
’ ’ –
yillardan boshlab qo yildi. O zbek adabiyoti arboblarining ijodini xorijdagi
’ ’
kitobxonlar zo r qiziqish bilan o qib o rganishardi. 70 yillarning o rtalarida
’ ’ ’ – ’
respublikamizda nashr etilgan kitoblardan 20 dan ortig i xorijiy tillarga tarjima
’
qilingan bo lib, ular dunyoning 40 dan ortiq mamlakatlariga tarqaldi. Bular
’
G .G ulom, P.Tursun, Oybek, A,Qahhor, Zulfiya, Sh,Rashidov, H.G ulom,
’ ’ ’
A.Muxtor, R.Bobojon, P.Qodirov, O.Yoqubov va boshqalarning asarlari edi.
G .G ulomning Shum bola , H.Olimjonning Lirika , R.Fayziyning
’ ’ “ ” “ ”
H a zrati inson , R.Bobojonning O b u - hayot , P.Qodirovning Y u l duzli
“ ” “ ” “
tunlar asarlari va boshqalar xorijiy kitobxonlarning yuqori bahosiga sazovor
”
bo ldi. O zbek adabiyoti arboblaridan ayrimlari xorijiy davlatlarning yuksak
’ ’
mukofatlariga sazovor bo ldilar. Bulardan shoira Zulfiya Hindiston bilan Sobiq
’
9

Ittifoq o rtasidagi aloqalarni mustahkamlash sohasidagi faol xizmatlari uchun’
J.Neru nomidagi mukofot sovrindori bo ldi. U yana Bolgariyaning Kirill va
’
Mefodiy ordeni bilan ham mukofotlandi.
60 70 yillarda O zbekistonning teatr jamoalari, yetakchi sahna ustalari
– – ’
xorijiy mamlakatlar Vengriya, GDR , Chexoslabakiya, Polsha, Mo g iliston,
– ’ ’
Jazoir, Fransiya, Yaponiya, Angliya, AQSH va boshqa mamlakatlarga gastrolga
bordilar. O zbekistonning san at sohasidagi hamrolik xorijiy mamlakatlar bilan
’ ’
madaniy aloqalari alohida o rin tutadi. 1965- 75- yillarda O zbekiston teatr
’ ’
san ati xodimlaridan 100 dan ortiq kishi Yevropa va Osiyoning 40 dan ortiq
’
mamlakatiga safar qildilar. Ular orasida xalq artistlari Mukarrama
Turg unboyeva, Galiya Izmaylova, Bernora Qorayeva, Saodat Qobilova, Muxtor
’
Ashrafiy, Tamaraxonim va boshqalar bor edi. B a hor xalq raqs ansambli besh
“ ”
qit a mamlakatlari Hindiston, Shvetsiya, Vengriya, Bolgariya va boshqa
’
davlatlarda bergan konsertlarda zo r olqishlarga sazovor bo ldi, o zbek
’ ’ ’
xalqining raqs san atini dunyo xalqlariga tanitdi. 1978 yilda ansambl
’ –
Italiyaning 15 ta shahrida, Mal t orolida va Fransiyaning 14 ta shahrida konsertlar
’
berdi. 1979 yilda AQSHda mazkur jamoaning gastrollari muvaffaqiyatli o tdi.
– ’
1984 yilda ansambl dunyoning 8 ta mamlakatida Iordaniya, Peru, Gretsiya,
– –
Avstraliya, Yangi Zelandiya, Niderlandiya, Portugaliya, Efiopiyada bo lib
’
o tgan ittifoq kunlarida qatnashdi Yalla davlat vocal cholg u ansambli GDR
’ “ ” ’
da bo lib o tgan eng mashhur yoshlar jamoalarining chiqishlarida zo r
’ ’ ’
muvaffaqiyat qozondi. Shunday qilib, 50 80 yillarda xorijiy mamlakatlar
– –
bilan ilmiy madaniy aloqalari ittifoq tasarrufida, uning mafkuraviy andozalari va
–
ko rsatmalari asosida amalgam oshirilgan va sotsializm yutuqlarini jahonga
’
tanitishga xizmat qilgan bo lsa da , lekin uning zaminida o zbek xalqining
’ – ’
buyuk ajdodlari, uning ilg or ziyolilari va ularning ijodiy yutuqlari va
’
kashfiyotlari noyob namunalari yotar edi. Ana shu mungli namunalar mafkuraviy
cheklashlarga va millat sifatida kamsitishlarga qaramasdan, o zbek xalqini, uning
’
milliy madaniyatini dunyoga tanitishda muhim omil bo lib xizmat qildi. 80
’ –
10

yillarning o rtalarida boshlangan qayta qurish jarayonida markaz bilan’ “ ”
O zbekiston o rtasidagi munosabatlarda azaldan mavjud bo lgan ziddiyatlar,
’ ’ ’
oshkorolik demokratiyalashtirish tufayli yaqqol ko zga tashlanib qoldi. 80
’ –
yillarning ikkinchi yarmida Markaz bilan O zbekiston o rtasidagi
’ ’
munosabatlarda mavjud bo lgan nomutanosibliklar, nomuvofiqliklar va xal
’
qilinmagan masalalar boshqa muammolar bilan qo shilib qonuniy ravishda
’
mustabid tuzumni inqirozga olib boruvchi omil sifatida maydonga chiqdi.
O zbekistonning tashqi iqtisodiy aloqalari Sobiq Ittifoq tashqi savdo vazirligi
’
hamda boshqa tegishli ittifoq tashkilotlar nazoratida va boshqaruvida edi. Mustabid
tuzum tomonidan kundan kunga kuchyib brogan ixtisoslashuv va
–
kooperatsiyalash O zbekistonning erkin xo jalik yuritish uchun imkom bermas
’ ’
edi. Bu esa O zbekiston bilan Markazning milliy manfaatlari o rtasida ziddiyatni
’ ’
yanada kuchytirib yubordi. 1990 yilda e lon qilingan ittifoq shartnomasi
– ’
loyihasida ustuvorlik yana ittifoq markaziga berildi, respublikalarning huquqlari
yana cheklanganligicha qolverdi; respublikalar xorijiy davlar bilan aloqa qilishda
ovoz va huquqdan yana mahrum etildilar. 1991 yil mart oyida respublika
–
vakillari tomonidan ittifoq shartnomasining boshqa loyihasi tayyorlandi, bu loyiha
S u veren respublikalar ittifoqi to g risida” deb ataldi. Sobiq Ittifoq Prezidenti
“ ’ ’
va 9 ta ittifoqdosh respubliklar rahbarlari ishtirokida Novo Ogarivoda bo lib
– ’
o tgan yig ilishda prinsipal nizoli masalar yuzasidan tomonlarni
’ ’
qanoatlantiradigan bitimga kelishib olindi. “Suveren davlatlat ittifoqi
to g risida”gi shartnomani tuzishga kelishib olindi. Hatto yangilangan ittifoq
’ ’
ham O zbekiston va boshqa respublikalarni mustabid tuzumni qayta tiklanish
’
xavfidan saqlab qola olmas edi. Biroq jamiyatning demokratiyalashuvida bu
tuzumning qudratida ancha zil ketdi, ijtimoiy tuzumning va milliy
munasabadlarning sifat jihatidan yangi tamoilllariga o tish uchun keng
’
imkoniyatlar ochildi.
I. 2. Sobiq Ittifoqning parchalanib ketishi va uning sabablari.
11

XX asrning 80 yillar oxiri va 90 yillar boshida ro y bergan real– – ’ “
sotsializm ning yemirilishi eng ulkan voqea sifatida tarixdan joy oldi
” 1
.
Respublikada keng munozaralarga sabab bo lgan muammolardan biri
’
o zbek tiliga davlat tili maqomi berish masalasi bo ldi.
’ ’
Demokratik kuchlar qo ygan masalani I. A. Karimov boshchiligidagi yangi
’
rahbariyat anglab etdi va uni hal qilishga kirishdi.
Natijada O zbekistonning davlat tili to g risida g i qonun 1989 yil
“ ” ’ ’ ’
oktyabrda qabul qilindi. O zbek tili davlat tili deb e lon qilindi. Ish yuritish asta
’ ’
sekin o zbek tiliga o tkazila boshlandi, uni o rganishni yaxshilash yuzasidan
– ’ ’ ’
aniq chora tadbirlar belgilandi. Bu mamlakatimizning mustaqillik sari boshlagan
birinchi qadami bo ldi. O zbekistonda Prezidentlik boshqaruvning joriy
’ ’
qilinishini, bir qancha omillar, eng avvalo Sobiq Ittifoqda 1990 yil boshlariga
–
kelib mustabid davlat siyosiy inqirozining kuchayganligini taqozo etdi. 1990 yil
–
mart oyida Litvaning mustaqil deb e lon qilinishi, Latviya va Estoniyani Sobiq
’
Ittifoq tarkibidan chiqishiga faollik bilan ochiqchasiga tayyorgarlik ko rganligi
’
unitar (qo shma) sovet davlatining haqiqiy yemirilishi boshlanganidan dalolat
’
berar edi. O zbekiston jamiyati mustaqillik g oyasini qabul qildi. O zbekistonni
’ ’ ’
Markaz bilan o n yillar mobaynida bog lab turgan zanjir uzib tashlandi.
’ ’
O zbekistonning Mustaqil taraqqiyot yo liga kirish jarayonini to xtatib qolish
’ ’ ’
mumkin emas edi. Chunki Sobiq Ittifoqi bu paytda inqirozga yuz tutgan edi.
Mustaqillikka erishish azaldan o zbek xalqining orzu umidlari, armon va
’
istiroblarini o zida mujassam etgan XX asr oxirida misli ko rilmagan hodisalar
’ ’
sodir bo ldi. Sotsializm deb atalgan totalitar tuzum, komunistik mafkura deb
’
ataluvchi zo ravonlik va taziyiqqa asoslangan mafkura inqirozga yuz tutdi.
’
Jahonga, yer yuziga mutloq hokimlikni davo qilgan Sobiq Ittifoq jamiyat sifatida
ham, davlat sifatida ham jarga quladi.
Mustaqillik imkoniyatlarini oldindan payqagan mamlakat ijtimoiy siyosiy
jarayonlarining borishi to g ri anglagan holda to g ri baholay olgan
’ ’ ’ ’
12

O zbekiston ittifoqdoshlari orasidan birinchilardan bo lib o z mustaqilligini tan’ ’ ’
oldi.
1991 yil 31 avgust kuni qabul qilingan O zbekiston Respublikasining
– – ’
Davlat mustaqilligi to g risidagi Bayonot O zbekiston hukumatining siyosiy
’ ’ ’
yo lini to la qonunlashtirib berdi.
’ ’
Bu tarixiy hujjatda quyidagi xulosalar ilgari surilgan edi.
- O tmishdan saboq chiqarib va Sobiq Ittifoqning siyosiy hamda ijtimoiy
’
hayotidagi o zgarishlarni e tiborga olib;
’ ’
- Xalqaro huquqiy hujjatlarda qayt etilgan o z taqdirini o zi belgilash
’ ’
huquqiga asoslanib;
- O zbekiston xalqlarining taqdiri uchun butun mas uliyatni anglab;
’ ’
- Shaxs huquq va erkinliklarning mustaqil davlatlar o rtasidagi
’
chegaralarning buzulmasligi to g risidagi Xelsinki shartnomalariga
’ ’
qat iy sadoqatini bayon etib;
’
- Millati, diniy e tiqodi va ijtimoiy mansubligidan qat iy nazar
’ ’
respublika hududida yashovchi har bir kishining munosib hayot
kechirishi, sha ni va qadr qimmatini ta minlaydigan insonparvar
’ ’
demokratik huquqiy davlat barpo etishga intilib;
- Mustaqillik Deklaratsiyasining amalgam oshira borib, O zbekiston
’
Sobiq Sotsialistik Respublikasi Oliy Kengashi O zbekistonning Davlat
’
Mustaqilligini va ozod suveren davlat – O zbekiston Respublikasi
’
tashkil etilganligini tantanali ravishda e lon qiladi.
’
1990 yili 24 mart kuni Respublika Oliy Kengashining birinchi
– –
sessiyasida O zbekistonda Prezidentlik lavozimi tavsiya etish to g risidagi
’ ’ ’
qonun qabul qilindi. Bu sessiyada O zbekiston Prezidenti saylovi o tkazildi.
’ ’
O zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining ikkinchi sessiyasi 1990 yil 20
’ – –
iyun kuni M u staqillik Deklaratsiyasi ni qabul qildi. 1991 yil 31 avgustida
“ ” – –
O zbekiston tarixining yangi davri boshlandi. 1 sentabr O zbekiston
’ – – ’
Respublikasining Mustaqillik kuni umumxalq bayrami deb e lon qilindi.
– ’
13

Respublika xalqi va rahbariyatining donishmandligi va saboti va qat iyatliligi,’
uzoqni ko ra bilishi natijasida uning davlat mustaqilligiga erishuvi tinch,
’
demokratik, parlament yo li bilan ijtimoiy larzalarsiz, qurbonlar va
’
vayronagarchiliksiz amalgam oshdi. Sobiq Ittifoqning parchalanishi bilan bog liq
’
siyosiy shart sharoitlar hamma joyda bir xil bo lishiga qaramasdan sobiq
– ’
ittifoqdagi sobiq respublikalarning mustaqillikka erishuvi ularning hammasida ham
bir xil kechgani yo q, yangi tashkil topgan bir qator davlatlarda bu hol
’
jamiyatning parchalanib ketishiga mujorolar va to qnashuvlarga olib keldi.
’
O zbekison istiqlol yo lining dastlabki, eng og ir va xavfli qismini ezchil,
’ ’ ’
osoyishta va o ziga ishonch bilan bosib o tdi. O zbekiston Respublikasi Oliy
’ ’ ’
Kengashining VIII sessiyasi 1991 yil 29 dekabr kuni O zbekiston
– – ’
Respublikasining davlat mustaqilligi to g risidagi masala bo yicha referendum
’ ’ ’
o tkazishga qaror qabul qilindi. Ovoz berish byuleteniga O zbekiston
’ “ ’
Respublikasi Oliy Kengashi tomonidan e lon qilingan O zbekiston
’ ’
Respublikasining davlat mustaqilligini ma qullaysizmi? degan savol kiritildi.
’ ”
Ushbu referendumda ovoz berish ro yxatiga kiritilgan fuqarolar umumiy
’
sonining 94,1 % i qatnashdi. Respublikaning davlat mustaqiligini ma qullab
’
98,2 % saylovchi ovoz berdi. Siyosiy lug atlarda mustaqillik suveretet, erkinlik
’
tushunchalari aynasn o xshash, bir xildagi tushunchalar sifatida talqin etiladi.
’
O zbekistonda davlat mustaqilligi qo lga kiritilgach boshqaruvning demokratik
’ ’
tizimi shakllantirila boshlandi. Prezidentlik Respublika boshqaruvi davlat
boshqaruvining o zagini tashkil etadi. O zbekiston Respublikasi Oliy
’ ’
Kengashining VIII sessiyasi O zbekiston Respublikasi Prezidentlik saylovi
“ ’
to g risida qonun qabul qilindi. O zbekiston Respublikasi Prezidenti qilib
’ ’ ” ’
yoshi 35 dan kam bo lmagan va 65 dan ortiq bo lmagan, davlat tilini yaxshi
’ ’
biladigan, saylovgacha kamida 10 yil O zbekiston hududida muqum yashagan
’
O zbekiston fuqarosi saylanishi mumkin. O zbekiston Prezidenti 5 muddatga
’ ’
saylanadi, bir fuqaroning o zi ketma ket ikki muddatdan ortiq O zbekiston
’ ’
Respublikasi Prezidenti bo lishi mumkin emas.
’
14

