XX asrning 20-30 yillarida xorijda ta’lim olgan talabalar va ularning taqdiri - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	354.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

XX asrning 20-30 yillarida xorijda ta’lim olgan talabalar va ularning taqdiri

Купить

XX asrning 20-30 yillarida xorijda ta lim’
olgan talabalar va ularning taqdiri
mavzusida yozgan

MUNDARIJA
Kirish .............................................................................................................. 3
I B ob. 20-30-yillarda O zbekistonda maorif‘
tizimi.................................... 8
1.1. 20-30-yillarda ta lim tizimining
’ o ’ ziga xos
xususiyatlari................... 8
1.2.Talabalarni xorijga yuborishning sabablari va ulardan ko zlangan
‘
maqsadlar............................................................................................................... 21
II B ob. 20-30-yillarda xorijda ta lim olgan
’
talabalar.............................. 35
2.1.20-30-yillarda ta lim uchun talabalarni
’
yuborish.............................. 35
2.2.Xorijda ta lim olgan talabalarni o qishdan keyingi
’ ‘
taqdiri.............. 47
Xulosa........................................................................................................... 58
Tavsiyalar..................................................................................................... 602

Adabiyotar
ro yxati.....................................................................................‘ 613

K I R I S H
Mavzuning dolzarbligi : Mustaqillik yillarida mamlakatimiz ta lim tizimi’
tubdan isloh qilindi, yangi pedtexnologiyalar kirib keldi. Shuningdek xorijiy
tajribalar o rganildi va o zaro hamkorlik yo lga qo yildi. Misol uchun «Umid»
‘ ’ ‘ ‘
jamg armasi grantlari, keyinchalik "Isde dod" jamg armasi orqali bir qancha
‘ ’ ‘
talantli yosh yigit va qizlarimnz Yevropa, Amerika va Osiyodagi eng nufuzli oliy
o quv yurtlariga iqtisod, xalqaro huquq, informatika va kompyuterlashtirish,
‘
tabiiy fanlar, qishloq xo jaligi, sanoat, qurilish menejmenti, tog ishi,
‘ ‘
mashinasozlik ekologiya, dizayn, rassomlik musiqa, xonandalik jurnalistika va
boshqa sohalar bo yicha tahsil olish uchun yuborildi.
‘
Tarixga nazar solsak asrimizning 20-yillarida ham mana shu kabi tadbirlar
yo lga qo yila boshlangan edi. Aynan 20- yillarning birinchi yarmida xorijga
‘ ‘
300 ga yaqin talabalar yuborildi. Ammo bu davrda amalga oshirilgan ishlar,
maqsad va rejalar, talabalrining hayoti va shu kabi masalalar to laligicha
‘
o rganilmagan. Bu boradagi ahvol yaqin o tmish bo lgan sovet davrida u
‘ ‘ ‘
qanday ekani, O zbekistondan xorijga talaba va mutaxassislar yuborilgani, qay
‘
maqsadlarda yuborilgan, ularning keyingi hayot va faoliyatlari, qismatlari qanday
kechgani borasida tarixchi olimlar oldida talay ishlar turibdi. Sovet davri tarixiga
nazar tashlasak yaqin o tmish tariximiz buzib ko rsatildi.
’ ’
Zero Islom Karimov ta kidlaganidek,
’ ... “ Xalqnming juda boy tarixi
va madaniyatini, o lkaning o ziga xos noyob xususiyatlarini bilmagan va
’ ’
bilishni ham istamagan bu odamlar respublika hayotini bosib-yanchib,
qing ir o zanga solishga kirishdilar
’ ’ ” 1
.
Respublikamizning 20-30-yillardagi xalqaro ilmiy va madaniy aloqalari
tarixini, ayniqsa, shu yillarda xorijga o qishga yuborilgan talabalarimiz taqdirini
‘
o rganish nihoyatda muhimdir. Sovet davrida bu haqdagi tarixiy haqiqatni bilish
‘
mumkin bo lmaganidek uni o rganish ham rag batlantirilmagan. Bolsheviklar
‘ ‘ ‘
hukmronlik qilgan yillarda xalqimiz tashqi dunyodan bugunlay o zib qo yilgan,
‘ ‘ 4

binobarin, o zbekistonlik yoshlarning xorijiy mamlakatlarda tahsil olib kelishi‘
sovet davlatining mustamlakachilik siyosati bilan mutlaqo uygun emas edi.
Shuning uchun ham ularning keyingi taqdiri fojiali bo lgan.
‘
Mamlakatimiz Prezdenti Islom Karimov «Tarixiy xotirasiz kelajak yo q»
‘
nomli ma ruzasida shunday deydi: «Nega men ma rifat so zini ko p takrorlab,
’ ’ ‘ ‘
unga alohida urg u beryapman? Chunki, jamiyat taraqqiyotining asosi, uni
‘
muqarrar halokatdan qutqarib qoladigan yagona kuch - ma rifatdir. Asrimiz
’
boshida Turkistonda kechgan voqealarni bir eslang. Nega bu o lkada o sha
‘ ‘
yillari ma rifatchilik harakati har qachongidan ham kuchayib ketdi? Negaki, chor
’
Rossiyasi asoratiga tushib kolib, butkul tanazzulga yuz tutgan o lkani
‘
uyg otishga, xalqning ko zini ochishga fak.at ma rifat orqaligina erishish
‘ ‘ ’
mumkin edi. Ma rifatparvarlik biz uchun bugun ham o z ahamiyatini
’ ‘
yo qotgani yo q, yo qotmaydi ham. Aql-zakovatli, yuksak ma naviyatli
‘ ‘ ‘ ’
kishilarni tarbiyalay olsakkina, oldimizga qo ygan maqsadlarga erisha olamiz,
‘
yurtimizda farovonlik va taraqqiyot qaror topadi. Agar shu muammoni
yecholmasaq barcha toat-ibodatlarimiz bir pul: taraqqiyot ham, kelajak ham,
farovon hayot ham bo lmaydi.
‘
Shu nuqtai-nazardan qaraganda, O zbekistonning xorijiy dunyo bilan
‘
madaniy va ma rifiy aloqalari tarixining sovet davrini o rganish bugungi
’ ‘
kunimiz uchun muhim ahamiyat kasb etadi. 20-yillarida Turkistondan xorijga
o qishga yuborilgan yigit va qizlarning o qish va ish faoliyatlari, istibdod
‘ ‘
davridagi ogir qismatlari, shu bilan barobar ularning xorijiy ilmiy va madaniy
alotsalarimiz tarixidagi urni va ahamiyatlarini o rganish ushbu bitiruv malakaviy
‘
ishining asosiy mazmunini tashkili qiladi.
Shuni qayd etish zarurki, shu vaqtga qadar mazkur mavzuda asosan
maqolalar, publistik ishlar chop qilingan bo lib, yaxlit monografik ishlar yo q-
‘ ‘
Bular ichida qatog onlardan cho chib Turkistonga qaytolmagan va xorijda
‘ ‘
yashab ijod qilgan talabalrning maqolalari ayniqsa e tiborlidir. Shuningdek
’
Turkistonga qaytib kelgan va qatog onlarga uchragan talabalardan ham anchagina
‘ 5

ma lumotlar qolgan. O sha davrda chor Rossiyasining Turkistonni o rganish’ ‘ ‘
uchun yuborilgan vakillarining esdaliklari, tadqiqotchilarning ishlarida ham
mavzuga oid ma lumotlar uchraydi.
’
Masalan, 20-yillarda Turkistondan Germaniyaga yuborilgan
talablarimizning o qish va ish faoliyatlari, u yerdagi madaniy va ma rifiy ishlar,
‘ ’
chunonchi, matbuotdagi ishtiroklari, Germaniyadan O zbekistonga qaytgan va
‘
qaytmagan talabalarimizning keyingi qismatlari haqnda Germaniyadan
O zbekistonga qaytgan Abduvahob Murodiy, Sattor Jabbor, Sulton Matkul,
‘
Xayrinisa Majidxonova, Maryam Sultonmurodova va boshqalarning hayot va
faoliyatlari, 30- yillardagi achchiq qismatlari haqida ma lumotlarni ko rish
’ ‘
mumkin.
Mavzuning o rganilganlik darajasi
‘ . Tadqiqotning o rganilganlik ‘
darajasi. Mustaqillikka erishgunimizga qadar ushbu mavzu ham tadqiq; qilinishi
man qilingan mavzular qatoriga kirar edi. Aynan butun tarixmiz soxtalashtirilgani
kabi 20 - yillar tarixi ham yolg onlarda iborat bo lib keldi. Istiqloldan keyin
‘ ‘
tarixning bu davrida kechgan iijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, ma nvaiy, madaniy,
’
huquqiy va boshqa sohalarni holislik asosida o rganishga kirishildi.
‘
O zbekistonning 20-30 - yillardagi ma naviy- madaniy, ma rifiy hayot, undagi
‘ ’ ’
kechmishlar ijtimoiy gumanitar fanning turli olimlari tarixchilar, filologlar,
siyosatchilar, sotsiologlar va boshqalar tomonidan o rganildi. Jumladan, Karimov
‘
N., D.Alimova, Maxmudov M. Turdiyev Sh., Nabijon Boqiy, BDosimov, N.
Jurayev, Usmonov I. Qilichev F., Tursunov I., Uzoqov H, Naymov N, Axrorova X,
Shamsutdinov R, S.Xolboyev, Hayitov Sh, Rahmonov K, Rajabova R, Rajabov Q,
Haydarov M, G oyibnazarov Sh, Musayev M, O rmonova M, Uzoqov X. larning
‘ ‘
tadqiqotlarini 1
sanash mumkin.
BMIning maqsad va vazifalari : 20-30 yillarda O zbekistonda ta lim
‘ ’
tizimining ahvoli, talabalarni xorijga o qishga junatish borasidagi tajriba,
‘
maqsadlar, sabablar va xomiylarni o rganish hamda xorijda ta lim olgan
‘ ’ 6

talabalar, ularning ta lim olish jarayoni, ta limdan keyingi faoliyatlarini holislik’ ’
asosida tarixiylik nuqtai nazarida tadqiq qilish. Ushbu maqsaddan kelib chiqib
quyidagi vazifalar belgilab olindi.
-20-30 yillarda ma naviy -ma rifiy hayotni o rganish;
’ ’ ‘
-20-30 yillarda ta lim tizimining o ziga xos xususiyatlari, yutuq va
’ ‘
kamchiliklarni tadqiq qilish;
-Talabalarni xorijga yuborishdan ko zlangan maqsadlar va sabablarini
‘
obektiv tahlil qilish;
-20-30 yillargacha xorijga ta lim uchun talabalarning yuborilishi borasidagi
’
tajribalarni aniqlash;
-Xorijda ta lim olgan talabalarning o qishdan keyingi taqdiri va faoliyatini
’ ‘
tadqiq qilish;
-shu davr tajribalardan bugungi kundagi ahamiyatini ko rsatib berish va
‘
xokazolar.
BMIning nazariy va uslubiy asoslari . Tadqiqotning yetakchi ilmiy
konspsiyasi umuminsoniy qadriyatlarga yo naltirilgan ilmiy bilish metodlari,
‘
xolislik, tarixiylik tamoyillari va milliy istiqlol mafkurasi hisoblanadi. Shu
bilan birga, ilmiy anglashning umumjahon tamoyillari, insonparvarlik
qadriyatlari, shuningdek, O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
‘
O zbekiston Respublikasining yangi tarixini yaratish to g risida gi
“ ‘ ‘ ‘ ”
(1996 yil 16 dekabr) va O zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix
“ ‘
institutining faoliyatini takomillashtirish to g risida gi (1998 yil 27 iyul)
‘ ‘ ”
qarorlari ishning nazariy-uslubiy asosi bo lib xizmat qiladi.
‘
BMIning ilmiy yangiligi : Ishda ilk bor 20-30 yillarda O zbekistonda
‘
ta lim tizimining ahvoli, talabalarni xorijga o qishga jo natish borasidagi
’ ‘ ’
tajriba, maqsadlar, sabablar va homiylarni o rganish hamda xorijda ta lim olgan
‘ ’
talabalar, ularning ta lim olish jarayoni, ta limdan keyingi faoliyatlarini holislik
’ ’ 7

asosida ilk bor tarixiy yondoshuv asosida ko rib chiqilishi ishning ilmiy‘
yangiligini belgilaydi.
BMIning amaliy ahamiyati : Ishning yakuniy xulosalaridan 20-30
yillarda O zbekistonda ta lim tizimining ahvoli, talabalarni xorijga o qishga
‘ ’ ‘
jo natish borasidagi tajriba, maqsadlar, sabablar va homiylarni o rganish hamda
’ ‘
xorijda ta lim olgan talabalar
’ tarixini o’qitishda, o’quv qo’llanmalar yaratishda
foydalanish mumkin.
Ishning aprobatsiyasi : BMI Qarshi Davlat universiteti “O‘zbekiston
tarixi” kafedrasining 2012 yil “___”_______dagi №___ sonli yig‘ilishida
muhokama etilib, himoyaga tavsiya etilgan.
Ishning tuzilishi . Kirish, 2 ta bob, xulosa, tavsiyalar, adabiyotlar
ro yxati hamda ilovadan iborat.
’ 8

I BOB. 20-30-YILLARDA O ZBEKISTONDA MAORIF TIZIMI‘
1.1. 20-30-yillarda ta lim tizimining shziga xos xususiyatlari
’
Ma lumki, mintaqamizda chor Rossiyasi istilosiga qadar maorif
’
muassasalari asosan uch turdagi diniy maktablar: ibtidoiy maktab, Madrasa,
qorixona edi. 1894 yilda Samarqand va Farg ona viloyatlarida 50 ming nafardan
‘
ziyod talabasi bo lgan 3500 maktab va Madrasa ish olib borgan edi. Birinchi
‘
jahon urushi arafasida ularning soni 5300 taga yetdi.
Bu maktablar mamlakatdagi ijtimoiy jarayonlarni boshqarish va tartibga
solish apparatining tarkibiy qismi bo lib kelgandi. O tgan asrning 80 - yillari
‘ ‘
boshida Turkiston general- gubernatori K P. Kaufman podsho Aleksandr III ga
yangi hokimiyat "xalq ta limining durust tashkil qilingan tizimiga" duch kelgani
’
haqida bejiz ma ruza kilmagandi. Bu davrning tajribali ekspertlari musulmon
’
maktablaridagi ta lim dasturining butun mazmunini tanqid qilsalar-da,
’
hukumatlarini bu borada har holda juda ehtiyot bo lish hamda musulmon aholida
‘
ishonchsizlik va norozilik uyg otmaslik uchun yaxshilash ishlarini asta-sekin va
‘
birin-ketin olib borish zarurligi to g risida ogohlantirgan edilar.
‘ ‘
Rossiya imperiyasi hukumati oshanda eski talim tizimiga tegmay, uni oz
‘ ’ ‘
holiga qoyishga, korib-kormaganga olishga, uning ichki ishlariga aralashmaslikka
‘ ‘ ‘
qaror qildi. "Diniy va vaqfiy bolgan, ayni mahalda siyosiy ham bolgan mahalliy
‘ ‘
maktab rus hukumatidan marhamnt kutmasligi lozim, - deb yozgandi Kaufman. -
Lekin, boshqa tomondan, uni togridan-togri bekor qilib yuborish,- bunday zorlik
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qilishga hukumat vakolat bergan taqdirda ham, agar u xalqning hokimiyatga
nisbatan ishonchiga qattiq zarba bermay bajarilgan taqdirda ham, yoq deganda
‘
xalq ongida biz qoldirgan noxush va yoqimsiz iz bolib qolishi shubhsizdir, bu ish
‘
bizga nisbatan adolatli gazab uygotgan bolardi, bekor qilingan mahalliy
‘ ‘ ‘
maktabning urni xech nima bilan bosilmagani uchun ham bu gazab adolatli
‘
bolurdi».
‘ 9

Chor Rossiyasida inqilob galabasidan keyingi dastlabki yillar da hamda‘
«harbiy kommunizm» davrida revolyutsion hokimiyat eski uslub talim tizimini
’
butkul yemirishga harakat qildi. XDS ning 1918 yil 1 yanvaridagi dekretiga asosan
1918 yil 18 fevralda Maorif boyicha Davlat qarori chiqdi, unda "Maorif ishlari
‘
xalq komissarligi ixtiyoridagi barcha davlat va jamoat, shuningdek xususiy oquv
‘
yurtlarida diniy talim berish, shuningdek maktabda biron-bir diniy marosimni
’
bajarishga yol qoyilmaydi», deyilgan edi. 1918 yil 16 oktabrda "Umumiy mehnat
‘ ‘
maktabi asosiy tamoyillari togrisida Deklaratsiya» da sovet mehnat maktabi va har
‘ ‘
ikki jins uchun umumiy bolishi kerak deyilgandi.
‘
Maktabni cherkovning tasiridan halos qilish muximgina bolib kolmay, balki
’ ‘
u kullarning fazilati deb ataladigan axlokiy kusurlar urugini sochgan davlat
‘
qaramligidan umuman qutulishning jiddiy yakuni hamdir... Faqat revolyutsion
muallim-sotsialistgina chinakam sotsialistik mehnat maktabini yarata olishini
Sovet hokimiyati bir dakika ham unutmaydi».
20 - yillarda maorif qurilishi va islohoti borasida ish olib borilar ekan, asosiy
e tibor rus maktabiga qaratildi. Rus maktabini isloh qilish bo yicha tadbirlar
’ ‘
ko pincha o z-o zidan milliy maktablarga ham yoyilardi. Milliy maktablarning
‘ ‘ ‘
o ziga xos tomonlariga kam e tibor berilardi. Maktab qurilishi masalalari juda
‘ ’
zo r deganda uch toifa maktablar: rus maktabi, o troq aholi uchun maktablar va
‘ ‘
ko chmanchi maktablar xususiyati nuqtai-nazaridan ko rib chiqilardi. Milliy
‘ ‘
maktablarni «musulmon maktablari» nomi bilan umumlashtirib, bundan nariga
o tilmasdi Inqilobdan keyingi ilk davrda milliy maktabga lozim darajada goyaviy
‘
raxbarlik qilinmadi. Milliy maktablar islohoti va qurilishi jarayoni uchun dekret
qarorlari hamda farmoyishlarini va moddiy ehtiyojlar to g risida (unchalik katta
‘ ‘
bo lmagan) gamxurliklarni shunchaki yoyish yetarli bo lmasdi.
‘ ‘
Ruslashtirysh tamoyilini tutgan rus-to zem maktabi g oyat osonlik bilan
‘ ‘
tezda yemirib tashlandi, chunki u aslo tomir otmagandi. O zbek maktabi qonuniy
‘
ravishda ona tili huquqiga ega bo ldi hamda miqdoriy jihatdan ham o sa
‘ ‘
boshladi. Lekin o zbek maktablarining ilk negizi nomi bo yicha ko prok
‘ ‘ ‘ 10

sovetcha edi. O zbek maktabining sovet mehnat maktabi mavqeiga mustahkam‘
o tib olishi birmuncha keyin sodir bo ldi.
‘ ‘
Maktablar tarmogini kengaytirishning umumiy kurinishi quyidagichadir:
‘
1917 yildan boshlab maktablar tarmogi ozluksiz kengayib bordi va 1920 yil oxiri-
‘ ‘
1921 yil boshiga kelib avj nuqtasiga yetdi, shundan song jadal quyilashib bordi.
‘
1924 yil boshiga kelibgina, maktablar tarmog ining moddiy asosi mustahkamlana
‘
boshlashi bilan maktablar tarmog i birmuncha barqarorlashdi va yana kengaya
‘
boshladi. Lekin endi asta-sekin, ehtiyotkorlik bilan, resurslar hamda madaniy
kuchning mavjudligiga qarab ish olib borildi.
1917 yildan 1924 yilgacha 1- bosshmch maktablar tarmog ining harakati
‘ .
Garchi 1920 yilda 2000 dan ziyod maktab bor deb hisoblangan bolsada,
’
amalda katta qismi faqat kogozda edi. Maktablar tarmogini taminlash uchun
‘ ’
mablagning yetishmasligi 1920 yildan sezila boshladi va shu vaqtdan boshlab
‘
maktablar tarmogi qisqara bordi.
‘
Yangi iqtisodiy siyosat davrida xalq maorifi tizimidagi siyosat mumkin
qadar mafkuradan holi qilindi, aholining haqikiy ahvolini, ananalarni, urf-
’
odatlarni, xalqning milliy psihologiyasini hisobga olishga qaratildi. Sovet
hokimiyati siyosiy voqelik tazyiqi ostida avvalgi volyuntaristik sakrashlardan voz
kechishga majbur boldi. Hokimiyat egalari talim sifati bobida ancha yuqori
‘ ’
darajaga erishishda raqobatchilik musobaqa qoidalariga rioya etishga harakat
qilishdi. Rivojlanayotgan bozor iqtisodiyoti sharoitida dunyoviy bilimlarga ehtiyoj
shu qadar oshdiki, talimning avvalgi tizimi shakllanayotgan sovet maktabi bilan
’ 1917 y. 1918 y. 1919 y. 1920-
1921
y.y. 1922 y. 1923 y. 1924 y.
576 ta 992 ta 1 897 ta 2 022 ta 1 239 ta 1 007 ta 1271 ta11

