XX asrning 20-30 yillarida Qashqadaryoning ijtimoiy-siyosiy hayoti - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	235.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

XX asrning 20-30 yillarida Qashqadaryoning ijtimoiy-siyosiy hayoti

Купить

“XX asrning 20-30 yillarida Qashqadaryoning ijtimoiy-siyosiy
hayoti” mavzusida yozgan

MUNDARIJA
KIRISH ...…………………………………………………………………… 3
I BOB. XX ASRNING 20-30 YILLARIDA O ZBEKISTONNING
‘
IJTIMOIY-SIYOSIY HAYOTI: MUAMMO VA YECHIMLAR .8
………
1.1. Sovet hokimiyatining 20-30-yillarida O zbekistonda amalga
‘
oshirgan ijtimoiy-siyosiy tadbirlari va ularning mustamlakachilik
mohiyati .8
………………………………………………………………………
1.2. Qashqadaryoning ijtimoiy ahvoli: muammo va oqibatlar (XX
asrning 20-30 yillari) ...16
………………………………………………………
II BOB. XX ASRNING 20-30-YILLARIDA QASHQADARYODA
SOVET HOKIMIYATIGA QARSHI SIYOSIY JARAYONLAR ..22
……
2.1. Qashqadaryoning sovet hokimiyatiga qarshi milliy ozodlik
kurashi. 22
………………………………………………………………………
2.2. Qashqadaryo viloyatining ijtimoiy-siyosiy holati (1920-
1930 yy.) ..3
…………………………………………………………………… 1
XULOSA… ..
……………………………………………………………… 48
TAVSIYALAR .. ..52
………… ………………………………………………
ADABIYOTLAR RO YXATI.…
‘ … . . ……………………… …………… 5 32

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi : O zbekistonning mustaqil rivojlanish’
yo liga qadam qo yishi ota-bobolarimizning ozodlik va erk uchun uzoq
’ ’
kurashi tarixini qayta idrok etishga, milliy ozodlik harakati mafkurasining
shakllanish jarayoniga davlat mustaqilligiga erishishni ta minlagan omillar
‘
sifatida katta ijtimoiy qiziqish uyg otmoqda. ...
’ “ Xalqning juda boy tarixi
va madaniyatini, o lkaning o ziga xos noyob xususiyatlarini bilmagan va
’ ’
bilishni ham istamagan bu odamlar respublika hayotini bosib-yanchib,
qing ir o zanga solishga kirishdilar
’ ’ ” 1
. Tarixiy haqiqatni qayta tiklash
imkoniyati paydo bo lgan bugungi tub o zgarishlar sharoitida butun milliy
’ ’
ozodlik harakati jarayoni, shuningdek, ayrim ijtimoiy-siyosiy oqimlarning
ahamiyati va o rni haqidagi eski qarashlarni butunlay qayta ko rib chiqish
’ ’
ehtiyoji yuzaga keldi.
Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimov xalqimiz tarixini xolisona
o rganish zarurligini ta kidlab shunday degan edi: Biz tariximizni
’ ‘ “
yoritishda uni davr, muayyan siyosiy guruhlar yoki ayrim shaxslar
manfaatiga moslab talqin etishni qoralaymiz. G oyat murakkab va
’
ziddiyatli tariximizni xolisona va ilmiy o rganish-tarixchi olimlarimiz-ning
’
mas uliyatli va olijanob vazifasi deb hisoblaymiz
‘ ” 2
.
SHu bois ham, so nggi yillarda O zbekiston tarixining qator dolzarb
’ ’
masalalarini o rganishda aniq va haqqoniy tarixiy yondashuv masalasi
’
muhim bo lib bormoqda. Zero, yurtboshimiz ta kidlaganidek, Har qaysi
’ ‘ “
xalq milliy qadriyatlarini, o z maqsad-muammolari, shu bilan birga,
’
umumbashariy taraqqiyot yutuqlari asosida rivojlantirib, ma naviy
‘
dunyosini yuksaltirib borishga intilar ekan, bu borada tarixiy xotira masalasi
alohida ahamiyat kasb etadi
” 3
. Ayniqsa, o zbek xalqining haqqoniy tarixini ’ 3

tiklash va xalqni shu tarix bilan qurollantirish zaruriyati kun tartibidagi
dolzarb vazifaga aylandi.
Zero, mustaqillikka qadar, ya ni mustabid tuzum hukmronligi‘
sharoitida haqqoniy tarixni tiklash va uni xalqqa yetkazilishiga yo l
’
berilmadi. Chunki mustabid tuzum manfaatlariga xizmat qilgan mafkura va
uning tazyiqi ostida bo lgan sovet tarixshunosligining uslubiy, nazariy,
’
g oyaviy asoslari haqqoniy tarixni yoritishga imkon bermas edi.
’
SHunga qaramay, mazkur ta limot aqidalariga asoslangan sovet
‘
tarixshunosligida nafaqat o zbek xalqining, balki jahon tarixining ham juda
’
ko p muhim masalalari mutlaqo noto g ri, buzib talqin etildi. Natijada
’ ’ ’
tarixiy haqiqat yashirilib, xalq o z o tmishidan va demak, o zligidan
’ ’ ’
uzoqlashtirildi.
Jumladan, biz tadqiq etayotgan XX asrning 20-30 yillarida
Qashqadaryoning ijtimoiy-siyosiy hayoti mavzusi ham o zining shunday
’
ilmiy asoslangan talqinini kutmoqda.
Mavzuning o rganilganlik darajasi
’ . Mazkur mavzu tarixshunoslik
tahlillariga asoslanadi. Shunga ko ra mavjud adabiyotlarni ular yozilgan
’
davrlarga qarab, ikki guruhga turkumlashtirish imkoniyati paydo bo ldi.
’
Ulardan birinchi guruh-sobiq sovet davrida yozilgan asarlar, ikkinchi guruh-
mustaqillik davrida yozilgan asarlarni kiritish maqsadga muvofiqdir.
Sovet voqeligi sharoitida XX asrning 20-30 yillarida Qashqadaryoning
ijtimoiy-siyosiy hayoti tarix fanining boshqa davr va sohalari kabi
soxtalashtirildi va buzib ko rsatildi.
’
Mavjud ilmiy adabiyotlarni batafsil o rganish shuni ko rsatdiki,
’ ’
sovet davrida tadqiqotchilar mafkuraviy va ma muriy nazorat iskanjasida
‘
bo lib, erkin fikr bildirish imkoniga ega emasdilar.
’
1940-1970 yillar yaratilgan O zbekiston SSR tarixi kitoblaridagi
“ ’ ”
ilmiy izlanishlar metodologiyasi asosan markscha-lenincha ta limot
‘ 4

metodologiyasiga tayangan. Bu davrda yaratilgan aksariyat adabiyotlarda
ko plab manbalar, faktik mater’ iallar kiritilganligiga qaramay, tarixiy
jarayonlar butun ziddiyati va murakkabligi bilan baholanmay haqqoniy ilmiy
bilimlar o rniga vaziyatni to g ri aks ettirmaydigan soxta tarixiy manzaralar
’ ’ ’
yaratildi.
Mustaqillik davrida yaratilgan adabiyotlar ikkinchi guruhni tashkil etadi.
Bularga S.A zamxo jaevning Turkiston Muxtoriyati
‘ ’ “ ” 1
, D.Alimo-vaning
Mahmudxo ja Behbudiy va uning tarixiy tafakkuri
“ ’ ” 2
, Mustafo Cho qay ’
o g lining Istiqlol jallodlari
’ ’ “ ” 3
, Zaki Validiyning Xotiralar “ ” 4
, H.Ziyoevning
O zbekiston mustamlaka va zulm iskanjasida
“ ’ ” 5
, P. Ravshanovning 6
3-jildlik
1.Qizil saltanat iskanjasida: Tajovuz, 1-jild, Istibdod, 2-jild, Qatag on, 3-
‘
jild, G. Ravshanovaning 7
1.Moziy sabog i (tadqiqot), 2.
‘ Ravshanova G.
Qashqadaryoda milliy qarshilik harakati tarixidan. (1920-1930 yy.) kabi
qo llanma vaasarlarni ko rsatish mumkin.
’ ’
Ayniqsa, O zbekistonning yangi tarixi markazi tomonidan chop
’
etilgan O zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida nomli kitobda
“ ’ ”
sovetlarning olib borgan mustamlakachilik siyosatining asl mohiyati, sovet
hukmronligining o rnatilishi va uning ijtimoiy-siyosiy hayotdagi salbiy
’
holatlari aniq dalillar asosida xolisona yoritilishi ilmiy tadqiqotning katta
yutuqlaridandir 8
.
SHuningdek, S.A zamxo jaevning Turkiston Muxtoriyati kitobi
‘ ’ “ ”
Turkistonda milliy-demokratik davlatchilikning dastlabki tajribasi bo lgan
’
Turkiston Muxtoriyati tashkil topishining asosiy bosqichlarini tahlil qilib
beradigan monografik tadqiqot bo lib hisoblanadi.
’
SHunday qilib, mustaqillik davridagi tadqiqotlarda ilk bor XX asrning
20-30 yillarida Qashqadaryoning ijtimoiy-siyosiy hayoti muammolarining
kam o rganilgan jihatlariga e tibor qaratildi va haqqoniylik, xolislik
’ ‘
tamoyillariga asoslanib myoritildi. 5

Malakaviy ishning maqsad va vazifalari . Mazkur bitiruv ishning
asosiy mohiyatidan kelib chiqqan holda, belgilangan tarixiy davriy doirada
Qashqadaryoning ijtimoiy-siyosiy hayotiga doir masalalarni xolisona tahlil
qilish malakaviy ishning bosh maqsadini tashkil etadi. Qo yilgan asosiy’
maqsaddan kelib chiqqan holda quyidagi vazifalarni yoritish belgilandi:
-XX asrning 20-30 yillarida O zbekistonning ijtimoiy-siyosiy hayoti:
‘
muammo va yechimlarni izohlash;
-Sovet hokimiyatining 20-30-yillarida O zbekistonda amalga
‘
oshirgan ijtimoiy-siyosiy tadbirlari va ularning mustamlakachilik
mohiyatini tahlil etish;
-Qashqadaryoning ijtimoiy ahvoli: muammo va oqibatlari (XX asrning
20-30 yillari)ni yoritish;
-XX asrning 20-30-yillarida Qashqadaryoda sovet hokimiyatiga qarshi
siyosiy jarayonlarni bayon qilish;
-Qashqadaryoning sovet hokimiyatiga qarshi milliy ozodlik kurashini
aks ettirish;
-Qashqadaryo viloyatining ijtimoiy-siyosiy holati (1920- 1930 yy.)ni
ochib berish.
Malakaviy ishning nazariy metodologik asosi . O zbekiston
’
Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning asarlari, xususan milliy istiqlol
g oyasi va mafkurasiga bag ishlangan ma ruzalari, nutqlari
’ ’ ‘
O zbekistonda demokratik, fuqarolik jamiyatini qurishning asosiy
’
kontseptsiyalari to g risidagi yo l-yo riqlari hamda insoniyat
’ ’ ’ ’
taraqqiyotida tarixiy jarayonlarni o rganishning nazariyasi va amaliyoti
’
haqidagi ko rsatmalari, O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va Vazirlar
’ ’
Mahkamasi qabul qilgan qonun va qarorlari ushbu malakaviy ishning
nazariy asosini tashkil etadi. 6

Mazkur malakaviy ish tarixiylik, ilmiylik, xolislik, qiyosiylik, ketma-
ketlik, uzviylik, haqqoniylik, umuminsoniylik kabi metodologik
tamoyillarga asoslanadi.
Malakaviy ishning ilmiy yangiligi . Sovet davlati hukmronligi
yillarida kommunistik mafkura manfaatlari nuqtai-nazaridan tadqiq
qilingan, bolsheviklar partiyasi g oyalariga mos xulosalar chiqarilgan’
ishlardan farqli ravishda XX asrning 20-30 yillarida Qashqadaryoning
ijtimoiy-siyosiy hayotini milliy istiqlol g oyasi kontseptsiyasi asosida
’
o rganilganligi mazkur malakaviy ishning ilmiy yangiligini belgilab beradi.
’
Malakaviy ishning amaliy ahamiyati . XX asrning 20-30 yillarida
Qashqadaryoning ijtimoiy-siyosiy hayoti tarixini to laqonli o rganish juda
’ ’
muhim ijtimoiy, siyosiy va amaliy ahamiyatga egadir. XX asrning 20-30
yillarida Qashqadaryoning ijtimoiy-siyosiy hayoti yosh avlodni
tarbiyalashda saboq va namuna bo lib xizmat qiladi. Mazkur ish
’
natijalaridan tarix fakultetlarida maxsus kurs va seminar mashg’ulotlarini
o’tkazishda foydalanish mumkin.
Ishning aprobatsiyasi : BMI Qarshi Davlat universiteti “O‘zbekiston
tarixi” kafedrasining 2012 yil “_29__”aprel______dagi №_8__ sonli
yig‘ilishida muhokama etilib, himoyaga tavsiya etilgan.
Ishning tuzilishi : Malakaviy ish kirish, ikki bob, xulosa, adabiyotlar
ro yxatidan iborat bo lib, 54 sahifani tashkil etadi.
’ ’ 7

I BOB. XX ASRNING 20-30 YILLARIDA O ZBEKISTONNING‘
IJTIMOIY-SIYOSIY HAYOTI: MUAMMO VA YECHIMLAR
1.1.Sovet hokimiyatining 20-30-yillarida O zbekistonda amalga
‘
oshirgan ijtimoiy-siyosiy tadbirlari va ularning mustamlakachilik
mohiyati
1918 yil aprel oyida RSFSR tarkibida Turkiston Avtonom Sovet
Sotsialistik Respublikasi tuzildi. Bolsheviklarning majburan yon berishi
bilan hokimiyat organlarida mahalliy aholi vakillari ishtirok qila
boshladilar. 1919 yil sentabr oyida mahalliy aholining Sovetlarga jalb
qilinishiga xalaqit beruvchi, sovet hokimiyatining o`lkadagi tayanchi faqat
rus ishchilari deb hisoblaydigan, mahalliy aholiga ishonchsizlik bilan
qarovchi Turkistonning bir qator rahbarlariga nisbatan choralar ko`rildi. Shu
o`rinda qayd qilish lozimki, o`lkada mustamlakachilik siyosatini olib
borishda Markaz tashkil qilgan Turkkomissiya va RKP (b) MK Turkbyurosi,
keyinroq uning o`rniga VKP (b) MK ning O`rta Osiyo byurosi kabi
tashkilotlar katta xizmat ko`rsatdilar.Turkistondagi rahbar xodimlar,
xususan Turor Risqulov (Turkiston MIK raisi) boshchiligidagi milliy
kommunistlar, Turkiston mustaqilligi va uning o`z taqdirini o`zi
belgilashdek demokratik tamoyillar uchun kurash boshladilar. 1920 yilda
TKP Musulmon byurosining III-konferentsiyasi va TKP ning V-o`lka
konferentsiyasida T. Risqulovning turk xalqlari kommunistik partiyasi
tuzish va Turkiston Respublikasini Turk respublikasi deb atash haqidagi
g`oyalari ko`rib chiqildi va ma'qullandi. Biroq bu g`oyalarning asl maqsadi
Turkiston mustaqilligi bo`lganligi bois, Markaz T. Risqulov va uning
tarafdorlarining fikrlariga qarshi chiqdi. o`z navbatida Markazning
Turkistondagi hukmronligining tayanchi Turkkomissiya bu harakatni rad
etdi va millat fidoyilarini quvqinga uchratdi. T. Risqulov o`lkada uluq 8

davlatchilik shovinizmi, burjua millatchiligi yuzaga kelayotganligi
to`qrisidagi masalalarni ko`tarib chiqdilar. F. Xo`jayev partiya ichidagi
toqat qilib bo`lmas holatlarni ko`rsatib o`tdi. Ushbu vatanparvarlarning
chiqishlari, keyinchalik ularni jismoniy yo`q qilishda ayblov uchun asos
bo`ldi.Turkistonning sotsial rivojlanishi borasida bildirilgan muqobil fikr
mualliflari millatchilikda ayblandilar. Ayni shu damlarda O`zbekistonning
ilqor, hurfikrli farzandlari «inoqomovchilik», «18 lar guruhi», «qosimov-
chilik» kabi guruhbozlikda va davlatga qarshi - millatchilikda aylanib
qataqon qilindilar. 20-yillarning oxiriga kelib respublikada mustabid tuzum
o`zini to`liq namoyon etdi. Siyosiy qatag onliklar avj oldi.1929 yilda’
mashhur jadidchi, ma'rifatparvar Munavvarqori Abrurashidxonov boshliq
«Milliy istiqlol» tashkiloti a'zolarini qamoqqa olish boshlandi. Bu
tashkilotning qamoqqa olingan 85 a'zosidan 15 tasi otildi, qolganlari axloq
tuzatish lagerlariga jo`natildi. «Milliy ittihod» tashkilotining a'zolari ham
qataqon qilindilar. Mashhur jamoat arboblari Mannon Abdullayev (Ramzi),
Nosir Saidov, Mahmud Mirxodiyev, Xosel Vasilov, Sobir qodirov va
boshqalar o`lim jazosiga hukm qilindilar, so`ngra bu hukm uzoq muddatli
qamoq jazosiga almashtirildi.1930 yilda Davlat Banki ma'muriyatida
o`tkazilgan tozalash vaqtida qator rahbar xodimlar qamoqqa olindilar.
O`zbekiston SSR Sudi raisi Sa'dulla qosimovning «qosimovchilik» deb
nomlangan ishini ko`rib chiqish boshlandi. Bu jarayonlarning mohiyati
ko`zga ko`ringan siyosiy arboblarni tugatishga qaratilgan edi.
O rganilayotgan davrning ijtimoiy tadbirlaridan yana biri qishloq
’
xo jaligining kollektivlashtirilishi edi. Umuman olganda tarqoq dehqon
‘
xo jaliklarini yirik xo jaliklarga birlashtirilishi ijobiy hodisa deb qarash
‘ ‘
mumkin. Lekin bu jarayon dehqonlarning o z xohishi bilan, ixtiyoriy
‘
ravishda amalga oshirilishi kerak. Amalda esa 1929 yilda majburiy yo l
‘
bilan dehqonlarni kolxozlarga birlashtirish boshlanib ketdi. 9