I.3. XXI asr boshlarida xalqaro siyosatning o ziga xos’
xususiyatlari.
Hozirgi kunda barcha xalqlar va davlatlar yer yuzida bo layotgan voqealar,
’
taraqqiyot jarayonlari bilan uzviy bog langan sharoitda yashamoqdalar.
’ Chunki
dunyoning u yoki bu mintaqalarga ham o z ta sirini ko rsatish tabiiy. Bu
’ ’ ’
to g rida mamlakatimiz Prezidenti I.A.Karimovning 2000 yil sentabr oyida
’ ’ –
BMT Bosh Assambleyasida so zlagan nutqini eslash joiz: Kimki qandaydir tor
’ “
xavfsizlik qobig iga o ralib, bu Yevropa, Amerika yoki boshqa biror mintaqaga
’ ’
taalluqli deya o zga davlatlar muammolaridan go yo chetda turishga
“ ” ’ ’
intilayotgan bo lsa, mavjud voqelikdan tamomila yiroqdir, bugun dunyo
’
mamlakatlari bir biri bilan uzviy bog liq va ajralmasdir
– ’ ” 1
. shu sababdan sodir
bo lgan bunday o zgarishlarni chuqurroq o rganib, ularga o z
’ ’ ’ ’
munosabatimizni bildirishimiz muhim.
Prezidenti I. Karimov o zining O zbekiston siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy
’ “ ’
istiqbolining asosiy tamoyillari degan ma ruzasida Davlatlararo munosabatlar
” ‘ “
sohasida yagona g oyaga amal qilish lozim. Bu g oyaning ma nosi shuki,
’ ’ ‘
birgalikda tinch hayot kechirish, hamkorlikka intilish, suveren davlatlarning ichki
ishlariga aralashmaslik, turli nuqtai nazar va fikrlarga bardoshli bo lish
’
tamoyillarini o zida aks ettirgan qonunlar ustuvorlik kasb etishi darkor
’ ” 2
, - deb
ta kidlaydi (I. Karimov. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-tom. 1996 yil 49
‘
bet).
Davlatlar tomonidan olib boriladigan tashqi siyosatning samarali bo lishi
’
ko p jihatdan davlatlarning tashqi siyosati sohasida amal qiladigan tamoyillarda
’
aks etadi. Yuqorida sanab ko rsatilgan tamoyillardan tashqari davlatlar tashqi
’
siyosatining ishonchli bo lishida g oyaviy muxoliflikdan voz kechish tamoyiliga
’ ’
amal qilish ham muhim ahamiyatga egadir.
Jahon siyosati va xalqaro munosabatlar masalalariga doir muammolarni hal
qilish ishida faollik ko rsatish tamoyili davlatlar tashqi siyosatida muhim o rin
’ ’
15

egallaydi. Sanab ko rsatilgan tamoyillar har bir mamlakatning manfaatlariga mos’
kelishi kerak.
Tashqi siyosat yuritishning quyidagi turlari mavjud: bosqinchilik,
zo ravonlik siyosati va tinch hamkorlik, yaxshi qo shnichilik siyosati.
’ ’
Tashqi siyosatga xos bo lgan umumiy aloqadorlikning mohiyati quyidagilar
’
bilan belgilanadi:
Birinchidan, siyosatning qanday kuchlar tomonidan ishlab chiqilishi barcha
davlatlarga xos xususiyatdir.
Ikkinchidan, davlatlar tomonidan olib boriladigan tashqi siyosat ma lum bir
‘
maqsadga qaratilgan bo ladi.
’
Uchinchidan, tashqi siyosatni ishlab chiqishda umumiy qoidalarga amal qilish
kerak. Bular, turli sinflar, guruhlar, millatlarning manfaatlarini hisobga olish,
davlatning bir butunligini himoya qilish, osoyishtalik.
Yer yuzida davlatlar sonining ko payishi va rivojlana borishi ular
’
o rtasidagi munosabatlarning yanada takomillashib borishiga olib keldi.
’
Mamlakatlar o rtasida hamkorlikning xilma-xil shakllari tashkil topib bordi va
’
ular xalqaro ahamiyatga ega bo ldi. Hamkorlikning bunday shakllari orasida
’
siyosiy hamkorlik munosabatlari ham rivojlandi.
Xalqaro siyosiy munosabatlarda ro y bergan o zgarishlar har bir yangi
’ ’
tarixiy davrda o z aksini topib keldi. Masalan, XX asrdan XX1 asrga o tish
’ ’
bosqichida dunyoda ikki qutbli siyosiy munosabatlar davri yo qolib, ko p qutbli
’ ’
siyosiy munosabatlar davriga o tilgan bir paytda yashamoqdamiz. Buning
’
ma nosi shundaki, ilgari yer yuzida bir-biriga tubdan qarama qarshi ikkita katta
‘ –
siyosiy lager-kapitalistik va kommunistik lagerlar mavjud bo lib, ular jahon
’
miqyosidagi qarama-qarshiliklarning ikki qutbini tashkil etar va yer yuzida butun
jahon urushining boshlanib ketishiga zamin bo lib kelar edi. Bu kuchlarning
’
kommunistik lager yetakchisi SSSRning parchalanishi, jahon kommunistik
tuzumining ham parchalanishiga sharoit tug dirdi. Bunday sharoitda voqelikka
’
16

umumjahon tsivilizatsiyasi nuqtai-nazaridan sog lom aql pozitsiyasidan turib’
qarash davr talabiga aylandi.
Bugungi kunda Yer yuzida turli xil davlatlar, xalqlar, millatlar, elatlar,
turlicha dinlar, mazhablar o rtasida bir-birini tushunishga, bir-birini anglashga,
’
bir-birini qo llab-quvvatlashga intilish kuchaygan. Bu bir-birining nuqtai-
’
nazarlari bilan hisoblashishga, bir-biriga nisbatan toqatli bo lishga da vat etadi.
’ ‘
Chunki, bunday muammolarni yechishga bitta davlat yoki bir mintaqada
yashovchi aholining qurbi yetmaydi. Shunday vaziyatda ko pchilik davlatlarning
’
hamkorligi va ittifoqi kerak bo ladi.
’
Asrimizning oxiriga kelib va XXI asr arafasida insoniyat taraqqiyotida bundan
buyongi rivojlanish juda ko p omillar ta siri ostida jiddiy tarzda o zgarib,
’ ‘ ’
tobora o zaro bog liqligi, yaxlitlikka va bir xillikka intilishi zo rayib
’ ’ ’
borayotganligi bilan ulkan ahamiyat kasb etadi.
Hozir biz yashab turgan dunyo o ta murakkab, rango-rang, jo shqin,
’ ’
ehtiroslarga, ziddiyatlarga to lib toshgan, bir-biriga qarama-qarshi an analar
’ ‘
bilan yo g rilgan g oyat murakkab muqobilliklar, tashvish va orzu-umidlar
’ ’ ’
dunyosidir.
Biz yashab turgan hozirgi dunyo taraqqiyotining qonuniyatlaridan biri uning
birligi va yaxlitligi tomon og ishmay rivojlanayotganidir.
’
Hozirgi kunga kelib insoniyat qanchalik ijtimoiy, milliy, siyosiy, irqiy, diniy
va boshqa belgilardan kelib chiqqan xilma-xil to siqlar bilan turli guruhlarga
’
ajratib tashlangan bo lmasin, xalqlarning turmush tarzlarining hammasi bitta
’
sayyora-Yerda istiqomat qiladilar, hamma uchun bir umumiy bo lgan muhitda
’
hayot kechiradilar.
Insoniyat taraqqiyoti muqarrar tarzda tobora birlik, yaxlitlik, bog liqlik,
’
hamjihatlik tomon yuksalib borib, pirovardida jahon hamjamiyatini umuminsoniy
hamdo stlik darajasida olib chiqadi va uni jahon miqyosida siyosiy boshqarish
’
imkoniyatlarini oshiradi. Turkiston umumiy uyi , Osiyo Tinch okean
“ ” “ –
mintaqasi birligi , Amerika birligi , Afrika birligi , Atlantikadan
” “ ” “ ” “
17

Uralgacha umumovrupo uyi va h.k. g oyalar real voqelikka aylanishi uchun” ’
hozirgi jahon siyosatining nazariy va ilmiy metodologik tarzda tahlil
–
qilinayotgan o zaro bog liqligi insoniyatga katta ishonch va umid bag ishlaydi.
’ ’ ’
Haqiqatdan ham hozirgi dunyoning o zaro bog liqligi va ularning
’ ’
rivojlanishi dunyoning birbutunligidan kelib chiqqan holda qurilmoqda. Chunki bir
mamlakatga vujudga kelgan muammo boshqa mamlakatlarga ham o z ta sirini
’ ‘
ko rsatmoqda. Bunday muammolarni hal qilish ko pchilik mamlakatlar va
’ ’
xalqlar oldida turgan vazifalarga aylanib bormoqda.
Xalqaro siyosiy munosabatlarning rivojlanishi bu munosabatlarda kelib
chiqadigan turli xildagi ziddiyatlarga va ularni hal qilishga bog liqdir. Ziddiyatlar
’
jamiyat hayotining barcha sohalarida bo lgani singari xalqaro siyosiy
’
munosabatlarning ham harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Buning ma nosi
‘
shundaki, xalqaro siyosiy munosabatlarda bu munosabatlarning rivojlanishiga
to siqlik qiluvchi muammolar paydo bo lib turadi.
’ ’
Hozirgi davrda xalqaro siyosiy munosabatlarda mavjud bo lgan ziddiyatlar
’
quyidagilardan iborat.
a) xalqaro siyosiy munosabatlarda mavjud bo lgan muammolar bilan ularni
’
hal qilish imkoniyatlari o rtasidagi ziddiyatlar;
’
b) har bir mamlakatning milliy manfaatlari bilan ularning baynalminal
manfaatlari o rtasidagi ziddiyatlar;
’
v) xalqaro siyosiy munosabatlarda ishtirok qiluvchi sub ektlarning
‘
manfaatlari o rtasidagi ziddiyatlar;
’
g) xalqaro siyosiy munosabatlarni tartibga solish bilan uning imkoniyatlari
o rtasidagi ziddiyatlar.
’
Insoniyatning ko p ming yillik tarixiy taraqqiyoti davomida oldinlari hech
’
bo lmagan va kutilmagan vaziyat yuzaga keldi: Ommaviy qirg in qurollari,
’ ’
birinchi navbatda, termoyadro qurolining vujudga keltirilib, tobora takomillashtirib
borilishi natijasida insoniyat hayot-mamoti, tsivilizatsiyasi uchun termoyadro
xalokati xavfi tug ildi, insonning ishlab chiqarish faoliyati ko lami kengayib va
’ ’
18

ko payib borgani sari jahon tsivilizatsiyasi va inson hayot mamoti uchun ekologik’
xalokat xavfi tug ilib, kuchayib bormoqda.
’
Es-xushi joyida bo lgan har bir odam shuni yaxshi tushunadiki, termoyadro
’
va boshqa ommaviy qirg in qurollarini qo llab, olib borilgan urushdan keyin
’ ’
atmosfera, yer va suv radiatsiya bilan zaxarlanib, ob-xavoning mudxish tarzda
o zgarishi, yer yuzi buylab tarqalishi faqat odamlar avlodining qurib ketishigina
’
emas, balki xayvonot hamda o simlik dunyosining ham ko pchilik qismi yer
’ ’
yuzidan yo q bo lib ketishiga olib keladi. Yer sayyorasida umuman ongli hayot
’ ’
yana qaytadan vujudga kelishi mumkin bulmay qoladi.
Jahon siyosati keng qamrovli, serqirra va xilma-xil xalqaro munosabatlar
mazmuniga ega bo lib borgani sari barcha umumbashariy muammolarni faqat
’
o zining tuzumi manfaatlari, faqat o zining milliy-davlat maqsadi
“ ’ ” “ ’ ”
intilishlari nuqtai nazarida turib emas, balki hozirgi dunyoning birligi, yaxlitligi
qonun-qoidalarini to g ri anglagan holda yechish yo llarini topish ijobiy samara
’ ’ ’
keltirib, maqsadga erishish imkoniyatini yaratib beradi.
Xavfsiz dunyo, - deb ta kidladi Prezidentimiz I. Karimov, - umuman,
“ ‘
butun insoniyat uchun ham, huquqlari uchun kurashda ozmuncha nayzasi
sinmagan har bir inson uchun ham oliy maqsaddir. Bugungi kunda jahondagi
ko pgina mintaqalarda yuz berayotgan, odamlarni eng asosiy huquqi yashash
’ –
huquqidan mahrum qilayotgan qonli to qnashuvlar to xtatilmas ekan, inson
’ ’
huquqlari va insoniyat taraqqiyoti sohasida erishilgan yutuqlar to g risida jiddiy
’ ’
gapirib bo lmaydi (I. Karimov Bunyodkorlik yo lidan . T., 1996 y, T-4, 35-
’ ” “ ’ ”
bet).
Hozirgi jahon siyosatining o ziga xos xususiyati shundaki, har bir davlat
’
o zining tashqi siyosatini belgilashi jarayonida boshqa mamlakatlarning ham
’
maqsad manfaatlarini hisobga olishi shart. Bu davrning amri va talabidir.
Xozirgi davr muammolarini belgilab beruvchi ikki siyosiy moyillik dunyo
–
birligi va yaxlitligi aniq xisobga olingan holdagina to g ri xal qilish imkoniyati
’ ’
yaratiladi.
19