bellashishga kodir emasdi, chunki davlat ozida mavjud bolgan mablagning katta‘ ‘ ‘
qismini shu sohaga ajratayotgan edi.
Eski maktablar muammosiga xilma-xil yondashildi. O sha davr matbuotida
‘
muayyan bopsharuv doiralarida o z imkoniyatlariga asossiz ishonish mavjud
‘
bo lganligidan dalolat beruvchi maqolalar ko plab chop etila boshlandi. «Dinga
‘ ‘
qarshi targibotni avj oldiring. Komsomol bu ishga butun kuchini safarbar etsin.
Boshqa tomondan, ommaviy maktab uchun o qituvchi tayyorlashni
‘
jadallashtiring. Sovetchasiga ta lim olgan o qituvchi mullalarni surib chiqaradi.
’ ‘
Bu shubxasizdir. Faqat unga yaxshi kitob beringiz. Maorif xalq komissarligining
butun g ayrat-shijoati shunga qaratilishi keraq degan shorlar avj oldirildi..
‘
Biroq Maorif xalq komissarligining bu faoliyati bolalarni sovet maktablariga
jalb etish uchun yetarli emasdi. Ayrim ekspertlarning fikricha, 1924 yilda
Turkiston boshlangich maktablarining 1/3 qismigina davlat ixtiyorida bo lib, 2/3
‘
qismi eski vaqf maktablari edi. YE. Polivanov maktablar o zbek qishloq va
‘
ovullari hamda shaharlaridan, masalan, Turkiston tomonda g oyib bo lmadi,
‘ ‘
faqat yangi sovet maktabiga yo l berdi, lekin, qaytaraman, bu o rin 1/3 dan ortiq
‘ ‘
bo lmasa keraq degandi. Misol qilib, u Chimkent uyezdi Qorabuloq qishlog ini
‘ ‘
keltiradi. U yer da 60 o quvchisi bo lgan birgina sovet maktabi hamda har birida
‘ ‘
8-12 talaba bo lgan 6 maktab bor edi, to g ri bu maktablarning birida yuz
‘ ‘ ‘
talaba bo lib, mudarris zamonaviy ta lim shakliga utgandi».
‘ ’
Maorif xalq komissarligi tazyiqi ostida vaqf maktabiga, ayniqsa, uning
dasturiga o zgarish kiritish mumkin emasdi. Bu borada biz yutmaymiz, aksincha,
‘
yutkazamiz, eski maktab mudarrisi bizning - sovet o qituvchisiga nisbatan ancha
‘
yaxshi ta minlangan, maktab esa dasturga ega zmasdi, butun ta lim Qur onni
’ ’ ’
o rgatishdan iborat edi.
‘
Eski vaqf maktablari ishiga aralashmaslikka, aholining shu tomondagi
manfaatlariga koproq javob beradigan yangi xalq talimi tizimini parallel ravishda
‘ ’
kurishni boshlashga qaror qilindi. Raqobatchilik ruhi iqtisodiy munoaabatlar
sohasidan manaviy sohaga, maorifga kochib otdi. Unda davr sovet maorifi
’ ‘ ‘ 12

xodimlari: ..agar qishloqda shunaqa oqituvchini bera olsaq u holda bizning sovet‘
maktabimizning vaqf maktabi ustidan galabasi taminlangan buladi, shuning
‘ ’
uchunki, birinchidan, oqituvchi qishloqda zarur odam bolib qoladi, asrlar
‘ ‘
davomida mullalarga va ular rahbarlik qilgan vaqf maktabiga bildirilgan xurmat
sovet oqituvchisiga utadi va ikkinchidan, sovet maktabida talim olayotgan bolalar
‘ ’
ilk kadamlardan boshlab ota-onalari xojaligida amaliy yordamchi bolib qoladi,- der
‘ ‘
edilar.
Masalan, qishloq maktabi bolalarga quruq talim beribgina kolmay, ularni
’
kamida dexdonlar uchun juda zarur bolgan yozish va hisoblashg aorgatishni kerak.
‘ ‘
Biroq qishloq maktabining vazifasi faqat shu talab-larni bajarish bilangina
cheklanmasdi. Har bir qishloq maktabi bolalar savodini yaxshilab chiqarishdan
tashkari, qishloq xojaligi boyicha zarur bilimlarni berishga hamda qishloq
‘ ‘
bolalarini oz bilimlaridan qishloq turmushini yaxshilashda va dexkon xojaliklarini
‘ ‘
yuksaltirishda foydalanishga ham albatta orgatishi lozim edi. qishloq maktabi
‘
qishloq xojalik ishlab chiqarishi hamda qishloq voqeligini kozlab, oz
‘ ‘ ‘
rivojlanishining pirovard natijasida qishloq xojaligi yonalishidagi maktabga
‘ ‘
aylanishi taraddudiga tushdi.
Shunday qilib, 20 - yillarda tub aholi uchun maktab Kurilishi jadal borgan
bolsa, u moddiy asosga ega bolmagani uchun yangi iqtisodiy siyosatning ilk
’ ‘
davrida sekinlashib koldi. Yangi iqtisodiy siyosat joriy etilishi bilan mamlakat
iqtisodiyotining hisob, moliya va xojalik yuritishning yangi asoslariga utkazilishi
‘
muayyan tarzda maorif sohasipa ham tasir qildi, - xalq talimi muassasalarining
’ ’
kopchiligi davlat budjetidan mahalliy budjetga utkazildi, bu esa viloyatlarda
‘
budjetning keskin kissarishiga olib keldi. TASSR XKS raisi Turor Riskulov olkada
‘
xalq maorifining ahvolini baholab, uni "bizning voqeligimizning zaif masalasi", -
degan edi.
Sovetlarning XI syezdi moliyaviy taminotning tankisligi, oqituvchi kadrlar
’ ‘
aslo yetishmasligini hisobga olib, Maorif xalq komissarlari hayati tomonidan
’
amalga oshirilayotgan komissariatning respublika va mahalliy bopsharuv apparati 13

shtatini butun choralar bilan qisqartirish, viloyatlar uchun barcha boskichdagi
maktablar, hunar-texnika bilim yurtlarining majburiy tarmogini ajratilayotgan‘
davlyat va mahalliy budjet mablaglariga muvofiq belgilash, xalq maorifiga ajra-
‘
tilayotgan davlat - budjetini umumturkiston budjetiing 14 dan 20 foizigacha
oshirish yolini maqsadga muvofiq bolgan yagona yol sifatida maqulladi.
‘ ‘ ‘ ’
1923 yil ortalaridan xalq talimining moddiy bazasi asta- sekin
‘ ’
mustahkamlana bordi. Mamlakat xalq xojaligi muvaffaqiyatli tiklangani sari Sovet
‘
davlati Turkiston mehnatkashlarining xalq maorifini rivojlantirish uchun korashida
‘
ularga moliyaviy madad korsatdi va uni muttasil oshirib bordi. RSFSR Xalq
‘
maorifi komissarligi 1922 yilda TASSR dagi 526 maktab muassasasini, shu
jumladan, 492 qishloq maktabi va 30 shahar internat-maktabini hamda 4 tajriba-
namuna maktabini oz taminotiga oldi. 1923 yil kozda Ittifoq Hukumati Turkiston
‘ ’ ‘
respublikasida maktab qurilishini rivojlantirishni jadallashtirish togrisida yangi
‘ ‘
gamxurlik korsatdi. U Turkiston maktab tarmogini tolaligicha RSFSR Maorif xalq
‘ ‘ ‘
komissarligi budjetiga oldi, iatijada uning hududida yana 260 maktab ochish
imkoniyati tugildi.
‘ 1924 yilda SSSR MIK huzurida maxsus tashkil qilingan
Turkiston ASSR madaniy-ma rifiy jamg armasidan 416 ming so mdan ziyod
’ ‘ ‘
oltin pul ajratildi.
Biroq 20 - yillarning ikkinchi yarmida ham xalq maorifiga budjet ajratish
masalasini to la hal etilgan, deb bo lmasdi. O zbekiston maorifchilari hali xalq
‘ ‘ ‘
ta limi taqdirini mahalliy budjet bilan boglab o rganmagandilar. Davlat budjeti
’ ‘
yo li bilan mablag ajratish kamrok tashvish tugdirar, mahalliy budjetning xalq
‘ ‘
ta limidagi ahamiyati to g risida noto g ri tasavvur uyg otardi.
’ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Maorif xalq komissarligi organlari ajratmalarni to lay olmaganlar. 1925-26
‘
yillarda mahalliy budjet bo yicha xalq ta limiga 7337000 so m tasdiklangandi.
‘ ’ ‘
O sha yili budjet amalda 70 foiz bajarildi.
‘
Bu vaziyat ikki xil nonormal holatdan darak berardi. Birinchidan, joylarda
viloyat va uyezd raxbar tashkilotlari xalq ta limiga yetarlicha obyektiv baxo
’
berishmagan; ikkinchidan, Maorif xalq komissarligi organlari joylarda xalq 14

ta limi uchun smetaga hissa olish bo yicha ko rashda yetarli kat iyat’ ‘ ‘ ’
ko rsatmadilar. Hukumat maorifga ajratmalarni oshirish bo yicha ko rgan
‘ ‘ ‘
choralar natijasida 1924 yilda TASSRda umumiy ta lim maktablarining soni 1271
’
ga yetib, 100 mingtacha bolalarni kamrab oldi. Bunda o qitish o zbek tilida olib
‘ ‘
boriladigan 271 birinchi boskich maktablari bo lib, ulardan 96 tasi Farg ona
‘ ‘
viloyatida, 58 tasi - Samarqand, 116 tasi - Sirdaryo viloyatida edi. Bu yillarda
ikkinchi boskich va tukqiz yillik mnktablar soni bor-yuti 56 ta bo lib, ularda
‘
taxminan 20 ming o quvchi ta lim olardi.
‘ ’
Kezi kelganda, sovet maktablari soni togrisidagi statistik malumotlar bir-
‘ ‘ ’
biriga zidligini aytib utish lozim. Masalan, M. Stambler UzSSRda maktab
yoshidagi bolalarning 2 foizi, Ozbekistondagi mayda millatlar bolalarining esa 7,7
‘
foizi sovet maktabiga katnaganini takidlaydi. 1926-1927 oquv yilida Xorazm
’ ‘
okrugida 554 eski va yangi usul maktabi va faqatgina 45 sovet maktabi bolgan.
‘
Uch aholi punktiga bitta diniy maktab togri kelgan bolsa, 30 dan ziyod aholi
‘ ‘ ’
puktiga bitta sovet maktabi togri kelgandi. 1927 yilga kelib vaziyat tola ozgargan.
‘ ‘ ‘ ‘
1927-28 oquv yilidayok eski usul maktab butunlay Xoldan toydi, talabalaridan
‘
butkul ajraldi, aholi orasida etiborini yoqotdi va oz ishini tugatdi.
’ ‘ ‘ Biz o sha ‘
davrda yashagan M. Stambler maqolasida keltirilgan ma lumotlarga ishonishga
’
ko prok moyilmiz. Zero O zbekiston Kompartiyasining o zi ham «isloh
‘ ‘ ‘
qilingan maktablar ko payishi sabablaridan biri bizning maktablarimiz tarmog i
‘ ‘
yetishmasligi, u maktab yoshidagi barcha bolalarni kamrab ololmaganligi hamda
yetarlicha to g ri tashkil qilinmaganligidir, - deb e tirof etgandi. Eski maktab
‘ ‘ ’
tugab ketganligi sababi u aholi orasida e tiborini yo qotganligida emas edi.
’ ‘
Uning taqdirini mamuriy aralashuv hal etgandi.
’
Xalq talimi tizimi bobida eski va yangi maktabni dekretlar hamda
’
farmoyishlar kabul qilish yoli bilan «inqilobiy» inkor etishdan voz kechishga
‘
asoslangan sovet siyosatining bosh yoli haqida gan ketganda, bu yol, yangi
‘ ‘
iqtisodiy siyosatning ozi kabi, bir necha yilgina amal qilganini aytib otish kerak.
‘ ‘
Partiya maktabga ozining omma orasidagi tasirini mustahkamlashning mafkuraviy
‘ ’ 15

vositasi sifatida qarar ekan, musulmon ruxoniylari tasirida kolib kelayotgan eski’
maktabning mavjud bolishiga chiday olmasdi. Ozbekiston Kompartiyasi MK VI
‘ ‘
plenumi (1927 yil iyun) qarorlari boshlab berlan, din asoslarini yemirish boyicha
‘
yangidan avj-olgan harakat eski maktabga yetkazilgan asosiy zarba boldi.
‘
Plenumning "Musulmon ruxoniylari va maktab togrisida" rezolyutsiyasida: «Islox
‘ ‘
qilingan maktablar zararli ekanligini hisobga olib, bundan buyon vaqf maktablarini
isloh; silishga aslo yol qoyilmasin, shu vaqtgacha isloh kuglingan maktablarga
‘ ‘
kelganda esa - shu rayonda yangi sovet maktablarini ochish (eski usul maktablari
talabalarini sovet maktablariga jalb etish) yoli bilan ham, shuningdek isloh;
‘
qilingan maktablarda diniy fanlarni oqitishni hamda umuman ruhoniy shaxslar
‘
oqitishini taqiklash yoli bilan ham ularni yopish uchun butun choralar kurilsin»,-
‘ ‘
deb takidlangandi. Shundan keyingi satrlarda qilinishi lozim bolgan
’ ‘
ozboshimchaliklar haqida gap boradi-ki, ular xalq boshiga keltirgan kulfatni xrzirgi
‘
kunda tola tasavvur etish kiyin.
‘
Yangi iqtisodiy siyosat davrida hukumat xalq talimi tizimida ozlarining
’ ‘
«yuqoridan» qilgan harakatlarini fukarolar faolligi tufayli «kuyidan» chikadigan
tashabbuslar bilan kovushtirishga harakat qildi-lar. «Bitsin savodsizlik» jamiyati
1924 yil boshida vujudga keldi. Ekspertlarning baholashiga kora, bu paytda
‘
Turkiston aholisining aksariyati savodsiz bolib, juda katta moddiy harajatlarni (bir
‘
kishini oqitish uchun kamida 6,7 som sarflash lozim edi) va vaqtni (har bir
‘ ‘
savodsiz kishi olti oy oqitilardi) talab kiluvchi katta ish turardi.
‘
«Bitsin savodsiz lik» jamiyatining uzagini oqituvchilar, shuningdek oliy
‘
oquv yurtlari talabalari tashkil qilardi.
‘ Birinchi yiliyok Sirdaryo viloyatida bu
jamiyatda 1417 a zo, Farg onada -800, Samarqandda - 1000 a zo bor edi.
’ ‘ ’
Savodsizlikni tugatish bo yicha 35 maktab ochilgan edi. 1924 yilda bunday
‘
maktablarning umumiy soni 174 ta bo lib, taxminan 6000 kishi ukigan edi.
‘
Savodsizlikni tugatish kurslari dastlab asosan shaharlarda ochilgan edi. Shu yili
qishloq va ovullarda endi paydo bula boshlagan edi. 16

Jamiyat davlatdan tanshari manbalarni jalb etish yo li bilan muammoni hal‘
etmokchi bo lgandi. Nizomga muvofiq , u «savodsizlikni tugatish maktablari
‘
tarmog ini ham mahalliy mablag lar, tashkilotlar mablag lari hisobiga, ham,
‘ ‘ ‘
asosan, aholining o zining hisobiga har kanakasiga kengaytirishga
‘
ko maklashgandi. Shu maqsadda jamiyat aholi bilan imkoni boricha ko proq
‘ ‘
shartnoma tuzish uchun aholi orasida ham matbuot orqali og zaki tashviqot olib
‘
borgandi».
Davlat, shuningdek jamiyatga komaklashish uchun vino va tamaki sotish
‘
huquqini beruvchi patentga kushimcha foiz. ajratishga ham qaror qildi. 1924 yil
oxirida jamiyat fondi davlat manbalaridan kelgan 8 ming so m va a zolik
‘ ’
badallari hamda turli tashkilotlar xayriyalaridan iborat bo lgan 4 ming so mdan
‘ ‘
iborat edi.
Dastlab jamiyatning xech kanaka da vatlari, ayniqsa, qishloq joylarda,
’
ta sir kilmadi. Kupchilik dexkonlar baribir olti oylik kurslarni tugatmadilar. Bir
’
yarim - ikki oy ukigach, maktabni tashlab ketishardi. Ularni to la dastur bo yicha
‘ ‘
o qishga jalb etish uchun shunchaki targibotdan ko ra kuchlirok asos topish
‘ ‘
zarur edi.
Maorif xalq komissarligi ishining eng kiyin tomoni xotin- qizlar ta limi edi.
’
Sovet xrkimiyatining ilk yillarida Turkiston shaxdrlarida xotin-qizlar bo limlari
‘
qizgin faoliyat ko rsatdi: ular xdmma joyda (hatto hammomlarda ham) maktabga
‘
katnashga tashviq qilishardi. Tub millatdan bo lgan ikki-uch ayol roziligi bo lsa
‘ ’
bas - ular qo ni-qo shnilarini ham boshlab kelishar, degan umidda darhol maktab
‘ ‘
ochib berilardi. Biroq jamiyat bilan xotin-qizlar bo limlari ta lim ishini xotin-qiz
‘ ’
aholi ichiga olib kirishda alohidda natijaga erishmadilar ham. Bu tabiiy hol edi: bu
ishda yetarlicha tajriba ham yo q; edi, kat iy reja ham, tizim ham yo q; edi:
‘ ’ ‘
savodsizlikni tugatish maktablariga katnagan yolgiz ayollar, ko pchilik beva
‘
bo lgani, savod o rganish yoshidan o tib ketgani uchun ishonchsiz unsur
‘ ‘ ‘
bo lib chikishdi. Bundan taishari, o qitishning to g ri uslubi ham yo q, edi,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
shuning uchun o zlari uchun amaliy va hayotiy bo lgan masalalarga javob talab
‘ ‘ 17

qilgan katta yoshli ayollarni maktabda to tib turish qiyin edi. Okibatda 1924 yilda‘
o zbek qizlarining bor-yut.i 6,7 foizi, kirgiz qizlarining 1,2 foizi, turkman va tojik
‘
qizlar esa 0,3 foizdan ta lim tizimi bilan kamrab olingandi.
’
Qishloq aholisini savodsizlikni tugatish maktablariga jalb etishda majburlash
va ma muriy-buyruqbozlik choralari butunlay istisno etilgandi. Davlat faqat
’
tashviqot hamda iqtisodiy ta sir choralaridan foydalangandi.
’
Olti oylik savodsizlikni tugatish maktablarini to la bitirgan hamda siyosiy-
‘
oqartuv muassasalarining tegishli hujjatini ko rsatgan har bir dehqon ushbu
‘
imtiyozlardan foydalanishi mumkin edi. Bu choralar savodsizlikni tugatishda
ancha ijobiy rol oynadi.
‘
Oqituvchilar ish haqini davlat budjetiga utkazish maktabning moddiy
‘
negizini mustahkamlashda jiddiy kadam boldi. Bu hol qishloq joylarda
‘
oqituvchilar mukim bolib qolishiga yordam berdi, chunki ilgari oqituvchilar aholi
‘ ‘ ‘
bilan oldindan ogzaki kelishuvga binoan ishlardilar. Oz vaqtida tolanmasdi. Bir
‘ ‘ ‘
qator rayonlarda oqituvchi qishloq podachisi bilan oyda bir marta hovlima-hovli
‘
yurib, oziga tegishli bolgan 9 pud past navli bugdoyni yigib olishga majbur
‘ ‘
bolardi. Boshqa rayonlarda esa oqituvchi ish haqini qachon, kimdan olishini ham
‘ ‘
bilmasdi. U bazan mashgulotni bir chekkaga yigishtirib qoyib, Toshkentga tushib
’ ‘ ‘
ketishga majbur bolardi. 1923 yil yanvarda Turkiston hukumati qishloq
‘
oqituvchilari ahvolini yaxshilash tomon yana bir kadam kuydi: dexkon jamoalyri
‘
oz kuchlark va mablaglari hisobiga 6 desyatinagacha yerga ekin ekishlari, undan
‘ ‘
olingan daromad maktab xodimlariga kushimcha mablag sifatida berilishi lozimligi
‘
togrisida qaror kabul qildi.
‘ ‘
Yangi iqtisodiy siyosat davrida hukumat tub-millat vakillarini oqishga jalb
‘
qilishni asta-sekin kopay-tirish Koidasiga rioya qilgan edi, bu hol tayyorlanayotgan
‘
kadrlar sifatini yaxshilashga sozsiz xizmat qilishi kerak edi.
‘ Talabalarning milliy
tarkibi to g risidagi quyidagi statistik ma lumotlar shundan dalolat beradi.
‘ ‘ ’
O zbekistonning turli mintaqalariga Karaganda Buxoroda bu boradagi
‘
ishlar ancha jonli edi. Yosh Buxoro Xalq Shurolar Jumxuriyati Nozirlar 18