Yoppasiga kollektivlashtirish davrida kooperatsiyaning turli
shakllariga barham berilib, faqatgina kolxozlar qoldirildi. Kolxozlarga
ishlab chiqarish (ta minot, kredit, sotish, matlubot, ishlab chiqarish’
vositalarining deyarli barchasi) umumiy jamoa mulkiga aylantirilar edi. Bu
esa asrlar osha xususiy tarzda xo jalik yurgizib kelayotgan dehqonlaning
‘
noroziligini tug dirar edi. Kolxoz tuzish dehqonlarga tazyiq o tkazish,
‘ ‘
qonunchilikni buzish sharoitida kechdi. Kolxozga kirishni xohlamagan
dehqonlarni saylov huquqidan mahrum etish, ularga yangi tuzum dushmani
sifatida qarash odat tusiga kirdi. Kollektivlashtirish jarayonida badavlat
dehqonlar tabaqasini tugatish siyosati olib borildi. Ularning mol-mulki
musodara qilinib, o zlari oila a zolari bilan birga boshqa o lkalarga
‘ ’ ‘
ko chirib yuborilar edi. Shuni ham ta kidlab o tish kerakki, boy dehqon
‘ ’ ‘
xo jaliklarning asosiy qismi 1926-1929 yillarda yer-suv islohoti
‘
davridayoq tugatilgan edi. Ommaviy kollektivlashtirish paytida esa asosan
o ziga tinch bo lgan o rta hol dehqon xo jaliklari "quloq" qilindi.
‘ ‘ ‘ ‘
Tovar mahsulotning asosiy qismini yetishtirib bergan boy va o rta hol
‘
dehqonlar tabaqasini tugatish iqtisodiy nuqtai nazardan mutlaqo noto g ri
‘ ‘
siyosat edi. 1922 yilning aprel oyiga qadar O zbekistondagi dehqon
‘
xo jaliklariiing 81,7 foizi kollektiv-lashtirildi. Urush arafasida esa deyarli
‘
kolxozga kirmagan dehqon xo jaligi qolmadi. Ammo kollektivlashtirish
‘
kutilgan natija bermadi. Qishloq xo jalik mahsulotlarini ishlab chiqarish
‘
keskin ko paymadi, kolxozchilarning turmush darajasi juda past edi.
‘
Kolxozchilar arzimas maosh uchun yurakdan chiqarib mehnat qilmas edilar.
Kolxoz dalalarida bitta xo jalikdan bir kishi ishlar edi, qolganlar esa
‘
shaxsiy tomarqalarida band edilar. Natijada kolxozlarda surunkali ravishda
ishchi kuchi yetishmas edi. O sha davrdayoq shahardan qishloqqa
‘
yordamchilarni olib kelish boshlandi. Bu hol ayniqsa urushdan keyingi
yillarda keng rasm bo ldi.
‘ 10

Kollektivlashtirish jarayonida chorvachilik ayniqsa katta zarar ko rdi.‘
Dehqonlar o z uy xayvonlarini kolxozga bermaslik uchun qisman so yib
‘ ‘
yubordilar. Natijada yirik va mayda qoramollarning soni keskin kamayib
ketadi. Yoppasiga kollektivlashtirish respublikamiz qishloq xo jaligida
‘
paxta yakka hokimligining kuchayishiga shart-sharoit yaratdi. SSSRning
paxta mustaqilligini ta min etish shiori ostida paxta ekin maydonlari
’
muttasil kengayib bordi. Totalitar davlat asoratiga tushib qolgan kolxozlar
bunga qarshilik qilolmas edilar 1932 yilga kelib O zbekiston Sovet
‘
Ittifoqida yetishtirilgai paxtaning 60 foizini berdi. Shu paytdan boshlab
xorijdan paxta olib kelish to xtatildi. Kolxozlarni texnika bilan ta minlash
‘ ’
darajasi past edi. O zbekistonda ko plab mashina-traktor stansiyalari
‘ ‘
/MTSlar/ tashkil etilishiga qaramay, asosiy qishloq xo jalik ishlari qo l
‘ ‘
mehnati yordamida bajarilar edi. Shunday qilib, ommaviy kollektivlashtirish
qishloq xo jaligida barcha muammolarni yechmadi, aksincha yangidan-
‘
yangi muammolarni keltirib chiqardi. Eng asosiysi, kolxozlar dehqonlarni
davlat tomonidan ekspluatatsiya qilish vositasiga aylandi.
20-30-yillarda O zbekiston xalq xo jaligining rivojlanishini barcha
‘ ‘
sohasida zamonaviylashtirish jarayonining boshlanishiga olib keldi. Bu
davrda amalga oshirilgan tadbirlar sovet tarixshunosligida "madaniy
inqilob" deb atalgan edi. "Madaniy inqilob" murakkab va ziddiyatli ijtimoiy
hodisadir. Bir tomondan, fan va madaniyatni rivojlantirish borasida
ma lum bir yutuqlar qo lga kiritildi. Ikkinchi tomondan esa bu sohada
’ ‘
ham talay xatoliklarga yo l qo yildi.
‘ ‘
30-yillarning boshi dindor va e'tiqodli kishilarga nisbatan zo`ravonlik
siyosiy qataqonlikning cho`qqisi bo`ldi. Juda katta miqdordagi islom,
xristian, budda diniga taalluqli asarlar yo`q qilindi. Bu davrda
O`zbekistondagi dindorlar, ulamolarning asosiy qismi qamoq lagerlariga
jo`natildi. o`tmishda nafaqat diniy rusumlar ado etadigan, balki madaniyat, 11

fan, tarbiya, san'at markazlari, xalqning ko`p asrlik merosini saqlovchisi
bo`lgan machit va madrasalarning deyarli barchasi yopib qo`yildi, ayrimlari
buzib tashlandi.
Butun respublikaning hayoti Markazning qattiq nazorati ostiga o`tdi.
Partiya direktivalaridan har qanday chekinish aksilinqilobiy, siyosiy
muxolifat deb baholandi.
1937 yildan «antisovet», «xalq dushmanlari»ni qidirib topish va
jazolash keng tus oldi. Xususan, siyosiy boshqaruv organlarining (OGPU)
faoliyati asosan ana shunday «tamqa» olgan shaxslarni qidirish va tekshirish
bilan boqliq bo`ldi. Masalan, F. Xo`jayev, A. Ikromov, D. Manjara, A.
Karimov kabi partiya va davlat rahbarlari hibsga olindilar va otib
tashlandilar.O`zbekiston Ichki Ishlar Xalq Komissarligining «uchliklari»
olib borgan faoliyati oqibatida 1939-1953 yillar mobaynida 61799 kishi
qamoqqa olingan, ulardan 56112 nafari turli yillarga qamoq jazosiga,
qolganlari otishga hukm qilingan. Keyinroq ularning ko`pchiligi oqlandi,
ming afsuslar bo`lsinki, ularning aksariyati bu adolatga o`limidan so`ng
sazovor bo`ldilar.
Milliy adabiyot va san'atning ahvoli qiyin va nomutanosib holatda edi.
Shaxsga siqinishning rutubatli iqlimiga qaramay ijodiy hayot so`nmadi,
yozuvchilar va adabiyotshunoslar qatori kengaydi. 1934 yil martda
Toshkentda O`zbekiston yozuvchilarining s'yezdi bo`ldi va unda Respublika
Yozuvchilar uyushmasi tashkil qilindi.o`zbek yozuvchilarining nomlari
jahonga keng yoyila boshladi. o`afur o`ulom,
Oybek, Hayratiy, Hamid Olimjon, Abdulla Qahhor, Oydin Sobirova,
Usmon Nosir, Komil Yashin va boshqalarning asarlarida xalqning ijtimoiy
hayoti va an'analari, mehnat qahramonlari, shijoati kabi xususiyatlar o`z
badiiy ifodasini topgan. Lekin 30-yillarda kuchaygan ma'muriy
buyruqbozlik tizimi va shaxsga sig inish mafkurasi ijod ahlini, qolaversa’ 12

respublikaning madaniy hayotini bo`qa boshladi. Ijodni partiyaviylik va
yagona mafkuraga bo`ysundirilishi hayotni badiiy tasvirida vulgar-sotsial
ko`rinishlarga keng yo`l ochdi. Partiya tomonidan yangi hayotni kuylashga
bo`lgan chaqiriq va majburiy cheklashlar ijodiy jarayonda tarixiy o`tmishni
bir tomonlama tasvirlashga olib keldi.Adabiyotda borliqni, murakkab
ijtimoiy muammolarni bo`yab ko`rsatish, xato va kamchiliklar haqida sukut
saqlash zaruriy shart bo`lib qoldi.
30-yillarda inson haq-huquqlarining poymol qilinishi kuchaydi.
Abdulla Qodiriy, Cho`lpon, Fitrat, Shokir Sulaymon, Ziyo Said, Elbek,
Botu, A'zam Ayub, Usmon Nosir, Qosim Sorokin kabi millatning yetuk
ziyolilari qatag on qilindi va xalqimiz ularning asarlarini o`qishdan uzoq’
vaqt mahrum bo`ldi.40-yillar oxirlarida fan va madaniyat xodimlarini
qataqon qilishlar davom etdi. VKP (b) MKning 1946 yil «Zvezda» va
«Leningrad» jurnallari haqidagi qarorlari qataqonlar yangi to`lqinining
g`oyaviy asosi bo`lib xizmat qildi. Shu paytdan boshlab adabiyot va san'atda
ijodiy demokratik rivojlanish uzoq yillar davomida sun'iy ta'qib qilindi,
joylarda hurfikrlilik siquvga olindi.
SHo rolar hokimiyatiga qarshi 1918-1924 yillardagi voqealar
‘
o zining ko lami va usullari jihatidan istiqlolchilik harakatining alohida
‘ ‘
bir davrini tashkil etadi va tom ma noda yurtimiz mustaqilligi uchun olib
’
borilgan ozodlik kurashi edi.
Milliy-ozodlik kurashida Markaziy Osiyo tub joyli aholisining keng
qatlamlari - dexqonlar, hunarmandlar, burjuaziya, ruhoniylar, qisman
ishchilar va ziyolilar qatnashdilar. Ularning asosiy maqsadi mustabid sovet
rejimini ag darish va Turkistonni mustaqil davlatga aylantirish edi. Ushbu
‘
tuzumga qarshilik ko rsatish harakati mag lubiyatga uchragandan so ng
‘ ‘ ‘
sovet davlati O zbekistonda sotsialistik tuzumni barpo qilishga kirishdi.
‘
20-30-yillar davomida xususiy sektor deyarli butunlay tugatildi. Sanoat, 13

transport, qishloq xo jaligi va boshqa tarmoqlardagi ko plab ishlab-‘ ‘
chiqarish vositalari davlat yoki kolxoz-kooperativ mulkiga aylantirildi.
Natijada davlat xalq xo jaligini istalgancha boshqarish imkoniyatiga ega
‘
bo ldi. Ma muriyatchilik, buyruqbozlik iqtisodiyotni rivojlantirishning
‘ ’
asosiy usuliga aylandi.
Urushdan oldingi yillarda O zbekistonda amalga oshirilgan yirik
‘
ijtimoiy tadbirlardan biri bu industrlashtirish siyosati bo ldi. 20-
– ‘
yillarning o rtalarida O zbekiston qoloq agrar o lka edi. Respublika
‘ ‘ ‘
sanoati uncha katta bo lmagan paxta tozalash, yog -moy ishlab chiqarish,
‘ ‘
konserva sanoatidan iborat edi, holos. Shu boisdan respublikamizda
ko pdan-ko p sanoat korxonalarining barpo etilishi muhim ijtimoiy-
‘ ‘
siyosiy ahamiyatga ega edi. Ammo O zbekistonda industrlashtirish oson
‘
kechmadi.
Respublika ishlab chiqaruvchi kuchlarining yetarli darajada
rivojlanmaganligi, milliy ishchilar sinfi va injener-texnik xodimlarning
ozligi, aholining savodxonlik darajasining pastligi bularning hammasi
–
industrlashtirish jarayonida qo shimcha qiyinchiliklar tug dirdi. Lekin
‘ ‘
bundan qat i nazar xalqimizning fidokorona mehnati, Rossiya va boshqa
’
respublikalarning qardoshlarcha yordami tufayli 1925-1940 yillarda
O zbekistonimizning industrial saloxiyati beqiyos darajada o sdi.
‘ ‘
Yangidan-yangi korxonalarning ishga tushirilishi tufayli respublikamizda
sanoat mahsulotining yalpi xajmi 1925-1928 yillar davomida 55 foizga,
1929-1932 yillarda 230 foizga, 1922-1937 yillarda 243,8 foizga, 1938-1941
yillarda esa 132 foizga oshdi. Farg ona va Toshkent to qimachilik
‘ ‘
kombinatlari, Samarqand, Buxoro va Marg ilon pillakashlik fabrikalari,
‘
Toshkent poyabzal fabrikasi, "Toshselmash" zavodi, Kattaqo rg on moy-
‘ ‘
ekstrakt zavodi va ko plab boshqa korxonalar o sha davrda bunyod etildi.
‘ ‘ 14

Industrlashtirish natijasida respublikamizda ishchilar sinfining soni
keskin oshdi. Ikkinchi besh yillikning ohiriga kelib sanoat ishchilarining
soni 130,5 ming kishini tashkil etdi, ularning 36,2 foizi xotin-qizlardan
iborat edi. Urushdan oldingi davrdayoq O zbekiston industrial-agrar‘
respublikaga aylandi. 15

