“XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” modulini o‘qitishda muammoli ta’lim texnologiyalaridan foydalanish - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	158.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

“XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” modulini o‘qitishda muammoli ta’lim texnologiyalaridan foydalanish

Купить

“ XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” modulini o‘qitishda muammoli ta’lim texnologiyalaridan foydalanish мавзусидаги БИТИРУВ ЛОЙИҲА ИШИ 1

MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………… … .............................3 I BOB.“ XX ASRNING 70-80 YILLAR ROMANCHILIGI” MODULINI MUAMMOLI O‘QITISH TEXNOLOGIYASI………………………… .. ……7 1.1. 70-80-yillar romanchiligini o‘rgatishning ustibor yo‘nalishlari.......................7 1. 2. 70-80 - yillar romanchiligi modulini o‘qitishda muammoli ta’limning xususiyatlar……………. …............................................................ ................. .......1 9 II BOB. MUAMMOLI TA’LIM TEXNOLOGIYASINING NAZARIY ASOSLARI………………………………………………………………………33 2.1. Muammoli ta’lim texnologiyasining o‘ziga xosliklari………………………33 2.2. “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” moduli mashg‘ulotlarini muammoli o‘qitish texnologiyasi asosida tashkil etish……………………………………….43 2.3. Nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasi

Mavzuning dolzarbligi. Zamonaviy jamiyat o‘zining tez va chuqur o‘zgaruvchan tavsifiga ega bo‘lib, bunday o‘zgarishlar jamoatchilik tuzilmalari, jumladan, mustaqil davlatlar, shaxs va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar, demografik siyosat, urbanizasiya jarayonlarida ko‘zga yaqqol tashlanmoqda. Ta’lim ham global umumhamjamiyat tuzilmasining alohida tarkibiy qismi sifatida jamiyatda bo‘layotgan barcha o‘zgarishlarni hisobga olishi, ana shu asosda o‘z tuzilishi va faoliyat mazmunini o‘zgartirishi zarur. Bugungi kunda ta’limning jamiyat rivojlanish sur’atlaridan ortda qolayotganligi, ta’lim jarayonida qo‘llanilayotgan texnologiyalarning zamonaviy talablarga to‘liq javob bermasligi haqidagi masala dunyo hamjamiyati tomonidan tez-tez e’tirof etilmoqda. Chunki ta’lim ham ijtimoiylashtirish vazifasi

kengayadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida faqat mustaqil fikrlash qobiliyatiga ega bo‘lgan shaxsgina o‘z muammolarini o‘zi mustaqil hal qila oladi va jamiyatda o‘z mavqyeiga ega bo‘ladi. Bunday qobiliyat esa ta’lim muassasalarida shakllantiriladi. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlaganlaridek: «Demokratik jamiyatda bolalar, umuman, har bir inson erkin fikrlaydigan etib tarbiyalanadi. Agar bolalar erkin fikrlashni o‘rganmasa, berilgan ta’lim samarasi past bo‘lishi muqarrar. Albatta, bilim kerak. Ammo bilim o‘z yo‘liga. Mustaqil fikrlash ham katta boylikdir» 1 . Hozirgi paytda respublikamizda yetuk mutaxassislar tayyorlash sifatini yaxshilash bo‘yicha qator pedagogik izlanishlar olib borilmoqda. Bu izlanishlarning aksariyatida pedagog olimlar, amaliëtchi va tadqiqotchilarning diqqat e

bilish imkoniyatlarini, ijodiy qobiliyatlarini va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishi, ularni mustaqil fikr yuritishini tashkil etishda samara berishi kun sayin aniqlanmoqda. Muammoli o‘qitish ta’lim mazmunining barcha to‘rtta(bilim, ko‘nikma, malaka, ijodiy faoliyat) komponentlarini o‘zlashtirishga ijobiy ta’sir etadi. Ular talabalarni maxsus fanlar uchun juda muhim bo‘lgan holatlar, ya’ni mustaqil muammoni ko‘rish, uni ifodalash, yechish yo‘llarini topish va yechishga imkoniyat beradi. Bitiruv loyiha ishining maqsadi. “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” modulini o‘qitishda muammoli ta’lim texnologiyalaridan foydalanish yo‘llarini aniqlashtirish. Bitiruv loyiha ishiing vazifalari: 1. Muammoli ta’lim texnologiyasining pedagogik-psixologik o‘ziga xosliklarini yoritib berish. 2. “XX asr