Kengashining Raisi Fayzulla Xujayev tashabbusi bilan 1921 yilda jumxuriyatda
Buxoro ilmiy jamiyati, 1923 yilda Buxoro voxasi tarixi o lkashunoslik muzeyi‘
tashkil etildi. Ilmiy jamiyat koshida uyushgan ma rifatparvar ziyolilar, ilm-fan
’
namoyandalari, shoirlar, tarixchilar, xalq maorifining vakillari Buxoro Xalq
Shurolar Jumxuriyatining iqtisodiy va madaniy taraqqiyotiga o z hissalarini
‘
qo ushdilar.
‘
Buxorolik mashxur kishilar, shoir va olimlar: Abdurauf Fitrat, Otajon
Payrov Sulaymoniy, Sadriddin Ayniy, Abdulvoxid Burxonov (Munzim) lar,
ma rifatparvar ziyolilar: Salimbek Salimiy, Sharifjon Maxdum (Sadri Ziyo),
’
Axmadjon Xamdiy, Musojon Saidjonov, koriyo ldosh Pulatovlar voxada
‘
savodsizlikni tugatish, maktab va xalq maorifi ta-raxkiyotiga muxim xicca
kushdilar. Buxoro ilmiy jamiyati Buxoro Jumxuriyatidagi mahalliy ziyoli-lar,
olimlar, ilm-ma rifat ahlining namoyandalarini tuplab ularga xomiylik xilar ekan,
’
maktab, mao-rif ishiga e tibor berib, o lkadagi mavjud kadimiy madaniy
’ ‘
obidalarni saklash, halq amaliy san atini rivojlantirish, fan-texnikaga doir
’
kadimgi kulyozh malar va tarixiy arxeologik yodgorliklar va xalq og zaki ijodi
‘
namunalarini tuplash, ularni tadqiq etish kabi muxim masalalar bilan mashgul
bo ldi.
‘
Voxada xalq maorifi ham ancha rivojlandi. 1923 yilda Buxoro
Jumxuriyatida 32 ta boshlangich va o rta maktab, 11 ta bolalar uyi, pedagogika
‘
kurei, hunar maktabi turtta musiqa maktabi, ikkita udituvchilar instituti ishlab
turdi.
«Moskvada Buxoro bolalari maorif uyida 110 u^uvchi, Sovet Ittifokining
boshqa shaharlari va xorijiy mamlakatlarda 76 kishi ukimokda edi. 1923 yilda
pedagogika kurslarni bitirgan 70 kishi viloyatlarda sovet tipidagi maktablar ochish
uchun yubo rildi. Xalq; maorifi, soglikni saklash sohasida eri-shilgan dastlabki
natijalarda albatta Fayzulla Xujayevning salmokdi hissasi bor».
Fayzulla Xujayev eng avvalo ma rifatparvar siymo sifatida doimo ishchi
’
mexlatkashlar farzandlari, xalq maorifi va BXSHJ xalq xo jaligining turli
‘ 19

tarmoqlari uchun mutaxassis kadrlar tayyorlash xaxida tinmay gamxurlik qilar edi.
Uning shaxsiy tashabbusi bilan Sovet Buxorosida maktablar, kurslar, texnikumlar,
institut ochildi. RSFSR Xalq Komissarlar Soveti Moskva shaxrida «BXSHJ
bolalari uchun maxsus Maorif uyi» tashkil etdi. F. Xujayevning tadbirkorligi bilan
BXSHJ grajdanlarining mamlakatimiz oliy o quv yurtlariga ukdeshgaki-rishlari‘
uchun har tomonlama yordam ko rsatish haqida qaror kabul kuglindi. Buxoroda
‘
1922-1924 yillarda harbiy mehnat maktabi, tayyorlov maktablari, kurs-lar,
madaniy-oqartuv bilim yurtlari ochildi. Amirlik saltanati yemirilib, Buxoro Xalq;
Shurolar Jumxuriyati tashkil topgach, o lkada maktab, maorif va madaniy oqartuv
‘
ishi rivojiga ham alohida e tibor berildi. Buxoroda 1920 yilda hammasi bo lib 7
’ ‘
ta yangi sovet maktabi ish boshlagan bo lsa,- deb yozadi veteran pedagog A.
’
Bozorov o zining «Nurli ufq» nomli maqolasida,- 1921 yilga kelib esa, shaxdrda
‘
«Yurt», «Saodat», «Najod», «Rushnoi», «Shohodo» hamda «1-qizlar maktabi»,
«2-qizlar maktabi» kabi qator yangi sovet maktablari muntazam ishlab turdi.
Yangi maktablarda mehnatkash xalqning yuz-yuzlab o til- qizlari ta lim
‘ ’
ola boshladilar. Sovet xotin-qizlarini yangi ijtimoiy hayotga jalb etish, ularni
zulmat go shasidan halos etish sotsialistik jamiyatning o lkan yutugi bo ldi. Bu
‘ ‘ ‘
urinda shuni aytish kerakki, xotin-qizlar uchun Buxoroda islom dini kuvvat topgan
bir sharoitda ularni erkaklar bilan bir teng huquqlikka da vat etish, foydali
’
ijtimoiy hayotga jalb qilish g oyat qiyin edi. Chunki o tmishda turt devor ichra
‘ ‘
churi bo lib kelgan jafokash buxorolik xotin-qizlar 20-yillarning ikkinchi
‘
yarmidaga «Xujum» kampaniyasi davrida yangi hayotga juda sust ish-tirox etdilar.
«Kapitalistik mamlakatlar uchun eng avval pul va yana pul zarur bo lsa, sovet
’
Buxorosi uchun esa, eng zaruri maorif, maorif va yana maorif hisoblanardi».
Shunday qilib o sha davrda Buxoroda 1920-1924 yillarda uch xil maktab:
‘
1. Sovet maktablari; 2. Vaqf maktablari; 3. Eski maktab va madrasalar bor edi.
Buxoro Xalq; Sovet Respublikasining xalq maorifi, xalq ta limi va madaniy
’
oqartuv tarixi haligacha atroflicha o rganilgan emas. Buxoro Xalq SHo rolar
‘ ‘
Jumxuriyatida 1920- 1924 yilarda faoliyat yuritgan maktablarda o qish va
‘ 20

o qitilish masalalari to laligicha tadqiq etilmagan. Buxoroda Xalq Shurolar‘ ‘
Jumxuriyati tashkil topgan birinchi kundan boshlab yosh ishilobiy hukumat,
Fayzulla Xujayev raxbarligida voxada sovet xalq maorifini rivojlantirish va yangi
maktablar bchishga alohida ahamiyat berdi.
F. Xujayev voxada ilm-fan, madaniyat, halq maorifi hayotiga, adabiyot va
san at tarakdiyotiga alohida e tibor bilan karadi. 1920-1924 yillarda Buxoroda
’ ’
bir qancha umumta lim maktablari, bilim yurtlari, kurslar tashkil topdi. F.
’
Xujayevning gamxurligi va tadbirkorligi tufayli Moskvada buxorolik yoshlar-ning
o qishlari uchun «Maorif uyi» ochildi. Buxoroda ikkita o qituvchilar tayyorlash
‘ ‘
instituta, professor - Y. M. Isayev boshlik tropik institut tashkil etiladi. 32 ta
boshlangich va o rta maktab, 11 dan ortiq; bolalar uyi, pedagogik kurslar, hunar
’
maktablari, ikkita mo zika maktabi va chalasavodlilar uchun ochilgan qisqa
‘
kurslar muntazam ishlay boshlaydidi. 21

1.2.Talabalarni xorijga yuborishning sabablari va ulardan ko zlangan‘
maqsadlar
1917 yil hokimiyat tepasiga kelgan bolsheviklar Turkistonda g alaba
‘
kalgan bu milliy demokratii davlatni agdarib, mustamlakachilik siyosatiga
asoslangan sovet to zumini urnatdilar. Turkiston respublikasining Turor Riskulov,
‘
keyinchalik Fayzulla Xujayev singari raxbarlari, Munavvar sori Abdurashidxonov,
Ubaydulla Xujayev, Fitrat singari maorif va madaniyat fidoyilari bu «kugzil»
mustamlakachilikdan qutulish yo llarini izlay boshladilar. Buning uchun ular,
‘
birinchi navbatda, o lkani feodal-xonlik va amirlik shuningdek chor
‘
mustamlakachiligi davrida chukurlashgan itstisodiy va madaniy soloklikdan
sutsazish, taratskiy etgan mamlakatlarning bu sohalardagi tajribalarini o rganish
‘
va shu orqali vatanlarini sekin-asga mustakillikka olib chitsish rejasini tuzdilar.
Ular, avvalombor, o sha davrda garbiy Yevropada tarashshy etgan
‘
mamlakatlar erishgan yutuq va tajribalarni o rganishni zarur, deb hisobladilar.
‘
Buning uchun avvalo mahalliy yoshlarni Shark va garbdagi botssha ilgor
mamlakatlarga yuborish, ular yordamida bu mamlakatlarda erishilgan ilmiy-texnik
yutuq va tajribalar bilan tanishish, shu asosda o lkan itstisodiy va madaniy
‘
soloilikdan kutqazish mumkin edi. Bu favkulodda muxim va murakkab loyixaii
amalga oshirish uchun esa, birinchidan, mablag topish, ikkinchidan, iste dodli
‘ ’
yosh yigit va qizlarni tanlash, uchinchidan, bu yigit va sizlarning ota- onalaridan
ruxsat olish lozim edi. Turkistondan turli yo llar, hukumat tarafidan, «Ko mak»
‘ ’
uyushmasi yordamida yoki xususiy yo llar bilan xorijga talablar yuborish
‘
harakatlari boshlandi.
Mamlakatimiz rahbari bu davrdagi ma rifatchilik harakati xasida fikr
’
bildirib, ularning xatti-uarakatlari bugungi kun uchun ham ibrat bo lishi
‘
lozimligini utstirgan edi. "O sha harakatning namoyandalari boylik uchun, shon-
‘
shuxrat uchun maydonga chikishdimi? Maxdoudxuja Bexbudiy, Munavvar Kori,
Fitrat, Tavallolarga maktab ochganlari, xalqni o z haq- huquqlarini tanishga
‘ 22

da vat etganlari uchun birov maosh to laganmi? Birov ularga oylik berganmi?’ ‘
Albatta, yo q! Ular ut bilan uynashayotganlarini, istibdodga qarshi
‘
ko rashayotganlari uchun ayovsiz jazolanishlarini oldindan yaxshi bilishgan.
‘
Bilaturib, ongli ravishda mana shu yo ldan borganlar. Chunki, vijdonlari,
‘
iymonlari shunga da vat etgan.
’
Chorizmning maorif va madaniyat sohasidagi mustamlakachilik siyosatini
o z vatstida anglay boshlagan tarakkugyparvar ziyolilar o lkada yangi usul
‘ ‘
maktablarini ochish, maorifni jonlantirish, milliy matbuot va teatr ishlarini tashkil
kdelishga katta e tibor berdilar. Ayni paytda malakali milliy kadrlarni tayyorlash
’
rejasini tuzib, Buxorodagi «Ma rifat», Toshkentdagi «Ko mak» kabi xayriya
’ ’
jamiyatlari orqali iste dodli yoshlarni Ichki Rossiyaning Peterburg, Saratov,
’
kozon, Ufa, Orenburg shaharlaridagi oliy maktab va madrasalar bilan birga
Istanbul, Kopira kabi xorijiy shaharlardagi dorilfununlarga ukugshga yubordilar.
Keyinchalik shunday talabalar orasidan Fitrat, gozi Olim Yunusov, Xolid Sayd,
Eson afandi Musayev kabi yozuvchi va olimlar, Mustafo Chudayev, Ubaydulla
Xujayev, Norbutabekov kabi huquqshunoslar yetishib chivdi. Ular yurtimizning
yangi maorifi, madaniyati, ilm-fanini rivojlantirish va milliy istiklolga erishishi
yo lida faoliyat olib bordilar. Shunday kishilarning sa y-harakatlari bilan 1919
‘ ’
yil oktabrida kukonda, garchand qisqa umr ko rgan bo lsa-da, Turkiston
‘ ’
Muxtoriyat hukumati barpo etildi.
1921 yil 23 aprelda Toshkentda utkazilgan O zbek ilmiy komissiyasi
‘
majlisida o zbeklardan xorijga talabalar yuborish masalasi muxokama qilindi.
‘
Unda komissiya a zosi A.Yunusovning ma ruzasi tinglandi. A.Yunusov bu
’ ’
xususda tuxtalib, shunday dedi: «har qanday mamlakatning istiqboli ko p hollarda
‘
uning manfaatiga xizmat qilishga yetarli darajada tayyor bo lgan yuqori
‘
ma lumotli faollarga boglikdir. Shuning uchun biz, masalan, Yaponiyaning
’
Yearbiy Ovrupo mamlakatlariga yuborib, o z olimlari, muxandislari, vrachlari va
‘
bopshalarga ega bo lganligini ko ramiz... Turkiston Respublikasi kelgusida,
‘ ‘
haqiqatan ham, o z milliy avtonomiyasi taraqqiyotiga erishmokchi bo lsa, unda
‘ ’ 23

yaqin kelajakda o zining tub aholisi ichidan o z oldida to rgan katta vazifalarni‘ ‘ ‘
hal qilish imkoniyatiga ega bo lgan, yuqori darajadagi zamonaviy ilmlar bilan
‘
surollangan faollariga ega bo lishi kerak.
‘
Bu kiyinchiliklardan chitsish yo li birgina, u ham bo lsa, Turkiston
‘ ’
yoshlaridan eng qobiliyatlilarini zudlik bilan xorijga yuborib, u yerlardan eng
taratssiy silgan va eng kudratli bo lgan o rta va oliy tahsil olish imkoniyatini
‘ ‘
berishdir»
O zbek ilmiy komissiyasi A.Yunusovning mazkur ma ruzasidan sung
‘ ’
Turkiston Maorif komissarligidan Turkiston o zbeklaridan ma lumotli faollar
‘ ’
asosini tashkil kiladigan eng qobiliyatli yoshlardan xech bo lmasa 10 nafarini
‘
xorijga utsishga yuborish masalasini hukumat oldiga qo yishni taklif qiladi.
‘
Shundan sung Turkiston Respublikasi Maorif komissarligi kollegiyasining 1921 yil
7 maydagi majlisida, bopsha masalalar natori, bu masala ham kurilib, xorijga
mahalliy millat vakillaridan talabalar yuborishning zarurligi ma qullanadi va
’
Komissarlar kengashi oldiga o zbeklardan 5, kirgizlardan 10, turkmanlardan 5
‘
nafar kishini yuborishni surash masalasi qo yiladi.
’
Xorijga talabalar yuborish harakati keyinrok Buxoro Xalq; Sovet
Respublikasi raxbarlari Fayzulla Xujayev, maorif noziri Fitrat tomonidan kengrok
qo yila boshlandi. Ular hatto bu borada Turkiston Avtonom Sovet Respublikasiga
‘
ham yordam ko rsata boshlaydilar.
‘
Shunday qilib, Turkiston va Buxorodan 1922 yil oxirlarida 70 ga yaqin turli
yoshdagi mahalliy yosh yigit va qizlar Germaniyaning turli shaharlaridagi oliy va
o rta maxsus utsuv yurtlariga kunplok xo jaligi, tekstil sanoati, kimyo,
‘ ‘
elektrotexnika, konchilik falsafa, pedagogika, tibbiyot va boshqa muxim sohalar
bo yicha o qishga yuboriladi. Bular ichida shu davrda Saydali Xujayev, Sattor
‘ ‘
Jabbor, Axdoad Shukriy, Axmadjon Ibrohimov, Xayrinisa Majidxonova, Maryam
Sultonmurodova va boishalar bor edilar!
Buxoro Xalq Sovet Respublikasi raisi Fayzulla Xujayev talabalarni
Germaniyaga olib borish va o qishga joylashtirishni buxorolik ziyolilardan
‘ 24

Abduvoxds Burxonov va Germaniyadan Buxoroga kelgan tatar ziyolilaridan
Olimjon Idrisiy, A.F.Kemenitskiy urtoklardan iborat maxsus komissiyaga
topshiradi hamda ularning huquq va vazifalariii ko rsatib beradi. Buxoro‘
madrasalarini bitirgan, sung Germaniya va Turkiyada bo lib qaytgan Olimjon
‘
Idrisiy Germaniyadagi buxorolik va turkistonlik talabalarning ma rifiy va
’
madaniy ishlar bo yicha rahbari etib tayinlanadi. Fitrat talabalarimizni
‘
Germaniyada yaxshi utdlshga, kelgusida o z yurtlariga yaxshi mutaxassis bo lib
‘ ‘
qaytish va uning istiqboli uchun fidoyi vatanparvar sifatida xizmat qilishga da vat
’
kdeladi. U hatto o zining Toshkentdagi sobix talabalaridan bo lgan Vali
‘ ‘
kayumxon va boshhalarni Samarqandga olib borib, ularga Temur saganasi oldida
kasam ichdiradi. Bu voqeani keyinchalik Vali kayumxon bunday xotirlaydi: "U
meni Buxoroga olib bormokchi bo ldi. Ammo u yerga borshdan oldin Buyuk
‘
xokon Amir Temurning Samarsanddagi saganasi oldida tiz cho qib, millat tavdiri
‘
uchun ko rashaman, deb va da berdim. Ko zimdan yosh chiqib ketdi».
‘ ’ ‘
Lekin shu bilan birga Germaniyaga talabalar yuborish, ularning o qish va
‘
yashash sharoitlarini yaxshilash masalasida Fayzulla Xujayev, Fitrat, Turor
Riskulov singari davlat va jamoat arboblaridan boshqa raxbarlar chet da turdilar.
Ayniqsa, Turkistondagi yevropalik ayrim raxbarlar va ular tasiridagi unsurlar
talabaharni Germaniyaga yuborish masalasiga kdttik qarshilik ko rsatdilar. Shu
‘
yillarda Buxorodagi raxbar idoralarda ishlagan Muinjon Aminovning 1938 yilda
NKVD tergovchilariga bergan kirgazmasiga Karaganda, hatto V.V.Kuybishev
1922 yildayos Buxoro raxbarlaridan Germaniyaga yuborilgan yoshlarni saytarib,
ularni Moskvada ukugtishni xat iy talab qilgan va Fayzulla Xujayev bunga keskin
’
norozilik bildirgan.
Shundan keyin biror yillar utar-utmas, Moskvadagi kommunistik
maktablarda utsib, ulariing kutku si bilan zaxdrlana boshlagan Abdulla
kamchinbek buxorolik va turkistonlik yoshlarning Germaniyada o qishlariga
‘
qarshi chikugb, bu sovet fani va maktablarini mensimaslik burjua goyalari
ga siriga berilish, deb quyidagilarni yozdi:
’ 25