1 .2.Qashqadaryoning ijtimoiy ahvoli: muammo va oqibatlar
(XX asrning 20-30 yillari)
Qashqadaryoda XX asrning 30- yillarida ijtimoiy masalalardan biri
nafaqaxo rlarga bo lgan munosabat hisoblangan. 1932 yilning 28‘ ‘
avgustida Sovetlar MIQning Qizil qo shinga chaqirilgan askarlar
“ ‘
oilalarini ta minlash to g risida gi qarorining qabul qilinganligi
’ ‘ ‘ ”
diqqatga sazavor, ammo bu qarorning bajarilishiga e tibor mutlaqo
’
bo lmagan. Avvalo, bu qaror haqida aholi hech narsa bilmagan, uning ijro
‘
etilishini tegishli mahkamalar nazorat qilmagan. Masalan, G uzor,
‘
Chiroqchi, Koson, kabi rayonlarda qizil askarlar oilalari va nogironlarga
oziq-ovqat va nafaqalar mutlaqo berilmagan. Bu rayonlarda ajratilgan
nafaqalar o z egalariga topshirilmagan edi. Chiroqchi rayonida 1932 yil
‘
uchun 11000 so m mablag aholiga berilmagan. Shaxrisabzda 14638
‘ ‘ –
so m, G uzorda 8400 so m, Kosonda 5071 so m mablag ijtimoiy
‘ ‘ – ‘ – ‘ ‘
xazinada ishlatilmay yopib qo yilgan
‘ 1
.
Respublika sovetlari MIQning 1935 yil may oyidagi Ijtimoiy
“
ta minot organlarining ishi to g risida va O zSSR XKSning 1936 yil
’ ‘ ‘ ” ‘
7 mayda O zbekiston SSRda ijtimoiy ta minot ishini qayta qurish
“ ‘ ’
to g risida kabi bir qator hujjatlarda respublikada ijtimoiy ta minot
‘ ‘ ” ’
organlari ishida yutuqlar qo lga kiritilganligi bilan birgalikda, uning
‘
faoliyatidagi qo pol nuqsonlar tahlil qilinadi. Bu mahkamalar faoliyatida
‘
Qashqadaryo viloyatining barcha shaharlari va rayonlarida mavjud bo lgan
‘
illat nafaqaxo rlar haqida hisob-kitobning ma lum emasligi oqibatida,
‘ ’
ajratilgan mablag larning o z egalariga topshirilmaganligi qattiq tanqid
‘ ‘
qilinadi. Ijtimoiy ta minot idoralarida ishlaydigan xodimlar birinchi
’
navbatda o z sohalarining mutaxassislari emas, ularning asosiy
‘
ko pchiligi o z zimmasiga yuklatilgan vazifalarni to laligicha tushunib
‘ ‘ ‘ 16

yetmagan kishilar edi. Buning ustiga, aholini nafaqa bilan ta minlash’
haqidagi qonun, farmon va ko rsatmalar o zbek tilida o z vaqtida bu
‘ ‘ ‘
mahkamalarga yetib kelmas, oqibatda nafaqalarni rasmiylashtirish qoidalari
qo pol suratda buzilgan.
‘
Qashqadaryoning Shaxrisabz va boshqa rayonlarida ijtimoiy ta minot
’
idoralari o z ishini bilmaydigan malakasiz va mas uliyatsiz xodimlar bilan
‘ ’
to ldirilgan, shuningdek, bu idoralar butunlay noqulay ish sharoitlarida
‘
faoliyat ko rsatgan. Bu idoralar vayrona binolarda, saroylarda va eski
‘
hovlilarda joylashgan bo lib, qishda xonalar isitilmas, ishlash uchun oddiy
‘
stol, stul kabi jihozlar yo q edi.
‘
Qashqadaryo qishloqlarida uy-joy masalasi qanday bo lganligi 30-
‘
yillarda partiya, sovet mahkamalarining amaliy e tiborida bo lmagan.
’ ‘
Viloyat qishloqlarida aholining qanday yashaganligini 1933 yil, 8-
noyabrda ilg or kolxozchilarning Butun o zbek anjumanida O zbekiston
‘ ‘ ‘
K(b)P MQ ning kotibi Akmal Ikromov chiroyli qilib tasvirlab bergan edi:
«Surxondaryo, Qashqadaryo, Zarafshon, Xorazmdagi ahvolga qarang.
SHeroboddagi Paxtakor, Yangi yo l, To ra Hojiyev kolxozlari a zolari
‘ ‘ ’
hisobida 5000 so m pul bor. Ular qora o tovda olov yoqib o tirishadi. Bu
‘ ‘ ‘
qanday turmush? Yaqinda men Zarafshonga bordim, Kolxoz a zolari butun
’
bir oila bilan bitta xonada yashaydi, o sha xonada ularning buzog i ham
‘ ‘
yashaydi. Shu xonada ovqat pishirishadi, shu xonada iste mol qilishadi,
’
shu xonada choy qaynatib ichishadi». Qishloq xalqining 30-yillardagi
turmush tarzi haqida ma lumot beradigan bundan ham ishonchliroq dalilni
’
topib bo lmasa kerak.
‘
O rganilayotgan davrda aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan
‘
ta minlash eng murakkab muammolardan biri edi, shuning uchun bu
’
masala butun 30-yillarda respublika hukumati va joylardagi mahalliy 17

boshqaruv tashkilotlarining e tiborida edi, ammo, boshqaruv kishanlangan’
tizimdan iborat bo lib qolgandi.
‘
1930 yilning 14 iyunidagi Qashqadaryo okrug Sovetlari Ijroiya
Qo mitasi Rayosati o z yig ilishida «Aholini go sht bilan ta minlash
‘ ‘ ‘ ‘ ’
to g risida» qaror qabul qildi, qarorga ko ra okrug hududidan yirik va
‘ ‘ ‘
kichik mollarni chiqarish ta qiqlandi. Qarshi stansiyasi, paxta zavodlari va
’
Kitob stansiyasi ishchilariga go sht me yori 200 gramm qilib belgilandi,
‘ ’
umuman shahar aholisiga jon boshiga 100 grammdan go sht tarqatishga
‘
qaror qilindi. Aholini go sht bilan ta minlash respublikaning boshqa
‘ ’
shaharlarida ham xuddi shunday ahvolda edi.
Aholini go sht bilan ta minlashdagi bu og ir ahvol 30-yillarda
‘ ’ ‘
aholining molu mulkini umumlashtirish orqali majburiy tortib olish
siyosatining oqibati bo lib, molini, qo y-qo zisini jamoa xo jaligiga
‘ ‘ ‘ ‘
topshirishni istamagan dehqon xo jaliklari o zlarining mollarini, qo y-
‘ ‘ ‘
qo zilarini yashirib saqlab yoki haydab boshqa viloyatlarga o tkazib
‘ ‘
yuborib, so yib sotib yuborgan edilarki, bu holat o nglab bo lmas
‘ ‘ ‘
vaziyatni vujudga keltirgan. Bu borada qabul qilingan hukumat
qarorlarining birida aholiga go sht mahsulotini me yor bilan sotishga
‘ ’
ko rsatma berilgan bo lsa, ikkinchisida mol go shti savdosini umuman
‘ ‘ ‘
ta qiqlar edi.
’
Bozor munosabatlari va xususiy-savdo amalda totalitar hukumronlik
sharoitlarida siqib, chekkaga surib qo yilgan, sotsialistik rejalashtirish
‘
bozor munosabatlarini tiklash va uni takomillashtirishga yo l bermasdi.
‘
O zSSR XKSning 1936 yilning 2 yanvaridagi qarori esa Qand bilan
‘ “
savdo qilishning ahvoli to g risi da bo lib, unda respublikaning qator
‘ ‘ ” ‘
viloyatlari qatorida Qashqadaryo viloyatining ba zi rayonlari aholisi
’
hayotiy zarur mahsulotlar bilan mutlaqo ta min etilmaganligi ta kidlanib,
’ ’
tanqid qilingan edi. 18

Qashqadaryo aholisini lampa yog i-kerosin bilan ta minlash ham‘ ’
juda yomon ahvolda bo lgan. Viloyatning ba zi rayonlari uchun umuman
‘ ’
kerosin fondi ajratilmadi. Aholini kerosin bilan ta minlash ham savdo
’
tashkilotlari zimmasidagi vazifa bo lib, ko p hollarda qishloq aholisi
‘ ‘
uchun ajratilgan fondlar qirqib tashlangan.
Ijtimoiy sohaning ajralmas qismi hisoblangan ta lim sohasidagi ahvol
’
ham tadqiq etilayotgan davrda talab darajasida emas edi.
1928 yilning 28 avgustida Ittifoq hukumatining barcha tipdagi
maktablar o qituvchilari va maorif xodimlarining ish haqiga
‘
qo shimchalar qo shib berish to g risidagi qarori O zbekistonda 1935
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
yilda ham joriy etilmagan edi. Oradan 7 yil o tgach respublika hukumati
‘
1936 yil 15 maydagi o zining maxsus qarori bilan maktab o qituvchilari
‘ ‘
va boshqa xodimlarining ish haqini oshirish uchun qo shimcha mablag lar
‘ ‘
ajratilganligini e lon qildi. Buning ustiga qishloq o qituvchilarini uy-joy
’ ‘
bilan ta minlash masalasi ham o zi bo larchilikka tashlab qo yilgan,
’ ‘ ‘ ‘
ular ijtimoiy himoyadan chetda edilar.
Qashqadaryo viloyatining Shahrisabz, Kitob kabi va boshqa
rayonlarida maktab binolari va jihozlarining yo qligi natijasida
‘
o quvchilar 2 (smena) mahalda yerda o tirib o qitilardi, sinf xonalari
‘ ‘ ‘
to shalmagan edi.
‘
Maktab qurilishini jadallashtirish borasida 1937 yilning 5 avgustida
O z.SSR XKS va O z KP /b/ MKning respublikada «Maktab qurilishi
‘ ‘
to g risida»gi qarori ahamiyat kasb etdi.
‘ ‘
O zbekistonda shu davrda yangi maktab binolari, o rta maxsus
‘ ‘
o quv yurtlari va oliy o quv yurtlari uchun o quv binolari, yotoqxonalar
‘ ‘ ‘
qurildi. Ammo, respublika hukumatining bu qarorida ham maktab qurilishi
mutlaqo qoniqarsiz ahvolda ekanligi ko rsatilgan edi. 1937 yilning 1
‘
avgustiga qadar respublikaning 77 rayonida maktablar qurilishi 01 foizdan 19

60 foizgacha, 11 rayonida 60 foizdan ortiq bajarilgan. Jumladan,
Qashqadaryoning Dehqonobod rayonida 9 foiz bajarilgan bo lib,– ‘
qoniqarsiz ahvolda edi. Viloyatning barcha shahar va rayonlarida oldingi
yillardan bitmay chala qolgan maktab, bolalar bog chalari va o quv
‘ ‘
yurtlari binolari mavjud edi. Bu chala qurilishlarni bitkazish uchun ba zan
’
mablag bo lmasa, ba zan qurilish materiali bo lmasdi.
‘ ‘ ’ ‘
Ushbu davrda maktabgacha ta lim muassasalarining ham ahvoli talab
’
darajasida emasligini alohida qayd etish lozim.
1935 yilning 19 noyabrida O z.SSR XKS va Moliya
‘
Komissarligining «Maktabgacha tarbiya muassasalaridagi bolalar ota-
onalaridan olinadigan badallar to g risida»gi qaroridan keyin, serfarzand
‘ ‘
mahalliy millat vakillari o z bolalarini to lovlar miqdori
‘ ‘
qimmatlashganligi uchun bog cha va yaslilarga yubormadilar.
‘
Viloyat shahar va rayonlari xalq maorifi bo limlari bolalar bog cha-
‘ ‘
yaslilari uchun ajratilgan mablag larni boshqa maqsadlarga sarflab
‘
yuboradilar, Qashqadaryoda maktabgacha tarbiya muassasalarining umumiy
ahvoli qoniqarsiz edi.
Mehnatkashlar turmush sharoitini yaxshilash, moddiy farovonligini
oshirish va ijtimoiy himoya qilishning yo llaridan biri ijtimoiy iste mol
‘ ’
jamg armalari hisobidan maktabgacha tarbiya muassasalarida bolalar
‘
to g risida g amxo rlik qilishdir. Respublika hukumati ayollar huquqini
‘ ‘ ‘ ‘
himoya qilish, ularni ijtimoiy hayotga jalb qilishda asosiy vosita,
maktabgacha tarbiya muassasalarini rivojlantirishni o z zimmasiga olgan
‘
edi 1
.
O z.SSR XKS 1930 yilning 14 martida «O zbekiston SSRda
‘ ‘
maktabgacha tarbiya muassasalariga madaniy yurishni tashkil qilish
to g risida»gi masalani muhokama qildi va qaror qabul qildi.
‘ ‘ 20

Bu madaniy yurishning maqsadi shaharda ishchi va xizmatchilarning,
yoppasiga jamoalashtirilgan xo jaliklarda esa kambag al dehqonlarning‘ ‘
bolalarini maktabgacha tarbiya muassasalariga jalb qilish, maktabgacha
tarbiya muassasalarining haqiqiy ahvoli bilan tanishish, shunday
muassasalarni tuzishdan va uning ishini yo lga qo yishdan iborat. Bunday
‘ ‘
muassasalar shahar va qishloqlarda juda oz bo lib, tarbiya muassasalari
‘
uchun tarbiyachilarni tayorlash kurslari ham, bu kurslarni tashkil qilish
uchun mablag yetishmasdi.
‘ 21

II BOB. XX ASRNING 20-30-YILLARIDA QASHQADARYODA
SOVET HOKIMIYATIGA QARSHI SIYOSIY JARAYONLAR
2.1. Qashqadaryoning sovet hokimiyatiga qarshi milliy ozodlik kurashi.
Sovet hokimiyati Qashqadaryoda 1921 yildan buyon davom etib
kelayotgan, tuzumga katta xavf tug dira boshlagan milliy ozodlik kurashini‘
barbod etish uchun 1926 yilga kelib, hamma imkoniyatlarini safarbar etadi.
Qizil armiya qismlari viloyat hududidagi asosiy shaharlar va qishloqlarga
doimiy ravishda joylashtirilgan edi. Qarshi tumanlararo hududida qizil
armiyaning 13 o qchi, Shahrisabz, Kitob, Yakkabog va Chiroqchi
– ‘ ‘
tumanlarida 12 o qchi korpuslari qismlari o rnashgan edi. Bu yillarda
– ‘ ‘
«Qashqadaryoda, ayniqsa Qarshi stansiyasida, G uzorda, Shahrisabz va
‘
Kitobda yirik harbiy qismlar va ularning shtablari joylashgan edi. Bu
joylarda Qizil armiyaning bosmachilarga qarshi kurashuvchi orqa qanoti,
qo shinlar ta minoti markazlari ham o rnashgan edi. Qarshi, G uzor va
‘ ’ ‘ ‘
boshqa ba zi bir tumanlar keng ko lamli jangovar operatsiyalar
’ ‘
boshlangan joylar bo lgan edi»
‘ 1
.
1924 1925 yillarda Qashqadaryoda milliy ozodlik kuchlarini
–
bostirish uchun Buxoro guruh qo shinlari, BSBning 13 o qchi otliq
‘ – ‘
korpusi, Turkiston otliq brigadasi 84 otliq polkining 8 bo linmasi,
– – ‘
Turkiston o qchi polki, alohida otliq eskadron, 4 Turkiston o qchi
‘ – ‘
dviziyasi, alohida o zbek o qchi bataloni, alohida o zbek otliq dviziyasi
‘ ‘ ‘
va alohida o zbek otliq tog batareyalari jalb etiladi.
‘ – ‘
Qashqadaryo viloyat davlat arxivida ozodlik kurashchilarga qarshi
janglar olib borgan sovet harbiy kuchlari haqida ham ma lumotlar saqlanib
’
qolgan. Jumladan, arxivning 83 jamg armasi, 1 ro yxati, 96 ishida
– ‘ – ‘ –
4 Turkiston o qchi dviziyasi komandiri Kuleshovning 1927 yil 25 mayda
– ‘
yozgan xati mavjud. 4 Turkiston o qchi diviziyasining komandiri va
– ‘ 22

harbiy komissari bo lgan Kuleshov Qashqadaryo viloyati ijroiya‘
qo mitasiga, rahbarlardan Ro ziboyev va Azizovlar nomiga quyidagi
‘ ‘
mazmunda xat yo llaydi:
‘
«4 Turkiston o qchi diviziyasining qismlari bir necha yillar
– ‘
davomida nihoyatda og ir sharoitlarda va moddiy qiyinchiliklarda
‘
bosmachi to dalariga qarshi qahramonona kurash olib bordi. Ular bu
‘
kurashni porloq g alaba bilan yakunladilar va viloyatni bosmachilardan
‘
to liq tozaladilar, bu bilan viloyatda tinch xo jalik, sovet va
‘ ‘
madaniy siyosiy qurilishni muvaffaqtli taraqqiy etdirishga zamin
–
hozirlandi. 4 Turkiston o qchi dviziyasi qismlari Qashqadaryo viloyati
– ‘
mehnatkashlari manfaati uchun o zining ko plab yaxshi o g lonlari
‘ ‘ ‘ ‘
jonini qurbon qildi, ular doimo ajralib turar va birinchi bo lar edi».
‘
Turkiston otliq brigadasi 84 otliq polkining 8 bo linmasi
– – ‘
komandiri o rinbosari N.I.Shopekning Qashqadaryo viloyati Shahrisabz
‘
uyezdi xalq sudiga 1927 yil 7 fevralda yozgan arizasini nusxasi mavjud.
Unda jumladan, shunday deyiladi:
«1925 yilning avgustida Shahrisabzda joylashgan 84 otliq qism
–
garnizonlari, 12 Turkiston o qchi polki va 4 Turkiston o qchi
– ‘ – ‘
diviziyasining alohida otliq eskadronlari Shahrisabzda yashavchi fuqaro
Muhammadi Bobojonov bilan oziq ovqat, yem xashak tayyorlab berish
– –
yuzasidan shartnoma tuzgan edilar ».
…
Yuqorida keltirilgan iqtiboslar sovet hokimiyatining Qashqadaryodagi
milliy ozodlik kurashiga barham berish uchun nihoyatda katta kuchlar
tashlaganini anglab yetish uchun kifoya qilarlikdir.
Amirlikni qulatib, to ntarish yo li bilan hokimiyatga kelgan
‘ ‘
bolsheviklar 1920 1925 yillar davomida rasman hukmronlikni qo lga
– ‘
olgan bo lsada, bu yillarda viloyatda sovet tuzumini o rnatishga,
‘ ‘
qishloqlarni «sovetlashtirish»ga to la ravishda muvaffaq bo la olmaydi.
‘ ‘ 23