dasturi», tadqiqot mavzusiga oid O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmonlari, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari, Davlat ta’lim standartlari, O‘zbekiston Respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining Nizomlari va buyruqlari; muammoli o‘qitish nazariyasi (I.Maxmutov, N.A.Menchinskaya, S.L.Rubinshteyn va boshqalar)ga oid fundamental tadqiqotlar, zamonaviy pedagogik texnologiyalar va metodikalar; uzluksiz ta’lim tizimi uchun o‘quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratish konsepsiyasiga tayanildi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati : t adqiqot natijasida “O‘zbek romanchiligi” fanining “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” modulini o‘qitishda muammoli ta’lim texnologiyalaridan foydalanishning amaliy-texnologik jihatlari takomillashtiriladi. Ishning tuzilishi.

1.1.70-80-yillar romanchiligin i o‘rgatishning ustivor yo‘nalishlari . Roman janri hayotni epik tasvirlash bilan bir qatorda o‘zida inson ichki dunyosini, uning sirlarini chuqur va batafsil tasvirlashga asoslangani uchun ham janrlar orasida yetakchilik qilishini qayd qilish mumkin. Psixologizm va psixologik tahlil adabiyotning qonuniy hodisasi sifatida o‘zining butun borligini romanchilikda namoyon qildi. Shu o‘rinda A.Rahimovning “Adabiyot tarixi–bu yuksak ideallar va teran badiiy g‘oyalar, murakkab insoniy kechinmalar va barkamol xarakterlar hamda orginal poetik obrazlar-chinakkam san’at yo‘lidagi yuksalishlar va inqirozlar tarixi; adabiyot tarixi, bu hayotni realistik aks ettirish yo‘lidagi rang- barang badiiy uslubiy izlanishlar, adabiy harakatning va estetik tafakkur rivojining mohiya

zamonaviy romanlar yuksak darajaga ko‘tarildi. Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar”, Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi” kabi badiiy mukammal tarixiy romanlar yaratildi. Tariximizning zarvaraqlaridan o‘rin olgan Mirzo Ulug‘bek, Zahiriddin Muhammad Bobur obrazlari epik xarakterdagi romanlarda o‘z ifodasini topdi. Bu tarixiy romanlarda tarixiy fakt yozuvchi fantaziyasi bilan chatishib, o‘sha davr ruhi chuqur yoritilgan. Masalan: “Yulduzli tunlar” romanidagi Bobur Mirzo xarakterining badiiy talqiniga e‘tibor beraylik. Bobur yosh bo‘lishiga qaramasdan zo‘rovon beklarning istagiga qarshi chiqadi. Yoki Bobur endigina taxt tepasiga chiqqan vaqtda sodir bo‘lgan bir voqyeaga diqqat qilaylik. Beklar Bobur oldiga Darvish govni ig‘vo tarqatganlikda ayblab olib keladilar. Darvish gov oddiy fuqoroni