"Ichki Rusiyaga yuborilgan o quvchilarimizdan boshqa Berlin da ham‘
birmuncha o quvchilarimiz borligi ma lumdir. Keyingi va^tlarda Farg onadan
‘ ’ ‘
kelgan ishonchli xabarlarga Karaganda, kelgusi utsish mavso mi Rusiyadan
‘
taishari ellarga (zagranitsaga) uxuvchilar yuborishlik yo llarida harakatlar
‘
boshlangandir...
Bu harakatda bulgusi urtoklarimiz Rusiyaning bugungi eng yaxshi yo lga
‘
qo yilgan va har kimga tushunarli o rta va oliy maktablarni ko zlari
‘ ‘ ‘
ko rmayin, zagranitsadagi burjuaziya oksuyaklari ruxi, burjaziya ideologiyasi
‘
bilan tarbiya kilado rgan maktablarni ko radurlar».
‘ ‘
Turkiston ASSR davrida (1918-1924 yillarda) Afgoniston, Xindiston,
Turkiya va Germaniya kabi bir qancha xorijiy davlatlar bilan bir qadar mustakugl
ilmiy-madaniy aloqalar olib borish imkoni bo lgan edi. Chunki, Sovet hokimiyati
‘
bu yillarda hali o zining mavseini butunlay tiklab olmaganligi, bolsheviklar
‘
partiyasi esa barcha muholif partiyalarni yengib hukmron partiyaga aylanmaganligi
sababli demokratik jarayonlarga, milliy respublikalarning ba zi erkin faoliyatiga
’
chek qo yish imkoniyatiga ega emasdi. Shuning uchun ham dastlabki yillarda
‘
Turkiston Respublikasi xorijiy mamlakatlar bilan kdesman bo lsa-da, mustatsil
’
aloqa silishga muyassar bo lgan edi. Jumladan, 1919-1920 yillarda tanikli
‘
o zbek ma rifatparvari va jamoat arbobi Abdulla Avloniy Afgonistonda RSFSR
‘ ’
elchisining urinbosari, sungra bosh konsuli bo lib ishladi. Shu yillarda
‘
Afgonistonda yashagan ikkinchi bir o zbek shoiri Muhammad Sharif Sufizoda
‘
Afgon amiri Omonullaxon tomonidan Sovetlar Turkistoniga Afgonistonning
konsuli vazifasiga tayinlanadi. Toshkentlik maorif raxbarlaridan Miyon Bo zruk
‘
Solixov turkiyalik Jamol posho Toshkent orqali Afgonistonga borayotganida unga
hamrohlik kuglib birga boradi. Ular o zbek va afgon yurtlarining uzaro ijtimoiy-
‘
siyosiy va madaniy alotsalarining yaxshilanishiga xizmat kugladilar. Bu bora da,
mazkur yillarda Abdulla Avloniy faol ish olib boradi. U o zining «Afgon
‘
sayohati» xotirasida Turkistondan Afgonistonga qilgan ilk safar kunlari, o sha
‘
vatstda o zi bilan birga borayotgan sovet elchixona rahbar-lari va xodimlari
‘ 26

hakdsa tuxtalib: "1919 yil milodiy, 15 iyunda, kech soat 6 da Toshkentdan
Afgonistonga sarab harakat kilduk. Bizim ilaxbirga mashzxur mutashritslardan
urto Brovin ham bor edi. Urtok Brovin bir necha yevropa tillarini bilmok ila
barovar mukammal forsiy tilini ham bilurdi. Bizlar ila birga Turkiston
Jumxuriyatining «voyenni attashe» - harbiy kumisari urtok Ivanuf, savdo va tijorat
shu basi tarafidan urto^ Kulikof, siyosiy komissar urtok Ziboruflardan bopsha bir’
necha texniklar, xavo telegromchilari, avtomobil ustalari, un bir nafar qizil askarlar
ham bulub, bo larning 9 nafari musulmon edi. Bulardan boshqa, Afgonistondan
‘
Turkistonga kelmish afgon hay ati vakolasidan Abduraximxon ila birga elli(k)
’
afgon askari va bir sartarosh ham bor edi", deb xotirlaydi.
Xuddi shu yillarda Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm xalq;
respublikalaridan Turkiyaga Xolid Sayd Xujayev, Eson Musayev, Miyon Buzruk
Solixov, Mullo Bekjon Rahmonov, Germaniyaga Abduvaxob Murodiy, Saidali
Xuja Usmoniy, Shamsulbanot Ashirat ku[zi, Sattor Jabbor, Axmadjon Ibroximov,
Mar yam Sultonmurodova kabi bir qancha o zbek yigit va sizlari xorijdagi ilm-
’ ‘
fan yutuq;larini egallash uchun utsishga yuborildilar. Ular Turkiyaning Istanbul,
Izmir, Angara, Germaniyaning Berlin, xaydelberg, Drezden, Shtutgart kabi
shaharlaridagi turli universitet va oliy texnika o quv yurtlariga, muxandislik
‘
kimyo, meditsina, ziroat, falsafa va pedagogika sohalari bo yicha o qishga
‘ ‘
joylashadilar. Bu yoshlarni Germaniyaga va Turkiyaga o qishga yuborish va
‘
ularni moddiy jihatdan ta minlash va ma naviy kullab-kuvvatlashda Turkiston
’ ’
ASSR raxbarlaridan Turar Risqulov, A.Raximboyev, S.kosimxujayev, Buxoro
Xalq, Respublikasi hukumatining raisi Fayzulla Xujayev, maorif nozirlari
Abdulvohid Burxonov va Abdurauf Fitratlar katta rol uynadilar. «Mazkur
jarayonlarda faol ishtirok etgan ziyeolilardan biri Munavvar kori Abdurashidxonov
bo lib, u talabalarni xorijga yuborish bilan birga, mahalliy oliy ta lim
‘ ’
muassasalarini tashkil qilish ishlari bilan xdm mashgul bo ldi. U hozirgi
‘
O zbekistan Milliy universiteti poydevorini kuygan kishilardan biri. 1918 yil 9
‘
aprelda uning uyida tuplangan ziyolilar faqat (rus tilliklar o qishi mumkin
‘ 27

bo lgan Turkiston Xalq dorilfununi ochish harakati boshlangach, Musulmon xalq‘
dorilfununini tashkil etish maqsadida 9 kishidan iborat tashkilot komissiyasini
tuzadi. Unga Munavvar kori (rais), Burxon Xabib, Iso Tuxtaboyev, Sodik
Abdusattorov, Murodbeq Murodxuja, Muxtor Bakir, Abdusami kori Ziyoboyev va
boshqalar kirgan edi. Komissiya Musulmon xalq dorilfununini ham rus-cha
Turkiston Xalq dorilfununi kabi uch boskichda tashkil etadi: yuqori boskich -
dorilmuallimin (o qituvchilar instituti); 5fta boskich - o rta hunar maktablari;
‘ ‘
kuyi boskich - boshlangich maktab-lardan iborat buladi. 3 may kuni Musulmon
xalq dorilfununi rahbariyatiga saylov bo lib utadi. Unda Munavvar Kori rais
‘
(rektor), Iso Tuxtaboyev rektorning birinchi, Burxon xabib ikkinchi urinbo-sarlari,
Abdusami kori Ziyoboyev xazinador, Muxtor Bakir sarkotib etib saylanadi.
1918 yil 12 may kuni esa Eski shahar dahasidagi Vikula Morozovnnig sobik
magazini binosi (hozirgi O zbek yosh tomoshabinlar teatri)da Musulmon xalq
‘
dorilfununining tantanali ochilish marosimi buladi. Uni Munavvar kori qisqacha
kirish so zi bilan ochib, musulmonlar chorizm davrida rus yo qsillari bilan
‘ ‘
birgalikda yarim asr kullikda yashagani, butungi ozodlik va tantana katta talofatlar
bilan kulga kiritilganligni aytdi. Shundan suig bu ko rashda xdlok bo lganlarga
‘ ‘
bashshlab, kur oni karimdan tilovat uqilib, fatvo beriladi. Musulmon dorulfununi
’
Munavvar kori- raxbarligida o z davrining katta bilim maskaniga aylanadi. U 15
‘
demokratik madaniy-ma rifiy tashkilot vakillaridan uyushgan 45 kishilik kengash
’
tomonidan boshqariladi. Unda ishlovchr! muallimlar soni 180 nafarga yetadi.
Uning 1918 yil 31 maydan boshlab, «Xalq; dorilfununi» gazetasi chikadi. U
dastlab xaftada bir marta, keyin esa (5-sonidan boshlab) xaftada ikki marta chikadi.
«Xalq dorilfununi» butun Turkiston o lkasi buylab tarkatilar edi.
‘
Munavvar kori mustamlakachilikka qarshi «Chor hukumatini yikitish
jadidlarning tilagida bor edi. Siyosiy vazifamiz va maqsadimiz ham shundan iborat
bo lishi yashirin emas», deydi. Munavvar koriga rus demokratik fevral inqilobi
‘
zulmatdan yoruglikka chikish, jaholat ustidan adolat tantana qilishidek bo lib
‘
kurinadi. U dastlab oktabr tuntarishining nomilliy mohiyatini to la tushunib yetsa-
‘ 28

da, xalqka berilgan erkinliklar va shiorlarni ma qullaydi, ijtimoiy-siyosiy’
faoliyatga beriladi. 1917 yil mart oyining boshlarida Munavvar korining katta
say -harakati bilan Toshkentda musulmon xalqlari shurosi - «Shuroy islomiya»
’
tashkil topdi. Munavvar kori uning raisi urinbosari etib saylanadi. Aprelning
o rtalarida Turkiston musulmonlarining birinchi umummusulmon o lka
‘ ‘
kurultoyi chakiriladi. Unda 150 nafar eng faol vakillar katnashadi. Munavvar kori
shu tarixiy anjuman rayosatiga rais etib saylanadi. Uning raxbarligida kurultoy
o sha davrning 16 ta eng dolzarb masalalarini muxokama Kilib, tegishli ijobiy
‘
qarorlar kabul kiladi. Bular orasida Turzsistonning siyosiy jihatdan o zini
‘
boshqarishi, bulajak hukumat, urush, mardikorlikkl olinganlar, ta sis kurultoyini
’
chakirish, Turkisgonda «Shuroy islomiya»ning Butun Turkiston Milliy markazini
tuzish, yer, suv va boisha masalalar bor edi. «Shuroy islomiya»ning shu birinchi
kurultoyida Turkiston musulmonlarining Milliy markazi saylanadi. Unga
Munavvar kori (rais muovini), Mustafo Chukayev (rais), Maxmudxuja Bexbudiy
va boshqalar kiradi.
1917 yil yozida Toshkent shahar Dumasiga utkazilgan saylov oldi
mavso mida Munavvar kori musulmonlar, tasdiklangan Ustavida ko rsatilgan
‘ ‘
asosiy faoliyat mazmunidan biri ga lim beradigan muayesasalarga yordam berish,
’
oliy va o rta o quv yurtlarida tazxsil oluvchilar uchun stipendiyalar ajratishdan
‘ ‘
iborat bo lgan.
‘
Shu yili Buxoro jadidlari ham «Tarbiyai aftol» jamiyatini tashkil etadi. Bu
xayriya jamiyatlarining Istambulda maxsus bo limi ham bo lgan. Uni shu yerda
‘ ‘
ukigan Fitrat va boshqalar tashkil etadi.
Bu jamiyatlar, ma lum xujjatlarning guvoxlik berishicha, rasmiy va
’
norasmiy ravishda shuro zfkimiyatining dastlabki besh yilligigacha faoliyat
ko rsattan. zfzirgacha topilgan yozma manbalarga ko ra, 1911 yilda Turkiyada
‘ ‘
15 kishi, 1912 yilda 30 kishi, 1923 yilda Germaniyada esa 70 kishidan ortiq
Turkiston va Buxorolik z^amyurtlarimiz ukigani ma lum.
’ 29

Munavvar kori shuro hokimiyati davrida, dastlab, Toshkentdagi eski shahar
maorifi bo limi mudiri, Turkiston hukumati oliy organi - Turkiston Markaziy‘
Ijroiya kumitasi a zosi, Maorif Xalq; Komissarligi kollegiyasi a zosi, Bosh Vakf
’ ’
Boshqarmasida bo lim mudiri, oddiy o qituvchi, gazeta mo zsdrriri bo lib
‘ ‘ ‘ ‘
ishlaydi. Uning bu faoliyati xorijga talabalar yuborishda katta imkoniyatlar
tugdirar edi. "Bu vaqtda men maorif sohasida ishlar edim, - deb yozadi u
xotiralarida. Shunday qilib, men 1919 yil, ya ni yanvar voqealarigacha shu
’
jamiyat ra^barligida bo ldim. U utgan vaqt davomida shuroga qarshi faoliyat
‘
ko rsatgan emas, aksincha o z rejalarini hayotga tadbiq etish uchun, Shuro
‘ ‘
hukumatini eng munosib hukumat deb biladi. Jamiyatning rejalari quyidagilardan
iborat edi: 1) yoshlarni a zolikka jalb qilish; 2) ruhoniylar bilan kurash olib
’
borish; 3) ularni imkoniyati bo lganida hukumat qo liga topshirish; 4) maktab
‘ ’
ishlarini tartibga solish; 5) turk harbiy asirlariga srdam berish va ularni
maktablarga ishga joylashtirish.
«Ittixodi Tarakkiy» tashkilotining tarkatilib yuborilishi
ma rifatparvarlarning ko plab umidlarini yo qka chiqardi. Munavvar kori shu
’ ‘ ‘
payti shunda xotirlaydi: "Shu paytdan boshlab men jamiyatdan chikib, firka safiga
kirdim. Jamiyatning tarkalib ketishiga quyidagilar ham sabab bo ldi: 1) A zolar
‘ ’
o rtasida intizomning bo shashib ketishi; 2) Turkiya maglubiyatga uchrashi bilan
‘ ‘
«Ittixodi Tarakkiy» tarafdorlarining raxbarlik lavozimlaridan olib tashlanishi; 3)
Mablagning yo qligi; 4) Jamiyat rayosati va a zolariga nisbatan ishonchsizlik
‘ ’
munosabatining kuchayishi".
Mana shu hollarni ko rgan Turkiston yoshlari borlik hayotimiz, najotimiz
‘
maorifda, maorif ham Ovrupoda ekanligini bilib, Ovrupo sari oga boshladilar.
Natijada, Kafkaz, Bokuda elliklab, Maskov, Peterburgda yuzlab, Berlinda unlab,
butun Ovrupo borligi 270 ga yaqin Turkiston o quvchilarini ko ramiz. Bu
‘ ‘
kurinish har xrlda Turkistonning kelgusi porloq tarixining jonlik ekanini bildiradir,
qanday bo lsa-da, bir oz umid boglatadi, birok xaykotdek bu sonlar boshqalarga
’
Karaganda yo q darajadadir.
‘ 30

Yakinda Berlinda o quvchi bir urtogimizdan kelgan xatda faqat‘
Germaniyada o quvchi boshqa mamlakat bolalarini quyidagicha ko rsatadirki,
‘ ‘
biz o z sonimizga qarab uyalsaq qizarsak buladir.
‘
Ruslar -10 000, yaponlar - 4 000, usmoniy turklari - 2 000, misrliklar - 200,
xindistonliklar - 500, arablar - 200, eronliklar - 500, afgonlar - 500, turkistonliklar
- 70 ta. Turkiston o quvchilarining ko pini Buxoro otidin aytadir
‘ ‘
Toshkentga 1921 yil martining yo 17, yo 20 kunida qaytib keldim. Keyingi
kuniyoq Turkiston Markaziy Ijroiya kumitasi rayosatiga bordim. U yerda meni
Xalq Maorifi Komissariyati huzuridagi Ilmiy kengashga ishga tayinlashdi.
Munavvar kori maorif sohasiga ishga utgan bo lsada, kkp lollarda uni
’
tashkilotning ishlariga aralashtirmas va qilinayotgan ba zi ishlar undan sir
’
to tilardi. U xotiralarida shunday eslaydi: Men uning faoliyatidagi o zim ishtirok
‘ ‘
etgan ba zi bir holatlargagina tuxtalishim mumkin.
’
1922 yilda ziyolilar orasida alifbo va imlo to g risidagi masala kutarildi,
‘ ‘
ularning bir qismi o sha davrda muomalada bo lgan alifbo imlosini isloh; qilish,
‘ ‘
boshqalari o rtalik nuqtai nazarda bo lsa, qolganlari lotin alifbosiga utishi
‘ ’
tarafdori bo ldilar. Nixoyat bu uch gurux uzaro shartnoma tuzishi bilan alifbo va
‘
imlo to g risidagi kelishmovchilik hal qilindi. O sha paytda oksoklanib
‘ ‘ ‘
to rgan maorif sohasidagi ishlarni umumiy hamkorlik bilan yaxshilash yo lida
‘ ‘
hamma guruxlar birlashdi (shartnomaning nusxasi menda saklanardi, u tintuv
vaqtida musodara qilingan kogozlar orasida bo lishi kerak). Mavjud
‘
muammolarimizni oshkora kilmay, uydagi gapni kuchaga chiqarmay «Noshri
maorif» jamiyatini [37] tuzdik. Oldin tashkil topgan «Ko mak» jamiyatning
’
bo limiga ogohl . Uz o rtamizda biroz miqdorda pul yigib, uni ko paytirish
‘ ‘ ‘
maqsadida «Turkiston» shirkatiga berdik. Keyinchalik ham tushgan barcha
mablag unga utkazilib turildi. Shokirjon Rahimiy «Noshri maorif »ning raisi
‘
buddi. Men urin bosar edim. Saidnosir Mirjalilov xazinador edi. Jamiyat
a zolarining ko pchiligi Eshon Xujayev, Mannon Ramzi, Oxunov kabi
’ ‘
kommunistlar bo lgan, Muxitdin Usmonov, Saidnosir Mirjalilov va Tolibjon
‘ 31

Musaboyev jamiyatga moliyaviy sohada ish olib borish uchun kabul qilinadi.
Ozgina vaqt utgach bu jamiyatga shubhalanish bilan qarash boshlandi va bu kun
sayin ortib bordi. Bu jamiyat nomi ostida qandaydir maxfiy tashkilot yashiringan
degan ovoza tarkatildi. Mana bu tazyiq tufayli «Noshri maorif»ni tarkatib
yuborishga to g ri keddi. haqiqatda esa «Noshri maorif»ning eski, umri tugab‘ ‘
qolgan tashkilot bilan xech qanday aloqasi bo lmagan. Menimcha, uning birgina
‘
Saidnosir Mirjalilovdan boshqa birorta ham a zosi «Noshri maorif» ishida
’
katnashmagan. Xullas, «Noshri maorif» o zining birmnchi kunidan boshlab
‘
mahalliy aholi orasvda madaniy- ma rifiy faoliyat ko rsatish uchun tashkil
’ ‘
topgan bo lishiga qaramay, eski tashkilot tufayli qurbon bo ldi.
‘ ‘
2) 1922-1923 yillarda o quvchilar orasida Moskva, Turkiya va
‘
Germaniyaga o qishga borishni xoxlovchilarning soni juda tez ortib ketdi.
‘
Ularning bir qismi Turk MID taklifi bilan turli o quv yurtlariga yuboriladi,
‘
qolganlari esa o z ota-onalari bagriga qaytadi. Uz mablari va davlat xazinasi
‘
hisobiga o qishga ketolmaganlar yordam surab, turli xil shaxe va tashkilotlarga
‘
murojaat kdela boshlaydi. Bu vaqtda ularga yordam berishi mumkin bo lgan
‘
«Noshri maorif» va «Ko mak» jamiyatlari tarkatib yuborilgan edi. Bir qancha
’
o quvchilar yordam berishimni surab menga murojaat kugldi. Buxorodaligimda
‘
Turkiston va Buxoro o quvchilariga yordam beruvchi jamiyat tashkil etilgan edi.
‘
Shu maqsad uchun uning ixtiyorida kattagina mablag tuplangan edi.
‘
O quvchilar mendan yordam suraganidan keyin 1922 yoki 1923 yili bu jamiyat
’
orqali bir necha o quvchilarga moddiy yordam berish umidida Usmon Afandiga
‘
xat yozib, pul berishini iltimos qildim. Xatni unga Laziz Azizzoda orqali
yubordim. Uni yo lda kamokka oli-shadi, xat Usmon Afandiga yetib bormaydi.
‘
1917 yil Oktabr tuntarishidan sung u 1919-1920 yillarda Xujanddagi qizil
kushin tarkibida otlik askar bo lib xizmat qilgan, armiya safidan bo shagach,
‘ ‘
avvalgi o qish xavasi yana kuchayib, Toshkentdagi «Ko mak» jamiyatining
‘ ’
yordami bilan 1922 yili turkistonlik va buxorolik yigit-qizlar qatori Sulton Matkul
Germaniyaga o qishga borgani haqidagi ma lumotlarni keltirish mumkin.
‘ ’ 32

U tergov vaqtida o zining Germaniyaga borishi bilan boglik voqeani‘
bunday bayon qilgan: «1922 yilda Toshkentda Saidalixuja raisligida «Ko mak»
’
nomli milliy uyushma mavjud edi. Shu tashkilotda men ham bo lganman. Mazkur
‘
uyushmaning raxbarlaridan Eshonxujayev razshamoligida men va yana boshqa
yoshlardan iborat 7 kishi Germaniyaga o qishga yuborildik. Men bilan birga
‘
Germaniyaga Temirbek Kazbekov, Tulagan M$tain, Xayrinisa Majidxonova, Solih
Muhamedov, Abduvaxob Isxodov, Sobir Ibroximov, Azimbek Berimjonov va
boishalar junadik».
Shubxasiz, Sulton Matsul va boishalarning Germaniyaga o qishga
‘
yuborilishlarida faqat Saidalixuja emas, balki Turkistonning bopsha tanitsli
kishilari ham ishtirok etganlar. Ular talabalarni xorijga ushlshga yuborar ekanlar
muayyan matssadlarni ko zlagan edilar. Sulton Matsul tergov paytida davom etib,
‘
yana bunday ma lumotni bergan:
’
«Men 1922 yilda Turkiston Respublikasi Markaziy Ijroiya kumitasi
yotokxonasida yashab to rgan edim. U yerda Abdulla Razshmboyev, Akmal
‘
Ikromov, Eshonxujayev, Mirzajonov va boishalar ham yashardilar. Bir kuni
Abdulla Raximboyev oldida Akmal Ikromov, Botu, Rustam Islomov, hamidxonov,
Eshonxujayev bilan birga bo ldik. Botu mustamlakachilardan tezroq qutulish
‘
choralaridan biri milliy yoshlarni xorijga ukugshga yuborish va u yerlardan maxsus
bilimlarni egallab qaytishdir. Ular chet elda ukugshlarini bitirib saytib kelgach,
Turkistonda sovet mutaxassislarining urinlarini egallashlari kerak», - dedi. Bu gan
Rahimboyev va Eshonxujayevlarga ham ma qul tushdi. Shunday kuglib,
’
Turkiston Markaziy ijroiya organi orqali davlat hisobidan 10 kishini chet elga
o qishga yuborishga kelishildi. Shundan sung xorijga junashga bizlarni
‘
rasmiylashtirishdi va 6 o zbek hamda 4 qozoq junab ketdik».
‘
20-yillarda talabalarni xorijga yuborishda jobozlik ko rsatgan
‘
tashkilotchilardan biri F.Xujayev edi. U sovetcha tarbiya olgan bo lib, avval
‘
boshida milliy ozodlik tushunchalarini to la anglab yetmas edi.
‘ 33