Qashqadaryo viloyat ijroiya qo mitasining 1924 1925 yil uchun qilingan‘ –
hisobot ma ro zasida bu haqda ochiqdan ochiq shunday xulosaga
’ ‘ –
kelinadi:
«Buxoro xalq sovet respublikasining uchta sobiq viloyati (Behbudiy,
G uzor va Qarshi) asosida 1924 yilning 1 oktabrida avval okrug
‘
ko rinishida tuzilgan Qashqadaryo viloyati sovet hokimiyatini tashkil
‘
etishda qulay sharoitga ega emas edi Viloyatni tashkil etish vaqtida, unda
…
sovet apparati 90 foiz yo q darajada edi. Ahvol ayniqsa quyi apparatda
‘
chatoq edi: qishloq sho rolari rolini aminlar, oqsoqollar, ko pincha sobiq
‘ ‘
beklar tomonidan qo yilgan kishilar, hatto, ularning qarindosh urug lari
‘ – ‘
bajarar edi. Ular vujudga kelgan vaziyatdan imkon qadar foydalanishga
intilardilar».
1925 1926 yillar davomida sovet hokimiyati viloyatda
–
«sovetlashtirish»ga sovet tuzumini mustahkamlashga zo r beradi. Viloyat
– ‘
ijroiya qo mitasining 1925 1926 yil 3 kvartali uchun qilingan hisobotida
‘ – –
bu haqda, «o tgan hisobot davri qashqadaryo viloyatida sovet apparatida va
‘
sovet qurilishini rasmona tashkil etish ishlarining davomi bo ldi», deyiladi.
‘
Ma muriy boshqariluv jihatidan viloyat bu davrda Behbudiy
’
(Qarshi), G uzor va Shahrisabz uyezdlariga bo lingan holda idora etilgan.
‘ ‘
Behbudiy uyezdi tarkibida 4, G uzor uyezdida 4 ta va Shahrisabz uyezdida
‘
5 ta volost bo lgan. Hisobotda viloyat aholisi soni 200.000 ga yaqin, deb
‘
ko rsatiladi.
‘
1926 yilning 15 oktabrida bo lgan 2 viloyat qurultoyi
– ‘ –
rezolyutsiyasida, «butun viloyatda bosmachilik barcha ko rinishlari bilan
‘
to la tugatilganligini mamnuniyat bilan qayd etgan holda, bir tomondan
‘
talonchilikdan vayron bo lgan dehqon xo jaligini tiklash, ikkinchi
‘ ‘
tarafdan, bosqinchilikning qayta paydo bo lishiga yo l qo ymaslik asosiy
‘ ‘ ‘
maqsad bo lish kerak», deyiladi. Qurultoyda aholi o rtasida sovet
‘ ‘ 24

hokimiyati mohiyatini teran tushuntirishda barcha kuch va imkoniyatlarni
ishga solish, «bosmachilar» ta sirida bo lgan hududlarda bu ishni faol olib’ ‘
borish kerakli ta kidlanadi. Qurultoy, «Qashqadaryoda sovet qurilishini
’
tashkil etish davri endigina taraqqiy qila boshlaganini, sovetlarga qarshi
bo lgan yot unsurlar, boylar, oqsoqollar, amir amaldorlari bilan zararlangan
‘
quyi sovet apparatini sog lomlashtirish» yo lida qator tadbirlarni
‘ ‘
belgilaydi 1
.
Sovet hokimiyatini mustahkamlashda «tuzumning afzalligini» aholi
o rtasida targ ib va tashviq qilishga juda katta ahamiyat qaratiladi.
‘ ‘
Maxsus sovet hay atlari tuzilib, tumanlarda tushuntirish ishlari olib
’
boriladi. 1926 yilda Koson tumanining 36 qishlog ida 55 ta miting va 45 ta
‘
suhbat o tkaziladi. Bu yig ilishlarga 10 ming kishi jalb etiladi. Shu yili 3
‘ ‘
uyezd, 13 volost, 3 shahar va 50 qishloq sho rolarining saylovlari
‘
o tkaziladi. Saylovlarda 41189 kishi qatnashadi, ularning 671 tasi
‘
xotin qizlar edi. Butun viloyatda sovet apparati xodimlari 70 foizga
–
yangilanadi. Agar 1924 1925 yillarda Qashqadaryo hududida sovet
–
apparatining 90 foizini sobiq amir amaldorlari, aminlar,
boylar ag darilgan amirlik tuzumi tarafdorlari egallab turganligini hisobga
– ‘
olsak, sovetlar viloyatni idora qilish bobida ham 1926 yilga kelib g alabaga
‘
erishganligini tan olishga to g ri keladi.
‘ ‘
Sovet hokimiyatiga qarshi qurolli kurash olib borayotgan kuchlarga,
ularni qo llab quvvatlab turgan kishilarga, «bosmachi»larning
‘ –
qarindosh urug lariga qarshi 1925 yildan boshlab kuchaytirilgan hujum
– ‘
viloyatda qamoqqa olinganlar sonining keskin oshib ketishiga sabab
bo ladi. 1924 1925 yillarda Qashqadaryo hududida 4 ta ozodlikdan
‘ –
mahrum etish joylari qamoqxonlar mavjud bo lgan. Behbudiy shahrida 1
– ‘
ta ahloq tuzatish uyi, Behbudiy, G uzor va Shahrisabzda bittadan, jami 3 ta
‘
mahbusxona (Ardom arestantskiy dom) bor edi.
– 25

«Bosmachi»larga yordam berishda gumon qilingan, ularga
qarindosh urug bo lgan yuzlab begunoh kishilar qamab tashlangan.– ‘ ‘
Viloyat qamoqxonalari 1925 1926 yillarda mahbuslarni sig dira olmay
– ‘
qoladi. Shu sababli, 1925 yilning 12 iyulida Qashqadaryo viloyat ijroiya
qo mitasining prezdiumi yig ilishi o zining 50 qarorini qabul qilib,
‘ ‘ ‘ –
«keyingi vaqtda jinoiy unsurlarga nisbatan jazo tadbirlarining
kuchaytirilishi va buning oqibatida mahbuslar uyi va ahloq tuzatish uylarida
qamalib yotganlar sonining ko payib ketganligi munosabati bilan Xalq
‘
komissarlari kengashidan shtatdan oshiq mahbuslarni saqlash uchun
qo shimcha mablag so ralsin», deyish darajasiga boradi.
‘ ‘ ‘
Sovet hokimiyati 1926 yil oxirlariga kelib, Qashqadaryo viloyatini
idora etish bilan bog liq tashkiliy ishlarni kuchaytira boshlaydi. Bunda,
‘
asosan, ma muriy boshqaruvga e tibor qaratiladi. Viloyat ijroiya
’ ’
qo mitasining 1926 yil 1 oktabridan to 1927 yil 1 oktabriga qadar
‘ – –
bo lgan faoliyati haqidagi hisobotda viloyatda amalga oshirilgan
‘
tumanlashtirish natijalari o z aksini topadi: «viloyat o rniga okrug,
‘ ‘
uyezdlar o rniga tumanlar va hududi kengaytirilgan, tumanga
‘
tenglashtirilgan volostlar tuzildi. Qishloq sho rolari soni tumanlashtirishga
‘
qadar bo lgan davrdan bir necha baravar oshirildi. Tumanlashtirish
‘
natijasida avvalda mavjud bo lgan 3 uyezd o rniga 13 volost va uning 49
‘ ‘
qishloq sho rosi, 8 tuman va uning 169 qishloq sho rosi vujudga keldi»,
‘ ‘
deyiladi.
Qashqadaryo viloyat ijroiya qo mitasi 1926 yilda qabul qilgan
‘
qarorlardan, hisobotlardan bu hududda bosmachilik «barcha ko rinishlari»
‘
bilan butunlay, tag tomiriga qadar tugatilganligi aniq bo ladi. Sovet
– ‘
hokimiyatining milliy ozodlik kuchlari ustidan to liq g alabaga erishildi,
‘ ‘
deyishiga qaramay, mustabid tuzumga qarshi kurashga butunlay barham
berish amalda mumkin emas edi. To g ri, sovetlarga qarshi qurolli kurash
‘ ‘ 26

olib boradigan alohida, muntazam harakatlanuvi kuchlarga barham beriladi,
qurboshilar jang maydonlarida o ldiriladi, qolgan jigitlar qo lga olinadi va‘ ‘
jazolanadi. Taslim bo lganlar, avf so raganlar kechirilmaydi. Lekin, bu
‘ ‘
bilan kurash to htab qolmadi. Sovetlarga qarshi harakatlar, qo poruvchilik
‘ ‘
ishlari davom etdi. Mag lubiyatdan keyin kurashning shakli o zgaradi.
‘ ‘
Yangi tuzumni qabul qila olmagan toifalarga mansub vatanparvarlar oz sonli
bo lib, yashirin holda harakat qilish usulini tanlaganlar.
‘
Sovet hokimiyati 1927 yilda ham bosqinchilik muammosiga
qayta qayta duch keladi. 1927 yilning 28 noyabrida Qashqadaryo viloyat
–
ijroiya qo mitasi prezidiumi yig ilishida, «kuchayib borayotgan
‘ ‘
bosqinchilik tumanlarda otliq militsiya tarkibining qisqartilishi bilan
bog liq ekanligi ko rinib turibdi», deb tan olinadi. Yig ilish qarorida, «3
‘ ‘ ‘
otliq militsionerga ega bo lgan tuman militsiyasi bosqinchilar bilan
‘
kurashishda ojiz, bosqinchilar jazosini olmayotgani kabi, tumanlarda sovet
ishiga halal berishdek qabih ishlarini davom ettirmoqdalar va yaqin orada
Kitob, Shahrisabz va Tangixaram tumanlarida qishloq xo jaligi solig ini
‘ ‘
yig ish ishlarini yo qqa chiqarish xavfini solib turibdi», deyiladi.
‘ ‘
Sovet hokimiyati «bosmachi»lar tugatildi degan qarorga kelganidan
so ng juda katta mablag sarflanayotgan qizil armiya qismlarining asosiy
‘ ‘
qismini viloyat hududidan olib chiqib ketgan edi. Shu bilan baravar,
militsiya bo limlaridagi bosmachilikka qarshi kurashuvchi ko ngillilar
‘ ‘
guruhi, otliq bo linmalar ham son jihatdan kamaytirilgandi. 4 Turkiston
‘ –
o qchi dviziyasi Samarqandda joylashtirilgan edi. Harbiy kuch
‘
muvozanatidagi o zgarishlar sovet hokimiyatiga qarshi qurolni og ir,
‘ ‘
yashirin kurash davrida ham tashlamagan ozodlik fidoiylari e tiboridan
’
chetda qolmagan edi. Ular mustabid tuzumga qarshi nafaqat
qo poruvchilik, to sqinlik qilish, balki tashviqotlar yurgizish orqali ham
‘ ‘
kurashni davom ettirganlar. 27

Qashqadaryo okrugi ijroiya qo mitasining 1927 yil 5 dekabrda‘ –
bo lib o tgan 4 plenumida, «Boylar, mullolar va johil unsurlarning faol
‘ ‘ –
qarshilik ko rsatishlari, mullolarning masjidlardagi targ ibotlari
‘ ‘
kuzatilmoqda», deya ta kidlanishi besabab emas, albatta.
’
Viloyatda «Aksilinqilobiy tashkilot» va uning ozodlik kuchlariga
qarshi kurashib kelgan BSB ham 1927 yilda vatanparvarlar «jonlanishidan»
xavotirga tushib qolgan edi. Bosh siyosiy boshqarmaning Qashqadaryo
viloyat bo limi boshlig i Solovyov 1927 yilning 24 avgustida Nazar
‘ ‘ –
Amin o g li, Anna amin Safar o g li, Sharof Imom o g li,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Hazratqulov, mullo Bo ri Boboqulov, Qodir Obid o g li kabi
‘ ‘ ‘
«bosmachilar»ga faol yordam ko rsatgan shaxslar bosqinchilikning qayta
‘
jonlanishida katta ta sirga ega ekanliklarini, ularga nisbatan murosasiz
’
bo lish kerakligini1 talab qiladi. «Bosmachilik» aybi bilan qamalib
‘
yotganlar juda ko p edi. Ixtiyoriy taslim bo lganlar ham kechirilmagan
‘ ‘
edi. Yuqorida zikr etilgan 2 viloyat qurultoyi (1926 yil, 15 oktabr)
–
rezolyutsiyasida, «bosmachilikda qatnashganlarning, ularga yordam
berganlarning hammasini aniqlash va ularni maxsus hisobga olish» qat iy
’
qilib qo yilgan edi. Qamoqqa olingan Juma qurboshi Xudoybergan o g li
‘ ‘ ‘
1928 yil 11 dekabrda otishga hukm etiladi.
Sovetlarga muntazam kurash tugatilgandan keyin ham, hokimiyat
tuzum dushmanlariga nisbatan qanchalik shafqatsiz chor tadbirlar
–
ko rmasin, minglab sobiq ozodlik kurashchilarini qamoqlarda saqlamasin,
‘
ularning boshliqlari va faollarini otuvga hukm qilmasin, qarshilik kurashi
davom etadi. Bu kurash 1921 1926 yillarda ochiq qurolli janglar shaklida
–
bo lgan bo lsa, 1926 yil oxirlaridan boshlab u yashirin ko rinishda
‘ ‘ ‘
davom etadi. 1929 yilning 4 fevralida Behbudiy shahar kengashining
–
navbatdan tashqari prezidiumi yig ilishi bo ladi. Yig ilishda,
‘ ‘ ‘
«qishloqlarda bosmachilar bosqini tez tez sodir bo layotganligi», alohida
– ‘ 28

qayd etiladi. Yana militsionerlar sonini ko paytirish kun tartibiga‘
qo yiladi. Shu yilig ilishdan ko p o tmay, 1929 yilning 14 martida
‘ ‘ ‘ ‘ –
Qashqadaryo viloyat firqa qo mitasiga komsomol a zolari Soli Mahmudov
‘ ’
va Burhon Rahmonovlardan ariza tushadi.
Mustabid tuzumga qarshi bo lgan kuchlar kurashning joylardagi
‘
mahalliy hokimiyatga nisbatan qo llanadigan ko rinishiga ham murojaat
‘ ‘
etadilar. Sovetlarning faollari terror qilinadi, uylari yondiriladi, mol mulki
–
talanadi. Qashqadaryo okrugi mahalliy sovetlarning 2 syezdida (1929 yil,
–
10 aprel) bu haqda, «sinfiy dushman so nggi paytda terrorni
‘
kuchaytirmoqda», deb e tirof etiladi.
’
Ayniqsa, zo ravonlik bilan o tkazilgan jamoalashtirish butun
‘ ‘
respublikada qattiq noroziliklarga sabab bo ladi. Bu mavzu alohida
‘
qamravga ega bo lganligi sababli, bu haqda to htalib o tirmasdan, shu
‘ ‘ ‘
haqdagi bir e tirofni keltirish bilan cheklanamiz. Respublika Markaziy
’
ijroiya qo mitasi 1930 yil 24 martda «jamoalashtirish jarayonida yo l
‘ ‘
qo yilgan xatolarni tuzatish haqidagi okrug, tuman va qishloq ijroiya
‘
qo mitalariga» 9/3427 raqamli qarorni yo llaydi. «Zudlik bilan» belgisi
‘ – ‘
qo yilgan ushbu qarorda, «birqancha joylarda boy quloq unsurlar
‘ –
tomonidan jamoalashtirishga qarshi dehqonlarning ommaviy chiqishlarini
tashkil etishga erishildi», deyiladi. Bu esa, 30 yillarda ham sovet
–
hokimiyatiga qarshi xalqning nafrati, hatto, oshkora qarshi chiqish
harakatlari kuchli va faol bo lganligini ko rsatadi.
‘ ‘
«Bosmachi», «bosmachilar to dasi» degan so zlarga 30 yillardagi
‘ ‘ –
rasmiy hujjatlarda ham duch kelamiz. Bu atamalar eslash, xotirlash yoki
qoralash ma nosida emas, to g ridan to g ri mavjudlik, harakatdagi
’ ‘ ‘ – ‘ ‘
kuch sifatida zikr etiladi. 1930 yilning 23 fevralida Qashqadaryo viloyat
–
jinoyat qidiruv bo limiga, BSB viloyat bo limiga va viloyat ijroiya
‘ ‘
qo mitasi nomiga «O zbeksavdo» Qashqadaryo viloyat bo limi
‘ ‘ ‘ 29