O zbekiston Mustaqilligining dastlabki yillarida o zining Konstitutsiyasi,’ ’
Davlat bayro gi, gerbi va madhiyasiga ega bo ldi. 1991 yil 18 noyabrda
’ ’ – –
O zbekiston Respublikasi Davlat bayrog i to g risida qonun O zbekiston
’ ’ ’ ’ ’
Respublikasi Oliy Kengashining VIII sessiyasida qabul qilindi. Bayroqdagi
havorang zangori osmon va musaffo suv ramzidir. Moviy lojuvard havorang
– –
sharqda azaldan qadrlanadi, vaqtida buyuk Amir Temur ham o z bayrog iga bu
’ ’
rangni tanlagan.
Hozirda O zbekistonning mustaqilligini 165 ta davlat tan olgan. Shulardan
’
birinchi bo lib, Gruziya 10 oktyabr 1991 yil tan olgan.
’
Dunyodagi 120 dan ortiq mamlakat bilan rasmiy diplomatiya munosabatlari
o rnatilgan Toshkentda 35 ta mamlakat elchixonasi ochgan. Dunyodagi 20 dan
’
ortiq davlatda AQSH, Germaniya, Turkiya, Xitoy, Fransiya, va boshqalarda
O zbekistonning elchixonalari ishlab turibdi. Eng yirik bank va miloya organlari
’
nodavlat va noxukumat tashkilotlari bilan yaqindan hamkorlik qilmoqda.
Respublikada 88 ta chet davlat vakolatxonalari ro yxatdan o tgan, 24 ta
’ ’
hukumatlararo tashkilot va 13 ta nohukumat tashkiloti ishlab turibdi. 1991 yil
Ashgabodda 13 dekabr kuni O zbekiston,Qozog iston, Qirg iziston, Tojikiston,
’ ’ ’
va Turkmaniston Prezidentlari uchrashub bayonet e lon qildilar, Bayonatda besh
’
davlat boshliqlari M.D.H.ga, uni ta sis ekanliklarini bildirdilar. 1991 yil
’
21 dekabrda Almatida 11 davlat Rossiya (B. Elsin), Ukraina (L.Kravchuk),
–
Belorussiya (S. Shushkevich), Qozog iston (N. Nazarboyev), O zbekiston
’ ’
(I.A.Karimov), Qirg iziston(A. Akayev), Tojikiston (R. Nabiyev), Turkmaniston
’
(S. Hiyozov), Azarbayjon(A. Mutalibov), Armaniston (Ter - Petrosyan),
Moldaviya (M. Snegur) boshliqlarining kengashi bo ldi. Almati uchrashuvida
– ’
Almati Deklaratsiyasi, Rossiya SSSR o rniga BMT va xalqaro tashkilotlarda
’
a zolikni davom ettirishni tasdiqlovchi qaror; Yadro quroli bo yicha bitim,
’ ’
Qurolli kuchlarga qo mondonlik qilishni E. I. Shaposhnikovga topshirish
’
to g risida Bitim imzolandi.
’ ’
20

1992 yil 15 may kuni Toshkentda o tkazilgan kengashda Kollektiv’ –
xavfsizlik, tinchlikni saqlash, kollektiv kuchlarning maqomi haqida bitim; -
moliyaviy ahvol va bu sohadagi hamkorlik to g risida bitim;
’ ’
- havo bo shlig idan foydalanish haqida bitim;
’ ’
- kosmik dasturni bajarishga pul ajratish to g risida bitim;
’ ’
- yagona byudjetni shakllantirish to g risida bitim;
’ ’
- chegara qo shinlarini pul bilan ta minlash to g risida bitim;
’ ’ ’ ’
- qurolli kuchlarni qisqartirish haqida bitim imzolandi.
1991 yil 16 19 dekabr kunlari O zbekiston Respublikasi Prezidenti
– ’
I.A.Karimov rasmiy tashrif bilan Turkiyada bo ldi. Unda quyidagi hujjatlar
’
imzolandi.
- O zbekiston Respublikasi bilan Turkiya jumhuriyati o rtasidagi
’ ’
davlatlararo munosabatlarning asoslari to g risida shartnoma;
’ ’
- Ikki davlat o rtasida iqtisodiy va savdo sohasidagi hamkorlik to g risida
’ ’ ’
bitim;
- O zbekiston Respublikasi bilan turkiya jumhuriyati o rtasida konsullik
’ ’
vakolatxonalarini ayirboshlash to g risida Bitim;
’ ’
- Ikki davlat o rtasida 1992 93 yillarda madaniyat, ta lim va ilm fan
’ – ’ –
sohasidagi ayirboshlash to g risida Bitim imzolandi.
’ ’
- Ikki davlat hukumati o rtasida transport va kommunikatsiyalar sohasidagi
’
hamkorlik to g risida bitim;
’ ’
- O zbekiston Respublikasi hukumati bilan Turkiya jumhuriyati hukumati
’
o rtasida madaniyat, fan, ta lim, sog liqni saqlash, sport va turizm
’ ’ ’
sohasidagi o zaro hamkorlik to g risida bitim;
‘ ’ ’
- O zbekiston Axborot agentligi bilan Turkiyaning Anadalu agentligi
’ “ ”
o rtasida axborot ayirboshlash va hamkorlik qilish to g risida Bitim;
’ ’ ’
- O zbekiston Respublikasi Televideniya va radioeshittirish davlat komiteti
’
bilan Turkiyaning radio television tashkiloti o rtasidagi hamkorlik
– ’
to g risida Bitim;
’ ’
21

- O zbekiston Respublikasi Prezidenti bilan Turkiya jumhuriyati Prezidenti’
o rtasidagi Bitim imzolandi.
’
O zbekiston mustaqillikning dastlabki yillarida 1992 yil 2 martda jahonning
’
eng nufuzli xalqaro tashkiloti bo lmish BMTga a zo bo ldi. Shu kuni BMT
’ ’ ’
bosh Assambleyasi binosi oldida O zbekiston Respublikasining milliy bayrog I
’ ’
ko tarildi. Shu tariqa Toshkentga BMTning birlashgan vakolatxonasi ochildi.
’
1992 yil 26 fevralda O zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov mustaqil
’
davlat nomidan Yevropa Xavfsizlik va Hamkorlik Tashkiloti (YXHT)ning
hujjatini imzoladi. 1992 yilning sentyabr oyida O zbekiston Parlamenti ko hna
’ ’
xalqaro tashkilotlardan biri Parlamentlararo Ittifoqning 119 a zosi bo ldi.
– – – ’ ’
Mustaqillik yillaida O zbekistonning xalqaro maydondagi nufuzi kundan
’ –
kunga ortib bormoqda. 1992 yil 12 14 mart kunlari O zbekiston rahbari I. A.
– – ’
Karimov Xitoy Xalq Respublikasiga tashrif buyurdi. Tashrufdan maqsad ikki
davlat o rtasida do stlik rishtalarini bog lash diplomatic munosabatlar
’ ’ ’
o rnatishdan iborat edi.
’
O zbekiston Respublikasi Fuqaro aviatsiyasi Boshqarmasi bilan Xitoy Xaql
’
Respublikasi aviatsiyasi boshqarmasi o rtasidagi muzokaralar Bitim imzolandi.
’
Xitoy Banki bilan O zbekiston Respublikasi tashqi iqtisodiy faoliyat Milli
’
banki o rtasidagi banklararo Bitim imzolandi. O zbekiston Respublikasi Aloqa
’ ’
vazirligi bilan Xitoy Xalq Respublikasi Aloqa vazirliga o rtasidagi hamkorlik
’
to g risida Bitim imzolandi 13 mart 1992 yil.
’ ’ – –
Sarmoyalarni rag batlantirish va o zaro himoya qilish to g risida
’ ’ ’ ’
O zbekiston Respublikasi hukumati bilan Xitoy Xalq Respublikasi hukumati
’
o rtasida bitim imzolandi. O zbekiston Respublikasi hukumati bilan Xitoy Xalq
’ ’
Respublikasi o rtasida hamjihatlik to g risidagi Bitim imzolandi. O zbekiston
’ ’ ’ ’
Respublikasi tashqi ishlar vazirligi bilan Xitoy Xalq Respublikasi tashqi ishlar
vazirligi o rtasida maslahatlashuvlar o tkazish to g risida Bitim imzolandi.
’ ’ ’ ’
O zbekiston Respublikasi hukumati va Xitoy Xaql Respublikasi hukumati
’
o rtasida temir yo l transporti sohasidagi hamkorlik to g risida Bitim;
’ ’ ’ ’
22

madaniyat, ta lim, sog liqni saqlash va sport sohasida hamkorlik qilish’ ’
to g risida O zbekiston Respublikasi hukumati bilan Xitoy Xaql Respublikasi
’ ’ ’
hukumati o rtasida bitim; O zbekiston Xitoy qo shma axboroti qabul qilindi.
’ ’ – ’
O zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan so ng arab davlatlari
’ ’
bilan ham xalqaro munisabatlarda katta mavqeini egallab kelmoqda. O zbekiston
’
Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov 1992 yil 13 14 aprel kunlari Saudiya
– –
Arabistoniga tashrif buyurdi. Unda O zbekiston Respublikasi Prezidenti
’
I.A.Karimovning Saudiya Arabistoniga tashrifi yakunlari bo yicha Qo shma
’ ’
Bayonot imzolandi. Turkiya bosh vaziri S.Demirel 27 28 aprel kunlari
– –
O zbekistonga tashrif buyurdi.
’
Ushbu tashrifdan maqsad; O zbekiston Respublikasi Prezidenti va Turkiya
’
jumhuriyati o rtasida o zaro kelishilgan bitim;
’ ’
O zbekiston Davlat Teleradiokompaniyasi bilan Turkiya radio va
’
televideniie muassasasi o rtasida hamkorlik to g risida Bitim;
’ ’ ’
Ikki davlat hukumatlari o rtasida kichik va o rtacha ishxonalarni
’ ’
rivojlantirish bo yicha hamkorlik to g risidagi Bitim;
’ ’ ’
O zaro hamjihatlik Memorandumi;
’
O zaro tushunish Memorandumi imzolandi.
’
O zbekiston rahbari I.A.Karimov 16 19 iyun kunlari rasmiy tashrif
’ – –
bilan Koreya Respublikasiga bo ldi.
’
U yerda O zbekiston Respublikasi bilan Koreya Respublikasi o rtasidagi
’ ’
munosabatlar va hamkorlik qilish to g risida Bayonnoma;
’ ’
Ikki davlat hukumatlari o rtasida vizalar berish masalalarida o zaro
’ ’
hamkorlik to g risida memorandum; Ikki davlat hukumati o rtasida kapital
’ ’ ’
mablag larni rag batlantirish va o zaro himoya qilish to g risida Bitim; Ikki
’ ’ ’ ’ ’
davlat hukumati o rtasida ilmiy texnikaviy hamkorlik to g risida Bitim
’ – ’ ’
imzolandi.
Davlatimiz rahbari do stlik rishtalarini mustahkamlash niyatida 19 22
’ – –
iyun kunlari Malayziyaga ham tashrif buyurdi.
23

O zbekiston Respublikasi hukumati bilan Malayziya hukumati o rtasida’ ’
madaniy va ilmiy hakkorlik to g risidagi Bitim;
’ ’
Ikki davlat hukumati o rtasida iqtisodiy va texnik hamkorlik to g risidagi
’ ’ ’
bitim imzolandi.
O zbekiston rahbari I.A.Karimov 22 23 iyun kunlari rasmiy tashrif
’ – –
bilan Indoneziya Respublikasida bo ldi. O zbekiston Respublikasi va Indoneziya
’ ’
Respublikasi o rtasida ikki tomonlama munosabatlar o rnatish to g risida
’ ’ ’ ’
qo shma bayonot;
’
Ikki davlat hukumati o rtasida diplomatic munosabatlar o rnatish
’ ’
to g risida qo shma axborot;
’ ’ ’
Ikki davlat hukumati o rtasida iqtisodiy va texnikaviy hamkorlik
’
to g risida bitim imzolandi.
’ ’
I.A.Karimov 13 14 avgust kunlari rasmiy tashrif bilan Pokiston Islom
– –
Respublikasida bo ldi. O zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy faoliyat Milliy
’ ’
Banki bilan Pokiston Islom Respublikasi Milliy Banki o rtasida vakolatxonalar
’
ayirboshlash to g risidagi Bitim;
’ ’
O zbekiston Respublikasi Milliy Banki va Pokiston Islom Respublikasi
’
Davlat Banki o rtasida Bitim; O zbekiston Respublikasi bilan Pokiston Islom
’ ’
Respublikasi hukumatlari o rtasida pochta va telekommukatsiya sohasidagi Bitim
’
13 avgust 1992 yilda imzolandi.
– –
30 sentabr - 2 oktabr kunlari Finlandiya Respublikasi Prezidenti
– –
M.Koyveston O zbekistonga tashrif buyurdi. O zbekiston Respublikasi
’ ’
hukumati bilan Finlandiya Respublikasi hukumati o rtasida sarmoya qo yishni
’ ’
amalga oshirish va uni o zaro himoyalash to g risida Bitim; O zbekiston
’ ’ ’ ’
Respublikasi hukumati bilan Finlandiya Respublikasi o rtasida savdo, iqtisodiyot
’
va texnologiya sohasidagi hamkorlik to g risida Bitim 1 oktabr 1992 yil
’ ’ – –
imzolandi.
Hindiston tashqi ishlar vaziri L.Bxatiya 12 oktabr kuni O zbekistonga
– ’
tashrif buyurdi. Ushbu tashrifdan maqsad; Ikki davlat hukumati o rtasida savdo,
’
24

iqtisodiy va ilmiy texnikaviy hamkorlik bo yicha hukumatlararo komissiya– ’
to g risida Bitim;
’ ’
Ikki davlat hukumati o rtasida ommaviy axborot vositalari sohasida 1992
’ –
1994 yillarda mo ljallangan hamkorlik to g risidagi Bitim; O zbekiston
– ’ ’ ’ ’
Respublikasi madaniyat ishlari vazirligi bilan Hindiston Respublikasi madaniyat
departamenti o rtasida 1992 1994 yillar mobaynida madaniyat sohasida
’ – –
amalga oshiriladigan tadbirlar dasturi O zbekiston Respublikasi Oliy va o rta
’ ’
maxsus ta lim vazirligi va Hindiston Respublikasi Ta lim ishlari bo yicha
’ ’ ’
davlat komiteti o rtasidagi hamkorlik Bitimi;
’
O zbekiston Respublikasi jismoniy tarbiya va sport Davlat qo mitasi bilan
’ ’
Hindiston Respublikasi yoshlar va sport ishlari departamenti o rtasidagi sport
’
sohasidagi o zaro hamkorlik Dasturi imzolashdan iborat edi.
’
Afg oniston rahbari B.Robboniy 13 15 oktabr kunlari tashrif bilan
’ – –
O zbekiston bo ldi. Ushbu tashrifda O zbekiston Respublikasi va Afg oniston
’ ’ ’ ’
Islom Davlati o rtasida diplomatik munosabatlar o rnatish to g risida Bitim;
’ ’ ’ ’
Afg oniston Islom Davlati rahbari B.Robboniyning O zbekistonga tashrifi
’ ’
yakunlari to g risidagi qo shma axborot.
’ ’ ’
Havo yo li ochish haqida ikki davlat o rtasida hamjihatlik Memorandum;
’ ’
Ikki davlat hukumati o rtasida iqtisodiy va savdo sohalarida hamkorlik
’
to g risida ahdlashuv Bitimi imzolandi.
’ ’
O zbekiston rahbari I.A.Karimov 24 25 noyabr kunlari amaliy tashrif
’ – –
bilan Eron Islom Respublikasida bo ldi. Ushbu tashrifda O zbekiston
’ ’
Respublikasi bilan Eron Islom Respublikasi o rtasida davlatlararo
’
munosabatlarning asoslari to g risidagi Deklaratsiya ikki davlat hukumati
’ ’
o rtasida havo transporti sohasidagi hamkorlik to g risida Bitim; Ikki davlat
’ ’ ’
o rtasida transport sohasidagi hamjihatlik to g risida Memorandum
’ ’ ’
O zbekiston Respublikasi Aloqa vazirligi bilan Eron Islom Respublikasi Pochta,
’
telegraf va telefon vazirligi o rtasida hamjihatlik to g risidagi Memorandum;
’ ’ ’
Ikki davlat hukumati o rtasida savdo hamkorligi to g risidagi Bitim;
’ ’ ’
25