Bizning har birimiz u (Lenin)ning tarbiya etgan, ustirgan farzandlari
erurmiz. - degan edi bir ma ruzasida. Bizning har bir harakatimiz, har bir ishimiz’
uning aytganlarini va qilganlarini o rganmok sinamok va boshqarmokdan iborat
‘
bo lishiga tegishlidir».
‘
Ma lumki, Buxoroda 1925 yilning 13 fevralida O zbekiston SSR
’ ‘
Sovetlarining Birinchi Ta sis kurultoyi bo lib utdi. O shancha ko pgina
’ ‘ ‘ ‘
tillarning bilimdoni F. Xujayev Ta sis xurultoyini tantanali ravishda ocha turib,
’
uch tilda - o zbek rus va tojik tillarida nutk so zladi.
‘ ‘
Fayzulla Xujayev keyincha Buxoro Xalq Shurolar Jumxuriyati
hukumatining Raisi (1920-1924 yillar) lavozimida va O zbekiston SSR Xalx
‘
Komissarlari Sovetining Raisi vazifasida (1925-1937 yillar) ishlagan davrida
o zining tashkilotchilik va inqilobiy faolyati xaxida shunday degan edi:
‘
«Partiyamiz bula turib, Sovet hokimiyati tomoniga utgan va amirlik avdarilib
tashlanguncha uch-turt yil shu yerda ishlagan birinchi buxorolR1q hatto birinchi
turkistonlik men bo lsam kerak. 1920 yilda inqilob yuz berganda men uning faol
’
xxatnashchisk edim. Partiya meni Xalq Nozirlar Kengashi Raisi va Tashki Ishlar
Noziri qilib tayinlaganda 24 yoshda edim».
Madaniyatimiz va xalq maorifining chinakam jonkuyari bulgai Fayzulla
Xujayevning 1923 yil martida RSFSR Maorif xalq komissari Anatoliy Vasilyevich
Lunacharskiyga yozgan tarixiy bir maktubida buxorolik 11 nafar yoshni turli
mutaxassislik bo yicha Moskvaga o qishga yuborayotganligi, ularni o zlari
‘ ‘ ‘
xoxlagan o qishlariga joylashtirib qo yishda, yotoxrna kiyim-kechak oziq-ovqat
‘ ‘
va o quv kurollari bilan ta minlashda yordam ko rsatishi suraladi.
‘ ’ ‘
1924 yil Moskvada o zbek va rus tillarida oylik ijtimoiy- siyosiy va
‘
iqtisodiy harakter dagi «Buxoro turmushi» - «Buharskaya jizn» jurnali ham nashr
etiladi. Yusufzoda Abduraim muharrirligida chiqarilgan mazkur jurnalning ikkita
kushma soni (mart-aprel, 1924 yil) chop etilgan.
F.Xujayevning tashabbusi bilan 1923 yilning boshida Maorif nozirligining
69 ta maktabi va kurslarida o qib to rgan o qituvchilar soni 4000 ga
‘ ‘ ‘ 34

yaqinlashib koldi, shulardan 120 kishi studentlar edi. Respublikada 19 ta madaniy-
oqartuv muassasalari, shu jumladan 17 ta kutubxona va qiroatxona, bir muzey, 2 ta
drama truppasi, bir teatr va 4 kinoteatr ishlab turdi. 1924 yil 2 yanvarda Eski
Buxoroda 60 kishilik klub ochildi.
Buxoro va Chorjuydagi muallimlar tayyorlash institutlarida
o qiyotganlarning yarmisi tojiklar va turkmanlar edi. Mahalliy millatlardan‘
muallim kadrlar tayyorlamok uchun pedagogika kurslarida ush!-tilayotgan
studentlar soni 400 kishiga yetkazildi hamda Eski Buxoro va Do shanbeda tojik
‘
muallimlar tayyorlamoq uchun har biri 150 kishilik kushimcha kurslar ochildi.
1923 yilda pedagogika kurslarini 70 nafar o qituvchi bitirib chivdi, shulardan
‘
o zbeklar 43 kishi, tojiklar 15 kishi, turkmanlar 7 kishi va tatarlar 5 kishi.
‘
Moskvada, Sharq mehnatkashlari Kommunistik institutida 1923 yilda
Buxoro kommunistlaridan 30 kishi, Toshkentdagi Urta Osiyo universitetida 80
kishi va Urta Osiyo Kommunistik universiteti (SAKU) ning ishchilar fakultetida
30 kishi ukidi.
1923 yil 27 martda SSSR Xalx Komissarlari Sovetining qarori bilan
Moskvada Buxoro Xalq Sovet Respublikasining bolalari uchun Buxoro Bilim yurti
ochildi, bu yerda 220 nafar yigit va qizlar o qib turdi.
‘
1923 yilda respublikada 240 urinli 5 ta xalq kasalxonasi 2 ta ambulatoriya va
uning huzurida 15 urinli tugrukxona, b ta vrachlik punkti, 8 ta feldsherlik punkti,
Buxoro shaxrida bezgak bilan ko rash markaziy stansiyasi ishlab turdi. 1924 yil 1
‘
yanvarda esa doktor JI. M. Isayev tashabbusi bilan tashkil etilgan Tropik institut
ishga tushdi»34.
O zbekiston SSR Xalq Komissarlari Sovetining Raisi, Butunittifots
‘
Markaziy Ijroiya Komiteti Prezidiumining a zosi va olti raislaridan biri bo lgan
’ ‘
Fayzulla Xo jayev Sovet davlatining qonun chiqaruvchi oliy organlarida muttasil
’
un ikki yil (1925- 1937 yillar) halol ishladi. U yosh Buxoro Jumxuriyati itstiyeodi
va madaniyatining tarakkiy etishida RSFSR bilan qo shnichilik dustlik
‘
alotsalarini mustahkamlash zarurligini ta kidlab keldi.
’ 35

Umuman olganda, 20-yillarda xorijga talabalar yuborish masalasi ancha
jonlanib qolgan va tizim yo lga qo yilgan edi. Taassufki bunday urinishlar‘ ‘
uzoqda cho zilmadi va bu boradagi islohotlar chor Rossiyasi vakillari tomonidan
‘
shu un yillikning o zidayok tuxtatildi. Ulkada olib borilgan ma rifatchilik undan
‘ ’
ko zlangan maqsadlar shu tarifa yo qda chiqarildi.
‘ ‘
II BOB. 20-30-YILLARDA XORIJDA TA LIM OLGAN TALABALAR
’
2.1.20-30-yillarda ta lim uchun talabalarni yuborish
’
1922 yilda Germaniyaga bir oy lik (25 sentabrgacha) davolanishga borgan
Fayzulla Xujayev Germaniyaning turli shaharlarida ilm-hunar olayotgan yuzdan
ortiq turkistonlik yigit-qizlar bilan mulokotda buladi. Ularning yashash sharoiti,
o qishlari bilan qizikadi.
‘
U «Buxoro axbori» gazetasining 1922 yil 19 noyabr sonida e lon qilingan
’
«Berlindan maktublar» nomli maqolasida Germaniyada ut^gyotgan yoshlar
orasyda Maryamxon, Xayriniso, Saidxon, Zaynabxon kabi yosh qizlar ham ta lim
’
olayotganliklari aytiladi.
Fayzulla Xujayevning zamondoshi, partiya, davlat arbobi, Turkiston
Kommunistsk partiyasi Musbyurosining raisi, Turkiston ASSR Xalq Komissarlari
Sovetining raisi (1921- 1924 yillar) Turar Riskulov ham bir oy muddat
Germaniyada bo lib, bu yerda ta lim olayotgan turkistonlik buxorolik va xivalik
‘ ’
yoshlarning ahvolidan xabar oladi. T. Riskulov «Turkiston» gazetasining 1923 yil
19 dekabr sonida e lon qilingan «Germaniyadagi o quvchilarimiz» nomli
’ ‘
maqolasida tolibi ilmlar haqida shularni yozadi: «Germaniyaga yuborilgan
o quvchilar maktabga kirolmay turkiyalik va boshha siyosiy ta siriga berilgan,
‘ ’
degan xabarlar tarkaldi. Ikkinchidai, Germaniyadagi o quvchilar moddiy
‘
muxtojliklarini yozib yordam suradilar. Turkistonlik o quvchilar 11, Buxoro
‘
uxuvchilari 47 kishidir. Turkistonliklarning 7 nafari o zbek, 4 nafari qozoqlardir.
‘ 36

Turkiston o quvchilari o z vazifalarini yaxshi tushunadilar, undan keyin‘ ‘
yurtlariga qaytib o z xalqi va hukumatiga foyda keltirish harakati bor.
‘
Afsuski, xorijiy o lkalarda, jumladan Germaniyada 20- yillarning birinchi
‘
yarmida ta lim olgan o rta osiyolik yoshlarning fojiali taqdiri hali o rganilgan
’ ‘ ‘
emas. Bu haqda adabiyotshunos olim Sh.Turdiyev Germaniyada 20-yillarda
ta lim olgan turkistonlik o quvchilar haqida anchagina ma lumot beradi.
’ ‘ ’
Shuni aytish kerakki, Turkiston o lkasida ilm-fanni, madaniyatni
‘
rivojlantirish uchun musulmon Sharkining Stambul, Krxira, Ankara kabi
shaharlarida (inqilobdan avval va keyin ham) Abdurauf Fitrat, Miyonbo zrug
‘
Solixov, Xolid Sayd Xujayev, Mullo Bekjon Raxmonov, Sattor Jabborov, goziolim
Yunusov kabi unlab iste dod egalari o qib keladilar. Biroq xrrijda (Turkiya,
’ ‘
Misr, Germaniya) o qib kelgan yuzlab iste dod egalarining taqdiri qatog on
‘ ’ ‘
yillari fojia bilan tugallanadi. Fan va madaniyatimizning jonkuyari Fayzulla
Xujayevning tashabbusi bilan 20-30-yillarda O rta Osiyolik yuzlab o g il-
‘ ‘ ’
qizlarimiz mamlakatimiz va xorijiy o lkalarda tahsil olib qaytdilar. Biroq xrrijiy
‘
mamlakatlarda, jumladan Germaniyada o qib kelgan talabalarimiz aksariyatining
‘
taxdiri yuqorida aytganimizdek achinarli kechdi.
Germaniyada ta lim olib qaytgan xorazmlik ikki qiz: Maryam Sultonova va
’
Zaynab Allashukurovalar chet zl «josusi» sifatida nohaq ayblanib, Sibirga surgun
qilindilar. Un yildan ortiq kamok muddatini utab qaytgan ikki bolanikg onasi M.
Sultonova esa 1947 yilda yana 15 yil kamok jazosiga hukm qilinadi. I. Stalin
shaxsiga siginish davrining jabr-diydalari Tojixon Shodiyeva, inqilobchi Fayzulla
Xujayevning umr yo ldoshi Malika Muhammadjon qizi, xizi Viloyat
‘
Xujayevalarning mash um taqdirlari ham inson kalbini iztirobga soladi. O sha
’ ‘
davr davriy matbuotining xabariga ko ra, Turkistondan horijga o qishga
‘ ‘
yuborish 1921 yilda «O zbek bilim yurti» tuzgan «Ko mak» tashabbusi bilan
‘ ’
talabalar ruyxati tuzilgan. Biroq hukumat yoshlarning xorijiy mamlakatlarda
o qishiga moddiy va ma naviy ko mak bermagach, bu urinishlar dastlab bexuda
‘ ’ ‘ 37

bo lgan. Bu urinda xrrijda buxoroliklar va turkistonliklarning yashashi va o qishi‘ ‘
eshigini ochgan tashabbuskorlardan biri davlat arbobi Fayzulla Xujayev bo ldi.
‘
Buxoro Xalq Shurolar Jumxuriyati hukumati huzuridagi RSFSR muxtor
vaqilining ishonch yorligiga 1921 yil 26 mayda V. I. Lenin va G. V. Chicherin
imzo chekkanlaridan sung yosh Buxoro Xalq Shurolar Jumxuriyati bir qator xorijiy
mamlakatlar bilan iqtisodiy savdo-sotik va madaniy aloqalar olib borish xu^uhiga
ega bo ldi. garbda Germaniya bilan diplomatik aloqani boshlab yuborgan Buxoro
‘
Xalq Shurolar Jumxuriyati 1921-1922 yillarda qator yutuqlarga erishdi.
F. Xujayev tavsiyasi bilan Buxoro Xalq Shurolar Jumxuriyatining xorijiy
mamlakatlar bilan madaniy aloqa qilish bo limining boshligi Abdulvoxid
‘
Burxonov (Munzim) Germaniyada tahsil olayotgan o rta osiyolik yoshlarga
‘
raxbarlik kiladi. Bu urinda shuni alohida ta kidlash joizki, 20- yillarda xorijiy
’
mamlakatlar: Germaniya, Turkiya, Angliyada o qib kelgan yoshlarga negadir
‘
shubxa bilan karalgan. xrrijiy mamlakatlarda tahsil ko rgan ko plab sovet
‘ ‘
yoshlari guyo chet elning mafkurasi bilan zaharlangan hisoblanib, ular 30-yillar
repressiyasiga duchor bo lganlar. hozirgi oshkoralik va demokratiya tantanasi
‘
davrida xorijiy o lkalarda 20-30- yillarda turli mutaxassislik bo yicha o qib
‘ ‘ ‘
kelgan Urta osiyolik sovet yoshlarining mudxish o tmish taqdirini aniklash va
‘
ularning hayoti faoliyatini yoritish payti yetib keldi. Ayniksa, Germaniyada tahsil
olgan o rta osiyolik yoshlarning tarixiy taqdiri, Germaniyada o zbek tilida chop
‘ ‘
etilgan kitoblar, majmualar tarixi, adabiy, madaniy alohalarga doir qator
muammolar bugungi kunda o z yechimini kutmoqda.
‘
O zbekiston Markaziy Davlat arxivi materiallari (R47- fond, 1-tavsif, 29-
‘
ish; 441-ish, 51-bet; 196-ish, 117-bet; 51b-ish, 27-bet; 575-ish, 25-bet; 36-fond, 1-
tavsif, 42-ish, 156-156a-betlar va boshqalar) ga qaraganda, Buxoro va
Turkistondan Germaniyaga o qishga yuborilgan talabalarga RSFSR tashqi ishlar
‘
komissari urinbosari Chicherin va boshqalar orqali doimiy stipendiya, moddiy va
ma naviy yerdam yuborib turilgan. Ularning ijtimoiy- iqtisodiy ahvoli, ehtiyoji,
’
intilishlari, goyaviy-siyosiy kayfiyatlaridan xabardor bo lgan. Xorijdagi
‘ 38

turkistonlik talabalarimizga davlat stipendiyalaridan tashkari, ularga yordam
ko rsatish uchun tuzilgan «Ko mak» jamiyatidan ham xayriya mablag lari‘ ’ ‘
yuborib turilgan. Masalan, 1921 yili Toshkentda tashkil bo lgan «Ko mak»
‘ ’
uyushmasi a zolarishshg ukigan ma ruzalari, milliy san at ustalari tomonidan
’ ’ ’
ko rsatilgan spektakllardan tushgan daromadning 80, ulok poygasidan tushgan
‘
daromadning esa 20 foizi yuborilgan.
1921 yilda Germaniyaga o qishga ketgan toshkentlik Abduvaxob Murodiy
‘
«Berlindan xat» maqolasida 1921 yildan beri Germaniyada Turkistondan yolgiz
o zi o qib to rganligi, agar «Ko mak» jamiyati a zolari Yevropaga talabalar
‘ ‘ ‘ ’ ’
junatadigan bo lsa lar, ularni Germaniyaga yuborish maksa dga muvofiq
’
ekanligi, chunki, nemislarning bugungi kunda ilmda, maorifda butun Yevropaga
ustoz ekanligi, bundan tashkari, Germaniya bilan sovetlar Rossiyasi o rtasida
‘
yaxshi qo shnichilik munosabatlari urnatilganligini takidlab, bunday yozgan edi:
‘
Sungra boshqa Ovrupo davlatlariga eng yaqini ham shudir. Shurolar
hukumatining Germaniya bilan yaxshi aloqada bo lishi va Germaniya bilan
‘
shurolar Rossiyasi orasidagi axdnomalar ham yana bizni Germaniyaga tortar, shul
sabablarga ko ra, Ovrupoga yuborilaturgon talabalarni eng avval Germaniyaga
‘
yuborilmogi har tufidan aklga muvofivdir. Bunga muvaffax bulmok ham uncha
kiyin emas. Bizning o z tilagimiz va shurolar hukmatining bu kungi siyosati ham
‘
bu fikrga to g ri keladir».
‘ ‘
Abduvaxob Murodiyning bu maktubidan rag batlangan toshkentlik bir
‘
gurux maorif va madaniyat xodimlari uning moddiy ta minoti uchun korfz va
’
oltin pul, Mirzachul dexkonlari nomidan esa kuy va meva-cheva yuboradilar.
Jumladan, jadid ziyolilaridan Saidnosir Mirjalilov 20 000 so m, Chulpon 7 500
‘
so m yuboradilar, Munavvar kori Abdurashidxonov, Shokirjon Raxnmiylar ham
‘
alohida ximmat ko rsatadilar. Bundan tashkari, Toshkent ma rifatparvarlari 2
‘ ’
dekabrda adabiy kecha uyushtirib, undan tushgaya sof foydani (75 000 so m)
‘
«tegishli yo llar bilan» Abduvaxob Murodiyga yetkazadilar.
‘ 39

Xorijda ta lim olayotgan talabalarga moddiy jihatdan yordam berish’
maqsadida Turkistonda bir qator tadbirlar uyushtirildi. Jumladan, 1921 yil
boshlarida Toshkentda Saidalixuja Usmonxujayev raisligida tashkil bo lgan
‘
«Ko mak» uyushmasi o sha yillarda Turkistonda turli adabiy kechalar, teatr va
’ ‘
sport uyinlaridan tushgan pullaridan muayyan qismlarini Turkiya va Germaniyada
o qiyotgan talabalarimizga kechiktirmay yuborib turdilar. Bundan tashkari, bu
‘
davrda shter o zbek ziyolilaridan Munavvar kori Abdurashidxonov, Saidnosir
‘
Mirjalilov, Salimxon Tillaxonov, Abdulhamid Sulaymon (Chulpon) va boishalar
Turkistondan xorijga tobora ko prok yoshlarni o qishga yuborish, yurtimizning
‘ ‘
kelgusi istikboli uchun muxim ahamiyatga ega ekanligini targib va tashvik qilib
bordilar. Oradan ikki yil utgach, «Turkiston» gazetasida Germaniyada ukigan
turkistonlik talabalardan Sattor Jabborning Ertoy tahallusi bilan yozgan maqolasi
e lon qilinadi. Sattor Jabbor o z maqolasida Germaniyaning haqiqatan
’ ‘
Yevropada ilm-fan tarakdiyotida oldinda ekanligi, buni u yerga borib o qiyotgan
‘
buxorolik va turkistonlik talabalarning hammasi o z ko zlari bilan
‘ ‘
ko rganliklari, ularning hammasi ham Germaniyada nemislar tomonidan
‘
nihoyatda yaxshi kutib olinganligi, nemislarning haqiqatan ham Turkistonning
uyg onib kelayotganligini olkish bilan qarshi olganligi va ularga samimiy yordam
’
ko rsatayotganliklarini faxr bilan tilga oladi. U xatida shunday davom etadi: «Biz
‘
22-yilning sunggi oylarida Germaniyaga kelgach, buyuk Turkistonni talab,
yondirib, ezib kelgan rus monarxistlari, Petrovskiy Ovrupoga yuborish uchun
talaba topolmagan vaqtlarini eslariga olmasdan, sartlar Ovrupoda nima kiladir? -
degan istexzolar bilan matbuotlarida kichkirishib utgan edilar. Rus
millatchilarining bu sovuk va qo pol qarashlariga qarshi germanlar tomonidan
‘
yaxshi kutib olindik. Matbuot: «Turkiston uyg ondi, uyg ondi!» kabi undovlar
’ ’
bilan qizgin maqolalar yozib utdi. har qanday nemis bizni oilasiga kushib olish
uchun eshiklarini ochib kuydi. Oddiy muallimidan tortib, doktori, professori til
o rganishimiz uchun kulidan kelgan yordamini ayamadi".
‘ 40