boshlig i Kamolov, «O zbektorg»ning umumiy bo limi boshlig i‘ ‘ ‘ ‘
Murakayevlar tomonidan yozilgan 558 raqamli xatda:
–
«Shu bugun Qamashi stansiyasidan quyidagi telegrammani oldik:
Chim qishlog ida «O zbektorg» magazini 23 fevral kuni bosmachilar
‘ ‘ –
tomonidan talab ketilgan. Magazin mudiri Tyumenov», deyiladi.
1930 yilning 11 martida Qashqadaryo viloyati va Tangixaram tumani
–
vakillari bilan Turkmanistonning qo shni Karkichi qishloq sho rosi,
‘ ‘
Charsha tumani xodimlari ishtirokida qo shma yig ilish bo lib o tadi.
‘ ‘ ‘ ‘
Mazkur yig ilishda ham, «to l mavsumi boshlanishi bilan tumanda
‘ ‘
bosmachi to dalari kuchaya boshladi», deyilib, har ikkala tomondan
‘
qo riqchilarni ko paytirishni so rash qayd etiladi.
‘ ‘ ‘
1930 yil boshlariga taalluqli bo lgan keyingi bu ikki holni ozodlik
‘
kurashi aks sadosi deyish qiyin. Bular shunchaki, «bosmachilik»ka qadar
–
bo lgan va undan keyin ham davom etayotgan odatdagi talonchilik,
‘
o g rilik, bir yoki bir necha kishi nafsi, shaxsiy manfaati bilan bog liq,
‘ ‘ ‘
mahalliy ahamiyatga molik oddiy tajovuzlar edi, xalos.
Sovetlarga qarshi kurash, shu tariqa, 1926 yildan keyin,
«bosmachilik» tugatildi deb hisoblangan so ng dala tog lardan,
‘ – ‘
muntazam, ochiq qurolli urush shaklidan viloyat qishloqlariga, yashirin
jabhaga ko chadi. Yashirin tus olgan kurash endi sovetlar boshlagan
‘
adolatsiz islohotlarga qarshi qaratildi. Qashqadaryoda 1927 1929 yillar
–
davomida o tkazilgan yer suv islohoti, jamoalashtirish qishloqdagi
‘ –
tag tubli, asosiy toifalardan bo lgan mulkdorlarni, zamindorlarni sinf
– ‘
sifatida tugatish siyosatining amalga oshirilishi bo lgan edi.
‘
«Quloqlashtirish» misli bosmachilikka qarshi kurash singari shafqatsiz va
uzoq davom etgan kurash bo ldi. Bu, shubhasiz, alohida mavzu. Muhimi,
‘
mustabid tuzumga, sovetlarga qarshi kurash butun O zbekiston hududlarida
‘ 30

bo lgani kabi, Qashqadaryoda ham turli ko rinishlarda davom etgan va bu‘ ‘
ruh sovet hokimiyatining oxirgi kunlariga qadar saqlanib qolgan edi. 31

2.2. Qashqadaryo viloyatining ijtimoiy-siyosiy holati
(1920-1930 yy.).
Qashqadaryo viloyati 1924 yilning 1 oktabrida sobiq Buxoro xalq–
sovet respublikasining Behbudiy, G uzor va Shahrisabz uyezdlari asosida
‘
dastlab okrug sifatida tashkil etilgan edi. Qashqadaryo viloyati ijroiya
qo mitasining 1924 1925 yil hisobotida ko rsatilishicha, o tgan davr
‘ – ‘ ‘
ichida viloyatda «sovet hokimiyatini tashkil etish uchun qulay sharoit»
bo lmagan. 1920 yilning 7 sentabrida, seshanbadan
‘ –
chorshanbaga qurbon hayiti kuniga o tar kechasi sovetlarga qarshi
– ‘
Qarshida va 24 dekabrda Shahrisabz, Kitob, Yakkabog va Chiroqchida
– ‘
boshlangan qurolli kurash qizil armiya tomonidan bostiriladi 1
.
«Aksilinqilobiy tashkilot» mag lubiyatdan keyin to xtab qolmasdan,
‘ ‘
sovetlarga qarshi kurash usulini o zgartiradi. Aniqrog i, sho roning qizil
‘ ‘ ‘
armiya qismlariga monand alohida harakat qiladigan qurolli guruhlar
tuziladi. Bolsheviklar mafkurasi qasoskorlarni ozodlik kurashchi-larini
–
«bosmachilar» deb ataydi. Sovetlarni ag darishga, amirlikni qayta tiklashga
‘
qaratilgan qarshilik harakati Amir Sayid Muhammad Olimxon Buxoroning
–
so nggi hukmdori yurtdan xorijga, Afg onistonga ketgandan so ng,
‘ ‘ ‘
sho rolar butun Turkistonga egalik qilgandan keyin ham uzoq, to
‘
30 yillarga qadar davom etadi. Vatanparvar kuchlar o z oldilariga yurtni
– ‘
qizil istibdoddan qutqarishni asosiy maqsad qilib oladilar. Amir Sayid
Muhammad Olimxonning taxtni ololmasligi aniq bo lib qolgandan
‘
(Ibrohimbek, Anvar posho mag lubiyatidan keyin) so ng ham bu kurash
‘ ‘
bir lahza tinmaydi. Sovetlarga qarshi olib borilgan kurashni Amir Sayid
Muhammad Olimxonni taxtga tiklash bilan bog lab qo yish, shu jihatdan
‘ ‘
biryoqlama, uning ozodlik ruhini bilib, bilmaslikka olishga qaratilgan
qarashlar natijasidir. 1921 1922 yillarga kelib, bu harakat milliy ozodlik
– – 32

kurashi darajasiga ko tariladi. Bu yillarda O zbekistonning barcha‘ ‘
hududlarida sho ro istibdodiga, zo ravon tuzum o rnatilishiga qarshi
‘ ‘ ‘
kurash keng yoyilib, ommaviy tus oladi.
Qashqadaryoda, «Aksilinqilobiy tashkilot» rahbarligi natijasi o laroq,
‘
viloyat miqyosida sho rolardan yuz o girish, unga qarshi hamjihat bo lib
‘ ‘ ‘
kurashga intilish harakati kuzatiladi. 1922 yilda viloyat militsiyasi
boshlig i Doniyor 180 kishilik qurollangan militsionerlari bilan sovetlarga
‘
qarshi marrani egallaydi. Koson, G uzor kabi tumanlarning sovet apparati
‘
butunlay «bosmachilar» tomoniga o tib ketadi. Okrug ijroiya
‘
qo mitasining raisi Said Ahmad (Said Ahmadjon maxsum) ham
‘
«Aksilinqilobiy tashkilot» kengashida qatnashganligi, sho roga qarshi
‘
kuchlarga yon bosganligi uchun ishdan olinib, Buxoroga badarg a etiladi.
‘
Vatanparvar kuchlarga amirlik davrida dodho (general mayor),
–
to qsoba (polkovnik), miroxur (podpolkovnik), qoravulbegi (kapitan),
‘
jivachi (leytenant) unvonlarini olgan sarkardalar boshchilik qiladi. Qashqa
vohasida Jabborbek, Doniyorbek, Avliyoqulbek, Bozorbek, Turdi to qsoba,
‘
Tangri Berdi dodho, mullo Abdurahmonbek, Eshqul dodho, mullo Juma
qorvulbegi, To ra Mannonbek, Bahromboyvachcha, Gul oqsoqol, Davron
‘
oqsoqol, mullo Abduroziqbek, Mavlonbek kabi yana ko plab qurboshilar
‘
sovetlarga qarshi kurash olib borganlar.
Qashqadaryo viloyat ijroiya qo mitasining 1924 25 yil hisobotiga
‘ –
qo shimcha ravishda tayyorlangan, yarim yillikda (1925 26 y.) qilingan
‘ –
ishlar haqidagi ma lumotnomada bu xususda shunday deyiladi:
’
«Amir Afg onistonga qochgandan keyin, 1921 yilda taniqli
‘
amaldorlar, yirik boylar va ruhoniylar tomonidan boshlangan bosmachilik
mustahkam tashkilot va rahbarlikka ega emasdi, shu sababli, u ko lamli
‘
harakatlar olib borolmadi, tor doiradagi kurashlar bilan cheklanib qoldi.
Faqat 1921 yilning oxirlariga kelib, Afg onistondagi muhojirlar bilan
‘ 33

bog langan ko zga ko ringan amaldorlar, din namoyandalari Shahrisabz‘ ‘ ‘
va G uzor uyezdlarida bir qadar jips to dalarni (Jabborbek, Doniyorbek va
‘ ‘
b.) tashkil eta boshladilar.
Anvar poshoning kelishi bilan bosmachilik harakatida tashkiliy va
g oyaviy rahbarlik vujudga kelib, Shahrisabz va G uzor uyezdida
‘ ‘
bo lgan barcha qurboshilar uning itoatida bo la boshladi. 1921 yilda hali
‘ ‘
Koson uyezdida bosmachi to dalari mavjud emas edi. Ruhoniylar va
‘
amaldorlar bunday to dalarni tuzish uchun bor kuchlarini ayamadilar va
‘
qisqa fursatda bu uyezdda jigitlar (sovetlarga qarshi kurashuvchilar mual.)
–
soni 1000 taga yetdi. Shularning yarmi qurollangan edi».
Qashqa vohasida «bosmachilik» harakati 1925 1926 yillarda ham
–
kuch ustida bo ladi. Sovetlar viloyatda ko zlagan islohotlarni o tkazishda
‘ ‘ ‘
bir necha yilga kechikib ketadi. SHo ro muassasalariga, qizil armiya
‘
qismlariga sezilarli talofat yetkaziladi. Bir necha yildan keyin, katta kuchni
safarbar etgan sovet hukumati Sharqiy Buxorodagi qarshilik harakatining
asosiy kuchlarini tor mor etishga muvaffaq bo ladi. Ozodlik
– ‘
kurashchilarining ta minot o zanlarini kesib qo yish qarshilik
’ ‘ ‘
harakatining siyosiy va jangovar ruhini susaytirib qo yishda asosiy omil
‘
bo ladi. Bu harakatda og ishlar bo lganligi sababi shu iqtisodiy, harbiy
‘ ‘ ‘ –
tangliklar bilan izohlanadi. Anvar posho halokati Qashqa vohasidagi
qarshilik kuchlari olib borayotgan kurashga ham salbiy ta sir ko rsatadi.
’ ‘
Rahbarlikning bo shashib (Nuriddin xoja Og oliqning 1924 yilda otilishi)
‘ ‘
ketishi, sovetlarning qattiq qisuvi, o zaro jipslikning tabora zaif tortib
‘
borishi qarshilik kuchlarining tanazzuli va, oxir oqibatdagi,
–
mag lubiyatiga sabab bo ladi. Viloyatdagi eng so nggi qurboshi jovuzlik
‘ ‘ ‘
mullo Abduroziq Xo jandi o g li bo lib, u 1926 yil oxirlarida
‘ ‘ ‘ ‘
hukumatga taslim bo ladi.
‘ 34

2 qurultoy (1926 yil, oktabr) ijroiya qo mitaning 1925 1926 yil– ‘ –
hisoboti yuzasidan qabul etgan rezolyutsiyada «Viloyat bo yicha barcha
‘
shakl ko rinishlari bilan bosmachilikka to la ravishda barham
– ‘ ‘
berilganligi mamnuniyat bilan qayd etiladi»,1 deyiladi. Shu bilan bir vaqtda,
qarshilik harakatining yangidan paydo bo lish xavfi ham e tibordan soqit
‘ ’
etilmaydi. Shu qurultoyda «bosmachilik» harakatiga daxli bo lgan, tashkil
‘
etgan, yordam bergan, qatnashgan kishilarning hammasini maxsus hisobga
olish belgilanadi.
Viloyat ijroiya qo mitasining 1924 25 yilga doir rasmiy
‘ – –
hisobotidan xo jaliklarning qoloq ahvolda bo lishi bosh sababi, avvola,
‘ ‘
bosmachilikka, keyin tabiiy ofatlarga taqalganligini anglash qiyin emas.
Qashqadaryo viloyat Davlat arxivining 83 jamg armasi, 1 ro yxati,
– ‘ – ‘
12 ishida bu hisobot 22 betni tashkil etadi. Ishning 17 betidan
– –
boshlangan, sohalar bo yicha alohida mavzularga ajratilgan hisobot ancha
‘
salmoqli. Dastlab bosmachilik haqida so z yuritilib, undan keyin
‘
«qurg oqchilik» tahlil etiladi. Shu yili Behbudiy, G uzor, Chiroqchi,
‘ ‘
Yakkabog va Shahrisabz dalalarida hosil bitmagan. Zikr etilgan
‘
hududlarda lalmikor ekin butunlay nobud bo lgan, sug oriladigan yerlarda
‘ ‘
esa 80 foiz hosil nobud bo lgan. Behbudiy uyezdida, masalan, hosildorlik
‘
bir tanobga 6 9 botmondan (bir tonnadan sal oshiq) to g ri kelgan.
– ‘ ‘
Hisobotda mavzular bo yicha «sovet apparatining tashkil etilmasligi»
‘
uchinchi o rinda keladi. «Viloyat tashkil etilishi davrida, deyiladi unda,
‘ –
sovet apparati 90 foiz darajasida mavjud emas edi. Ayniqsa, quyi
–
apparatda ahvol og ir edi: qishloq sho rolari rolini aminlar va oqsoqollar,
‘ ‘
ko pincha yuzaga kelgan vaziyatdan imkon darjasida foydalanib qolishga
‘
intilgan sobiq beklarning qarindosh urug lari, ular tomonidan qo yilgan
– ‘ ‘
kishilar bajarar edi. Aholining yoppasiga savodsizligi sababli, kerakli
xodimlarni izlab topishda qiyinchiliklarga duch kelindi. Behbudiy va 35