O zbekiston Respublikasi bilan Eron Islom Respublikasining Markaziy Banki’
o rtasida Bitim; O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning Eron
’ ’
Islom Respublikasiga tashrifi yakunlari bo yicha qo shma axborot Tehronda
’ ’
qabul qilindi.
O zbekiston Respublikasi Prezidenti 1992 yilgi amaliy tashrifini 15 17
’ – –
dekabr kunlari Misrga tashrifi bilan yakunladi.
–
Tashrifda ikki davlat o rtsidagi munosabatlar va hamkorlik asoslari
’
to g risida bitim O zbekiston Respublikasi bilan Misr Arab Respublikasi
’ ’ ’
hukumati o rtasida investitsiyalarni rag batlantirish va himoya qilish
’ ’
to g risida Bitim;
’ ’
O zbekiston Respublikasi hukumati bilan Misr Arab Respublikasi hukumati
’
o rtasida iqtisodiy va ilmiy texnikaviy hamkorlik to g risida Bitim;
’ – ’ ’
O zbekiston Respublikasi hukumati bilan Misr Arab Respublikasi hukumati
’
o rtasida havo yo lini ochish va havo transporti sohasida hamkorlik qilish
’ ’
to g risida Bitim imzolandi.
’ ’
26

II bob: Jahon hamjamiyati va O zbekiston munosabatlari .’
II. 1. Mustaqil O zbekiston Respublikasining xalqaro hamkorlik
’
aloqalarning boshlanishi.
Mustaqillikka erishganimizdan buyon o tgan tarixan qisqa davr ichida
’
O zbekiston dunyo hamjamiyatida o zining munosib o rnini egalladi. Bunda
’ ’ ’
mamlakatimizning xalqaro siyosat maydonida olib borayotgan har tomonlama
puxta ishlagan, chuqur o ylangan tashqi siyosati hal qiluvchi ahamiyat kasb
’
etmoqda.
O zbekiston tashqi siyosat negiziga quyidagi ustuvor tamoyillar asos qilib
’
olindi:
- davlat milliy manfaatlarining, xalqaro huquq meyorlarining ustuvorligi;
- boshqa davlatlarning ishki ishlariga aralashmaslik;
- barcha nizolarni tinch yo l bilan hal etish;
’
- o zning milliy davlat manfaatlari ustuvorligida o zaro
’ – ’
manfaatlarni har tomonlama hisobga olish;
- biron bir davlat ta sir doirasiga kirmaslik;
– ’
- to la ishonch;
’
- xalqaro iqtisodiy va moliyaviy tashkilotlar doirasidagi hamkorlikni
chuqurlashtirish asosida ikki tomonlama, shuningdek, ko p
’
tomonlama tashqi aloqalarni o rnatish va ularni rivojlantirish.
’
O zbekiston Respublikasi Mustaqillik erishgandan so ng, rijovlangan
’ ’
mamlakatlar bilan to g ri turib hamkorlik qilmoqda. O zbekiston 1993 1996
’ ’ ’ –
yillarda xalqaro munosabatlarda muhim o rin egalladi.
– ’
O zbekiston Respublikasi Parlamenti 1993 yil yanvar oyida Yevropa
’ –
xavfsizlik va hamkorlik Tashkiloti (YEXHT) Parlament Assambleyasining a zosi
’
bo ldi. Fevral oyida Toshkentda BMT ning vakolatxonasi ochildi. O zbekiston
’ ’
Respublikasi va BMT rahbarlarining sa y harakatlari natijasida BMT ning
’ –
27

Toshkentdagi vakolatxonasi mamlakatimizda BMT ning taraqqiyot dasturi,
qochoqlar ishi bo yicha oliy qo mita komissari, jahon sog liqni saqlash’ ’ ’
tashkiloti, Aholi joylashish jamg armasi, narkotik moddalarni nazorat qilish
’
Dasturi, sanoat taraqqiyoti Dasruti, Bolalar jamg armsi singari ixtisoslashgan
’
muassasalarni io z tarkibiga birlashtirishga muvaffaq bo ldi. 1993 1997
’ ’ – –
yillarda Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) vakolatxonasiga boshchilik qilgan
Holid Malikning ishtirokida O zbekistonda ko plab xalqaro tadbirlar o tkazildi.
’ ’ ’
1993 yil yanvarda Minskda bo lib o tgan kengashda MDH ning nizomi
– ’ ’
qabul qilindi. Davlatlararo bank va iqtisodiy hamkorlik kengashi tuzildi.
Afg oniston Tojikiston chegarasini mustahkamlash uchun MDH ning
’ –
tinchlik o rnatuvchi harbiy qismni yuborish to g risidagi bitim imzolandi. 4
’ ’ ’ –
yanvar kuni Markaziy Osiyo davlat rahbarlari Toshkentda uchrashuv o tkazdilar.
’
O rta Osiyo atamasi birinchi marta tilga olindi. Bir birlariga elchilar
’ –
yuborishga qaror qilindi. Orolni saqlab qolish bo yicha xalqaro jamg arma
’ ’
tuzish to g risida qaror qabul qilindi. Toshkent Markaziy televideniya, Almatida
’ ’
gazeta chiqarishni tashkil etishga qaror qilindi. Mart oyida Qizil O rdada bo lib
’ ’
o tgan anjumanda Orol bo yi ekologiyasini sog lomlashtirish va ijtimoiy
’ ’ ’ –
iqtisodiy taraqqiyotni ta minlash haqida bitim. Orol muammolari bilan
’
shug ullanuvchi xalqaro kengashi tuzildi. Orolni qutqarish xalqaro jamg armasi
’ ’
ta sis etildi.
’
Aprel oyida Minskda bo lib o tgan kengash Yelsinga ishonch bildirish
’ ’
haqidagi referendum arafasida shoshilinch bo lib o tdi. Davlat boshliqlari MDH
’ ’
ni mustahkamlash tarafdori ekanliklarini bildirdilar. Qabul qilingan 270 ta hujjatlar
etarli darajada amalga oshimayotganligi tanqid qilindi. Birorta ham hujjat
imzolanmadi.
1993 yil 27 aprel 1 may kunlari I.A.Karimov Germaniya Federativ
– – – –
Respublikasiga amaliy tashrif buyurdi.
28

Ushbu tashrif O zbekiston Respublikasi hukumati bilan G.F.R hukumati’
o rtasida sarmoyalarni qo yishni amalgam oshirish va o zaro himoya qilishga
’ ’ ’
ko maklashish to g risida bitim imzolandi.
’ ’ ’
14 may kuni Moskvaga kengash bo lib o tdi. Ushbu kengashda M.D.Hning
’ ’
muvofiqlashtirish maslahat qo mitas va ijroiya kotibiyati tuzishga qaror qilindi.
’
Deklaratsiya qabul qilindi. Tojikistonga yordam berishga qaror qlindi. Rubl zonasi
muhokama qilindi. O zbekiston rahbari I. A.Karimov 8 14 iyun kunlari
’ –
diplomatic munosabatlar o rnatish, do stlik rishtalari bog lash maqsadida
’ ’ ’
Niderlandiya Qirolligida bo ldi. Unda O zbekiston Respublikasi bilan
’ ’
Niderlandiya Qirolligi o rtasida davlatlararo munosabatlar haqida qo shma
’ ’
Bayonot O zbekiston Respublikasi bilan Niderlandiya Qirolligi o rtasida
’ ’
iqtisodiy hamkorlik to g risida qo shma bitim Gaaga shahrida 9 iyunda
’ ’ ’ –
imzolandi.
24 sentabr kuni Moskvada bo lib o tgan kengashda davlatimiz rahbari
– ’ ’
ham ishtirok etdi. ushbu kengashda iqtisodiy ittifoq barpo etish bo yicha
’
shartnoma; tashqi ishlar vazirlar kengashi to g risida nizom; birlashgan qurolli
’ ’
kuchlar Bosh qo mondonligini qayta tuzish haqida qaror qabul qilindi.
’
Inson huquqlar va erkinliklari sohasidagi xalaqaro majburiyatlar haqida
Bayonotnoma; Tojikistonda tuziladigan birlashgan mudofaa kuchlari haqida
nizom; Davlatlararo Yevroosiyo ko mir va metal birlashmasini tuzish haqida
’
bitim. Rubl zonasini saqlash borasida kelishib olindi.
I.A.Karimov 28 30 oktabr kunlari Fransiyada amaliy tashrif bilan
– –
bo ldi. Ushbu amaliy tashrifdan maqsad O zbekiston Respublikasi bilan
’ ’
Fransiya Respublikasi o rtasida do stlik va hamkorlik to g risida shartnoma
’ ’ ’ ’
imzolash; Madaniyat, ilmiy texnikaviy va maorif sohasida hamkorlik qilish
–
to g risida bitim. Sarmoyalarni o zaro rag batlantirish va himoyalash
’ ’ ’ ’
to g risida bitim imzolash edi. Bu tashrifda I.A.Karimov Parij xartiyasini
’ ’ “ ”
ham imzoladi. K r edit Kommirsal de Frans banki, T e xnik firmasi,
“ ” “ ”
29

E l i fakiten neft himiya konsernini bilan Buxoroda neftni qayta ishlashi zavodi“ ”
qurish haqida kelishib olindi.
1993 – yil 29 oktabrda YUNESKOning Parijdagi qarorgohida
–
O zbekistonning YUNESKOga a zoligiga qabul qilish marosimi bo ldi. O sha
’ ’ ’ ’
kuni Ulug bek tavalludining 600 yilligini nishonlash YUNESKO dasturiga
’
kiritildi.
I.A.Karimov BMT Bosh assambleyasining sentabr oyida bo lgan 48
’ –
sessiyasida ishtirok etdi va nutq so zladi (28 sentabr 1993 - yil).
’ –
Jahon hamjamiyati e tiborini O zbekiston Respublikasi nomidan bir qator
’ ’
takliflarga qaratdi; O rta Osiyoda xavfsizlik, barqarorlik va hamkorlik masalalari
’
bo yicha Toshkentda BMT ning doimiy ishlovchi seminarini chaqirish; BMT
’
xavfsizlik kengashi huzurida yuzaga kelayotgan xalqaro mojarolarni tahlil qilish va
istiqbolini belgilash bo yicha maxsus guruh tashkil qilish, O rta Osiyo
’ ’
mintaqasini yadrosiz zona deb e lon qilish, O rta Osiyo mintaqasida kimyoviy
’ ’
va bakteriologik quroli tarqatmaslik ustidan xalqaro nazaorat qilish; Narkobiznesga
qarshi kurashni kuchaytirish; Orolni va Orol bo yini qutqarishmasalalari haqida
’
nutq so zladi. I.A.Karimov 22 25 noyabr kunlari Yevropaning kuchli
’ – –
rivojlangan mamlakatlardan biri Angliyada amaliy tashrif bilan bo ldi. Ikki davlat
’
o rtasida o zaro iqtisodiy aloqalar to g risida shartnoma imzolandi.
’ ’ ’ ’
Sarmoyalarni o zaro rag batlantirish va himoyalash to g risida bitim; Havo
’ ’ ’ ’
yo llarini ochish to g risida bitim; ikki davlat o rtasida fuqarolarning erkin
’ ’ ’ ’
yurish haqida Memorandum ; L o nro komponiyasi bilan O zbekiston
“ ” ’
o rtasida oltin biznes haqida bitim; Rotshildlar banki, Yevropa tiklanish va
’
taraqqiyot banki bilan o zaro hamkorlik haqida bitimlar tuzildi.
’
1994 yil 11 yanvar kuni Nukus shahrida Markaziy Osiyo davlatlari
– –
rahbarlari hamda Rossiya davlati rahbari konferensiya o tkazdilar. Ushbu
’
konferensiyada Orol muammolari bo yicha xalqaro Kengash Nizomi qabul
’
qilindi. Xalqaro kengash ijroiya organining rahbarini tayinlash haqida qaror
qabulqilindi.
30

30 aprel kuni O zbekiston, Qozog iston va Qirg iziston davlat rahbarlari– ’ ’ ’
Cho lponotada uchrashuv o tkazdilar. Ushbu uchrashuvda O zbekiston,
’ ’ ’
Qozog iston va Qirg iziston davlatlari o rtasida yagona iqtisodiy makon tuzish
’ ’ ’
to g risida uch tomonlama shartnoma imzolandi. Iyul oyida Almatida bo lib
’ ’ ’
o tgan uchrashuvda ham uch davlat rahbarlari (O zbekiston, Qozog iston,
’ ’ ’
Qirg iziston ) ishtirok etdilar. Unda o zaro integratsiyani kuchytirish bo yicha
’ ’ ’
bitim. O rta Osiyo hamkorlik va taraqqiyot bankiga asos solindi. Davlatlararo
’
kengash tuzildi. Bosh Vazirlari, Tashqi Vazirlar va Mudofaa Vazirlari kengashi
tuzildi.
21 oktabr kuni Moskvada bo lib o tgan kengashda MDH doirasida
– ’ ’ –
integratsiyani rivojlantirishning asosiy yo nalishlari haqida Memorandum.
’
Iqtisodiy ittifoqning Davlatlaro iqtisodiy qo mitasi tuzildi. O zaro to lov
’ ’ ’
ittifoqini tuzish to g risida bitim. Xalqaro tashkilotlarda MDH vakilligini amalga
’ ’
oshirishga ahdlashildi. N.Nazarboyevning Yevroosiyo ittifoqini tuzish haqidagi
taklifi muhokama qilindi. G alabaning 50 yilligini nishonlash haqidagi masala
’
ko rildi.
’
Shu yilning oktabr oyida Parijda Ulug bek haftaligi tantanalari o tkazildi.
’ ’
Xiva va Buxoro YUNESKOning jahon madaniy qadriyatlar ro yxatiga kiritildi.
’
Bu ro yxatda 411 ta obyekt bor.
’
Samarqand, Buxoro, Xivaning me moriy, majmualarini qayta tiklash
’
ishlariga YUNESKO eksperti qayta tiklovchi me mor Jovanni Bokkardi
’
O zbekistonga ishlashga yordamlashdi.
’
Dekabr oyida respublikamizda YUNESKO ishlari bo yicha O zbekiston
’ ’
Respublikasi milliy komissiyasi tashkil etildi, u idoralararo organ bo lib, tarkibiga
’
ta lim, fan, madaniyat va axborot sohasidagi vazirliklar va idoralardan 49 kishi
’
a zo bo ldi.
’ ’
YUNESKO O rta Osiyo taraqqiyotini o rganish, tiklash va
’ ’
ommaviylashtirishga katta ahamiyat berildi. YUNESKO qaroriga binoan
Samarqandda O rta Osiyoni tadqiq qilish xalqaro institute tashkil etildi.
’
31