Manbalarda Turkiston va buxorolik talabalar haqida bir qator muxim
ma lumotlar uchraydi. Jumladan, «Buxoro axbori» gazetasining 1923 yil 17 mart’
sonida bosilgan «Germaniyada Buxoro talabasi» maqolasida berilgan ma lumotga
’
Karaganda, 1922-1923 yillarda Buxoro Xalq Respublikasidan Berlinga talabalar
olib borish, ularni u yerdagi turli oliy, o rta maxsus o quv yurtlariga joylashtirish
‘ ‘
mashxur tatar ziyolisi Olimjon Idrisov, Buxoro XSR Markaziy Ijrokum a zosi
’
Burxonov va RSFSR vakolatxonasining sobik xodimi Keminitskiylardan iborat
komissiyaga topshirilgan. Buxoro talabalari Germaniyaga borib yetganda dastlab
til o rgana boshlaganlar, ular orasida tezda nemis tilini yaxshi o zlashtirib,
‘ ‘
imtixon topshiruvchilar ham bo lgan. Shamsulbanot Ashirat qizi bilan Saidali
‘
Usmon maktab mudiri Rasma huzurida imtixon berib, Shamsulbanot
dorilfununning tibbiyot fakultetiga, Saidali oliy muxandislik maktabiga kabul
qilingan. Arxiv xujjatlarining dalolat berishicha, 1923 yil 19 fevralda bo lgan
‘
Buxoro Xalq Sovet Respublikasining MIk va Xalq Nozirlari Kengashining
birlashgan majlisida «Germaniyadagi maorif vakolati»ning tarixiy xati o qib
‘
beriladi. Xatda yozilishicha, Germaniyaning maorif vakillari, Buxoroning
Germaniyadagi tijorat va maorif hay atiga «mardi shoyon», ya ni o z
’ ’ ’
tashakkurlarini ma lum etganlar. Tijorat va maorif hay ati yordamida
’ ’
Germaniyadagi turkistonlik va buxorolik talabalar yaxshi o qishlari bilan birga,
‘
madaniy-ma rifiy ishlarda ham faol katnashganlar. 1923 yilda ular Berlinda
’
o zlarining ilmiy-ma rifiy jurnallari «Ko mak»ning birinchi sonini chiqardilar.
‘ ’ ’
Mashhur ma rifatparvar adib Abdurauf Fitratning «xind ixtilolchilari» dramasini
’
(1923), Sadriddin Ayniyning «qiz bola yoki Xolida» (1924) o quv kitoblarini
‘
nashr ettirib, xorijiy talabalarimiz va boisha turkiyshunos nemis, turk olimlariga
takdim etganlar.
Berlindagi Ziroat akademiyasida o qiyotgan Abduvaxob Murodiy 1926 yil
‘
yozida O zbekiston SSR hukumati tomonidan Misr ziroati va paxtachiligi
‘
tajribalarini o rganish maqsadida Misrga amaliy tajriba ishlari olib borish uchun
‘
yuboriladi. 1925-1926 yillarda Germaniyaning Shtutgart pedagogika bilim yurtida 41

o qiyotgan Xayrinisa Majidxonova va Mar yam Sultonmurodova yozgi ta til‘ ’ ’
vaqtida Fransiyada bo lishadi va Parijda Turkiston Muxtoriyati hukumatining
‘
sobik raisi Mustafo Chukay bilan uchrashadilar.
Berlindagi qator o quv yurtlari, klub, kutubxona va ilmiy muassasalarida
‘
ham buladilar. Jumladan, 1923 yil sentabr oyida Germaniyada bir oy bo lib
‘
qaytgan Turar Riskulov bu haqda shunday deb yozadi: «Germaniyada Turkiston
o quvchilari 11, Buxoro o quvchilari 47 kishidir. Turkistonliklarning 7 tasi
‘ ‘
o zbek, 4 tasi qozoqdir. Turkiston o quvchilari o z vazifalarini yaxshi
‘ ‘ ‘
tushunadilar. Ke-yin yurtlariga kdytib o z xalqi va hukumatiga foyda keltirish
‘
harakati bor: 4 o zbek texnicheskiy akademiyada (bu maktab Germaniyada atoqli
‘
bo lib, 4 yil nazariya va bir yil amaliy ish qilinadir). Ikki kirgiz qishloq xo jaligi
‘ ‘
akademiyasida (2 yil o qish, 1 yil amaliy mashgulot) ...Ikki o zbek (biri qiz)
‘ ‘
gimnaziyada (1 yil o qish, 2 yil tajriba) va bir o zbek dorilfununda (tib
‘ ‘
shu basida, 5 yil o qish va bir yil tajriba oladir). Buxoro o quvchilari: Berlin
’ ‘ ‘
dorilfununida buxoroli- lardan 7 kishi bo lib, har kaysisi turli fakultetlarga bulin-
‘
gan: tib, falsafa, siyosiy iqtisod, oliy texnika maktabining binokorlik shu basida...
’
Buxoroliklardan o zbeklar - 35, ta- tarlar 8 (bo larning 4 tasi qiz), turkmanlar 5,
‘ ‘
yaxudiy 1 kishi... Nemis tilini tezrok o rganish uchun butun o quvchilar
‘ ‘
oilalarga joylashganlar...»
Germanlar dunyoni sevganlari kabi, Turkistonga ham juda qizikkanlardan
ekanlar. Ko zimiz bilan ko rganimiz uchun bu yerda ochik aytishimiz kerakki,
‘ ‘
ular mamlakatimizni, tariximizni, istikbolimizni bir turkiston likdan ortiq
biladurlar, taniydurlar. Yurtimiz to g risida biz uchun eng muhim bo lgan
‘ ‘ ‘
kitoblar yozib, boshqa tillardan ham tarjima kilgonlar...», deb yozadi.
20-yillarning boshlarida Germaniyaga o qishga borgan talabalarimizning
‘
hammasi ham u yerda o z vatanlarining umid va ishonchlarini oklashga, nemis
‘
yoshlari va dunyoning turli burchaklaridan kelgan talabalar bilan aralashib,
nemislarning tili, urf-odati, tarixi, madaniyati, fan va texnika sohasida erishgan
yutuqdarini chukur o rganish bilan birga ular zftasida o z milliy madaniyati va
‘ ‘ 42

san ati haqdeda tasavvur uyg otishga ham harakat kdyaldilar. Ular nemislar’ ‘
o rtasida «Shark kechalari»ni utkazib, milliy ashula va raqslarimizni targib va
‘
tashvish xilib bordilar.
Bu jihatdan Germaniyadagi Berlin oliy texnika maktabida o qib to rgan
‘ ‘
toshkentlik o zbek yigiti Ahmadjon Ibroximovning «Texnika va biz» nomli
‘
makrlasini yozdi. U makrlasida madaniy millatlarning tarashdyaysiga sabab
bo lgan barcha narsalar, ular da oliy malakali milliy doktor, muxgandis,
‘
agronomlarniig ko plab bo lishi, Turkiston kabi ma dan va usimliklarga boy
‘ ‘ ’
bo lgan o lkaning bugungi ogir iqtisodiy ahvolining asosiy sababi esa bu yerda
‘ ‘
zamonaviy uskunalar bilan jixrzlangan zavod va fabrikalarning kamligi, ularni
yurituvchi malakali milliy kadrlarning yetnshmasligidir, deb ko rsatdi. Bu
‘
ahvoldan sutulish, Turkistonni iqtisodiy va madaniy jixdtdan yuksaltirish,
shuningdek ishsizlikni tugatishniig birdan-bir yo li milliy yoshlarni eng taraqsh!y
‘
eggan mamlakatlarga yuborib uxitishdir, - degan fikrni ilgari surdi. Ahmadjon
Ibroximovning bu fikri moxiyat-e tibori bilan M.Behbudiy, Munavvar kori
’
Abdurashidxonov, Fitrat, Chullon kabi Turkiston taratskugyparvar jadidlarining
o lkan feodal-itstisodiy soloqlik va mustamlakachilik zulmidan kutshazish uchun,
‘
mahalliy millat bolalarini Osiyo va Yevropaning tarakdiy etgan mamlakatlariga
uxish va savdo-sanoat ishlarini o rganish uchun yuborish haqidagi fikrlarining
‘
mantiliy davomi va rivoji edi.
Shundan sung 1923 yil oxirlarida Turkiston Avtonom Sovet Respublikasi
Xalq; Komissarlari Soveti raisi Turor Riskulov Germaniyada bo lib, u yerda
‘
o qiyotgan buxorolik va turkistonlik talablarning haqikiy ahvolidan xabardor
‘
bo lib qaytadi. U Turkistondagi ba zi bir rus bolshevik raxbarlari va ular
‘ ’
ta siridagi mahalliy mankurtlarning har xil shubxa va gumonlarining urinsizligi
’
va boshqa masalalarga tuxtalgan edi.
"Rus siyosiy kochoklari bilan muomalada bulinmasalar ham, Shark siyosiy
kochoklari (turklar, tatarlar va boshqalar bilan) uchrashganlar, biroq ularning
bizlarning o quvchilarga biror ta siri tegmagan».
‘ ’ 43

Shunga qaramasdan, 1924 yilda Germaniyaga borgan U rta Osiyo davlat
universiteti rektori Meyyerson u yerdagi Buxoro Xalq; Respublikasidan
Germaniyaga o qishga yuborilgan talabalar bilai uchrashib, ularni‘ siyosiy
tomondan galvirdan utkazadi,
SSSRga qaytgach, ularning raxbari G.Meyyerson keyinchalik Germaniyaga
yana boradi z^amda buxorolik va turkistonlik talabalarning o qishlarini u yerda
‘
emas, SSSRda davom ettirishlari kerakligi, aks holda ularga O zbekiston
‘
Respublikasi tomonidan beriladigan stiiyendiya va har qanday yordamning darhol
tuxtatilajagi, bu uning shaxsiy fikri bo lmay, O zbekiston hukumatining
‘ ‘
topshirigi ekanligini aytadi. Bunga javoban Berlin universiteti falsafa fakulteta
talabasi Axmad Shukriy norozilik namoyishi sifatida unga qarshi xavoga qarab
o q uzadi. O q ovozidan ko rgan Meyyerson shoshilinch ravishda Moskvaga
‘ ‘ ‘
qaytib, xorijda o qiyotgan talabalarning burjuaziya goyalari ta sirida sovetlarga
‘ ’
qarshi ruxda tarbiya topayotganligi haqida soxta chaquvnomalar yozadi. T.
Meyyersonning chaquvnomalari va Moskvaning Germaniyada o qiyotgan
‘
talabalarni SSSRga qaytarish bilan bog lik siyosiy hiyla-nayranglariga qarshi
‘
O zbekiston maorifi rahbarlari Germaniya maorifi rahbarlari bilan uchrashib, har
‘
ikki mamlakat o rtasida tuzilgan avvalgi shartnomani uzoq muddatga cho zish
‘ ‘
uchun harakat kiladilar. Bu jixdtdan 1925 yil 30 iyulda Germaniya fan, san at va
’
xalq; maorifi vaziri nomiga Idrisiy tomonidan yozilgan quyidagi maktubda o z
‘
ifodasini topgan edi.
Lekin shunga qaramasdan, 20-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab SSSRda
Germaniyada tahsil olayotgan o zbekistonlik talabalarga nisbatan siyosiy ta kib
‘ ’
va shubxa kompaniyasi tobora kuchayib boradi. Natijada 1927 yili yozgi ta til
’
kunlarida O zbekistonga kelgan Solih Muhammad, Nasriddin SHeraimad utlining
‘
Germaniyaga qaytib borishlariga ruxsat berilmaydi. Bunta chiday olmagan
Nasriddin SHeraxmad ugli hatto o zining joniga kasd kiladi va tasodifan ulmay
‘
qoladi. Bolshevik bo zgunchilar bu bilangina kifoyalanmay, hatto xorijdagi
‘
talabalarga tazyiq, utkazishda davom etaveradilar. 44

Shunday qilib, talabalar o rtasida ayg oqchilik ishlarini avj oldirildi.‘ ‘
Jumladan, SSSRning Germaniyadagi elchixonasi xodimi Mihalskiy 20-yillar
oxirida Berlinda o qiyotgan talabalardan biri Afzal Abdusaidni elchixonaga
‘
chaqirib, undan O zbekistondagi «Milliy istiqlol» tashkiloti bilan bu yerda
‘
o qiyotgan talabalarning alotsasi va boishalar haqida xabar berib turishni gaklif
‘
qilgan, agar shunday qilsa, unga elchixonadan kushimcha pul berib turishga va da
’
bergan. Lekin Afzalni yollamoqchi bo lgan Mixalskiyning kirdikori fosh bo lib,
‘ ‘
u Moskvaga qaytib ketgan.
Germaniyada o qigan talabalarga qarshi boshlangan kompaniya bu bilan
‘
tugamaydi. 20-yillarning boshlarida birinchi bo lib Germaniyaga o qishga
‘ ‘
borgan 1927 yilning oxirlarida Berlin qishloq xo jaligi akademiyasini bitirib
‘
O zbekistonga qaytgan va hozirda Shreder nomi bilan atalgan Bog dorchilik
‘ ‘
ilmiy- tekshirish institutida direktor urinbosari bo lib ishlab to rgan Abduvaxob
‘ ‘
Murodiy 1930 yil 25 aprelda Davlat Siyosiy Boshqarmasining O rta Osiyo
‘
tomonidan «Milliy istiklol» tashkilotining a zosi sifatida hibsga olinadi.
’
Shuning okibati bo lsa kerakki, 30-yillarning boshlarida shu kabi sovuq
’
xabarlarni eshitgan Axmadjon Ibroximov, Afzal Abdusaid, Togir Chig atoy,
‘
Ibrohim Yorqin, Abduvaxob Sayda SHeraxmad qizi va boshqa bir gurux
talabalarimiz xorijdan SSSRga qaytmay, Germaniyada kolib ketdilar. Keyinchalik
Germaniyada fashistlar hokimiyat tepasiga kelgach, ular Turkiyaning Istanbul,
Ankara shaharlariga ko chib ketishga majbur bo ldilar.
‘ ‘
20-yillar oxiri - 30-yillarning boshlarida Germaniyadan o qishlarini bitirib,
‘
O zbekistonga qaytgan Sattor Jabbor, Tulagan Mumin, Muhammad Xujayev,
‘
Sulton Matkul, Azimbek Berimjon, Rauf Rasuliy, Xayrinisa Majidxonova,
Maryam Sultonmurodova va boshqalar Germaniyada erishgan ilgor bilim va
tajribalarini bu yerda ishga solib, respublikamizning taraqqiyoti yo lida
‘
fidokorona ishladilar. Lekin. afsuski, 1937 yilda sobik SSSRda boshlangan «vatan
xoinlari»ni fosh qilish vasvasasi ostida Fayzulla Xo jayev, Akmal Ikromov,
‘
Fitrat, Cho lpon singari davlat va madaniyat arboblari kabi Germaniyada o qib,
‘ ‘ 45

vatanlariga qaytgan mazkur yigit va qizlarimiz ham sovetlarga qarshi allaqanday
aksilinqilobchilik va millatchilik tashkilotining a zolari sifatida ayblandilar. Ular’
o zlariga kuyidgan bunday asossiz ayb va tuhmatlarni qanday mantikiy dalil va
‘
faktlar bilan rad etishga urinmasinlar, uzoq davom etgan ruxiy va jismoniy
kiynoklardan sung o zlariga qo yilgan ayblarni tan olishga majbur bo ldilar.
‘ ‘ ‘
Ularning deyarlik hammasi 1938 yilning 4-9 oktabr kunlarida vahshiylarcha otib
o ldirildi.
‘
Xuddi shunday tuhmatga uchraganlar orasida Yevropaga borib o qish u
‘
yoqda tursin, hatto O zbekistonning o zidagi yangi maktablarga katnashinish
‘ ‘
o zi ham xavfli bo lgan Xayrinisa Majidxonova singari o zbek sizlari
‘ ‘ ‘
bo lganki, ularning 1922 yilda Germaniyaga birinchilardan bo lib o qishga
‘ ‘ ‘
borishi chin ma noda sahramonlik edi.
’
Shunday qilib, 30-yillarning ikkinchi yarmida O zbekistonda boshlangan
‘
stalincha konli terror oqibatida Germaniyadan o qib qaytgan mazkur talabalar
‘
nemis-fashist josuslari, vatan xoinlari kabi soxta ayblar bilan begunox qatli om
qilib yuborildi. Shu bilan ularning respublikamiz itstisodi, xo jaligi, ilm-fani va
‘
madaniyatining tarakdiyoti yo lida olib borayotgan fidokorona ishlari barbod
‘
etildi, ular nomini tilga olishga ham yo l suyilmadi, hatto ularning avlod-ajdodlari
‘
ham uzoq ta kdeb va tazyiqdan suto la olmadilar. Turkiya va Germaniyada kolib
’ ‘
ketgan talabalarga ham vatan xoinlari sifatida munosabatda bulindi.
20-yillarning boshlarida Buxoro va Turkistondan Germaniyaga ukugshga
yuborilgan talabalar 1923 yilda o zlarining «Ko mak» nomli ilmiy-adabiy
‘ ’
jurnallarini nashr etdilar va jurnal saxifalarida ilmiy-publitsistik maqolalar,
she rlar bilai satnashdilar. 20-yillarning oxirlariga kelib, ularning ko pchilixi
’ ‘
o qishgni bitirib O zbekistonga qaytdi va o z vatanlarida totalitar to zum
‘ ‘ ‘ ‘
sharoitida ishlay boshladi. Ularning bir qismi esa O zbekistonga qaytmay,
‘
Germaniyada solib ketdi, Istanbul, Ankara, Berlin, Parijda yashab, Turkiston milliy
istikdolchilik harakatining xorijdagi raxbarlari Mustafo Chukayev, Usmonxuja
ugli, Axmad Zaki Validiy Tutoy va boishalar bilan aloqada bo ldi va xorijiy
‘ 46

matbuotda Urta Osiyo halslarining tarixi, madaniyati va mustamlakachilik
davridagi hayoti to g risida maqolalar yozdi. Ular bunday ishlar bilangina‘ ‘
kanoatlanmay, Turkistonning istikloli yo lida ko rash olib boruvchi maxsus
‘ ‘
jurnal chiqarishni rejalashtirdilar.
«Ko mak» jurnali 1923 yilda Berlinda «Ko mak» uyushmasining raxbari,
’ ’
Germaniyaga o qishga borgan Saidalixuja muharrirligida nashr etilgan. Asosiy
‘
mualliflar Turkiston va Buxorodan Germaniyaga o qishga borgan talabalar
‘
bo lib, ular o z oldilariga kuygan asosiy maqsad va vazifalardan kelib chikkan
‘ ‘
holda jurnal faoliyatida she r va maqolalari bilan ishtirok etganlar. «Ko mak»
’ ’
saxifalarida ijtimoiy-siyosiy hayot, fan- texnika muammolari, adabiyot va san at
’
masalalariga bagishlangan qator qizikarli maqolalar, adabiy-ilmiy lavxa, she r va
’
maktublar ham bosilgan. Bularning hammasi asosan Berlin va xaydelbbergdagi
dorilfunun va oliy texnika maktablarida ukigan Saidalixuja, Axmad Shukriy,
A.Ibroximov, S.Jabbor kabi talabalar kalamlariga mansub bo lib. ular o z
‘ ‘
maqolalarida Germaniyaga kelishdan kuzatgan maqsadlari, u yerdagi ilm-fan,
madaniyat va texnikaning dunyodagi boshqa mamlakatlarga nisbatan xayratomiz
darajada tarakkiy topganligi, Yaponiya, Xitoy, xindiston, Turkiya, Eron kabi
mamlakatlardai bu yerga ko plab talabalarning kelish sabablari, bu jarayonning
‘
Turkisgonning iqtisodiy va madaniy istiqboli uchun ibratli tomonlari haqdda
qizg’in fikr yuritganlar. Ular o z fikr va his-tuygularini gox she riy yo l bilan,
‘ ’ ‘
gox maktub tarzida ifoda etganlar.
Talabalar maqolalarida o zining boy tarixiy, madaniy va ma naviy
‘ ’
an analariga ega bo lgan Osiyoning gaflat uykusida ekanligidan foydalangan
’ ‘
Yevropa jahongirlarining bu yerda yashovchi xalqlarga nisbatan utkazgan
mustamlakchilik siyosatini koralab, buni tushuna boshlagan Yagyuniyaning
Yevropani kuvib yetishi. undan ibrat olgan Xitoy va Hindistonning inglizlarga
qarshi olib borayotgan ko rashlari, bugungi kunda ular orasidan mashxur olimlar,
‘
adiblar va faylasuflarning yetishib chikayotgani bosqinchilarni seskantirayotgani
haqida faxr bilan so zlaydi. Shu bilan birga maqolalarda Germaniyada
‘ 47

o qiyotgan talabalarning soglom maqsad va niyatlarini o z vaqtida anglamagan‘ ‘
ba zi bir tor qarashli mahalliy ziyolilarni karalab, bunday harakatlar chorizm
’
amaldorlarining Turkistonga o tkazib kelgan mustamlakachilik siyosatining
’
tegirmoniga suv qo yishdan boshqa narsa emasligini aytadi.
‘ 48