G uzor shahrining vayrona holda ekanligi, og ir tabiiy iqlim, past‘ ‘
miqdordagi maosh bular bari boshqa tumanlardan bo lgan xodimlarni
– ‘
ishga jalb eta olmas edi, tajribali xodimlarni topish deyarli mumkin
emasdi» 1
.
Viloyat tuzilgan davrda byujet taqchilligi faoliyatning asosiy
kishanlaridan biri edi. Mazkur hujjatda ta kidlanishicha, 1924 1925
’ –
yillarda zaruriy mablag ning yetishmasligi ko zda tutilgan tadbirlarning
‘ ‘
amalga oshmay qolishiga, ish haqini vaqtida bera olmaslikka olib kelgan.
Bu esa xodimlar qo nimsizligiga ham sabab bo lgan.
‘ ‘
Tashkiliy davrda aloqaning yo lga qo yilishi ahamiyati katta edi.
‘ ‘
Viloyat bilan markaz va boshqa hududlar aloqasi bu davrda telegraf va
pochta vositasi shaklida muayyan edi. Shunda ham, hisobotda qayd
etilishicha, respublika poytaxti Samarqand bilan pochta almashuv
Kogon Qarshi G uzor aloqa vagonlari bilan bog liq bo lib, u haftada 3
– – ‘ ‘ ‘
marta amalga oshar edi. 1925 yilning 15 martiga qadar Shahrisabzga
–
pochta vagonlarining borishi tasodifiy bo lib, u vagonni tirkash imkoniyati
‘
bo lgan hollardagina bu aloqa yo lga qo yilgan. Faqatgina yilning
‘ ‘ ‘
oxirlariga kelib, ahvol biroz o nglanadi. Telegraf stansiyalari shahardan
‘
olisda bo lishiga qaramay, aloqa bo limlari bilan bog lanadi,
‘ ‘ ‘
Samarqanddan pochta har kuni keladigan bo ladi. Shunda ham, Shahrisabz
‘
va G uzor bilan aloqa tartibi haftada 3 kunligicha qoladi.
‘
Qashqadaryo viloyat maqomini olganidan so ng, sovetlar ahamiyatni
‘
qaratgan eng zarur muammo sho ro boshqaruv apparatini shakllantirish
‘
bo lgan. Tashkiliy ma muriy ishlar yuzasidan 1924 25 yillar
‘ – ’ – –
davomida viloyat ijroiya qo mitasining 2 ta plenumi va 68 ta yig ilishi1
‘ ‘
bo lib o tadi. Bularda shtatlar, byujet masalalari bilan bir qatorda, viloyat
‘ ‘
hududining ma muriy bo linishi loyihasi ham ko rib chiqiladi. Ijroiya
’ ‘ ‘
qo mita, «bosmachilikdan jabr ko rgan qishloqlarga yordam
‘ ‘ 36

ko rsatish»ni ham kun tartibiga qo yadi. Lekin, asosiy diqqat e tibor‘ ‘ – ’
soliq, saylov va ekish kampaniyalarini «yuksak darajada» o tkazishga
‘
qaratiladi. Buning uchun viloyat ijroiya qo mitasi prezidiumi a zolari ham
‘ ’
joylarga mas ul qilinib, safarbar etiladi, keng qamravda targ ibotlar olib
’ ‘
boriladi.
Hisobotda, sho ro xizmatchilari tarkibini oshirishda mablag
‘ ‘
yetishmasligi ta kidlansa da, bunday taqchillik militsionerlar sonini
’ –
muttasil oshirib borishga xalaqit bermaydi. Jumladan, shu davrda militsiya
tarkibi 137 tadan 184 taga, davlat hisobidan ta minlanadigan ko ngilli
’ ‘
militsionerlar soni esa 245 kishiga oshiriladi. Qarshi shahrida 24 yilning
–
boshida 33 ta militsioner bo lgan bo lsa, yil oxirida ular soni 97 taga
‘ ‘
ko paytiriladi, ko ngillilari esa yana 20 taga ortdiriladi. Shahrisabzda bu
‘ ‘
ko rsatkich yil boshidagi 53 tadan 61 taga yetkaziladi. Ayni vaqtda jinoyat
‘
qidiruv organi xodimlari soni 14 tadan 37 taga oshiriladi. Shunga qaramay,
viloyatda talonchilik, qurolli bosqin, o ldirish, zo rlash, o g irlik,
‘ ‘ ‘ ‘
qurol yarog saqlash, amalni suiistemol qilish jinoyatlari darajasi baland
– ‘
bo lgan. Sodir etilgan 711 jinoyatdan 203 tasini ochish mumkin bo lgan.
‘ ‘
Viloyatda ozodlikdan mahrum etish joylari qamoqxonalar soni 4 ta
–
bo lgan. Behbudiy shahrida ahloq tuzatish uyi, Behbudiyda, G uzor va
‘ ‘
Shahrisabz shahrida bittadan mahbusxona mavjud edi. Bu qamoqxonalar
315 ta mahbusni qabul qilishga mo ljallangandi. Hisobotda, «mahbusxona-
‘
lar uchun ko p narsalar qilinishi kerak, hujralar tor, joy yetishmaydi»,
‘
deyiladi 1
.
1924 1925 yillarda jazo organlari qatorida viloyat sudi, 3 ta hududiy
–
sudlar, xalq tergovchilarining 3 ta kamerasi va 5 ta qozilik sudi amalda
bo lgan. Sodir etilgan jinoyatlar orasida tuzumga qarshi ruhda bo lganlari
‘ ‘
salmoqli edi. Bu xildagi jinoyatlar bilan 78 kishi ayblangan. Ulardan 20 tasi
to g ridan to g ri sho ro boshqaruv siyosatiga qarshi chiqqan. Sudga
‘ ‘ – ‘ ‘ ‘ 37

tushganlarning 73,6 foizi dehqonlardan iborat edi. SHo ro xizmatchilaridan‘
14 foizi qamoqqa olingan. 121 kishi ayblangan bo lsa, shunday 21 tasi
‘
viloyat sudi tomonidan tuzum dushmani sifatida otuvga1 hukm etilgan.
Ijroiya qo mitaning sudyalar haqidagi bir e tirofi diqqatga
‘ ’
loyiq ularning malakasi juda past ekanligi qayd etiladi. Shu sababli,
–
birgina Behbudiy xalq sudida 270 ta jinoiy ishning 138 tasi2 yil davomida
ko rilmasdan qolib keladi. 20 yillarda sho ro qamog iga tushgan
‘ – ‘ ‘
yurtdoshlarimizning sudsiz, tergovsiz, aybi nimaligini bilmay, necha oylab,
yillab mahbus bo lib yotishdan dodga kelishlari sababi sudyalarning o z
‘ ‘
sohasida chalasavod, tajribasiz bo lganligi bilan izohlanishi shu e tirofdan
‘ ’
ayon bo ladi. SHo rolar hokimiyatni qo lga olgan davrdan (1920 y.)
‘ ‘ ‘
boshlab, Qashqadaryo viloyati hududida, aniqrog i, Behbudiy, G uzor,
‘ ‘
Shahrisabz va Chiroqchi qishlog ida qozilik sudlari ham amalda bo lgan.
‘ ‘
Sovet hukumatining soliq siyosati uning bu yurtga qadami yetgan
dastlabki kunlardanoq joriyda bo ladi. Qishloq xo jalik solig i, sanoat
‘ ‘ ‘
solig i eng zalvorli yig imlardan bo lib, barcha turdagi soliqlarning 86
‘ ‘ ‘
foizini tashkil etgan. 1924 25 yilda aholidan olingan soliq miqdori
– –
159.365 so m, 70 tiyinga to g ri kelgan. Bunda davlat va savdo sanoat
‘ ‘ ‘ –
korxonalaridan soliq undirish mustasno etilganligini aytib o tish lozimdir.
‘
Qishloq xo jalik solig i ham turli shakllarda amalda bo lgan. Soliq
‘ ‘ ‘
undiriladigan obyektlarning aniq hisobi olinmaganligi sababli, shu davrda
Buxoro xalq sovet respublikasida qishloq xo jaligi yig imi ushur
‘ ‘
solig iga almashtirilgan. Ushur solig i, odatda ekin ekiladigan paykal
‘ ‘
uchun undirilgan. Zakoti savoim mol hol solig i bo lib, bu ham qishloq
– – ‘ ‘
xo jalik solig i tarkibiga kiritilgan. BXSR soliq boshqarmasi mo ljalida
‘ ‘ ‘
bu soliqlardan Qashqadaryo viloyati bo yicha 516.103 so m tushim
‘ ‘
mo ljallangan bo lib, amalda 492.291 so m to plangan, bu foiz hisobida
‘ ‘ ‘ ‘
96,5 ni1 tashkil etar edi. Soliqqa ahamiyat ortib boradi va 1925 26 yil
– 38

uchun to lovchilar hisobi aniqlashtiriladi. Soliqqa tortiladigan xo jaliklar‘ ‘
hisobi olib chiqiladi va ular soni 37.317 ta ekanligi belgilanadi.
20 yillar birinchi yarmida viloyat boshqaruvida Yer bo limi
– ‘
muassasasi bo lgani holda, agrouchastkalar soni nihoyatda oz edi.
‘
Faqatgina Behbudiy, Koson, G uzor va Shahrisabzda, jami 4 ta
‘
agrouchastka mavjud edi. Bu esa, sovetlarning qishloq xo jaligi sohasida
‘
aytarli ahamiyatga molik mavqega ega emasligini ko rsatar edi.
‘
Agrouchastkalar yerni ishlashning ilg or usullarini namoyish etishi,
‘
dehqonlar ishlov berish, ekish, qishloq xo jalik texnikasi va h.lardan
‘
foydalanishni undan o rganishi ko zda tutilar edi. Agrouchastkalarga
‘ ‘
tanlangan rahbarlarning mahalliy yer, suv, iqlim sharoitini bilmasligi
oqibatida, namuna ko satish, oxir oqibatda natijasizlik bilan xotima
‘ –
topadi. Agrouchastkalarda 1926 yil so nglariga kelib, qishloq xo jalik
‘ ‘
texnikasi bilan ta minlanish yo lga qo yila boshlanadi.1925 yilda viloyat
’ ‘ ‘
bo yicha 11 ta traktor mavjud edi. Bu traktorlardan 3 tasi Behbudiy
‘
uyezdiga, 2 tasi Kosonga, 2 tasi G uzorga va 4 tasi Shahrisabzga ajratilgan
‘
edi.
Shu yillarda viloyatda chigirtka ofati juda zo rayib ketadi. Unga
‘
qarshi kurashda Zarafshon OZRA byurosi mutaxassislari yordamga keladi.
1924 yilda Behbudiy uyezdida 2880 tanob yerni chigirtka bosgan bo lib,
‘
umuman, bu ofat uyezdning jami 5000 tanob paykalidagi hosilni nobud
qilgan edi. G uzorda bu ko rsatkich 1500 tanobga yetar edi. Viloyat, ayni
‘ ‘
vaqtda, chorvachilik o lkasida ham hisoblanardi. Qashqadaryoda bu davrda
‘
4 ta veterinariya4 uchastkasi (Behbudiy, Koson, G uzor, Shahrisabz)
‘
tashkil etilgan bo lib, ular Yer bo limi ixtiyorida edi.
‘ ‘
1924 25 yillarda sho ro hukumati tomonidan birorta qurilish olib
– – ‘
borilmaganligi viloyat ijroiya qo mitasining hisobotida zikr etib o tiladi.
‘ ‘
Ko zda tutilgan qurilishlarga Davlat byujetidan «to la raddiya javobi
‘ ‘ 39

berildi», deyiladi shu hujjatda. «Ko zda tutilgan» qurilish esa ahloq‘
tuzatish uyini mahbusxonani, madrasani elektrostansiyaga moslashtirib
–
ta mirlashdan iborat bo lgan. Yo l qurilishi sohasida ham aytarli bir
’ ‘ ‘
ishga qo l urilmagan, ayrim kichik ko priklar tuzatilgan, yo l sohasiga
‘ ‘ ‘
hammasi bo lib 5.850 so m sarflangan, xalos.
‘ ‘
Xalq ta limi sohasidagi ahvol achinarli darajada edi. Shu davrda
’
1 bosqich maktablar soni 19 ta bo lib, ularda 35 sinf mavjud edi,
– ‘
shulardan faqat 18 sinf davlat ta minotida bo lgan. 7 ta mahalliy
’ ‘
maktablarda 14 sinf bo lib, ularning 3 tasi 3 sinfi bilan Vaquf ta minoti
‘ ’
asosida ish ko rardi. Hisobotda o quvchilarning ijtimoiy kelib chiqishiga
‘ ‘
alohida urg u beriladi. 96 foiz o quvchilar mehnatkashlarning (79 foizi
‘ ‘
dehqonlarning, 9 foizi ishchilarning, 4 foizi hunarmandlarning, 4 foizi
xizmatchilarning, 4 foizi «boshqa»larning) bolalari ekanligi aytiladi. Maktab
o qituvchilari tarkibi talab darjasida bo lmaganligi, yangi usul bilan
‘ ‘
o qitishdan ularning yiroqligi ta kidlab o tiladi. Viloyatda
‘ ’ ‘
chalasavodlikni tugatish kurslari soni 11 ta bo lib, ulardan 423 kishi savod
‘
chiqargan, 5 klub, 4 kutubxona bo lgan.1
‘
Sog liqni saqlash xizmati hali boshlang ich darajada edi. Behbudiy
‘ ‘
shahrida 10 bemorni qabul qiladigan shifoxona bo lsa, G uzor, Shahrisabz
‘ ‘
va Kosonda vrachlik punktlari (ambulatoriya) ochilgan edi. Beshkent,
Chiroqchi va Yakkabog da feldsherlik shoxobchalari bor edi. 1925 yilning
‘
1 iyulidan boshlab Behbudiy shahrida Bolalar konsultatsiyasi ish
–
boshlaydi, 3 oy ichida uning xizmatidan 259 kishi2 foydalanadi.
1925 26 yilda Qashqadaryo viloyat ijoiya qo mitasi amalga
– – ‘
oshirgan siyosiy kampaniyalardan biri mahalliy sovetlarning II syezdi va
–
viloyat ijroiya qo mitasiga saylovlar o tkazish bo ladi. Viloyat bu davrda
‘ ‘ ‘
ma muriy jihatdan 3 uyezdga (Behbudiy, G uzor va Shahrisbz) bo lingan
’ ‘ ‘
holda idora etiladi. Behbudiy uyezdi tarkibida 4, G uzorda 4, Shahrisabzda
‘ 40

5 volost mavjud edi. Viloyat ijroiya qo mitasining e tiroficha,‘ ’
1925 26 yilda Qashqadaryoda 200000 aholi1 yashab turgan. Bu raqamni
– –
haqiqatga to g ri keladi, deyish qiyin.
‘ ‘
1926 yilning III kvartalida viloyatda hukm surayotgan vaziyatni
baholar ekan, ijroiya qo mita bosmachilik masalasiga alohida to htalib
‘ ‘
o tadi. Unda tan olinishicha, «Qashqadaryo viloyati hududida 1921 25 va
‘ –
26 yil boshlarida aholiga dahshat solgan, viloyatning siyosiy ishiga va
–
iqtisodiy taaqqiyotiga to siq bo lgan bosmachilik harakati, ishonch bilan
‘ ‘
aytish mumkinki, tugatildi, agar bu harakat o zining dastlabki taraqqiy
‘
davrida birqadar siyosiy ahamiyat kasb etgan bo lsa, 1925 yil davomida
‘
asos e tibori bilan yakson etilgan, o zining tashqi rahbariyati bilan
– ’ ‘
aloqasi uzilgan bosmachilik mayda talonchi to dalarga aylandi va aholini
‘
vahshiylik bilan terror qila boshladi, talash, o t qo yish avj oldi. Bu
‘ ‘
ishlarda ayniqsa faol qurboshilardan biri Tangri Berdi dodho alohida ajralib
turar edi. U qizil armiyaning qahramonona jasorati tufayli qo lga olindi va
‘
Buxoro amirining bu so nggi malayi sovet sudiga topshirildi. U tegishli
‘
jazoga mustahiq etildi».
«Bosmachilik» deb atalayotgan sovetlarga qarshi qurolli kurash
harakati, qariyb, 5 yil davomida sho roning to la ma nodagi
‘ ‘ ’
hukmronligiga, qishloq xo jaligidan o zi ko zlagan foydani olishda
‘ ‘ ‘
o tkazishi lozim bo lgan islohotlarni amalga oshirishiga asosiy to siq
‘ ‘ ‘
bo lib kelgan edi. 1926 yilga kelib, qarshilik harakati mag lub etilgach,
‘ ‘
sho ro hukumati o z rejalarini tatbiq etishga kirisha boshlaydi.
‘ ‘
1926 yilga kelib viloyatda traktorlar soni 30 taga3 yetkaziladi. Shu yili
texnika kuchi bilan 804,75 tanob yer4 shudgor qilinadi. Sovet hukumati
nafasni rostlay boshlagach, paxtachilikka asosiy e tiborni qaratadi.
’
Respublika Yer ishlari vazirligi, suv xo jaligi qo shma hay atining
‘ ‘ ’
aniqlashiga ko ra, Qashqadaryoda 1926 yilda paxta ekiladigan maydonlarni
‘ 41