YUNESKO bosh direktori Federiko Mayorning O zbekistondagi rasmiy’
tashrifi chog ida institute tantanali ravishda ochildi. 1995 yil 10 fevral kuni
’ – –
Almatida bo lib o tgan kengashda MDH ning mamlakatlarini integratsiyasi
’ ’ –
bo yicha 13 ta bitim imzolandi. MDH mamlakatlari chegaralarini qo riqlashda
’ ’
hamkorlik qilish konsepsiyasi muhokama qilindi. O zbekiston Rossiya
’ –
Belarusiya Qozog iston o rtasida yagona bojxona tuzish haqidagi
– ’ ’
shartnomaga qo shilish istagini rasmiy ravishda izhor etdi.
’
3 mart kuni Toshhovuzda bo lib o tgan uchrashuvda O rta Osiyo davlat
– ’ ’ ’
rahbarlari ishtirok etdi. unda Orolni qutqarish bo yicha xalqaro jamg arma
’ ’
tuzish, davlatlararo kengash faoliyati va rejalari muhokama qilindi. Prezidentlar
tomonidan qo shma Bayonot imzolandi.
’
1995 yil 14 aprel kuni Chimkent kengashida O zbekiston, Qozog iston
– – ’ ’
va Qirg iziston davlat rahbarlari ishtirok etdilar. Ushbu kengashda Bayonot
’
imzolandi. Davlatlararo integratsiyani jadallashtirish bo yicha kommyunike
’
imzolandi. 2000 yilgacha integratsiya dasturi ma qullandi. Tinchlikni
– ’
ta minlovchi birlashgan batalon tuzishga kelishildi. 26 may kuni Belorusiya
’ –
poytaxti Minsk shahrida bo lib o tgan kengashda MDH chegaralarini
’ ’ –
qo riqlash Mustaqil Davlatlar to g risida shartnoma (7 davlat imzoladi).
’ ’ ’
Kolliktev tinchlikni saqlash kuchlarini (K.T.S.K). tojikiston va Abxaziyada saqlab
turish muddatlarini uzaytirish haqida bitim. Parlamentlararo assambleya tuzish
masalasi ko rildi. Iqtisodiy sud faoliyatini takomillashtirish haqida qaror qabul
’
qilindi. Fuqarolarni Jukov medali bilan mukofotlash to g risida qaror qabul
’ ’
qilindi. O zbekiston bilan Shimoliy Atlantika shartnomasi tashkilotlari NATO
’ –
o rtasida o zaro tushunish va hamkorlik mavjud. 1995 yil iyul oyida
’ ’
O zbekiston NATOning Tinchlik yo lida hamkorlik dasturiga qo shildi.
’ “ ’ ” ’
T i nchlik yo lida hamkorlik dasturiga tomonidan 1995 yilda AQShgan harbiy
“ ” ’
mashqlarida O zbekiston harbiy qismlarining ishtiroki zobit va askarlarning
’
harbiy texnik tayyorgarligini yanada ko tarishga xizmat qildi. Iyul oyidan
’
O zbekistonda aniqrog I poytaxtimiz Toshkentda YXHTning aloqalar bo yicha
’ ’ ’
32

mintaqaviy byurosi ochildi va faoliyat ko rsatmoqda 15 16 sentyabr kunlari’ –
O rta Osiyoda xavfsizlik va hamkorlik masalalariga bag ishlangan Toshkentda
’ ’
Kengash seminari bo lib o tdi. Xalqaro kengashda ishtirok etgan 31 davlat va 6
’ ’
ta xalqaro tashkilotdan kelgan Muxtor vakillar mintaqa xavfsizligining,
mojarolarning oldini olish, integratsiya jarayonlarini chuqurlashtirishning ishonchli
tizimini barpo etish yuzasidan o z takliflarini aytdilar. 1995 yil 15 dekabr
’ – –
kuni O zbekiston, Qozog iston, Qirg iziston davlat rahbarlari Jambulda bo lib
’ ’ ’ ’
o tgan kengashda ishtirok etdilar.
’
2000 yilgacha bo lgan integratsiya va birinchi navbatda sarmoya
– ’
sarflanishi lozim bo lgan loyihalar dasturi bo yicha qaror qabul qilindi. Mudofaa
’ ’
Vazirlar Kengashi tasdiqlandi. BMT boshchiligida O zbekiston, Qozog iston,
’ ’
Qirg iziston Respublikasining tinchlikni saqlash kollektiv batalonini tashkil etish
’
va shakllantirish haqida qaror qabul qilindi.
1996 yil 3 yanvar kuni Prezident I.A. Karimov Koreya Respublikasining
– –
D E U komponiyalari raisi Kim U Jun boshchiligidagi deligatsiya a zolarini
“ ” ’
qabul qildi. Mamlakatimizni rahbari Andijon viloyatining Asaka shahrida jadal
sur atda qurib bitkazilayotgan O zDEU avto qo shma korxonasi haqida
’ “ ’ ” ’
to xtalar ekan, bu loyihaning qisqa muddatda amalg oshirilishi jahon
’
avtomobilsozligi tarixida noyob hodisa ekanligi ta kidlangan edi. DEU
’ “ ”
kompaniyalari raisi Kim U Jun Asakadadagi qo shma korxonaga tashrifi haqida
’
so zlab, loyihadan ko zlanhan maqsad ishlarning yuqori sifat va tezkor sur atda
’ ’ ’
amalga oshirilayotganidan mamnun ekanini aytgan edi. Suhbat chog ida O z
’ “ ’
DEU qo shma korxonasi faoliyati, avtomobilsozlik sohasid mutaxassislar
” ’
tayyorlashni keng yo lga qo yish va o zaro hamkorlikni yanada rivojlantirishga
’ ’ ’
doir masalalar muhokama qilindi.
5 yanvar kuni I.A.Karimov mamlakatimizga amaliybilan kelgan Buyuk
–
Britaniya tashqi ishlar va hamdo stlik ishlari vaziri Malkomi Rifkindni qabul
’
qildi. Ushbu tashrifning suhbat chog ida O zbekiston - Buyuk Britaniyaning
’ ’
33

hamkorligini yanada rivojlantirish bilan bog liq masalalar yuzasidan muhokama’
qilindi.
10 yanvar kuni Moskvada bo lib o tgan kengashda o ndan ziyod
– ’ ’ – ’
masalalar muhokama qilindi. Bojxona va to lov ittifoqini shakllantirish. MDH
’
mamlakatlari madaniyat arboblarining kongressini o tkazish to g risida qonun
’ ’ ’
qabul qilindi.
Rossiya Federatsiyasi Prezidenti Yelsin yana bir yil muddatga MDH davlat
boshliqlarining kengashi raisi etib saylandi.
19 yanvar kuni Ko kchatov bo lib o tgan yig ilishda bo yicha
– ’ ’ ’ ’ ’
O zbekiston, Qozog iston va Qirg iziston davlatlari rahbarlari ishtirok etdilar.
’ ’ ’
Iqtisodiy integratsiyani rivojlantirishning 2000 yilgacha bo lgan dasturi
– ’
yuzasidan fikr almashildi. O rta Osiyo ziyolilari vakillariga Toshkent qurultoyida
’
yuksak baho berildi.
O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimov 1996 yil 27 may kuni
’ – –
rasmiy tashrif bilan Ozarbayjonga keldi.
Prezident saroyida I.Karimov va Ozarbayjon Prezidenti H.Aliyev o rtasida
’
yakkama yakka muloqot bo ldi, so ng kengaytirilgan tarkibda muzokaralar
– ’ ’
boshlandi. Muzokaralar so ngida ikki mamlakat o rtasida sarmoyalarni o zaro
’ ’ ’
rag batlantirish va himoyalash soliq, bojxona, havo yo llari, avtomobil vat emir
’ ’
yo llar aloqalari, yuk tashish va boshqalar haqida 20 ga yaqin hujjat imzolandi.
’
Islom Karimov Boku universitetiga tashrif buyurdi. Bu yerda u talabalar bilan
uchrashdi. O zbekiston Davlat rahbariga iqtisodiyot, fan, maorifni
’
rivojlantirishdagi xizmatlari uchun Boku Universiteti doktori degan faxriy unvon
berildi.
O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimov shu yili 28 may kuni
’ –
rasmiy tashrif bilan Gruziyaga keldi. Islom Karimov va Gruziya Respublika
Prezidenti Eduard Shevard Nadze o rtasidagi muzokaralarda har ikki mamlakat
’
o rtasidagi munosabatlar, mintaqaviy va xalqaro vaziyat, MDH doirasidagi
’
hamkorlik bilan bog liq masalalar muhokama qilindi. So ng Prezidentlar
’ ’
34

ishtirokida kengaytirilgan Muzokaralar bo ldi va unda Trans Kavkaz’ –
yo lining Gruziyadan o tadigan qismini jadal barpo etish, uning keng
’ ’
imkoniyatlaridan samarali foydalanish bosh mavzu bo ldi. Muzokaralar
’
nihoyasida O zbekiston bilan Gruziya o rtasidagi ikki tomonlama hamkorlikni
’ ’
yanada kengaytirish va chuqurlashtirish to g risida Deklaratsiya qabul qilindi,
’ ’
ikki mamlakat o rtasidagi iqtisodiy, savdo aloqalariga doir 15 ga yaqin hujjat
’
imzolandi.
1996 yil Saraxsda Markaziy Osiyo bilan Eron temir yo l tarmoqlarining
– ’
tutashtiriligan Traseka loyihasini amalga oshirishda dastlabki katta ishlardan biri
bo lgan edi. Huddi o sha, 1996 yil 13 may kuni O zbekiston, Ozarbayjon,
’ ’ – – ’
Gruziya, Turkmaniston o rtasida o zaro erkin transit to g risidagi shartnoma
’ ’ ’ ’
imzolandi. Bo yog i Yaponiyadan to Adriatika dengiziga qadar cho zilgan
’ ’ ’
ushbu qadim karvon yo lining muhim bo lagidan foydalanishning boshlagan
’ ’
respublikalarning sarf harajati kamayadi. Birgina O zbekiston uchun mazkur
– ’
shartnoma kuchga kirgandan so ng paxta tashishga ketadigan harajatning 12
’
million dollar iqtisod qilinadi. Chunki Traseka shimoliy yo nalishga nisbatan 2
’
ming kilometr qisqadir. Qolaversa, mintaqa iqlimi undan yil 12 oy to xtovsiz
– ’
foydalanish imkonini beradi. Yana bir misol: O zbekiston o z paxtasini,
’ ’
Qozog iston va Rossiya orqali Ukraina portlariga yetkazish uchun tonnasiga 100
’
dollardan ziyod mablag sarflaydi. Traseka orqali tashilganda esa ushbu
’
ko rsatgich 55 dollarni tashkil etadi, xolos.
’
Traseka loyihasining amalga oshishi O zbekistonni Yevropa va Osiyo
’
transport tarmoqlariga tutashtirib qolmasdan, uning eksport imkoniyatlarini
oshiradi, loyihada ishtirok etuvchi mamlakatlar bilan savdo aloqalarni yanada
kengaytiradi. 1996 yil Transkavkaz yo lagi bo yicha O zbekistonga
– ’ ’ ’
keltirilgan va olib chiqib ketilgan mahsulot hajmi salkam 140 ming tonnani tashkil
etgan bo lsa, 1997 yil bu ko rsatgich 285 ming tonnaga yetdi. O zbekiston
’ – ’ ’
butun Traseka dasturi bo yicha amalga oshirilayotgan ishlarda faol ishtirok etish
’
35

bilan cheklanib qolmay, transport kommunikatsiyasi imkoniyatlarni kengaytarish
borasida ham boshqa loyihalarni amalga oshirayotir.
O zbekiston qo shni Qizrg iziston hamda Xitoy bilan Toshkent Andijon’ ’ ’ –
O sh Irkeshtom yo lini qurish va ta mirlash bo yicha yaqindan
– ’ – ’ ’ ’
hamkorlik qilayottir. Buyuk Ipak yo lining bir qismi hisoblangan bu yo nalish
’ ’
Yevropa mamlakatlarini Osiyo davlatlari bilan bog laydi.
’
Konferensiyada ishtirok etgan davlatlar rahbarlari hamda xalqaro tashkilotlar
vakillari Traseka yo lagini rivojlantirish, transport infratuzulmalarini yanada
’
takomillashtirish, mintaqada tinchlik va barqarorlikni ta minlash, Traseka
’
doirasidagi hamkorlikning huquqiy asoslarini mustahkamlash borasida o z nuqtai
’
nazarlarini bayon qildilar. Ta kidlash kerakki, O zbekiston Prezidenti Islom
’ ’
Karimovning takliflari konferensiya ishtirokchilari tomonidan qizg in kutib
’
olindi.
Islom Karimov Traseka loyihasini amalgam oshirish, umuman, qadimiy
Buyuk Ipak yo lini qayta tiklash zarurati ayrim kishilarning hoxishidan emas,
’
balki vaqt, sharoit, dunyoviy taraqqiyot talablari natjasida paydo bo layotganini
’
alohida ta kidladi. Qadim zamonlardayoq hayotning o zi odamlarni o zaro
’ ’ ’
hamkorlik uchun qisqa va qulay yo llarni qidirishga majbur qilgan, dedi Islom
’
Karimov. Bunga faqatgina savdo sotiq ehtiyoji emas, balki mustahkam
–
iqtisodiy, madaniy va ma naviy aloqalarni o rnatish zaruriyati ham sabab
’ ’
bo lgan.
’
Ayrim kuchlar Traseka doirasidagi hamkorlikka siyosiy tus berishga harakat
qilmoqda. Ularning maqsadlari aniq: o zlaricha guyoki dunyoning yangidan
’
bo linishi va shunga o xshash o yinlarni o ylab topib, mamlakatlar, xalqalar
’ ’ ’ ’
o rtasiga nifoq solish, taraqqiyotga to siq bo lish mamlakatimiz rahbari
’ ’ ’
masalaning shu jihatiga e tibor qaratib, bunday harakatlarga mutlaqo barham
’
berish kerakligini aytdi. Shuningdek, Islom Karimov Yevropa Kavkaz Osiyo
– –
transport yo lagi mintaqaviy iqtisodiy hamkorlik aloqalarini kengaytirish mazkur
’
yo nalishda joylashgan mamlakatlar iqtisodiyotini rivojlantirish, qolaversa,
’
36