2.2.Xorijda ta lim olgan talabalarni o qishdan keyingi taqdiri’ ‘
XX asr boshlarida Turkistonda madaniy-ma rifiy islohotchilik harakati
’
jonlanib, yangi usul maktablari, milliy matbuot, adabiyot va teatr san ati
’
maydonga keldi. Jaxrndagi ilgor mamlakatlarning tajribalarini, ilm-fan va texnika
sohalarida erishilgan yututslarni o rganish uchun shu davrda M.Behbudiy,
‘
A.Shakuriy, Hamza kabi ilg’or ziyolilar Sharqdagi Turkiya, Arabiston,
Hindistonda, shuningdek Rossiyadagi Moskva, Peterburg, Nijniy Novgorod,
Orenburg, Boqchasaroy singari shaharlarda bo lib qaytdilar, ayrim tujjor va
‘
sayyehlarimiz hatto Berlin, Parij va London da ham bo ldilar. Fitrat, gozi Olim
‘
Yunusov, Norbutabekov, Ubaydulla Xujayev kabi zamonaviy ilm-fanga chankoq
yoshlarimiz esa Istanbul, koxira, Peterburg, Saratovdagi dorilfununlarda tahsil
oldilar.
Lekin o lkani ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy koloklikdan chiharish
‘
va uni chor istibdodidan kutsarish uchun tahsil olishning o zigina kifoya qilmas
‘
edi. Buning uchun ijtimoiy-siyosiy ozodlik vaziyati kerak edi. 1917 yil rus Fevral
inkdelobidai sung chor hukumati urniga kelgan Muvaxkat hukumat va Oktabr
tuntarishidan keyin Rossiyadagi inqilobiy voqealar ta sirida o lkada vaqtincha
’ ‘
bo lsa ham, shunday imkoniyat vujudga kelgan edi. Shuning uchun Turkiston
’
Avtonom Sovet Respublikasi va Buxoro Xalq; Respublikasining raxbarlari
o lkaning madaniy-ma rifiy ishlarini rivojlantirish, zamonaviy ilm-fan va
‘ ’
texnikani egallagan yuqori malakali o z milliy sadrlariga ega bo lish uchun
‘ ‘
mazkur sharoitdan foydalanib, Rossiyaning Moskva, Peterburg, kozon,
Ozarbayjonning Boku, Ganja shaharlari bilan birga Turkiyaning Istanbul va Izmir
hamda Germaniyaning Berlin, Xaydelburg, Bonn, Shtutgart, Darmshtad
shaharlaridagi turli oliy va o rta maxsus o quv yurtlariga kinnlok xo jaligi,
‘ ‘ ‘
tekstil sanoati, meditsina, injenerlik muallimlik va boshqa sohalar bo yicha bir
‘
kaicha itstidorli yigit va sizlarni o qishga yubordilar. Ammo ming taassufki
’ 49

istitslolga intilgan ma rifatparvarlar kabi xorijda ta lim olgan talabalarning’ ’
qismati ham ayanchi bo ldi.
‘
Shunday talabalardan Germaniyaga birinchi bo lib o z xoxishi bilan
‘ ‘
ketgan va Berlin sishlots xo jalik akademiyasini birinchi bo lib bitirib qaytgan
‘ ‘
toshkentlik o zbek yigiti Abduvaxob Murodiy edi.
‘
U 1911 yilda Shayxontaxurdagi «Xoniy» maktabiga ukjpga kirgan.
«Maktabga kirganimning birinchi yilidayoq, - deb eslagan edi u keyinchalik - ikki
sinf utishga to g ri keldi. 1913 yilda «Xoniy» va 1914 yilda «Na muna»
‘ ‘ ’
maktabining 5-sinfinm bitirgach, Namanganga muallim bo lib ketdim. Fevral
‘
inxilobidan sungra o qish uchun Ozarbayjonga ketdim».
‘
Fevral inqilobi va Oktyabr tuntarishidan keyin u bir necha muddat
o qituvchi bo lib ishlaydi va o zining ilmga chankovdigi sababli 1921 yili
‘ ‘ ‘
Germaniyaga udishga borib, Berlin qishloq; xo jaligi akademiyasiga kiradi. Lekin
‘
u yerda dastlab moddiy kiyinchiliklarni boshidan kechiradi.
Fitrat maorif komissari bo lganida Buxoro hukumati ta minotiga
‘ ’
olindim... 1925 yil noyabrida maktabni bitirdim. Germaniyaning turli yerlarida
tajribalarda bulgach, 1926 yilning yoz mavso mida O zbekiston hukumati
‘ ‘
tomonidan Misr ziroati va, ayniqsa, paxta ishlarini tekshirish uchun Misrga
yuborildim... 4 oyga qadar nemislar tomonidan ta sis qilingan Yangi jins paxta
’
yetishtirish institutida ishlab, Germaniyaga va undan O zbekistonga qaytdim... Bu
‘
kungi birgina amalim esa Yevropadan keltirgan ma lumotimni o zbek dexdoni
’ ‘
bilan urtoklashmok va O zbekiston qishloq xo jaligining kutarilishi uchun
‘ ‘
dolgan umrimni shul yo lda utkarmokdir».
‘
Yevropada ta lim olgan har bir mutaxassis oldida ikkita vazifa turardi.
’
Birinchidan, u bevosita ishlab chakirishda ishlashi va o z amaliy bilimlarini
‘
takomillashtirish kerak edi. Ikkinchidan, albatta, birorta o rta texnika o quv
‘ ‘
yurtida dare berishi va shu yo l bilan o z raxbarliklarida kelgusida o zlarining
‘ ‘ ‘
yordamchilari buladigan texnik kadrlarni tayyorlashlari zarur edi. Demaq
Yevropada o qiyotgan talabalar, o z mutaxassisliklaridan kelib chikib, sanoat
‘ ‘ 50

korxonalari va qishloq xo jaliklari uchun milliy ro zdagi texnika kadrlarini‘ ‘
tayyorlash vazifasini olgan edilar. Shuning uchun xdm ular faqat o quv yurtidagi
‘
darslar bilangina cheklanib holmay, o zlarining kasblariga aloqador bo lgan
‘ ‘
nemis maxsus maktablarini ham o rgandilar. Shu maxsadaa ekskursiyalar
‘
uyushtirdilar.
Bundan tashkari, 1922 yildan keyin Germaniyaga borgan talabalarning
O zbekistondagi ahvol 1918-1919 yillardagidan o zgargani yux degan gaplari
‘ ‘
ham ularning goyaviy jihatdan milliy lagerda holishiga sabab bo lgan edi.
‘
Chunki, 1918-1919 yillardagi milliy adovat, partiya nixobidagi ayrim millatchilar
tomonidan Farg onada tuqilgan begunox xonlar, butun yoshlar kabi, menga ham
‘
xattik ta sir kalgan edi. Shu tassurotlar ta siri ostida bizning butun maqsadimiz
’ ’
Turkistonni ozod xilish uchun ko rashga qaratilgan edi. Faqat Temirbek va bir
‘
turkman talabasining keltirgan xabarigina mendagi avvalgi keskin taassurotni
yumshatib, O zbekistonga kelib, hamma narsani o z ko zim bilan kurish
‘ ‘ ‘
istagini tugdirdi».
Murodiy qatag onlarni shunday ta riflaydi: "Men O zbekistonning xech
’ ’ ‘
bir yerida bu xavfli oximga harshi shafxatsiz ko rash va chora kurishga
‘
kirishilganini ko ra olmadim. hozirgi vaxtda O zbekistonda yashovchi
‘ ‘
yevrolaliklarning bir Xismi hali ham avvaadan Ubaydulla Xujayev, Tolibjon
Musaboyev, Najmiddin SHeraxmedov va bopshalarning sovetlarga harshi
aksilinxilobiy faoliyat olib borganlari uchun otuvga yoki turli muddatga qamoq
jazosiga hukm qilinganligini uxiymiz. Shular ichida Abduvaxob Murodiy ham
bo lib, u xaxda shunday Xukm chiharilgan.
‘
Germaniyaga o qishga yuborilgan talabalarning bir xismi keyinchalik
‘
uxishni bitirib, O zbekistonga xaytib keldi, kichik bir xismi esa ba zi bir
‘ ’
sabablar bilan vatanlariga xaytmay, Germaniyada, Turkiyada holib ketdi. Ona-
vatanlariga xaytgan talabalar 1937 yili, Stalin shaxsiga siginish kuchaygan bir
davrda chet el razvedkasining josusi, nemis fashistlarining agenti, allaqanday
sovetlarga harshi tashkilotlarning a zolari degan tuhmatdan iborat ayb bilan
’ 51

katagon silindilar. Shulardan biri Germaniyaning Shtutgart shaxridagi Oliy ziroat
(ya ni qishloq xo jaligi) akademiyasida o qib kelgan vatandoshimiz Solix’ ‘ ‘
Muhammaddir.
1922 yilda Turkiston respublikasi Markaziy Ijroiya kumitasi raisi Abdulla
Raximboyev uni o z huzuriga chakirib, bir gurux talabalar bilan Germaniyaga
‘
o qishga yuborishini aytib, unga Yevropaning ilgor fani va texnikasini, maorif va
‘
madaiiyat sohasida erishgan yutuqlarini o rganib, Turkistonning iqtisodiy-
‘
madaniy taraqqiyoti uchun bel boglashni masdaxat beradi. Solix Muhammad.
ko pchilik urtoqlari kabi, bu taklifni jon-dilidan kabul kdeladi va ona yurtining
‘
kelgusi istikboli yo lida fidoyi farzand bo lib yetishish orzusida Germaniyaga
‘ ‘
utsishga ketadi. U Germaniyaning Shtutgart shaxridagi Oliy ziroat akademiyasiga
kirib ukydi, ekinchilik urug chilik paxtachilikni rivojlantirish bo yicha Yevropa
‘ ‘
fan-texnikasi erishgan bilim va tajribalarni puxta egallashga harakat qiladi.
Solix Muhammad 1927 yili Toshkentga yozgi ta tilga keladi. Ammo uning
’
Germaniyaga qaytishi va ukdshni yakunlashiga imkon berilmaydi. Shundan keyin
u Samarsandga borib, respublika raxbarlari Fayzulla Xujayev, Akmal Ikromov va
Yuldosh Oxunboboyevlarning huzurida bo lib, Zarafshon mavzesining
‘
Kattakurgon tumani yaxinidagi urug chilik ilmiy-tajriba stansiyasiga yo llanma
‘ ‘
oladi. U shu yerda bir oz ishlagach, 1928 yilning o rtalarida Samarsanddagi
‘
respublika urug chilik boshqarmasiga boshlik etib tayinlanadi. 1931 yili
‘
respublika poytaxti Toshkentga kuchishi munosabati bilan u ham Toshkentga
kuchib keladi va 1934 yilgacha bopsharma boshligi davozimida xizmat sylishda
davom etadi. Keyin O zbekiston paxtachilik trestiga ishga o tib, paxtaning yangi
‘ ‘
navlarini yaratish ustida ilmiy ish olib boradi. Respublikaning Zarafshon va
Kattaxurgondagi urug chilik stansiyalari. Farg ona va Andijon viloyatlaridagi
‘ ‘
tajriba stansiyalari va paxta dalalarida olib borilayotgan tajribalarni
o rganib,paxtachilikni rivojlantirish chigitning yangi navlarini yaratish masalalari
‘
bilan shugullanadi. Ammo uning hayoti ham boshqa fidoyi insonlarniki kabi
fojeali yakun topadi. 52

20-yillarning boshlarida Germaniyaga o qishga borgan talabalar orasida‘
Buxorodan Axmad Naim, Samarxanddan Rauf Rasuliy, Xujanddan Sulton Matxul,
Farg onadan Temirbek gozibekov, Xorazmdan Maryam Sultonmurodova,
‘
Toshkentdan Xayrinisa Sultonmurodova, Saidalixuja, Ibroxim Orifxon, Axmadjon
Ibroximov, Sattor Jabbor kabilar bor edi.
Sattor Jabbor Berlinda avval xususiy yo l bilan uxib, nemis tilidan imtixon
‘
topshirgach, 1925 yilda Xaydelberg shaxriga borib, u yerda ober-imtixondan
o tib, dorilfununning kimyo fakultetiga kirgan. U Ertoy tahallusi bilan yozgan
‘
maholasida Germaniyaga borganlaridan keyin ularni chorizm davrida
mustamlakachilik goyalari bilan zaharlangan xorijdagi ba zi bir rus
’
monarxistlarining masharaomuz, istexzoli munosabatlariga harshi ularox
nemislarning yaxshi kutib olganliklari, u yerdagi ta lim-tarbiya tizimidagi
’
mukammalliklar, buning kelgusidagi Turkiston talabalarining istixboli uchun
muxim ahamiyati haqida bunday yozgan edi:
«Biz 22-nchi yilning sunggi oylarida Germaniyaga kelgach, Buyuk
Turkistonni talab, yondirib, ezib kelgan rus monarxistlari (shu jumladan)
Petrovskiy Ovrupoga yuborish uchun rus yoshlarini topa olmagan vaxtlarini
eslariga olmasdan, «Sartlar Ovrupoda nima qiladi?» degan istexzolar bilan
matbuotlarida (Berlinda chiqadurgan «Rur» gazetasida) qichqirishib utgan edilar.
Ularni katta janoblar bizni Ovrupo madaniyatiga munosib ko rmagan edilar! Rus
‘
millatchilarining bu sovuk va qo pol qarashlariga qarshi germanlar tomonidan
‘
yaxshi kutib olindik. Matbuot: «Turkiston uyg ondi, uyg onsin!» kabi undovlar
’ ’
bilan maqolalar yozib o tdi. Germaniyaga yangi kelganimizda ko p muxbirlar
’ ‘
biz bilan kurishib ham ketdilar.
20-yillarning boshlarida Germaniyaga ukuniga yuborilgan yoshlar orasida
Tulagan Mumin ham bo lgan. U 1922-1931 yillarda Berlindagi oliy texnika
‘
maktabini bitirib, O zbekistonga yuqori malakali elektr muhandisi bo lib saytgan
‘ ‘
va respublikamizda elektr tarmoqlarini rivojlantirish, mahalliy malakali kadrlar
tayyorlash borasida fidokorona ishlay boshlagan. 1937 yilning sonli votsealari uni 53

ham o z girdobiga tortgan. U ham Germaniyada tahsil olgan bopsha talabalar‘
singari kdtagon etilgan.
U 1922 yilda Germaniyaga o tishida yuboriladi. To lagan Mumin u
’ ’
yerdagi oliy texnika maktabida elektr muxandisi ixtisosligi bo yicha tahsil oladi.
‘
Va 1930 yilning boshida xujandlik dusti Sulton Matqul bilan birga mazkur
maktabni bitiradi. U ukund davrida Berlinda tuzilgan «Germaniyadagi turkistonlik
talabalar uyushmasi»ning raisi bo lib, o qishda ham, jamoat ishlarida ham
‘ ‘
namuna ko rsatadi. Xorijdagi mashxur muxojirlar Axmad Zaki Validiy va
‘
Mustafo Chutsayevlarning Berlinda Turkistondagi sovet istibdodiga qarshi ozodlik
uchun ko rash xatsidagi suxbat va ma ruzalarini tinglaydi. Germaniyadagi
‘ ’
talabalarning o zbekcha jurnali - «Ko mak»ning O zbekistonga tarkalishida
‘ ’ ‘
yordam beradi. Lekin Tulagan Muminning o z sohasi bo yicha olib borayotgan
‘ ‘
ishlari, orzulari, oiladagi osuda va kuvonchli kunlari uzoqda cho zilmaydi. Uning
‘
elektr muxandisi sifatidagi orzu-umidlari endigana ruyobga chika boshlaganida
1937 yil konli etagini dalat tiiiiyet inetitutida ishlayetgan nemis olimi s/ngland
vataniga xaytarib yuborildi, ular bilan ilmiy aloqada bo lgan shogirdlari Sattor
‘
Jabbor, Xayriniso Majidxonovalar esa «nemislarning josusi» sifatida otib
tashlandilar.
Germaniya va Turkiyada o qib xaytgan o zbekistonlik talabalarni shubxa
‘ ‘
va gumon ostiga olish, ularni Rossiyada uxigan talabalarimizga harshi suyish, bu
davrdagi respublika matbuoti saxifalarida ham ochix kurina boshladi. Masalan,
«xizil O zbekiston» gazetasi o zining 1931 yil 4 fevral sonidagi bir maholasida:
‘ ‘
«Millatchi-aksilinqilobchi Boto lar o zlarining Xatorlariga yoshlarni tortish,
‘ ‘
ularni o z maxsadlari yo lyda xizmat xildirishlari uchun urindilar. Burjuaziya
‘ ‘
Germaniyasi va Turkiyaga o zlari ishongan yoshlarni uxishga yubordilar. Shuro
‘
Moskvasi tomonlariga o qishga boruvchilarga nisbatan o zlarining qattiq
‘ ‘
noroziliklarini bayon qilib, ularga o z baholarini berdilar», deb yozgan edi.
‘
O zbekistonda sodir bulayotgan bu voqealardan xabardor bo lgan
‘ ‘
Axmadjon Ibroximov, Axmad Naim, Ibroxim Yorkin, Toxir Shokirlar kabi 54

talabalar Germaniyadan O zbekistonga qaytmay, 30-yillarning boshlari va‘
o rtalarida Turkiyaga o tib, u yerdagi Istanbul, Ankara universitetlarida kimyo,
‘ ‘
ziroatchilik sotsiologiya va falsafa sohasida tadqiqotlar olib bordilar va fan
doktorlari va professorlari kabi ilmiy daraja va unvonlarga erishdilar. Ular
O zbekistonning tarixi, madaniyati va chorvachiligi bo yicha bir qator ilmiy
‘ ‘
tadqiqotlar olib bordilar, o zga yurtning oliy o quv yurtlari talabalari uchun
‘ ‘
o quv kullanmalari yozdilar, shogirdlar yetishtirdilar.
‘
Shu tarika, O zbekistonning xorijiy mamlakatlar bilan dastlabki «mustakil»
‘
aloqalar urnatish uchun qilgan mazkur sa y-harakatlari keyinchalik mustabid
’
kommunistik to zumning ayovsiz zarbasiga uchradi va butun mamlakat kabi u
‘
ham «temir parda» bilan xorijdan butunlay ajratib qo yildi.
‘
Chor Rossiyasining 20-30-yillarda olib borgan qatog onlari tarixda kam
‘
uchraydigan holatlardan hisoblanadi. O sha davr ichki ishlar xodimi Vasilyevning
‘
bergan ma lumotiga Karaganda, Xorazm viloyatishshg Ok-Darband degan
’
qishlog ida qamoqqa olinmagan birorta erkak zoti kolmagan ekan.
‘
O zbekiston Ichki ishlar xalq komissarligi kotibiyati boshligi bo lib
‘ ‘
ishlagan P. S. Martinenkoning bergan ma lumotlariga Karaganda, o zbek
’ ‘
xalqining jallodi Apresyan: «kamokka olish uchun adreslar byurosidan yoki
saylovchilar ruyxatini olib, navbat bilan kamashga kirishish kerak», deb topshirik
bergan ekan. Uning aytishicha: «... Samarqanddan tarvuz urug ining yangi sortlari
‘
haqida ma lumotlarni Angliya agentlariga berib yuborishda ayblanib yuzlab
’
odamlar qamoqxa olindi. Vaxrlanki, tarvo z ypygini yangi sorti sir saxlangan
‘
emas. Angliya esa umuman tarvo z yetishtirmaydi».
‘
Qatag onlik yillarida ayniqsa ziyolilar katta zaxmat chekdilar. Faqat 1929
’
yildan 1933 yilgacha respublika milliy ziyolilarining 217 vakili - yozuvchilar,
jurnalistlar, o qituvchilar va xokazolar qatag on qilindi, ulardan aksari otab
’ ’
tashlandi. Faqat 1936 yilning oxiri va 1937 yil davomida O zbekistonning turli
‘
viloyatlaridan 5758 nafar ziyolilar: ilmu fan allomalari, shoir va yozuvchilar,
jurnalistlar, til va adabiyot ta limi ustalari, pedagog o qituvchilar qamoqqa
’ ’ 55

olindilar. Shundan 4811 tasi otab tashlangan. Vatan va millatning faxri bo lgan bu‘
ulug zotlar «millatchi», «jadidchi», «Vatan xoini», «aksilinqilobchi»,
«aksilshuroviy», «chet el imperilizmining ayg oqchisi», «panturkist»,
’
«panislomist» kabi tuxima ayblar bilan qatag onlikka uchradilar.
’
Sovetlarning qatag on siyosati O zbekistonning kelajagi bo lgan bulgusi
’ ‘ ‘
yosh ijodkorlarni ham chetlab utmadi. 20- yillarning boshlarida Buxoro, Xorazm
va Turkistondan 300 ga yaxin yoshlar xorijiy mamlakatlarga uxishga yuborilgandi
va ularning vataniga qaytganlarining aksariyati otib tashlandi. O sha kezlarda
‘
ko plar qatori Germaniyaga uxishga yuborilgan va keyinchalik Myunxenda
‘
yashab holgan vatandoshimiz Vali Qayumxon o zi bilan birga tahsil ko rgan
‘ ‘
yoshlarning fojeali xismatlarini eslab quydagilarni yozgan edi: «qachonki,
Moskvaning xorijiy va ichki vaziyati kuchlangandan keyin 1924-1925 yillarda
Olmoniyadagi barcha talabalarni Sovet Ittifoqiga olib ketdi. Bu yosh talabalar
dom-daraksiz ketdilar. Buxoroni ko rmadilar. Milliy Buxoro hukumati yixitildi.
‘
Yangi vaziyat Turkistonda tug i
’ ldi. Shunday bolsa-da, Olmoniyada oliy tahsil ’
korgan bir qator ziroatchilar, kimyo-fizika mutaxassislari, oqituvchilar va boishalar
‘ ‘
1926- 1931 yillar ortalarida «Xalqimga xizmat
‘ q ilaman», deb Turkistonga
qaytdilar.
Shuningdek Berlin Oliy ziroat akademiyasini bitirgan Berimjon Azam
’
(qozoq), Berlin oliy texnik maktabini (texnik- elektrik akademiyasini) bitargan
Mumin Tulagan, Sulton Matkul, Sattor Jabbor, M. Solox (turkman), Xayriniso
Majidxon qizi, Mariyam Jumaniyoz qizi va boshqalar yurtga qaytdilar. Bularni
ham «agent», «dushman» deb o
’ ldirdilar. Berimjon Azamni esa 1928 yili ’
chegarada totib, «Alash
‘ h ukumati»ning va «Alash urda» partiyasining azosi va ’
«Ok jul» gazetasining muharriri bolgansan deb Sibiriyaga surgun qilishdi. Buning
‘
maslakdoshi A. Murodov 1927 yil aprel oyida kamokda olindi. Abduvaxob
Murodning olmon rafi q asi bir o
’ g ’ li bilan yolg ’ iz Berlinga qaytib keldi. A. Murod
ham Sibiridda daraksiz ketdi. Yukorida nomi kechgan Sattor Jabbor ham Akmal
Ikromov vadasiga ishonib, 1931 yili Toshkentga ketdi va 1937
’ yili uldirildi».56