10.000 tanob1 darajasiga yetkazish mumkin, deb hisoblanadi. Lekin
viloyatda imkoniyat bu ko rsatkichning yarmidan sal ko prog iga‘ ‘ ‘
to g ri kelar edi. Shu yili 6.627 tanob yerga chigit ekish mo ljallangan
‘ ‘ ‘
bo lsa da, amalda 5.844,25 tanob yerga chigit qadaladi. Shu
‘ –
ko rsatkichning o zi ham o tgan yildagiga nisbatan 1.722 tanobga,
‘ ‘ ‘
boshqacha aytganda, 41 foizga ko payishni2 bildiradi. Paxta maydonining
‘
bir yilda bu qadar kengaytirilishi aholining g allaga bo lgan ehtiyojiga
‘ ‘
keskin salbiy ta sir ko rsatmay qolmas edi. Paxta paykallari 10.000
’ ‘
tanobga yetadigan bo lsa, viloyatda don taqchilligi bo y ko rsatmay
‘ ‘ ‘
qolmas edi. Paxta yakka hokimligi masalasi ana shu 1925 26 yillar
– – –
tarixidan boshlanadi, desak o rinli bo ladi. Haqiqatda, paxta uchun
‘ ‘
Shahrisabz uyezdida sholi ekiladigan maydonlar 40 foizga qisqartiriladi.
Bunday qisqartirishlar sug oriladigan yerlari bo lgan volostlarda ham
‘ ‘
amal qila boshlaydi 1
.
1926 yilda Qashqadaryo viloyatida tibbiyot xodimlari soni 87 taga
yetadi. Ulardan 24 tasi vrach, tish sohasi vrachlari 6, feldsherlar 34,
akusherlar 13, hamshiralar 10 ta edi. Shu yili viloyat bo yicha 10 vrach, 4
‘
feldsher, 3 akusher va 2 hamshira yetishmaganligi viloyat ijroiya qo mitasi
‘
hujjatida qayd etiladi. Viloyatda davolash tarmoqlari 35 taga yetadi. Ulardan
3 tasi 110 o rinli shifoxonalar edi. 5 ta vrachlik ambulatoriya
‘ –
shoxobchalari faoliyati ham yo lga qo yiladi. Hisoblarga ko ra, aholi
‘ ‘ ‘
tibbiyot muassasalariga borgan sari ko proq murojaat qila boshlaydi. Shu
‘
yili 32390 ta yordam so rab murojaat qilgan bemorlarning 18955 tasi
‘
erkaklar bo lsa, 7199 tasi3 xotin qizlar edi.
‘ –
Viloyatning ma muriy idora etilishida bu yilda aytarli o zgarishlar
’ ‘
kuzatilmaydi. 1926 yilda ham uch uyezd, 13 volost va 37 qishloq sho rosi
‘
faoliyat ko rsatishda davom etadi. Eng katta uyezd Behbudiy uyezdi edi.
‘
Uning hududi 10.503 kv. chaqirim bo lib, butun sarhadning 41,4 foiziga
‘ 42

to g ri kelardi. G uzor uyezdi 8.246 kv. chaqirim (32,4 %), Shahrisabz‘ ‘ ‘
uyezdi 6.647 (26,2%) maydonni egallar edi. Qashqadaryo shu davrda 25.396
kv. chaqirimlik1 ulkan hududga egalik qilardi.
Hisobotda, «Viloyat aholisi aniq hisobga olingani yo q, deyiladi,
‘ –
(biror marta ham yoppasiga aholi ro yxati o tkazilmagan). Ro yxatga
– ‘ ‘ ‘
olingan xo jaliklar sonidan kelib chiqib, viloyat aholisining umumiy sonini
‘
252.000 deb aytish mumkin. Shundan shahar aholisi 14,3 %, qishloq aholisi
85,7 % ni tashkil etadi». Viloyat aholisining 93,4 foizi o zbeklar, 5,2 foizi
‘
tojiklar, 0,8 foizi arablar, 0,6 foizini boshqa millatlarga2 mansub kishilar
ekanligi ham qayd etiladi.
Ta lim sohasiga oid raqamlar sovet hukumatining mahalliy xalqlarni
’
bilimli qilishga ko pam shoshilmaganligini ko rsatadi, traktorlar soni
‘ ‘
oshib borgan, bu paxta uchun qilingan. Tushunsa bo ladi. Lekin, Behbudiy
‘
uyezdida mavjud 7 maktabning atigi 3 tasi davlat hisobida ekanligi,
G uzordagi 3 maktabning 2 tasi, Shahrisabzdagi 6 maktabning 3 tasi
‘
davlatga qarashli bo lganligi yuqoridagi fikrni dalolat etadi.
‘
1 bosqich (boshlang ich) maktablarida 667 (shundan 20 tasi qizlar)
– ‘
bola o qigan. Shu yillarda 72 diniy maktablar (shulardan 3 tasi madrasa
‘
bo lib, 3 mudarrisi va 82 talabasi bo lgan) ishlab turgan, qolgan 69 ta eski
‘ ‘
usul maktablarida 77 ta saboq beruvchilar va 1381 o quvchi bo lgan. 4 ta
‘ ‘
qorixonaning 4 muallimi va 60 talabasi hisobga olingan.
Qashqadaryo viloyatida 1924 25 yilda ekin ekiladigan umumiy
– –
maydon 95.726 tanob deb hisob qilingan. Shundan 63.624 tanobi, yoki
66,46 foizi sug oriladigan, 32.102 tanobi lalmikor yerlar bo lib, 33,54
‘ ‘
foizni tashkil etgan. Ekin ekiladigan maydonlar bo yicha Shahrisabz
‘
karvonboshilik qilgan, uning chekiga foydalaniladigan yerlarning 45,3 %
(43104,5 tanob) to g ri kelgan. bu ko satkich Behbudiy uyezdida
‘ ‘ ‘ 43

35.271,5 tanob (36,85 %), G uzor uyezdida 18,12 foiz (17.350 tanob)‘
darajasida edi.
Ekin tikin qilinadigan yerlarning 53,22 foizi yarmidan ko prog i
– – ‘ ‘
aholining asosiy rizqi ro zi bo lgan bug doyga ajratilgan. Arpa
‘ ‘ ‘
ekiladigan maydon 23,37 foiz, bedapoyalar 6,88 %, sholi, paxta, zig ir
‘
dalalari 3,65 foiz hajmida bo lgan. Poliz va bog lar umumiy ekin
‘ ‘
maydonining 3 foiziga to g ri kelgan, 2,5 foiz yer1 boshqa madaniy
‘ ‘
o simliklar uchun mo ljallangan. 1923 24 yilga nisbat qilganda, keyingi
‘ ‘ –
yillarda sholi va paxta maydonlarining miqdori keskin o zgarishga yuz
‘
tutadi, bunda mahalliy (Shahrisabz) sholisining kamhosilligi va Kitobdagi
72 paxta zavodining yangilanishi, quvvatining oshirilishi asosiy
–
sabablardan biri deb ko rsatiladi.
‘
XX asrning 20 yillarida viloyatda bog lar egallagan maydon 2048
– ‘
tanob ekanligi aytiladi. Bu bog rog larning 1.883 tanobi, yoinki, 91,94
‘– ‘
foizi Shahrisabz uyezdi hissasiga to g ri keladi. Behbudiy uyezdidagi
‘ ‘
yerlarning 67 tanobi, (3,27 %), G uzorda esa ekin maydonlarining 98
‘
tanobi (4,79 %) bog rog lar bilan band bo lgan. Uzumchilik
‘– ‘ ‘
Shahrisabzda taraqqiyda edi. 1925 26 yillarda Shahrisabz uyezdida
– –
bog rog paykallarining 72,55 foizida toklar parvarishlangan. Bu
‘– ‘
ko rsatkich Behbudiy uyezdida 27,45 % bo lsa, G uzor uyezdida
‘ ‘ ‘
uzumchilik deyarli yo lga qo yilmaganligi zikr etilgan hujjatda2 qayd
‘ ‘
etiladi.
Polizchilik, xususan, qovun tarvuz yetishtirish Behbudiy va
–
Shahrisabz uyezdlarida teng darajada olib borilgan. Behbudiyda 40,64 %,
Shahrisabzda 56,69 % atrofidagi yerlarda shu mahsulotlar yetishtirilgan.
G uzorda umumiy bog rog lar majmuasidan atigi 20% yerda3
‘ ‘– ‘
polizchilik amalga oshirilgan. Kartoshka ekini faqatgina Shahrisabz
uyezdida, Oqsuv volostining G ilon qishlog ida amalda bo lib kelgan.
‘ ‘ ‘ 44

Chorvachilik haqida hisobotda tilga olingan ko rsatkichlar ham‘
diqqatga loyiq. Shu davrda viloyatimizda, odamlar qo lida 1.246.000 bosh
‘
mollar bo lganligi, bir xo jalikka 31 boshdan sigir, ho kiz, qo y echki
‘ ‘ ‘ ‘ –
va b. to g ri kelishi aytiladi.
‘ ‘
Hunarmandchilik viloyatda birqadar rivoj topgan edi. Asosan
tikuvchilik, to quvchilik keng tarqaladi. Kitobda do ppido zlik taraqqiy
‘ ‘ ‘
qilgan edi. Umuman, bu yerda tikuvchilik sanoati keng yo lga
‘
qo yilgandi, Behbudiy uyezdining Beshkent volostida ham to qimachilik
‘ ‘
bilan shug ullanish azaliy edi. Qamashi (Behbudiy uyezdi), Kitob
‘
volostlarida gilam to qilgan.
‘
1920 1926 yillar davomida qurolli qarshilik harakati bilan uzluksiz
–
janglar olib borgan sovetlar, hisobotdan ko rinadiki, qishloq xo jaligi,
‘ ‘
chorvachilik, umuman hamma sohada aytarli biror bir siljish qilishga
–
muvaffaq bo la olmagan. Bari oldingi, amirlik davridagi holida davom etib
‘
kelgan.
1925 26 yillarda milliy qizil armiya tarkibiga viloyatdan 109 kishi
– –
xizmatga1 olinadi, sho ro hukumatini tashviq va targ ib qilish keng
‘ ‘
yo lga qo yiladi. Amirlik va sovetlarning muqoyasasi birini o ta ravishda
‘ ‘ ‘
tanqid, ikkinchisini benihoya oshirib maqtashdan iborat bo ladi.
‘
Sovetlarning ishchi va dehqonlarning, kambag allarning hukumati ekanligi
‘
har qadamda pesha qilinadi. Targ ibotga juda ko p vaqt va juda ko p
‘ ‘ ‘
kuch sarflanadi. Maxsus sho ro hay atlari tuzilib, sho roning tarafiga
‘ ’ ‘
o tish, uni qo llab quvvatlash bo yicha tashviqot yig ilishlari
‘ ‘ – ‘ ‘
muntazam olib boriladi. Masalan, shu davrda Koson tumanining 36
qishlog ida 55 ta miting va 45 ta suhbat2 o tkaziladi. Bu yig ilishlarga
‘ ‘ ‘
10 minggga yaqin odamlar jalb etiladi.
20 yillarning ikkinchi yarmi boshlarida viloyat qishloq xo jaligi hali
– ‘
hamon alohida xo jaliklar yig indisidan iborat edi. Qashqadaryoda 1925
‘ ‘ 45

yilda 35900 ta alohida xo jalik hisobga olingan bo lib, ular 103624 tanob‘ ‘
yega egalik qilar edi. Bu yerlarning 63.624 tanobi sug oriladigan va 40.000
‘
tanobi lalmikor maydonlar edi. SHo ro hukumati viloyatdagi mavjud
‘
xo jaliklarni urug lik va boshqa zarur ashyolar bilan ta minlashdan ojiz
‘ ‘ ’
edi. Faqatgina 23.882 xo jalikka ekin tikin uchun urug lik beriladi,
‘ – ‘
xalos. SHo roning qishloq xo jaligi sohasidagi yangiligi bo lgan
‘ ‘ ‘
agrouchastkalar soni aytarli darajada oshib bormagan. Har bir uyezdda
mavjud 3 ta agrouchastkalar qatoriga bori yo g i yana 2 tadan
– ‘ ‘
qo shiladi. Zootexnika punkti, nihol yetishtiruvchi joy, bog dorchilik
‘ ‘
namuna xo jaligi (Shahrisabz), 2 ta ta mirlash ustaxonalari (Behbudiy,
‘ ’
Shahrisabz) tashkil etiladi. Agrouchastkalarda mashina (traktor), urug
‘
saralash punktlari ham ochiladi. SHo ro hukumati asosiy e tiborini yerni
‘ ’
texnika yordamida ishlashga qaratadi, butun targ ibot shunga
‘
yo naltiriladi. Kasbi qishlog ida qorako lchilikni rivojlantirish uchun
‘ ‘ ‘
zootexnika punktini ochish mo ljallanadi.
‘
Bir tanob yerni traktor haydab borishi 8 so m qilib1 belgilanadi. Bu
‘
to g ridan to g ri pul to lash hisobiga bo lganligi, yerni plug bilan
‘ ‘ – ‘ ‘ ‘ ‘
shudgor qilish dehqonlarning naqd mablag ini talab qilganligi uchun, bu
‘
ishga rag bat bo lmaydi. Chunki, dehqonlarda bunday mablag yo q edi.
‘ ‘ ‘ ‘
Shu boisdan, haydovni kredit hisobiga amalga oshirish ko zda tutiladi.
‘
Bunda dehqonlarning qarashlaridagi «qoloqlik», texnikaga ishonchsizlik
bo rtdirilishi noo rin bo lib, uning zamirida qashshoqlik, inqilob yuz
‘ ‘ ‘
bergandan buyon muttasil iqtisodiy tanazzul davom etib kelayotganligi
unutilishi nojoizdir.
1924 25 yilda g alla hosildorligi past darajada edi. Eng serhosil
– ‘
hisoblangan Shahrisabz uyezdida bir tanob yerdan 31 botmon bug doy, 33
‘
botmon arpa olingan. Sug oriladigan paykallarda bu ko rsatkich 72
‘ ‘ 46

(bug doy), 54 (arpa), 71 (sholi), 40 (mosh, no xat), 22 (zig ir), 18‘ ‘ ‘
(kunjut), 55 (paxta) botmon darajasida edi.
1926 yilda viloyat ijroiya qo mitasi tomonidan yer sohasida 10 yillik
‘
reja tuziladi. Shu yili Kasbi qishlog ida yersiz kishilarga ekin maydonlari
‘
berish kun tartibiga qo yiladi. Yer va suv muammosining hal etilishi
‘
viloyatda eng quyi darajada qolib kelayotgan, islohotlarni amalga oshirishga
sho ro hukumatida kuch yetishmayotgan edi. Shundan bo lsa kerak, sovet
‘ ‘
hukumati soliqni oshirishga zo r beradi. 1926 yilning yarimlarida aholidan
‘
107.888 so m miqdorida davlat solig i olinadi. Bu esa 1925 yilning shu
‘ ‘
davriga nisbatan 50 foiz ko p degani edi. Sanoat solig i, daromad solig i,
‘ ‘ ‘
tug ro (gerbovoy) solig i, xususiy korxonalardan olinadigan tenglashtiruv
‘ ‘
solig i va boshqalari aholining noroziligiga sabab bo la boshlagandi.
‘ ‘
Qishloq xo jalik solig i, mahalliy soliqlar shusiz ham alg ov dalg ovli
‘ ‘ ‘ – ‘
voqealar, qurg oqchilik tufayli tinkasi qurigan viloyat ahlini juda bezdirib
‘
qo ygandi.
‘
Sovetlar 20 yillar boshlarida hali savdo sohasida ham tashabbusni
–
qo lga olish darajasiga ko tarilgan emasdi. 1924 25 yilning birinchi
‘ ‘ – –
yarmida davlat kooperativ savdosi aylanmasi 20 foiz darajasida bo lsa,
‘
xususiy tarmoqda bu ko rsatkich 80 % ni tashkil etardi. 1925 26 yilning
‘ – –
birinchi yarmida sho ro savdosi ulushi 52 foizga ko tariladi
‘ ‘ 1
.
1926 yildagi hisoblarga ko ra, viloyatda 4 shahar va 1327 ta qishloq
‘
mavjud bo lgan. Shu davrda, statbyuro ma lumotiga ko ra,
‘ ’ ‘
Qashqadaryoda 270.512 kishi yashagan. Shahar aholisi 37.862, qishloq
nufusi esa 232.650 ta2 deb ko rsatiladi. Aytish lozimki, tarixiy ilmiy
‘ –
manbalarda Qashqadaryo viloyatida XIX asr oxirlari XX asr boshlarida
–
500 ming aholi (N.A.Kislyakov) yashaganligi e tirof etiladi. Viloyat ijroiya
’
qo mitasi hujjatlarida keltiriladigan aholi soniga oid raqamlar aniq emasligi
‘
doim tan olinganligini e tibordan soqit qilib bo lmaydi. Bu vaqtda
’ ‘ 47

viloyatda 291 o qitish shoxobchalari faoliyat ko rsatib turgan. Birinchi‘ ‘
bosqich maktablari soni 57 ta bo lib, ularda 1763 (28 tasi qizlar) bola
‘
o qigan. Eski usul maktablari 56 ta edi, ularning 10 tasi sovetlashtirilgan.
‘
Bu ta lim tarmoqlarida 1221 kishi tahsil olgan. 7 ta madrasa va qorixonada
’
142 talaba bo lgan. Bu dalillar viloyatning ko p sonli aholisiga taqrib
‘ ‘
qilinganda, dengizdan bir tomchi, deyin mumkin.
Sog liqni saqlash sohasida ham siljish kuzatilmas edi. Viloyatda
‘
tibbiyot xodimlari aholi soniga nisbat qilinganda, juda ozchilikni tashkil
etardi. Viloyatda 74 qishloqqa bitta tibbiyot xodimi to g ri kelar edi.
‘ ‘
Shahar va qishloqlarda bemorlar ko p, yuqumli kasalliklar tarqab turardi.
‘
Yarim yil ichida do xturlarga 40.346 xastaning murojaat etishi bu fikrni
‘
dalolat etadi. Tibbiy xizmat, tabiiyki, pullik va qimmat edi. Bir
ambulatoriya xizmati ko rsatish shahar fuqarosi uchun 1 so m 67 tiyin
‘ ‘
bo lsa, qishloqda yashavchi bemor buning uchun 1 so m 05 tiyin to lashi
‘ ‘ ‘
belgilab qo yilgandi. Yotib davolanishda bir o rin narxi 3 so m 12 tiyin
‘ ‘ ‘
edi. Vrachlik tekshiruv guruhlari ma lumotlariga ko ra, aholining 25
– ’ ‘
foizi o pka sili, 40 foizi zahm, 35 foizi ko z kasalligi (traxomo)2 bilan
‘ ‘
og rigan.
‘ 48