millatlararo hamda davlatlararo muammolarni yechishda katta samara berajagini
ta kidladi. Hozirga qadar jahonning 50 ta mamlakati Traseka yo lagi orqali o z’ ’ ’
yuklarini manzillariga yetkazmoqda. Mazkur loyihaga qo shilishni istovchi
’
mamlakatlar soni ham tobora oshib borayotir. Traseka dasturini amalga oshirishda
Yevropadagi siyosiy, iqtisodiy va moliyaviy tashkilotlar yaqindan yordam
ko rsatyapti. Mazkur yo lakdan Sharq va G arb ham birday manfaat topadi.
’ ’ ’
Markaziy Osiyo va Kavkaz uchun jahon bozoriga keng yo l ochiladi. Yevropa
’
mamlakatlari uchun esa o z mahsulotlarini Kavkaz va Markaziy Osiyo
’
bozorlariga kiritishi, Mazkur mintaqalarda O zlarining moliyaviy ishtirokini
’
kuchytirish imkoniyati tug ildi. Boku konferensiyasida Traseka loyihasini
’
amalga oshirish bo yicha hukumatlararo komissiyani tashkil etish, uning doimiy
’
kotibiyatini ta sis qilish va bosh qarorgohini Bokuda joylashtirish bo yicha
’ ’
o rtaga tashlangan taklif ishtirokchilar tomonidan ma qullandi. Traseka
’ ’
loyihasini amalga oshirishda uni mablag bilan ta minlash masalasi ham
’ ’
ishtirokchilar tomonidan atroflicha ko rib chiqildi va Traseka banki tashkil etish
’
taklifi bir ovozdan qo llab quvvatlandi. Anjuman nihoyasida Yevropa Kavkaz
’ –
Osiyo yo lagini rivojlantirish bo yicha xalqaro transport to g risidagi ko p
– ’ ’ ’ ’ ’
tomonlama bitim imzolandi. Shuningdek, anjumanda Boku Deklaratsiyasi hamda
Buyuk Ipak yo lini tiklashga bag ishlangan xalqaro konferensiya bo yicha
’ ’ ’
kommyunike qabul qilindi.
23 28 iyun kunlari O zbekiston Respublikasi rahbari I.A.Karimov
– – ’
amaliy tashrif bilan AQSH da bo ldi. Ushbu tashrif chog ida O zbekiston va
’ ’ ’
AQSH Prezidentlari o rtasida uchrashuv va o zaro hamkorlik haqida fikr
’ ’
almashildi. O zbekneftgaz milliy korporatsiyasi bilan E n r on
“ ” “ ” ’
korporatsiyasi va OPIK o rtasida loyihalarini mablag bilan ta minlash va
’ ’ ’
sug urta qilish to g risida Bitim imzolandi. O zbekiston tashqi iqtisodiy
’ ’ ’ ’
faoliyat milliy banki bilan K e ys korporatsiyassi bilan T e ksiako
“ ” “ ”
kompaniyasi o rtasida qo shma korxona tuzish to g risida shrtnoma
’ ’ ’ ’
imzolandi. O z bekneftgaz kompaniyasi bilan E n r on oyl Gaz interneshnl
“ ” “ ” ’
37

o zrtasida gaz konlarini razvedka qilish va ishga tushirish bo yicha qo shma’ ’ ’
korxona tuzish to g risida shartnoma imzolandi. I.A.Karimov va Gennesi
’ ’
shtati gubernatori T.Sandvist O zbekistonda Gazomotors va
’ “ ”
G a z kompressor qo shma korxonalari tuzish to g risida hujjatlarni
“ ” ’ ’ ’
imzoladilar. O zbekiston geologiya davlat qo mitasi bilan Nyumont
’ ’ “
Mayning va Mitsui korporatsiyalari o rtasida O zbekistonda oltin konlarini
” “ ” ’ ’
qidirib topish, razvedka qilish va birgalikda ishga tushirish borasida qo shma
’
korxona tuzish haqida bitim tuzildi. Shu yilning (1996 - yil) iyul oyida Florensiya
shahrida Yevropa ittifoqi bilan O zbekiston O rtasida sherikchilik va hamkorlik
’ ’
to g risida bitim imzolandi. Bu hujjat O zbekiston, Yevropa ittifoqi va unga
’ ’ ’
a zo bo lgan mamlakatlar o rtasidagi o zaro munosabatlarning huquqiy negizi
’ ’ ’ ’
bo lib, siyosiy iqtisodiy , ilmiy texnikaviy, madaniy aloqalar uchun keng
’ –
imkoniyatlar ochdi.
1996 yilning 11 13 sentabr kunlari O zbekistonning tashabbusi bilan
– – – ’
Toshkentda YXHT Demokratik muassasalar va inson huquqlari bo yicha Byurosi
’
(DMIHB) ning I n son huquqlari bo yicha milliy muassasalar mavzusidagi
“ ” ’
xalqaro seminar kengashi bo lib o tdi. Unda O rta Osiyo, Yevropa,
’ ’ ’
Amerikadagi 21 mamlakat ekspertlarining, shuningdek, 29 ta xalqaro va
nohukumat tashkilotlarining vakillari ishtirok etdilar. Seminar kengashda Markaziy
va Sharqiy Yevropada ombudsman instituti, inson huquqlari bo yicha milliy
’
muassasalar faoliyatini rivojlantirish, qonunchilik tizimini shakllantirish xalq
ta limi va ommaviy axborot vositalarining inson huquqlari sohasidagi roli
’
masalalari ko rib chiqildi.
’
O zbekiston ko pgina mintaqaviy tashkilotlar, chunonch, Yevropa ittifoqi,
’ ’
NATO, EKO, Islom konferensiyasi tashkiloti, Qo shilmaslik harakativa boshqalar
’
bilan samarali hamkorlik qilmoqda. 1996 yilning oktabr oyida Parijda Amir
–
Temurga bag ishlangan xalqaro haftalik anjuman bo lib o tdi. Dekabr oyida
’ ’ ’
YXHT ning Lossabonda bo lgan sammitida XXI asr arafasida yalpi xavfsizlik
’
modelini yaratish xususida munozara bo ldi. O zbekistonning mojarolar yuz
’ ’
38

bergan hududlarga yashirincha qurol yarog yetkazib berishni to xtatish YXHT’ ’
ning O rta Osiyo faoliyatini kuchytirishga oid takliflari ma qullandi va Lissabon
’ ’
deklaratsiyasida hujjatlashtirildi.
Bugungi kunda O zbekiston dunyoning 120 dan ortiq davlati bilan
’
diplomatic aloqa o rnatgan. Toshkentda 42 ta elchixona, 1 ta bosh konsulxona, 9
’
ta faxriy konsul, 10 ta xalqaro tashkilot vakolatxonasi, 5 ta xalqaro maliyaviy
tashkilot vakolatxonasi, 3 ta savdo vakolatxonasi faoliyat yuritmoqda 1
.
II.2. Markaziy Osiyoda tinchlikni saqlashda O zbekistonning o rni.
’ ’
1997 2003 yillarda ham O zbekistonning xalqaro maydondagi nufuzi yanada
– – ’
ortib bordi. 1997 yil 9 10 yanvar kunlari O zbekiston, Qozog iziston,
– – – ’ ’
Qirg iziston davlat rahbarlari Bishkekda uchrashuv o tkazdilar. Ushbu
’ ’
uchrashuvda Adabiy do stlik haqida shartnoma imzolandi. Davlatlararo kengash
’
va uning muassasalariga raislik qiluvchi Qozog istonning vakolat muddatini
’
tugagani bois unga Qirg iziston vakillari raislik qilishga kelishildi.
’
1997 yil jahon durdonalaridan hisoblangan Buxoro va Xiva shaharlarning
–
2500 yilligi muborak sanalari Parij keng nishonlandi, xalqaro anjuman va
ko rgazmalar o tkazildi. 1997 yil 5 fevral kuni Prezident I.A.Karimov
’ ’ – –
AQSH davlat kotibini qabul qildi. Uchrashuvda ikki mamlakat o rtasidagi
’
aloqalarni rivojlantirish, jumladan, iqtisodiy va madaniy sohalardagi hamkorlikni
39

kengaytirish bilan bog liq masalalar muhokama qilindi, ulkan siyosiy, iqtisodiy,’
harbiy texnik, intellektual salohiyatga ega bo lgan jahonning yetakchi davlati
’
AQSH bilan uzoq muddatli va keng ko lamda munosabatlarni rivojlantirish
’
O zbekiston uchun tashqi siyosatning ustuvor strategik yo nalishidir.
’ ’
15 16 sentyabr kunlariToshkentda O rta Osiyo Yadro qurolidan xoli
– “ ’ –
zona mavzuida xalqaro konferensiya bo lib o tdi. Uning ishida 56 davlat va 16
” ’ ’
xalqaro tashkilotdan vakillar ishtirok etdi, ushbu masala yuzasidan O rta Osiyo
’
mamlakatlari tashqi ishlar vazirliklarining Bayonoti imzolandi. O rta Osiyoning
’
yadro qurolidan xoli zonaga aylanishi mazkur mintaqa xavfsizligini
mustahkamlaydi. Ushbu anjumanda O zbekiston rahbari I. A. Karimov nutq
’
so zladi.
’
1998 yil 16 yanvar kuni O zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov
’
mamlakatimizga tashrif bilan kelgan Ukraina bosh vaziri Valeriy Pustoboytenkoni
qabul qildi. I. A. Karimov O zbekiston Ukraina munosabatlari jadal rivoj
’
topayotgani, ikki mamlakat iqtisodiy integratsiaylashuvi sur atining tobora
’
yuksalayotgani hamda xalqlarimiz o rtasida do stlik rishtalari quvonarli darajada
’ ’
mustahkamlanayotganidan mamnun ekanligini bildirib, Ukraina bosh vazirining
tashrifi bilan qutladi. Uchrashuvda ikki mamlakat o rtasidagi hamkorlik
’
aloqalarini yanada rivojlantirish bilan bog liq masalalar muhokama qilindi. Qabul
’
marosimida Ukrainaning O zbekistondagi Favqulodda va Muxtor elchisi V.
’
Smetanin ham ishtirok etdi. 26 yanvar kuni Toshkentda O zbekiston
– ’
Respublikasi Prezidenti I. A. Karimovga G. Plexanov nomidan Rossiya Iqtisodiy
Akademiyasining faxriy doktori diplomini topshrish marosimi bo lib o tdi.
’ ’
Marosimda ushbu diplom I. A. Karimovga topshirildi.
18 20 fevral kunlari I. A. Karimov Ukrainaga amaliy tashrif buyurdi. I. A.
–
Karimovni Ukraina Respublikasi boish vaziri Valeriy Pustoboytenko va boshqa
rasmiy kishilar kutib oldi. 18 fevral kuni Ukraina Prezidenti Leonid Kuchma I. A.
Karimovga Ukrainaning mazkur oliy nishonini tantanali ravishda topshirdi. 19
fevral kuni I. A. Karimov va Leonid Kuchma O zbekiston Respublikasi va
’
40

Ukraina o rtasidagi Do stlik va har tomonlama hamkorlikni yanada’ “ ’
chuqurlashtirish to g risida gi shartnomani imzoladilar. Shuningdek, ikki
’ ’ ”
mamalakat vazirlik va idoralari o rtasida o ndan ziyod hukumatlararo hujjat ham
’ ’
qabul qilindi. I. A. Karimov 20 fevral kuni Ukraina Verxovna Radasi
– –
mamlakat Parlamenti A. Moroz bilan uchrashdi va shu kuni tashrif yakunida etdi
va I. A. Karimov Toshkentga qaytib keldi.
I. A. Karimov 24 aprel kuni Yaponiya tashqi savdo tashkiloti raisi Toru
Tashimani qabul qildi. Mazkur tashrif Yaponiya hukumati va ishbilarmon
doiralarining O zbekistonga qiziqishi tobora ortib borayotganidan dalolat beradi.
’
Suhbat chog Ida o zaro amaliy hamkorlik bilan bog liq masalalar yuzasidan
’ ’ ’
fikr almashildi. Qabul marosimida Yaponiyaning favqulodda va muxtor elchisi
K. Obati ham qatnashdi.
21 22 may kunlari Vashingtonda har yili o tkaziladigan Amerika
– ’
O zbekiston savdo palatasining konferensiyasi bo lib o tdi. Konferensiyaning
’ ’ ’
asosiy maqsadi AQSh va O zbekiston o rtasidagi savdo iqtisodiy hamkorlikni
’ ’ –
yanada rivojlantirish, mamlakatimiz iqtisodiyotiga Amerika sarmoyalarini kirib
kelishini oshirishdan iboratdir. Anjumanda AQShning barcha mintaqalaridan 150
dan ortiq kompaniyalar vakillari ishtirok etdilar.
22 iyun kuni I. A. Karimov AQShning N y umont Gold kompaniyasi raisi,
“ ”
prezidenti hamda bosh ijrochi direktori Ronald Kembri rahbarligidagi kompaniya
delegatsiyasini qabul qildi. Suhbat chog ida 1992 yili O zbekiston AQSh
’ ’
qo shma korxonasi o rtasida tashkil topgan Zarafshon - Nyumont qo shma
’ ’ “ ” ’
korxonasi faoliyatining samaradorligini yanada oshirish N y umont - Gold
“ ”
kompaniyasi tomonidan O zbekistonga qo shimcha sarmoya kiritish
’ ’
imkoniyatlari to g sida kelishib olindi.
’ ’
1998 yil 6 noyabr kuni Toshkentdagi I n t erkantenental m e hmonxonasining
“ ”
Amir Temur zalida YUNESKO Ijroiy Kengashi 155 sessiyasining yakuniy
–
yig ilishi bo lib o tdi.
’ ’ ’
41

155 sessiya 19 oktyabr kuni Parijda chilgan edi. Uning asosiy mavzusi–
I n son huquqlari Umumjahon deklaratsiyasining 50 yilligi, eslamoq burchi va
“
hushyorlik zarurati va qullikdan inson qadr qimmatining tiklanishi sari deb
– ”
belgilangan edi. Sessiyada YUNESKO Bosh konferensiyasi tomonidan qabul
qilingan YUNESKO faoliyat dasturlarining bajarilishiga oid hisobot ma ruzasi
’
va turli tashkiliy masalalardan tashqari, dunyoviy madaniyat ravnaqiga
bag ishlangan uchta hujjat qabul qilinishi mo ljallangan edi. Birinchi hujjat
’ ’
BMT uchun mo ljallangan dunyoviy madaniyat haqida jamlanma ma ruza,
’ ’
ikkinchisi Dunyoviy madaniyat yo lida deb nomlangan sohalararo
– “ ’ ”
loyihaning baholanishi haqida edi va ular Parijdagi yig ilishda qabul qilindi.
’
Uchinchi hujjat esa O zbekiston tomonidan taklif qilingan Dunyoviy madaniyat
’ “
va YUNESKOning a zo mamlakatlaridagi faoliyati deb nomlangan qaror
’ ”
loyihasi bo ldi. O zbekiston hukumatining taklifiga binoan Ijroiya Kengash
’ ’
qarorlari ro yxatiga kiritilgan bu hujjat loyihasi 155 sessiyaning Toshkentda
’ –
o tadigan yakuniy yig ilishda qabul qilinishi mo ljallangan edi. Sessiyaning
’ ’ ’
yakuniy yig ilishini YUNESKO Ijroiya kengashi raisi Pal Pataki ochdi. Rais
’
sessiya kun tartibiga O zbekiston tomonidan kiritilgan hujjatning ahamiyati
’
haqida gapirar ekan, uning dunyoviy madaniyat shakllanishida muhim omillardan
biri bo lib qolishini ta kidladi.
’ ’
Shuningdek, hujjat Muhokamasini O zbekistonda o tkazish taklifi
’ ’
ko pchilik tomonidan mamnuniyat bilan qabul qilinganini qayd etdi. sessiyada
’
O zbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimov nutq so zladi.
’ ’
YUNESKOning o sha paytdagi Bosh direktori Federiko Mayor sessiyaning
’
yakuniy yig ilishini O zbekistonda o tkazish taklifini bildirgani uchun
’ ’ ’
Prezident Islom Karimovga anjuman qatnashchilari va tashkilot nomidan
minnatdorchilik izhor qildi.
M e n deb ta kidladi o z so zida Federiko Mayor O zbekiston xalqi
“ – ’ ’ ’ – ’
boshidan kechirgan va kechirayotgan bugungi murakkab o tish davrida fan va
’
madaniyat, ma naviyat ravnaiga qo shayotgan ulkan xizmatlaringiz uchun sizga
’ ’
42