Mustafo Ch o q’ ay o g ’ ’ li Parijda asoslangan va ozi muharrir bolgan «Yosh ‘ ‘
Turkiston» jurnalida elon qilgan turkum maqolalarida, ayniqsa 1928 yili frans
’ u z
tilida nashr ettan «Turkiston soveti ist i bdodi ostida» («Turkestan pod vlastyu
sovetov») asarida Urta Osiyo, jumladan, Ozbekistondagi «sotsialistik
‘
ozgarishlar»ni keskin tanqid ostiga olgan. Bu tanqidiy fikr va goyalarga xayrixox
‘
bolgan va shu goyalar tasiri ostida faoliyat korsatib Ozbekistondagi raxbar
‘ ’ ‘ ‘
xodimlar korpusida sovet tozumiga, uning olib borayetgan siyosatiga zimdan
‘
qarshi korash olib boray
‘ o tgan muholif kuchlar bolgan. Ular Turkiston va ‘
Ozbekiston sovetlar davrida hamon mustamlakachilik holatida kolayotir, deb ham
‘
ogzaki, ham matbuot orqali chi
‘ q ishlar qilganlar. Tabiiyki, Komfir q a va sovet
davlataga, ularning raxbarlariga, mustamlakachilarga milliy olkalarni oz kul ostida,
‘ ‘
itoatguylik qaramlik tobelik
’ d a ushlab turish, halqni boshharish uchun «Mahalliy va
ular bilan teng huquqli bolgan kam-bagallarning haqiqiy raxbarlari kerak emas.
‘
Ularga tilmochlar va politsiyachi ijrochilar kerak bolgan.
‘
Sovet tozumining dastlabki yillaridan boshlab
‘ h urlikka intilish, istiqlol
yolida har qanday urinishlar shafqatsiz ravishda bostirib kelindi. Vatan sharafini
‘
h imoya xilishga intilgan millataarvarlarning katta bir xismi xirib tashlandi.
Beomon qatagon yillarida millatning ozoddikka talpinishi, fikriy usuvi, g
’ ’ ururi
yanchib tashlandi.
Mud h ish stalinizm davrida necha minglab, millionlab aybsiz aybdorlar igvo,
’
tuhmat, koraolmaslik munofiqlik razillik
‘ h asadg o ’ ylik qurbonlari boldilar, uzoq ‘
yillar qamoq qiynoq jazolarini o
’ tadilar, azob va qiynoqlar tufayli turmalarda ulib
ketdilar, NKVDning «uchlik» komissiyalari, harbiy sud kollegiyalari qarori bilan,
«sud» hukmlari bilan millionlab kishilar qatl qilindilar.
«Ayblanuvchining iqrori - isbotlar shoxididir» degan orta asr qoidasi
‘
qatagonlik yillarida tola-t
’ ‘ o ’ kis qollanildi. Ayblanuvchilar tergovdan be ’ h ush holda
olib kelinar, vaxshiy o na qattiq kaltaklanar, orqa badanlari mamatalo q bolar, biron
‘
sog joyi hol-magan holatga keltirilardi. Jadidchilik mafkurasi O
’ rta Osiyoga
marksizm-leninizm talimoti kirib kelguniga xabar asosiy mafkura, halqimizning
’ 57

milliy va ijtimoiy uygonishi’ d a. ozligini anglashida, zulm va ekspluatatsiyaga ‘
harish korashida mu
‘ h im qurol bolgan. ‘
Turkiston, Buxoro va Xiva da bolib
‘ o tg ’ an in q ilobiy harakatlarda ozmi-
kopmi ishtirok etgan mahalliy aholi vakillarining bu minta
‘ q ada sovet hokimiyatini
o
’ rnatish va mustahkamlashda xizmat qilgan koplab mahalli ‘ y siyosiy
arboblarning, xapo Turkiston muxtoriyati hukumati aksar tashkilotchilarining ham
tarjimai holiga marifatchilik oz mukrini bosgan. 20-30-yillarda sotsializm
’ ‘ q urish
uchun astoydil korashgan.
‘
Germaniyada olti yil davomida talim olgan Xayrinisa 1928 yilda
’
Ozbekistonga qaytib, to 1937 yil 13 sentabrga qadar kasaba uyushmalari Markaziy
‘
qo
’ mitasi xodimlari jumxuriyat boshlangich va orta talim oqituvchilarining dam ‘ ’ ’
olish uyida shifokor bolib ishlaydi. Uning Yevropa tibbiyotidan olgan bilimlari,
‘
mashxur nemis olimlari va vrachlaridan organgan tajriba va ma
‘ l akalari
me h satkashlarni davolashda o
’ nga qo ’ l keladi.
Xayrinisa shu yillarda onasi Oyposhsha bilan birga hozirgi «Rossiya»
me h monxonasi ortidagi Konstitutsiya (avvalgi Fayzulla X o
’ jayev) k o ’ chasidagi
34-uyda torgan. Va shu yerda 1937 yil 13 sentabrda tusatdan
‘ q amo qq a olingan.
Unga 1922-1928 yillarda Germaniyada «Ozod Turkiston» nomli aksilinqilobiy-
millatchilik tashkilotining azosi bolgan, 28-yilda shu tashkilotning topshirigi bilan
’ ‘
SSSRga Josus bolib kelgan, SSSRdagi osha tashkilot azolari bilan mulokotda
‘ ‘ ’
bolgan, degan ayblar qoyillsh tamomila o
‘ ‘ q langanligi haqidagi kogozni oldik.
Shuningdek Ismoil Akchurin bilan 1918 yilda singlisi (Rukiya Ra h imova) bilan
Berlinga oqishga borga Guls
‘ u m Raximova- Ashrafiy (1902-1938)ning hayoti ham
fojeali tugadi.
20-yillarning boshlarida Germaniyaga yuborilgan 70 ga yaqin talabalar
ichida toshkentlik SHeraxmedovlar oilasidan 3 kishi oqishga ketgan edi. Bular -
‘
Sayda SHeraxmedova, Nasriddin va Fuzail SHeraxmedovlardir. Ulardan Nasriddin
va Fuzail SHeraxmedovlar, Germaniyadan vatanlariga qaytgan boshqa yurtdosh l ari
kabi, 1937 yili stalincha q atag ’ on davrining buguno h q urbonlari boldilar.
‘58

Ukalarining fojiali qismatlaridan xabar topgan Sayda SHeraxmedova esa
Germaniyadan qaytmay, o q’ ishni bitirgach, Turkiyaga otib ketdi va umrining ‘
oxirigacha Ozbekistonga xaytish imkonini topolmay, vatan dog
‘ ’ ida olamdan koz ‘
yumdi.
1937 yilning 19 sentabrida Fuzail SHeraxdoyedov ozining Toshkent
‘ shahar
Zirabuloq kuchasidagi 42-uyida qamoq q a olindi. Fuzail SHeraxmedov Stalin
vafotidan keyin ancha yil o
’ tgach, 1958 yilning 27 martidagina rasman o q landi.
Ana shu tarzda Buxoro Xalq Respublikasining mablagi
‘ hi sobiga
Germaniyaga oqishga yuborilgan, Buxoro Xalq Respublikasi SSSR tarkibiga
‘
qo
’ shib olinganidan keyin esa uning mablagi ham tortib olingach, toshkentlik ‘
jadidlar va ularning «Komak» uyushmalarining moddiy madadi bilan uxishni
’
tugatib, oz vatanlariga oliy malumotli va yuxori malakali mutaxassis bolib xaytgan
‘ ’ ‘
barcha talabalar shaf q atsiz ravishda otib tashlandi. Ularning oila azolari ham
’
vafotlariga xabar leninizm-stalinizmning bu dunyoda yaratgan d o
’ zaxlarida umr
kechirdilar. 59

XULOSA
20-30- yillarda xorijda talim olgan talabalarning talim jarayoni, ularning’ ’
xorijga yuborilishi, bunda jonbozlik korsatgan fidoyi insonlar jasorati hamda osha
‘ ‘
davr madaniy- marifiy hayotini organishga qaratilgan ushbu bitiruv malakaviy
’ ‘
ishidan q uyidagi xulosalarga kelindi:
Birinchidan , 20 - yillarda maorif qurilishi va islohoti borasida ish olib
borilar ekan, asosiy etibor rus maktabiga qaratildi. Rus maktabini isloh
’ q ilish
boyicha tadbirlar kopincha oz-ozidan milliy maktablarga ham yoyildi. Maktab
‘ ‘ ‘ ‘
q urilishi masalalari juda z o
’ r deganda uch toifa maktablar: rus maktabi, otroq ‘
aholi uchun maktablar va kochmanchi maktablar xususiyati nu
‘ q tai nazaridan korib ‘
chi q ildi.
Ikkiinchidan , e ski va qf maktablari ishiga aralashmaslikka, aholining shu
tomondagi manfaatlariga kopro
‘ q javob beradigan yangi halq talimi tizimini ’
parallel ravishda q urishni boshlashga q aror q ilindi.
Uchinchidan , Turkiston respublikasining Turor Risxulov, keyinchalik
Fayzulla Xujayev singari raxbarlari, Munavvar xori Abdurashidxonov, Ubaydulla
Xujayev, Fitrat singari maorif va madaniyat fidoyilari bu « qi zil»
mustamlakachilikdan q utulish yollarini izlay boshladilar. Buning uchun ular,
‘
birinchi navbatda, olkani feodal-xonlik va amirlik shuningdek chor
‘
mustamlakachiligi davrida chuqurlashgan iqtisodiy va madaniy q olo q likdan
q ut q azish, tara qq iy etgan mamlakatlarning tajribalarini organish va shu orqali
‘
vatanlarini sekin-as t a musta q illikka olib chiqish rejasini tuzdilar.
To rtinchidan
’ , a yni paytda malakali milliy kadrlarni tayyorlash rejasini
tuzib, Buxorodagi «Marifat», Toshkentdagi «Komak» kabi xayriya jamiyatlari
’ ’
orqali istedodli yoshlarni Ichki Rossiyaning Peterburg, Saratov,
’ Q ozon, Ufa,
Orenburg shaharlaridagi oliy maktab va madrasalar bilan birga Istanbul, Q o h ira
kabi xorijiy shaharlardagi dorilfununlarga oqishga yubordilar.
‘ 60

Beshinchidan , Turkistondagi yevropalik ayrim rahbarlar va ular tasiridagi
unsurlar talabaharni Germaniyaga yuborish masalasiga qattiq q arshilik korsatdilar. ‘
Oltinchidan , Germaniya bilan diplomatik aloqani boshlab yuborgan Buxoro
Xalq Shurolar Jumxuriyati 1921-1922 yillarda qator yutuqlarga erishdi. Aynan
mana shu ilk marta xorijga talabalrni yuborish boyicha katta imkoniyatlarni ochdi.
‘
Yettinchidan , 1922 yilda Germaniyaga bir oylik (25 sentabrgacha)
davolanishga borgan Fayzulla X o
’ jayev Germaniyaning turli shaharlarida ilm-
hunar olayotgan yuzdan ortiq turkistonlik yigit- q izlar bilan mulo q otda b o
’ ldi.
Sakkinchidan , Turkiston Kommunistik partiyasi Musbyurosining raisi,
Turkiston ASSR Xalq Komissarlari Sovetining raisi (1921-1924 yillar) Turar
Ris q ulov ham bir oy muddat Germaniyada b o li
’ b, bu yerda talim olayotgan ’
turkistonlik buxorolik va xivalik yoshlarning ahvolidan xabar oldi. Ularning bu
tashrifi talab a lar sonining ortishi va borganlarning ahvoli yaxshilanishiga omil
boldi.
‘
To qqizinchidan
’ , Turkiston Avtonom Sovet Respublikasi va Buxoro Xal q
Respublikasining ra h barlari olkaning madaniy-marifiy ishlarini rivojlantirish,
‘ ’
zamonaviy ilm-fan va texnikani egallagan yuqori malakali oz milliy xadrlariga ega
‘
bolish uchun mazkur sharoitdan foydalanib, Rossiyaning Moskva, Peterburg,
‘
Q ozon, Ozarbayjonning Boku, Ganja shaharlari bilan birga Turkiyaning Istanbul
va Izmir hamda Germaniyaning Berlin, H aydelburg, Bonn, Shtutgart, Darmshtad
shaharlaridagi turli oliy va orta maxsus
‘ o q ’ uv yurtlariga qishloq xojaligi, tekstil ‘
sanoati, meditsina, injenerlik muallimlik va bosh q a sohalar boyicha bir kaicha
‘
i q tidorli yigit va qizlarni oqishga yubordilar.
‘
O ninchidan
’ , G.Meyyerson Germaniyaga borib buxorolik va turkistonlik
talabalarning oqishlarini u yerda emas, SSSRda davom ettirishlari kerakligi, aks
‘
holda ularga Ozbekiston Respublikasi tomonidan beriladigan stiiyendiya va har
‘
qanday yordamning darhol t o x
’ tatilajagi, bu uning shaxsiy fikri bolmay, ‘
Ozbekiston hukumatining topshirigi ekanligini aytadi. Bunga javoban Berlin
‘ 61

universiteti falsafa fakulteti talabasi Axmad Shukriy norozilik namoyishi sifatida
unga q arshi xavoga qarab o q’ uzdi.
O n birinchidan
’ , Buxoro va Turkiston talabalari turli yollar va usullar ‘
bilan taminlanib turdi
’ lar . "K o ’ mak" jamgarmasidan tash ‘ q ari jadid ziyolilaridan
Saidnosir Mirjalilov 20 000 som, Chulpon 7 500 som yuboradilar, Munavvar
‘ ‘ q ori
Abdurashidxonov, Shokirjon Ra xim iylar ham alohida h immat korsatdilar.
‘
O n ikkinchidan
’ , 1929 yildan 1933 yilgacha respublika milliy
ziyolilarining 217 vakili - yozuvchilar, jurnalistlar, o q
’ ituvchilar va xokazolar
qatagon qilindi, ulardan aksari ot
’ i b tashlandi.
O n uchinchidan
’ , 1936 yilning oxiri va 1937 yil davomida
Ozbekistonning turli viloyatlaridan 5758 nafar ziyolilar qamoq
‘ q a olindilar.
O n to rtinchidan
’ ’ , s hundan 4811 tasi otab tashlan di . Shular ichida
xorijda 20-30-yillarda 300 dan ortiq tahsil korib qaytgan talabalar
‘ bor edi. Mana
shu talabalardan 1937 yilda repressiya qurboni bolganlar orasida turli millat
‘
vakillari bolib, ularni aksariyati turkistonlik va buxorolik talabalar edi. Achinarli
‘
tomoni ular orasida o
’ nlab xotin q izlar ham bolgan ‘ .
Ushbu mavzuni tahlilidan kelib chiqib quyidagi taklif va tavsiya larni
kiritishni lozim topdik:
1. 20-30- yillarda xorijda talim olgan talabalarning talim jarayoni, ularning
’ ’
xorijga yuborilishi, bunda jonbozlik korsatgan fidoyi insonlar jasorati hamda osha
‘ ‘
davr madaniy- marifiy hayoti
’ ga bag ishlangan ochiq dars tashkil qilish; ’
2. 20-30- yillarda xorijda talim olgan talabalar
’ ga bag ishlangan qo llanma, ’ ’
maqolalar chop ettirish.
3. XX asrning 20-30 yillarida xorijda ta lim olgan talabalar va ularning
“ ’
taqdiri
” mavzusida anjuman o tkazish. ’ 62

ADABIYOTAR RO YXATI‘
1.Karimov I.A. Ozbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. Toshkent:
’
Ozbekiston, 2011.
“ ’ ”
2 .Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasi. T.,
O zbekiston, 2010, -B.7.
’
3. Karimov I. A. O zbekiston buyuk kelajak sari. T., O zbekiston,
’ ’
1998, 5-bet.
4 .Karimov I.A. O zbekistonning o z istiqlol va taraqqiyot yo li.
’ ’ ’
Toshkent, O zbekiston,1992 yil,-B.5.
’
5 .Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. - T.: Sharq, 1998.
’
6 .Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. T.:
’ – –
Ma naviyat , 2008.
“ ” ’
7 .Karimov I.A. O zbekiston demakratik taraqqiyotning yangi
’
bosqichida. T.: O zbekiston , 2005.
– “ ’ ”
8 .Karimov I.A. O zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot yo li.
’ ’
T.: O zbekiston , 2007.
– “ ’ ”
9. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan erkin va farovon hayot pirovard
maqsadimiz. T.8. T.O zbekiston,-2000.
’
10 .A zamxo jayev S. Turkiston muxtoriyati.T.: Ma naviyat,2000.
’ ’ ‘
1 1 .Alimova D., Golovanov A. O zbekiston mustabid sovet tuzumi
’
davrida: siyosiy va mafkuraviy tazy iq o q ibatlari. T., O zbekiston, 2000.
’
1 2 .Alimova D., Golovanov A. O zbekiston mustabid sovet tuzumi
’
davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari. T., O zbekiston, 2000.
’
13.Alimova D. Djadidizm v Sredney Azii. Puti obnovleniya, reformi,
borba za nezavisimosti.T., Uzbekistan , 2000.
“ ”
1 4 .Алимова Д., Голованов А. Узбекистан в 1917-1990 годи
противоборство идей и идеологий. Тошкент. 2002. 63

1 5 .Validiy Z. B o’ linganni b o’ ri yer. (Xotiralar) .T., 1997.
1 6 .Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun
kurash. Davriy to‘plam.№1. T., Universitet. 1999.“ ”
1 7 .Ziyoyev H.Z.Ozbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning tarixi.
‘
T., 2001.
1 8 .Munavvar Q ori Abdurashidxonov. Xotiralarimdan. T., Shar q , 2001.
1 9 .Mustafo Ch o q
’ ay o g ’ ’ li. Istiqlol jallodlari. (1917 yil xotiralari),
T., G .G ulom nashriyoti, 1992.
’ ’
20 .Rajabov Q. Mustaqil Turkiston fikri uchun mujodalalar. T.2000.
2 1 .Radjapova R. O
’ zbekiston tarixi (1917-1998 yy.) T., O q ’ ituvchi,
1994.
2 2 .Ravshanov P. Qizil saltanat iskanjasida (3 jildlik): Tajovuz, 1-jild.
Toshkent, Sharq , 2011
“ ”
2 3 .Ravshanov P. Istibdod, 2-jild. Toshkent, Sharq , 2011.
“ ”
2 4 .Ravshanov P. Qatag on, 3-jild. Toshkent, Sharq , 2011.
‘ “ ”
25.Ravshanova G., Ravshanov P. Moziy sabog i (tadqiqot). Toshkent,
‘
Yangi asr avlodi, 2009.
26.Ravshanova G. Qashqadaryo da milliy qarshilik harakati tarixidan.
(1920-1930 yy.) Qarshi., Nasaf , 2010.
“ ”
27.Sagdullayev A.S. O zbekiston tarixi: davlat va jamiyat qurish
‘
taraqqiyoti. T., 2000.
28.Tarix, mustaqillik, milliy g oya. T., Akademiya , 2001.
‘ “ ”
29.Turkiston mustaqilligi va birligi uchun kurash sahifalaridan. T.,
Fan , 1996.
“ ”
30.O zbekistonning yangi tarixi./K.2.
’ O ’ zbekiston sovet
mustamlakachiligi davrida.T., 2000.
31. O
’ zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari. T., 2001. 64

32.O zbekiston tarixi: yangi nigoh. Jadidlar harakatidan milliy‘
mustaqillikka qadar. T.1998.
33.O zbekiston Miliy Ensiklopediyasi.T.8.T. O zM.E nashriyoti.
‘ ‘
2006.
34.O zbekiston Respublikasi Ensiklopediyasi. T., Qomuslar bosh
‘ “
tahririyati . 1997.
”
35.O zbekiston tarixi (qisqacha ma lumotnoma). T., Sharq, 2000.
‘ ’
36.O zbekiston tarixi. T., Yangi asr avlodi. 2003.
‘
Gazetalar va jurnallar:
1. Правда Востока , 1925 .
2. Правда Востока, 1927
3. Известия 1921
4. Muloqot, 1982
5. Jahon adabiyoti», jurnali, 1997,
6. Turkiston, 1923 65

Купить