Asardagi bu tasvirlardan ko‘rinadiki, Bobur toju taxt quyunida charxpalak bo‘lib aylanishiga qaramasdan insoniy fazilatlarini saqlab qolishga harakat qiladi. Shu o‘rinda quyidagi muammoni o‘rtaga tashlaymiz: “Bobur Mirzo xalq uchun fidoiy bo‘lgan insonni Dorvesh Govni o‘limga to‘g‘ri mahkum qildimi yoki adolatsizlik qildimi?” Talabalarning fikrlari tinglanadi va munosabat bildiriladi. Bu talqinlarda Bobur Mirzo xarakterining o‘ziga xos shakllanishini ko‘ramiz. Adabiyotshunos Izzat Sulton: “ Xarakter ma’lum davrga, muhitga, kasbga, yoshga jinsga mansub kishiga xos xususiyatlarni yorqinlik bilan ifoda etadi. Xarakterda yozuvchining kishilarga va hayotga munosabati, hayotiy hodisalarga bergan estetik bahosi yaqqol ko‘rinadi…Xarakterlar muayyan sosial- psixologik sharoitda harakat etish natija

vositalarini kashf etmoqda. Zotan olamning epik holati mavjud ekan, yirik epik romanlar o‘lmaydi, aksincha, inson kechinmalari va o‘ylari tasviridan boshlab, bir muddatli holatigacha tahlil qilish hisobiga kengayadi, uning ichki dunyosiga chuqurroq kirib borish hisobiga takomillashadi va boyib boradi 1 ”. Avvalo shuni alohida ta’kidlash joizki, har bir davrda inkishof etilgan badiiy talqin olam va odamni yangicha idrok etib, o‘z dunyosini bunyod etayotgan yangi ijodiy-mantiqiy aqidani ilgari suradi. Zotan, badiiy mohiyat o‘ziga xosligi, birinchi navbatda, mushohadaning ong va tuyg‘uda qayta ijodiy shakllantirilgan tizimiga asoslanadi. Chunki xarakter shaxsiga singdirilgan qahramon konsepsiyasida davr va jamiyatning butun borlig‘i – taraqqiyoti, zamon evrilishlari silsilasida tug‘ilayotgan

yo‘nalishi adib dunyoqarashi va nazariy tasavvuri kengligidan dalolat beradi. Shuning uchun ham ijodkorning har bir asarida xoh u kichik janr bo‘lsin, xoh yirik hajmli badiiy polotno bo‘lsin, diyonat, adolat, haqiqat, oqibat va mehr-muhabbat tushunchalari talqini markaziy chiziqni tashkil etadi. Ijodkorning har bir asari o‘quvchi qalbini zabt etishga qaratilgan. “ Otaqo‘zi yuragining tagidan da‘fatan vulqonday qaynab kelgan g‘azabni zo‘r-bazo‘r to‘xtatib qoldi. Zum o‘tmay bu g‘azab, tog‘asiga qarshi dilida jo‘sh urgan bu isyon qandaydir alamli bir tuyg‘u bilan almashdi-yu, uzoq mum tishlab qoldi. U cholning nega bunday qilayotganini yaxshi bilardi-hammasiga uning eski raqibi professor Mirobidov sababchi! Yo tavba! Tug‘ishgan tog‘a bo‘lsa-yu, eski raqibiga pand berish uchun o‘z jigarining f

jiyan murakkab fe’l-atvor egasi. “Nuqul prinsipdan keladigan” Normurod Shomurodov dunyoqarashi uning xunobini chiqaradi. Aslida domla shamoyilida hukmron diyonat tuyg‘usi jamiyat epkinlarida jiddiy sinovlardan o‘tgan. Muallif tayyor holatda berilgan xarakterlararo to‘qnashuvni ijtimoiy sahnaga chiqaradi. Mashhur rais adolat tamoyillarini “eski raqiblar orasidagi ziddiyat” sifatida idroklaydi. Odatiy injiqlik, deya baholangan e’tiqod butunligi va maslak musaffoligi olim olami bezagi. Halollik va ezgulikka yo‘g‘irilgan umr hamisha mashaqqatlarga duch keladi. Nurafshon tuyg‘ularga eltadigan a’mol insonni saodatga erishuviga insonning zamin hozirlaydi. Aslida Otaqo‘zi yomon odam emas. Unda oqibat, e’tiqod va bag‘rikenglik xislatlari mavjud. Biroq qahramon hayotda qoqilishni istamaydi. Murosayu