minnatdorchilik bildiraman. Chunki siz ma naviyatni tiklashdagina emas, uni’
yosh avlodga singdirishda ham katta xizmat qilmoqdasiz .
”
Federiko Mayor YUNESKO faoliyati haqida gapirib, uning tinchlikni
saqlashda fan, ta lim va madaniyatni asos qilib olgani O zbekiston hukumati olib
’ ’
borayotgan siyosat bilan hamohang ekaniga e tibor qaratdi. President I. A.
’
Karimovning B i z kelajakning poydevorini qo ymoqdamiz degan so zlarini
“ ” ’ ’
esladi va bunga misol qilib O zbekistonda ta lim, fan va ma naviyat sohasida
’ ’ ’
erishilgan yutuqlarni keltirdi. O zbekiston tajribasi dunyoviy madaniyat
’
shakllanishida muhim bo g inlardan biri bo lishini qayd etdi.
’ ’ ’
YUNESKO Bosh direktori tashkilotning Abu Ali Ibn Sino nomidagi oltin
medaliga sazovor bo lgani bilan I. A. Karimovni qutladi va oltin medalni
’
O zbekiston Prezidentiga topshirdi.
’
YUNESKOning Vatanimizda o tkazilgan nufuzli xalqaro anjumani ham shu
’
maqsad yo lidagi muhim qadamlardan biri bo lib qolishi shubhasiz, Zotan,
’ ’
ikkinchi jahon urushi olobining tafti hali bosilmagan olis 1945 yilning
16 noyabrida tuzilgan YUNESKO tashkiloti o shandan buyon ona sayyoramizda
’
tinchlikni saqlash yo lida samarali ishlarni amalgam oshirib kelmoqda. Bu
’
yo lda YUNESKOning asosiy quroli ta lim, fan va madaniyat sohasida insoniyat
’ ’
aql zakovati erishgan yutuqlarni dunyo bo ylab yoyishdan iborat bo ldi.
– ’ ’
Tabiiyki, ta lim, fan va madaniyat tashkiloti bo lgan YUNESKO sessiyasi
’ ’
ishtirokchilarining aksariyati olimlardir. Ular Prezident I. A. Karimov kitoblarini
o qib, uni shu mahalgacha faqat nazariyotchi sifatida bilganlarini, endi
’
O zbekiston bilan tanishib, bu erda o tkazilayotgan islohotlar va ularning ilk
’ ’
natijalaridan baxabar bo lib, O zbekiston Prezidenti faqat amaliyotchi ham
’ ’
ekanligini e tirof qiladilar. Sessiya ishtirokchilaridan biri O zbekiston
’ “ ’
Prezidenti I. A. Karimovni kelgusi ming yillikning kishisidir, deya ishonch bilan
ta kidlayman , dedi. Barcha ma ruzalarda O zbekiston qadimiy madaniyat
’ ” ’ ’
beshiklaridan birigina emas, ayni chog da xalqlarning tinch totuv yashashi,
’ –
ma naviy merosga munosabat nuqtai nazaridan bugungi zamon davlatlarining
’
43

ko piga o rnak bo larli jamiyat ham ekani qayd etildi. 17 18 dekabr kunlari’ ’ ’ –
O zbekistonga mehmon bo lib turgan Moldaviya Prezidentini I. A. Karimov
’ ’
Oqsaroy qarorgohida qabul qildi. Petru Luchinskini Mustaqillikni qo lga
’
kiritgandan beri birinchi tashrifi edi. Amaliy tashrif chog ida O zbekiston bilan
’ ’
Moldaviya o rtasidagi siyosiy iqtisodiy va madaniy aloqalarni yanada
’ –
rivojlantirish va kengaytirish bilan bog liq masalalar muhokama qilindi.
’
1999 yilda ham O zbekiston xalqaro munosabatlarda muhim o rin egalladi.
’ ’
U rivojlangan mamlakatlar bilan tengma teng hamkorlik qilmoqda. I. A.
–
Karimov mamlakatlar bilan diplomatik munosabatlar o rnatish savdo aloqalarini
’
kengaytirish maqsadida ko plab mamlakatlarda amaliy tashrif buyurdi.
’
1999 yil 8 mart kuni Gruziya Respublikasi Prezidenti Eduard Shevardnadze
amaliy tashrif bilan mamlakatimizga keldi.
9 mart kuni Do rmon qarorgohida ikki mamlakat davlat rahbarlarining
’
yakkama yakka uchrashuvi bo ldi. Uchrashuvda ikki tomonlama
– ’
munosabatlarni rivojlantirish iqtisodiy hamkorlik ko lamlarini kengaytirish,
’
mintaqaviy xavfsizlik, jahonda yuz berayotgan dolzarb voqealar bilan bog liq
’
masalalar muhokama qilindi. O zbekiston Respublikasi va Gruziya
’
Prezidentlarining yakkama yakka uchrashuvi davom etayotgan bir paytda
–
qarorgohning majlislar zalida ikki mamlakat delegatsiyalarining kengaytirilgan
tarkibdagi muzokaralari boshlandi. Savdo iqtisodiy munosabatlarni
chuqurlashtirish transport kommunikatsiyasi sohasidagi hamda ikki mamalakat
tadbirkorlari o rtasidagi aloqalarni rivojlantirish bilan bog liq masalalar
’ ’
muloqotning asosiy mavzusi bo ldi. Ikki mamlakat o rtasida tovar ayirboshlash
’ ’
hajmi yil sayin ortib borayotgani singari bugungi kunda har tomonlamao zaro
’
ishonchga asoslangan aloqalar ham tobora rivoj topib, strategic ahamiyat kasb
etayotgani muzokaralarda alohida ta kidlandi. Mehmonlar O zbekiston ulkan
’ ’
iqtisodiy imkoniyatlar mamlakati ekanini qayd etishdi. Ikki mamlakat o rtasida
’
gi iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirishga xizmat qiladigan amaliy takliflar ham
ishtirokchilar e tiboriga havola qilindi. Muzokaralar nihoyasiga etgach, amaliy
’
44

uchrashuvga oid Bitim imzolandi hujjatga I. A. Karimov va Eduard Shevardnadze
imzo chekdi.
Shundan so ng Prezidentlarning ommaviy axborot vositalari vakillari bilan’
uchrashuvi bo ldi. Matbuot anjumanida ikki mamlakatning Traseka dasturi
’
doirasidagi ishtirok xususidagi savolga javob berar ekan, mamlakatimiz rahbari
Transkavkaz koridori O zbekiston uchun ulkan ahamiyatga molik, ta bir joiz
’ ’
bo lsa, strategic ahamiyat kasb etadigan masala ekanini ta kidladi. Buyuk Ipak
’ ’
yo lini tiklash, Traseka doirasida bugun amalga oshirilayotgan ishlar nafaqat
’
savdo iqtisodiy, balki katta siyosiy ahamiyat ham kasb etadi, dedi I. A.
–
Karimov. Birgina 1998 yili Gruziyaning Poti porti orqali qariyb 725 ming tonna
yukning mamlakatimizga tashib keltirilganining o zidayoq uning beqiyos
’
ahamiyatga ega ekanidan dalolat beradi.
1999 yil 2 aprel kuni I. A. Karimov Rossiyaning Kreml shahrida Mustaqil
Davlatlar Hamdo stligiga a zo davlatlar Kengashining majlisida ishtirok etdi.
’ ’
unda hamdo stlik va xalqaro doiradagi dolzarb muammolar muloqotlarning
’
asosiy mabzui bo ldi, so hgra rahbarlari va ularga hamkorlik qilayotgan rasmiy
’ ’
delegatsiya a zolari ishtirokida yalpi majlis bo lib o tdi. Yalpi majlisda Rossiya
’ ’ ’
Federatsiyasi Prezidentining Federatsiya kengashidagi vakili bo lib ishlab kelgan
’
Yuriy Yarov MDH ijrochi kotibi etib tayinlandi. Majlis nihoyasida turli xil
hujjatlar imzolandi. Jumladan, MDHga, a zo davlatlarning jinoyatchilikka qarshi
’
birgalikda kurashish konsepsiyasi va boshqa hujjatlar imzolandi. 2 aprel kuni
kengash tugagandan so ng I. A. Karimov Toshkentga qaytib keldi.
’
O zbekiston Respublikasi rahbari I. A. Karimov 5 may kuni Eron Islom
’
Respublikasi tashqi ishlar vaziri Kamol Xarroziyni Oqsaroy qarorgohida qabul
qildi. Kamol Xarroziy O zbekistonga tashrifidan ko zlangan maqsad ikki
’ ’ –
davlat o rtasida turli sohalardagi aloqalarni yanada kengaytirish masalalarini
’
o rganish ekanini maa lum qildi. Suhbat chog ida O zbekiston bilan Eron
’ ’ ’ ’
o rtasidagi munosabatlar, mintaqaviy hamkorlik, xalqaro muammolar yuzasidan
’
fikr almashildi. I. A. Karimov 1999 yil 11 iyun kuni Oqsaroy qarorgohida Fransiya
45

iqtisodiyot, moliya va sanoat vazirligining Davlat maslahatchisi Kristman Perreni
qabul qildi. Uchrashuvda k. Perre I. A. Karimovga Fransiya Prezidenti Jak –
Shirakning maktubini topshirdi. U Fransiyada O zbekiston bilan munosabatlarni
”
chuqurlashtirish masalasiga katta ahamiyat berilayotganini aytdi. Qabul
marosimida Fransiyaning mamlakatimizdagi favqulodda va muxtor elchisi Jan
–
Klod Rishar ham ishtirok etdi.
2000 yil ham O zbekistonning xalqaro maydondagi nufuzi ortib bordi.
’
18 aprel kuni I. A. Karimov Oqsaroy qarorgohida amaliy tashrif bilan
mamlakatimizga kelgan AQSh davlat kotibi Madlen Olbraytxonimni qabul qildi.
Madlen Olbraytxonim O zbekistonga tashrifi qiziqarli va samarali kechganligidan
’
mamnuniyat izxor etdi. Mehmon Oqsaroy qarorgohidagi uchrashuvga qadar
Samarqand va Buxoro shaharlarini ziyorat qilib kelgan edi. Uchrashuvda ana shu
safar taassurotlari bilan o rtoqlashdi. Muloqot chog ida tomonlar O zbekiston
’ ’ ’
AQSh munosabatlari, ikki mamlakatning iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va boshqa
–
sohalardagi aloqalarini yanada rivojlantirish, xalqaro hamda mintaqaviy
xavfsizlikka oid masalalaar yuzasidan o zaro fikr almashildi. 5 iuyl kuni
’
O zbekiston respublikasi Prezidenti I. A. Karimov Shanxay beshligi
’ “ ”
tashkilotining Dushnbe shahrida bo lib o tgan sammitida ishtirok etdi. mazkur
’ ’
anjumanda O zbekiston tomoni kuzatuvchi maqomida qatnashdi. O zaro
’ ’
chegaradosh besh mamlakat Rossiya, Qozog iston, Xitoy, Qirg iziston va
– ’ ’
Tojikiston a zo bo lgan Shanxay beshligi ga 1996 yilda asos solingan.
’ ’ “ ”
Ushbu tashkilotga 1996 yil Xitoyning Shanxay shahrida asos solingan. Tojikiston
hukumati qarorgohida Xitoy, Rossiya, Qozog iston, Qirg iziston, Tojikiston va
’ ’
O zbekiston Przidentlarining tor doiradagi uchrashuvi bo lib o tgandan so hg
’ ’ ’ ’
ishtirokchi mamlakatlar delegatsiyalari kengaytirilgan tarkibida muzokaralar
o tkazdi. Muzokaralarda asosiy e tibor mintaqaviy xavfsizlik, jumladan,
’ ’
xalqaro terrorchilik, diniy va siyosiy ekstremizm, ayirmachi, shuningdek, narkotik
moddalar va qurol yarog kontrabandasiga qarshi hamkorlikda o ra shish bilan
’ ’
bog liq masalalarga qaratildi. Shanxay beshligi - Shanxay Forumi deb
’ “ ” “ ”
46

ataladigan bo ldi. Sammit doirasidagi tadbirlar nihoyasiga etgach, kunning 2 ’ –
yarmida I. A. Karimov Xitoy rahbari Szyan Szemin bilan uchrashdi. Suxbat
chog ida ikki mamlakatning hamkorlik aloqalarini yanada kengaytirishga oid va
’
tomonlarni qiziqtirgan boshqa masalalar muhokama qilindi. Sentyabr oyida BMT
Bosh Assambleyasining XX asrdagi eng so nggi, Ming yillik sammiti deb
’ “ ”
nom olgan sessiyada O zbekiston rahbari I. A. Karimov ham ishtirok etdi.
’
2001 yilda O zbekistonning eng katta yutuqlaridan biri 15 yanvarda O zbekiston
’ ’
Respublikasi Prezidenti I. A. Karimovga M. Lomonosov nomidagi Moskva Davlat
Universitetining faxriy professori unvoni berilganligi bo ldi. 15 yanvarda
’
Oqsaroy qarorgohida bo lib o tgan uchrashudaMoskva Davlat Universteti rektori
’ ’
Viktor Sadovnichiy davlatimiz rahbariga faxriy professor unvoni diplomini
tantanali ravishda topshirdi. 18 may kuni I. A. Karimov Oqsaroyda AQSh qurolli
kuchlari Markaziy qo mondonligi bosh qo mondoni Tommi franskni qabul qildi.
’ ’
Suhbat chog ida harbiy sohadagi ikki tomolama hamkorlikni rivojlantirish
’
shuningdek, Markaziy Osiyo mintaqasidagi vaziyat bilan bog liq masalalar
’
yuzasidan o zaro fikr almashildi.
’
2 avgust kuni I. A. Karimov MDH Sochi sammitida ishtirok etdi. sammit
doirasida prezidentlarning ikki tomolama uchrashuvlarini o tkazish
’
rejalashtirilgan edi. I. A. Karimov sammitning ikkinchi kuni Ukraina Prezidenti
Leonid Kuchma bilan uchrashdi. Muloqotlar chog ida asosiy e tibor
’ ’
mamlakatlarimiz o rtasidagi savdo - iqtisodiy aloqalarni yanada rivojlantirish
’
bilan bog liq masalalarga qaratildi.
’
Noyabr oyida MDHning yubiley sammiti bo ldi. Unda Prezidentimiz
’
I. A. Karimov ham ishtirok etdi. 2001 yilning dekabr oyida MDH tashkil topganiga
10 yil to ldi. Prezidentlar o tgan ana shu vaqtda hamdo stlik doirasida amalgam
’ ’ ’
oshirilgan ishlarni sarhisob qilishdi. Majlisda Afg onistondagi vaziyat va mazkur
’
mamlakat xalqiga insonparvarlik yordami ko rsatish hamda xabfsizlikka oid
’
masalalar ko rildi. Davlatlar rahbarlari mDH tuzilganining o n yilligi
’ ’
munosabati hamda Afg onistondagi vaziyatga doir bayonotlarga imzo chkdi.
’
47