XULOSA
XX asrning 20-30 yillarida Qashqadaryoning ijtimoiy-siyosiy
hayotiga doir mavzuni o rganib, tahlil qilib quyidagi xulosalarga kelindi.’
Birinchidan , Sovet voqeligi sharoitida XX asrning 20-30 yillarida
Qashqadaryoning ijtimoiy-siyosiy hayoti tarix fanining boshqa davr va
sohalari kabi soxtalashtirildi va buzib ko rsatildi.
’
Ikkinchidan , 1919 yil sentabr oyida mahalliy aholining Sovetlarga
jalb qilinishiga xalaqit beruvchi, sovet hokimiyatining o`lkadagi tayanchi
faqat rus ishchilari deb hisoblaydigan, mahalliy aholiga ishonchsizlik bilan
qarovchi Turkistonning bir qator rahbarlariga nisbatan choralar ko`rildi.
Uchinchidan , o rganilayotgan davrning ijtimoiy tadbirlaridan yana
‘
biri qishloq xo jaligining kollektivlashtirilishi edi. Umuman olganda tarqoq
‘
dehqon xo jaliklarini yirik xo jaliklarga birlashtirilishi ijobiy xodisa deb
‘ ‘
qarash mumkin. Lekin bu jarayon dehqonlarning o z xohishi bilan,
‘
ixtiyoriy ravishda amalga oshirilishi kerak. Amalda esa 1929 yilda majburiy
yo l bilan dehqonlarni kolxozlarga birlashtirish boshlanib ketdi.
‘
To rtinchidan
‘ , 1922 yilning aprel oyiga qadar O zbekistondagi ‘
dehqon xo jaliklariiing 81,7 foizi kollektiv-lashtirildi. Urush arafasida esa
‘
deyarli kolxozga kirmagan dehqon xo jaligi qolmadi. Ammo
‘
kollektivlashtirish kutilgan natija bermadi.
Beshinchidan , milliy-ozodlik kurashida Markaziy Osiyo tub joyli
aholisining keng qatlamlari - dexqonlar, hunarmandlar, burjuaziya,
ruhoniylar, qisman ishchilar va ziyolilar qatnashdilar. Ularning asosiy
maqsadi mustabid sovet rejimini ag darish va Turkistonni mustaqil
‘
davlatga aylantirish edi. Ushbu tuzumga qarshilik ko rsatish harakati
‘
mag lubiyatga uchragandan so ng sovet davlati O zbekistonda
‘ ‘ ‘
sotsialistik tuzumni barpo qilishga kirishdi. 49

Oltinchidan , 20-30-yillar davomida xususiy sektor deyarli butunlay
tugatildi. Sanoat, transport, qishloq xo jaligi va boshqa tarmoqlardagi‘
ko plab ishlab-chiqarish vositalari davlat yoki kolxoz-kooperativ mulkiga
‘
aylantirildi. Natijada davlat xalq xo jaligini istalgancha boshqarish
‘
imkoniyatiga ega bo ldi. Ma muriyatchilik, buyruqbozlik iqtisodiyotni
‘ ’
rivojlantirishning asosiy usuliga aylandi.
Yettinchidan , industrlashtirish natijasida respublikamizda ishchilar
sinfining soni keskin oshdi. Ikkinchi besh yillikning ohiriga kelib sanoat
ishchilarining soni 130,5 ming kishini tashkil etdi, ularning 36,2 foizi xotin-
qizlardan iborat edi. Urushdan oldingi davrdayoq O zbekiston industrial-
‘
agrar respublikaga aylandi.
Sakkizinchidan , Qashqadaryo viloyatining barcha shaharlari va
rayonlarida mavjud bo lgan illat nafaqaxo rlar haqida hisob-kitobning
‘ ‘
ma lum emasligi oqibatida, ajratilgan mablag larning o z egalariga
’ ‘ ‘
topshirilmaganligi qattiq tanqid qilinadi. Ijtimoiy ta minot idoralarida
’
ishlaydigan xodimlar birinchi navbatda o z sohalarining mutaxassislari
‘
emas, ularning asosiy ko pchiligi o z zimmasiga yuklatilgan vazifalarni
‘ ‘
to laligicha tushunib yetmagan kishilar edi. Buning ustiga, aholini nafaqa
‘
bilan ta minlash haqidagi qonun, farmon va ko rsatmalar o zbek tilida
’ ‘ ‘
o z vaqtida bu mahkamalarga yetib kelmas, oqibatda nafaqalarni
‘
rasmiylashti-rish qoidalari qo pol suratda buzilgan.
‘
To qqizinchidan
‘ , o rganilayotgan davrda aholini oziq-ovqat ‘‘
mahsulotlari bilan ta minlash eng murakkab muammolardan biri edi,
’
shuning uchun bu masala butun 30-yillarda respublika hukumati va
joylardagi mahalliy boshqaruv tashkilotlarining e tiborida edi, ammo,
’
boshqaruv kishanlangan tizimdan iborat bo lib qolgandi.
‘
O ninchidan
‘ , 1930 yilning 14 iyunidagi Qashqadaryo okrug
Sovetlari Ijroiya Qo mitasi Rayosati o z yig ilishida «Aholini go sht
‘ ‘ ‘ ‘ 50

bilan ta minlash to g risida» qaror qabul qildi, qarorga ko ra okrug’ ‘ ‘ ‘
hududidan yirik va kichik mollarni chiqarish ta qiqlandi. Qarshi stansiyasi,
’
paxta zavodlari va Kitob stansiyasi ishchilariga go sht me yori 200
‘ ’
gramm qilib belgilandi, umuman shahar aholisiga jon boshiga 100
grammdan go sht tarqatishga qaror qilindi. Aholini go sht bilan
‘ ‘
ta minlash respublikaning boshqa shaharlarida ham xuddi shunday ahvolda
’
edi.
O n birinchidan
‘ , aholini go sht bilan ta minlashdagi bu og ir ‘ ’ ‘
ahvol 30-yillarda aholining molu mulkini umumlashtirish orqali majburiy
tortib olish siyosatining oqibati bo lib, molini, qo y-qo zisini jamoa
‘ ‘ ‘
xo jaligiga topshirishni istamagan dehqon xo jaliklari o zlarining
‘ ‘ ‘
mollarini, qo y-qo zilarini yashirib saqlab yoki haydab boshqa
‘ ‘
viloyatlarga o tkazib yuborib, so yib sotib yuborgan edilarki, bu holat
‘ ‘
o nglab bo lmas vaziyatni vujudga keltirgan. Bu borada qabul qilingan
‘ ‘
hukumat qarorlarining birida aholiga go sht mahsulotini me yor bilan
‘ ’
sotishga ko rsatma berilgan bo lsa, ikkinchisida mol go shti savdosini
‘ ‘ ‘
umuman ta qiqlar edi.
’
O n ikkinchidan
‘ , bozor munosabatlari va xususiy-savdo amalda
totalitar hukumronlik sharoitlarida siqib, chekkaga surib qo yilgan,
‘
sotsialistik rejalashtirish bozor munosabatlarini tiklash va uni
takomillashtirishga yo l bermasdi.
‘
O n uchinchidan
‘ , 1924 1925 yillarda jazo organlari qatorida –
viloyat sudi, 3 ta hududiy sudlar, xalq tergovchilarining 3 ta kamerasi va 5
ta qozilik sudi amalda bo lgan. Sodir etilgan jinoyatlar orasida tuzumga
‘
qarshi ruhda bo lganlari salmoqli edi. Bu xildagi jinoyatlar bilan 78 kishi
‘
ayblangan. Ulardan 20 tasi to g ridan to g ri sho ro boshqaruv
‘ ‘ – ‘ ‘ ‘
siyosatiga qarshi chiqqan. Sudga tushganlarning 73,6 foizi dehqonlardan
iborat edi. Sho ro xizmatchilaridan 14 foizi qamoqqa olingan. 121 kishi
‘ 51

ayblangan bo lsa, shunday 21 tasi viloyat sudi tomonidan tuzum dushmani‘
sifatida otuvga hukm etilgan.
O n to rtinchidan
‘ ‘ , ijroiya qo mitaning sudyalar haqidagi bir ‘
e tirofi diqqatga loyiq ularning malakasi juda past ekanligi qayd etiladi.
’ –
Shu sababli, birgina Behbudiy xalq sudida 270 ta jinoiy ishning 138 tasi yil
davomida ko rilmasdan qolib keldi. 20 yillarda sho ro qamog iga
‘ – ‘ ‘
tushgan yurtdoshlarimizning sudsiz, tergovsiz, aybi nimaligini bilmay,
necha oylab, yillab mahbus bo lib yotishdan dodga kelishlari sababi
‘
sudyalarning o z sohasida chalasavod, tajribasiz bo lganligi bilan
‘ ‘
izohlanishi shu e tirofdan ayon bo ladi. Sho rolar hokimiyatni qo lga
’ ‘ ‘ ‘
olgan davrdan (1920 y.) boshlab, Qashqadaryo viloyati hududida,
aniqrog i, Behbudiy, G uzor, Shahrisabz va Chiroqchi qishlog ida
‘ ‘ ‘
qozilik sudlari ham amalda bo ldi.
‘
O n beshinchidan
‘ , Qashqadaryo viloyatida sovet hokimiyati
o rnatilishiga qarshi kurashning tashkil etilishi, vohada uzoq cho zilgan
‘ ‘
milliy ozodlik harakati, uni amalga oshirgan fidoiy vatanparvarlar, qurolli
kuchlar haqida birinchi marta tarixiy dalillarga asoslangan asarga tartib
berildi.Milliy ozodlik harakati xalq kechmishida taqdirshumul ahamiyat
kasb etadi. U millatning o zligini, qudrati va kuchini, g ururi va
‘ ‘
or nomusini ifoda etadi.
–
O n oltinchidan
‘ , Vatanimiz mustaqilligi sharofati bilan yaqin
tariximizni birlamchi hujjatlar, manbalar asosida o rgana boshladik.
‘
Yashirilgan, xaspo shlangan, buzib, teskari talqin etilgan tarix endilikda
‘
asliga monand ravishda yoritilmoqda.
“ XX asrning 20-30 yillarida Qashqadaryoning ijtimoiy-siyosiy hayoti ”
mavzusini o rganib quyidagi
’ taklif va tavsiya larni kiritishni lozim topdik:52

1. “ XX asrning 20-30 yillarida Qashqadaryoning ijtimoiy-siyosiy hayoti ”
mavzusiga bag ishlangan kechalar tashkil qilish;
’
2. “ XX asrning 20-30 yillarida Qashqadaryoning ijtimoiy-siyosiy hayoti ”ga
bag ishlangan maqolalar, risolalar yaratish;
’
3. “ XX asrning 20-30 yillarida Qashqadaryoning ijtimoiy-siyosiy hayoti ”
mavzusia ochiq darslar tashkil qilish 53

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI’
1. Karimov I.A. O`zbekiston Mustaqillikka erishish ostonasida T:.
“ ”
O`zbekiston 2011.
“ ”
2 . Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasi. T.,
O zbekiston, 2010, -B.7.
’
3. Karimov I. A. O zbekiston buyuk kelajak sari. T., O zbekiston,
’ ’
1998, 5-bet.
4. Karimov I.A. O zbekistonning o z istiqlol va taraqqiyot yo li.
’ ’ ’
Toshkent, O zbekiston,1992 yil,-B.5.
’
5. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. - T.: Sharq, 1998.
’
6. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. T.:
’ – –
Ma naviyat , 2008.
“ ’ ”
7. Karimov I.A. O zbekiston demakratik taraqqiyotning yangi
’
bosqichida. T.: O zbekiston , 2005.
– “ ’ ”
8. Karimov I.A. O zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot yo li.
’ ’
T.: O zbekiston , 2007.
– “ ’ ”
9. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan erkin va farovon hayot pirovard
maqsadimiz. T.8. T.O zbekiston,-2000.
’
10. A zamxo jayev S. Turkiston muxtoriyati.T.: Ma naviyat,2000.
’ ’ ‘
11. Alimova D., Golovanov A. O zbekiston mustabid sovet tuzumi
’
davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari. T., O zbekiston, 2000.
’
12. Alimova D., Golovanov A. O zbekiston mustabid sovet tuzumi
’
davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari. T., O zbekiston, 2000.
’
13. Alimova D. Djadidizm v Sredney Azii. Puti obnovleniya, reformi,
borba za nezavisimosti.T., “Uzbekistan”, 2000. 54

14. Алимова Д., Голованов А. Узбекистан в 1917-1990 годи
противоборство идей и идеологий. Тошкент. 2002.
1 5 . Validiy Z. B o ’ linganni b o ’ ri yer. (Xotiralar) .T., 1997.
16.Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun
kurash. Davriy to‘plam.№1. T., “Universitet”. 1999.
17.Ziyoyev H.Z.O‘zbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning tarixi.
T., 2001.
1 8 . Munavvar Q ori Abdurashidxonov. Xotiralarimdan. T., Shar q ,
2001.
1 9 .Mustafo Ch o ’ q ay o ’ g ’ li. Istiqlol jallodlari. (1917 yil xotiralari), T.,
G .G ulom nashriyoti, 1992.’ ’
20. Rajabov Q. Mustaqil Turkiston fikri uchun mujodalalar. T.2000.
2 1 . Radjapova R. O zbekiston tarixi (1917-1998 yy.) T., O qituvchi,
’ ’
1994.
22.Ravshanov P. Qizil saltanat iskanjasida (3 jildlik): Tajovuz, 1-jild.
Toshkent, Sharq , 2011
“ ”
23.Ravshanov P. Istibdod, 2-jild. Toshkent, Sharq , 2011.
“ ”
24.Ravshanov P. Qatag on, 3-jild. Toshkent, Sharq , 2011.
‘ “ ”
25.Ravshanova G., Ravshanov P. Moziy sabog i (tadqiqot). Toshkent,
‘
Yangi asr avlodi, 2009.
26.Ravshanova G. Qashqadaryoda milliy qarshilik harakati tarixidan.
(1920-1930 yy.) Qarshi., Nasaf , 2010.
“ ”
27.Sagdullayev A.S. O zbekiston tarixi: davlat va jamiyat qurish
‘
taraqqiyoti. T., 2000.
28.Tarix, mustaqillik, milliy g oya. T., Akademiya , 2001.
‘ “ ”
29.Turkiston mustaqilligi va birligi uchun kurash sahifalaridan. T.,
Fan , 1996.
“ ” 55

30.O zbekistonning yangi tarixi./K.2.O zbekiston sovet’ ’
mustamlakachiligi davrida.T., 2000.
31. O
’ zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari. T., 2001.
32.O zbekiston tarixi: yangi nigoh. Jadidlar harakatidan milliy
‘
mustaqillikka qadar. T.1998.
33.O zbekiston Miliy Ensiklopediyasi.T.8.T. O zM.E nashriyoti.
‘ ‘
2006.
34.O zbekiston Respublikasi Ensiklopediyasi. T., Qomuslar bosh
‘ “
tahririyati . 1997.
”
35.O zbekiston tarixi (qisqacha ma lumotnoma). T., Sharq, 2000.
‘ ’
36.O zbekiston tarixi. T., Yangi asr avlodi. 2003.
‘
III. Internet saytlari:
3.1. http:// www. stat.uz
3..2. http://www.gov.uz 56

Купить