O zbekiston Respublikasi rahbari I. A. Karimov 10 12 dekabr kunlari amaliy’ –
tashrif bilan Avstriyada bo ldi. I. A. Karimov 12 dekabr kuni Ana Grand
’ “ ”
mehmonxonasida Avstriya moliya vaziri k. Grasser bilan uchrashdi. Suhbat
chog ida moliya sohasidagi o zaro hamkorlik, Avstriyaning yirik banklari
’ ’
sarmoyalarini P zbekistonga jalb etish borasidagi masalalar muhokama qilindi. I.
’
A. Karimov Avstriya Federal iqtisodiy palatasiga ham tashrif buyurdi. Davlatimiz
rahbari palataning faxriy mehmonlar uchun mo ljallangan oltin kitobiga o z
’ ’
dastxatini yozib qoldirdi. Undan keyin Avstriya ishbilarmonlar doirasining
vakillari bilan uchrashdi. Shu bilan I. A. Karimovning Avstriyaga amaliy tashrifi
nihoyasiga etdi.
2002 yil 11 14 mart kunlari I. A. Karimov amaliy tashrif bilan AQShda
–
bo ldi. 12 mart kuni I. A. Karimov AQSh davlat kotibi Kolin Pauel, Prezident
’ –
Jorj Bush va boshqa rasmiy kishilar bilan uchrashdi. AQSh Prezidenti Jorj Bush
bilan uchrashuvda ikki mamlakat o rtasida strategik hamkorlikni kengaytirish,
’
aksilterror operatsiyasi doirasidagi hamjihatlikni yanada mustahkamlash,
shuningdek Markaziy Osiyodagi vaziyat, xavfsizlik mamlakatlarimiz o rtasidagi
’
munosabatlar bilan bog liq masalalar muhokama qilindi. Shu kuni qishloq
’
xo jalik vaziri Enn Veneman va boshqa rasmiy kishilar bilan uchrashdi.
’
Muzokaralar yakunida tomonlar o rtasida qator hujjatlar imzolandi. O zbekiston
’ ’
tashqi ishlar vaziri Abdulaziz Komilov va AQSh davlat kotibi Kolin Pauel
O zbekiston bilan AQSh o rtasida strategic sheriklik va hamkorlik asoslari
’ ’
to g risidagi deklaratsiya ilmiy texnikaviy sohadagi hamkorlikni kengaytirish
’ ’ –
to g risidagi bitimlarga imzo chekdi. 13 mart kuni I. A. Karimov Bleyr Xaus
’ ’ “ ”
qarorgohida AQshning etakchi gazeta va jurnallari muharrirlari bilan uchrashdi.
Jahon banki rahbari Jeyms Vulfenson va vakillar palatasi, senat vakillari bilan
uchrashdi. Uchrashuvda qiziqarli masalalar yuzasidan fikr almashildi.
15 iyul kuni O zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov Oqsaroyda
’
Yaponiya tashqi ishlar vazirining katta o rinbosari Seyken Sushura rahbarligidagi
’
48

I p ak yo li energetic missiyasi vakillari delegatsiyasini qabul qildi. Umuman“ ” ’
O zbekistonning Yaponiya bilan munosabatlari har sohada rivojlanmoqda.
’
Oqsaroydagi uchrashuv chog ida O zbekiston bilan Yaponiya o rtasida
’ ’ ’
energetika sohasidagi hamkorlikni rivojlantirish, iqtisodiyotning boshqa
tarmoqlarida o zaro aloqalar ko lamini yanada kengaytirish bilan bog liq
’ ’ ’
masalalar muhokama qilindi. Shu kuni Toshkentda O zbekkimyo aksiyadorlik
“ ” ’
kompaniyasi bilan Xitoyning S i t ik kompaniyasi vakillari o rtasida
“ ” ’
Qo ng irot soda zavodini qurilishini tugallash loyixasi bo yicha o zaro
’ ’ ’ ’
shatnoma imzolandi. Umumiy qiymati 32.3 million AQSh dollari ni tashkil etuvchi
mazkur loyixaning asosiy qismi Xitoy sanoat tijorat banki, qolgan qismi
–
O z sanoatqurilishbanki tomonidan moliyalashtiriladi. Rejaga ko ra, qurilish
“ ” ’ ’
2002 yilda boshlanib 2004 yili nihoyasiga etkazilishi ko zga tutilgan.
’
2003 yil 27 29 yanvar kunlari I. A. Karimov amaliy tashrif bilan Ispaniya
–
qurolligida bo ldi. Yurtboshimiz g oyatda samarali kechgan tashrifi avvalida
’ ’
Ispaniya senatida mamlakat parlamentining etakchi vakillari bilan uchrashdi.
Prezidentimizga senat va Deputatlar kongressining medali taqdim etildi. Madrid
meriyasiga tashrif chog ida I. A. Karimovga Madrid shahrining ramziy oltin kaliti
’
topshirildi. Mer bilan bo lib o tgan suhbatda Madrid bilan Toshkent va
’ ’
Samarqand shaharalari o rtasida bevosita hamkorlikni rivojlantirish borasida fikr
’
almashildi. I. A. Karimov hamda Ispaniya hukumati raisi Xose Mariya Asnar
rahbarligida ikki mamlakat delegatsiyalarining M o n kloa saroyida o tgan
“ ” ’
uchrashuvda O zbekiston va Ispaniya o rtasida siyosiy, iqtisodiy madaniy va
’ ’
ma rifiy sohalardagi hamkorlikni kengaytirishga oid masalalar muhokama qilindi.
’
Muzokara yakunida O zbekiston bilan Ispaniya o rtasida Memorandumlar
’ ’
imzolandi. Shuningdek I. A. Karimovjahon sayyohlik tashkiloti, bosh kotibi
Franchesko Franji bilan uchrashdi. Bu uchrashuv chog ida O zbekiston
’ ’
sayyohlikni rivojlantirish va bu borada jahon sayyhlik tashkiloti bilan hamkorlikni
kengaytirishga doir masalalar muhokama qilindi. I. A. Karimovning Ispaniyaga
49

tashrifi mamlakatlarimiz o rtasidagi hamkorlikni yanada rivojlantirish yo lida’ ’
muhim qadam bo ldi.
’
10 aprel kuni Ukraina Prezidenti Leonid Kuchma amaliy tashrif bilan
O zbekistonda bo ldi. L. Kuchmaning I. A. Karimov bilan Do rmon
’ ’ “ ’ ”
qarorgohida yakkama yakka suhbati bo lib o tdi. Presidentlar O zbekiston
– ’ ’ ’ –
Ukraina munosabatlariga doir masalalar, halqaro miqiyosidagi muammolar
yuzasidan fikr almashildi. Muzokaralar chog ida xalqaro terrorchilik va narkotik
’
moddalar kontrabandasiga qarshi kurashda hamkorlik masalalariga e tibor
’
qaratildi. O zbekiston Ukraina hamkorligida transport kommunikatsiyalari
’ –
alohida o rin tutadi. I. A. Karimovning Leonid Kuchma bilan bu galgi uchrashuvi
’
an anaviy do stlik, o zaro manfaatdorlik, ishonch hurmat va tenglik asosida
’ ’ ’
ravnaq topib borayotgan aloqalarimizga yangi sur at baxsh etishiga ishonch
’
bildirildi.
2003 yil 28 31 may kunlari O zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A.
– ’
Karimov Rossiya Federatsiyasida bo lib, Shanxay hamkorlik Tashkilotining
’
Moskva Mustaqil davlatlar Hamdo stligining Sankt Peterburg Sammitlarida
’ –
hamda Sankt Peterburg shahrining 300 yillik yubileyiga bag ishlangan
– ’
tantanalarda ishtirok etdi.
29 maykuni bo lgan Moskva uchrashuvining umumiy natijasi Shanxay
’ “ ”
hamkorlik tashkilotini xalqaro tashkilot sifatida shakllantirish jarayoni nihoyasiga
etdi. prezidentlar Tashkilot organlarining faoliyatini tartibga soluvchi hujjatlarni,
emblema va bayrog ini tasdiqladi.
’
Tashkilot organlari faoliyatiga doir moliyaviy masalalarga aniqlik kiritildi.
I. A. Karimov Moskvaga jo nab ketish oldidan jurnalistlarga bergan intervyusida,
’
O zbekistonning Shanxay hamkorlik tashkiloti ga a zolikdan ko zlagan
’ “ ” ’ ’
maqsadlari, manfaatlari, ushbu tashkilot taqdiriga munosabatini atroflicha
sharhlagan edi. Mamlakatimiz manfaatlari xavfsizlik, iqtisodiy va ijtimoiy
aloqalar, transport kommunikatsiyalari masalalarida aks etadi. Bu xususda
S h anxay hamkorlik tashkiloti n i ng qarashlari farq qilmaydi, lekin
“ ”
50

I. A. Karimovning fikricha, S h anxay hamkorlik tashkiloti n i ng rivojlanishi“ ”
uchun faqat shu masalalarga e tibor qaratish bilan cheklanib bo lmaydi.
’ ’
Tashkilotni turli siyosiy o yinlardan boshqa davlatlarga qarshi qaratishga
’
urinishlardan har xil guruhbozliklardan saqlash kerak. Hamkorlik ochiqlik va
tenglik tamoyillari, a zo mamlakatlar va ularda yashovchi xalqlar manfaati
’
asosida qurilishi kerak. Aks holda, kelishmovchiliklar yuzaga kelib, faqat
sammitlarda balandparvoz gaplar aytiladigan, aksariyati qog ozda qolib ketadigan
’
hujjatlar imzolanadigan tashkilotiga aylanib qolishi mumkin. Prezidentimiz
Toshkentga qaytish chog ida jurnalistlarga bergan intervyusida ta kidlaganidek,
’ ’
Moskva sammiti natijalari O zbekistonning maqsad va manfaatlari doirasidan
’
chetga chiqmadi.
A. Karimov ushbu sammitda ishtirok etish bilan birga nutq ham so zladi.
’
O zbekistonning keyingi xalqaro munosabatlari bundanda yaxshiroq davom
’
etaversin. I. A. Karimov 31 may kuni Moskbadan Toshkentga qaytib keldi.
XULOSA.
Mustaqil davlatimiz xavfsizligini ta minlash borasida barcha xalqaro
’
mintaqaviy tashklilotlar bilan ko p tomonlama hamkorlik qilishning
’
afzalliklaridan unumli foydalanishga intilmoqda. Bu jihatdanuning butun dunyo
miqyosida siyosiy jarayonlarga jiddiy ta sir ko rsatishga qodir bo lgan bir
’ ’ ’
qancha yirik davlatlar bilan tenglikka asoslangan hamkorlik yo li tanlanganligida
’
yaqqol ko rinmoqda.
’
51

Yurtboshimiz ta kidlaganidek: Bugun hech mubolag asiz, g urur va’ “ ’ ’
iftixor bilan aytish mumkinki, mustaqillikka erishganimizdan buoyn o tgan
’
tarixan qisqa davr ichida mamlakatimiz dunyo hamjamiyatida o zining munosib
’
o rnini egalladi
’ ” 1
. Bugungi davrda dunyo tinchligini saqlashda xalqaro
hamkorlik va diplomatic munosabatlarni to g ri yo lga qo yishga alohida
’ ’ ’ ’
ahamiyat berilmoqda.
Yuqoridagi fikr va mulohazalarni hisobga olib, quyidagicha xulosa qilindi:
Birinchidan, XX asr osirida dunyoda xalqaro vaziyat murakkab ko rinishga
’
kelganligi aniqlandi;
Ikkinchidan, Sobiq Ittifoqning parchalanib ketishining obektiv sabablari
ko rsatib berildi;
’
Uchinchidan, mustaqil O zbekistonning xalqaro siyosatdagi tutgan yo li
’ ’
tahlil qilindi va yoritib berildi;
To rtinchidan,
’ dunyoda xalqaro hamkorlik aloqalarini rivojlantirishda
O zbekistonning ham hissasi borligi aniqlandi;
’
Beshinchidan, Markaziy Osiyoda geosiyosatni barqarorlashtirishda
O zbekistonning tashqi siyosati tamoyillari alohida ekanligi ko rsatib berildi;
’ ’
Oltinchidan, XX asr oxiri XXI asr boshlarida xalqaro hamkorlik va
–
diplomatiya tarixini o rganishda Prezident I.A.Karimovning nutq, ma ruzalari va
’ ’
asarlari, Yu.E. Ivanin, A.G.Kosalyov, M.S.Gaferli, A.N. Kosayevlarning ilmiy
tadqiqotlarini o rni va ahamiyatini alohida ko rsatib o tish darkor.
’ ’ ’

ADABIYOTLAR RO YXATI.
’
1. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepisyasi. T.:
O z bekiston 2010.
“ ” ’
52

2.O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning BMT Sammiti‘
Mingyillik rivojlanish maqsadlariga bag ishlangan yalpi majlisidagi nutqi.
‘
// Xalq so zi, 2010 yil, 22 sentabr.
‘
3. Karimov I.A. Jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi, O zbekiston hsaroitida uni
– ’
bartaraf etishning yo llari va choralari. T.: O zbekiston 2009 .
’ “ ’ ”
4. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch.T.: Ma naviyat 2008.
’ – “ ’ ”
5. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q.T.: Sharq 1998.
’ “ ”
6 . Kari mov I.A. O zbekiston XXI asr intilmoqda. T.: O zbekiston 1999.
’ “ ’ ”
7. Karimov I.A. O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka tahdid,
’ ’ ’
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolotlari.T.: O z bekiston 1997.
“ ” ’
8. Karimov I.A. O zbekiston: Milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura.
‘
T.1. T.: O zbekiston , 1996.
“ ‘ ”
9. Karimov I.A. O zbekiston: Milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura.
‘
T.1. T.: O zbekiston , 1996.
“ ‘ ”
10. Karimov I.A. O zbekiston kelajagi buyuk davlat. T.:
‘ –
O zbekiston , 1992 y.
“ ‘ ”
11. Karimov I.A. O zbekiston
‘ istiqloli va taraqqiyot yo li ’ . T.:
O zbekiston , 1992 y.
“ ‘ ”
12. Bu muqaddas vatanda azizdir inson. T.: G afur G ulom . 2010
“ ” ’ ’
yil.
13. Kichkilov H. MDH tarixi: yutuqlar, muammolar va ziddiyatlar (1989 -
2009). T.: Y a n gi nashr . 2010.
“ ”
14. O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. T.: O zbekiston ,
‘ “ ‘ ”
20 03 yil.
15. Ivanin Yu.E. Istoragrafik novetsiya vremenya diplomatic Yevropa. M.:
N a u ka 1998.
“ ”
16. Gaferli M.S., N.N.Kosayev. Rivojlanishning o zbek modeli: tinchlik va
’
barqarorlik, taraqqiyot asosi. T.:1996.
17. Mustaqil O zbekiston yanga tarixi. III kitob T., 2000.
’
53

18. Xalq so zi gazetasi. 1991- 2011.’
19. O zbekiston ovozi gazetasi. 1991 2011.
’ –
20. Yangi O zbekistonning 7 zafarli yili. Toshkent. Sharq 1999.
’ “ ”
54

Купить