etadi. Aslida ijodiy mantiqning asl mazmuni ham millat irodasi va maqsad- intilishlarini chuqur o‘zlashtirishga borib taqaladi. “Ko‘hna dunyo” romanida turli personajlar ko‘zi bilangina emas, balki goh unsiz nigohi, goh ularning tilidan, goh xotiroti, goh o‘y-xayollari va gohida kundaliklari vositasida tasvirlanadi. Juzjoniyning kundaligi ayniqsa muhim syujet- kompozision funksiyani bajaradi. Yozuvchi o‘zbek romanchiligida birinchi bor badiiy mistifikasiya usulidan foydalanadi. Romanda biror munosabat bilan jonlangan retrospektiv epizodlar personajlarning muayyan vaziyatda qo‘zg‘olon o‘y-xayollari orqali beriladi. Retrospektiv inversiyalar sababli voqyealar uzilib qolmaydi. O‘y-xayollar personajning o‘sha vaziyatdagi holatiga ayni muvofiq keladi. Bunday urinlarda kitobxon personajning o‘tm

belgi aniqligi va materiya barqarorligi, tasvir predmeti va mazmun uyg‘unligi, ifoda ixchamligi va g‘oya izchilligi aks etadi. “Badiiy kommunikasiya – ichki o‘tkazish, o‘tkazishning qabul qilingan (-dan… -gacha) chegarasi bor. Yozuvchining hayotni o‘rganishi, niyat – g‘oyaning paydo bo‘lish nuqtasi o‘tish – o‘tkazishning boshlanishidir. Ijodkorning hayotni o‘rganishi, jumladan, badiiy asarlarni o‘qish, ulardan ta’sirlanish jaryonini ham qamraydi”. 3 To‘g‘rirog‘i, voqyelik xronologik davomiyligini matn poetikasining aniq ichki ijodiy aloqalari tayin etadi. Badiiy yaxlitlik mundarijasi ta’minotini aynan kommunikativ birliklar uzviyligi ta’minlaydi. Shu ma’noda, badiiy kommunikasiya intizomi matn poetikasida muhim mavqye kasb etadi. Birinchidan, u tushuncha, so‘z, g‘oya o‘rtasidagi aloqani qa

kundalik ziddiyatlar erish tuyuladi. «Girya»dek asar yaratgan yigitda asta-sekin ijodkorga xos «ishonch va g‘urur» shakllanadi. O‘z iroda yo‘siniga xos e’tiqod hissi Rasul Nuriddinov e’tirofidan so‘ng avj oladi. Darhaqiqat, asl mohiyat qismati bir marta dunyoga keladi. Muallif hayotiy tafsilotlar vositasida ijtimoiy-ruhiy keskinlik botiniga kirib boradi. Adib talqinida, «Girya» yodgorligi mangulikka daxldor: unda millat manfaat va intilishlari ko‘zga tashlanadi. Yozuvchi tasvir va tahlil o‘rin almashinuvlarini tahlil markaziga ko‘tardi. Aynan qahramon xarakteri badiiy tadriji hayotni anglash darajasidan ibtidolanadi. Aslida O.Yoqubov romanlarini ichdan yoritib turadigan yog‘du – diyonat tushunchasidir. Mazkur tushuncha sog‘lom e’tiqod hissidan yuksak axloqiy mezonlar qadar harakatlanadi. B

chalqancha yiqitmadi! Shunda uning qismati hozirgi qismatidan ming marta yaxshi bo‘lmasmidi? Jillaqursa, nomi qishloqdagi urushda halok bo‘lgan mardi maydonlar katoridan joy olmasmidi? Farzandlari bo‘lmasa, jillaqursa, jiyanlari o‘qib, tog‘amiz urushda, samuraylarga qarshi jangu jadalda mardona halok bo‘lgan, deb iftixor qilib yurishmasmidi? Endi uning ismi, nafs balosiga yo‘liqib, Gobi cho‘llaridan uni opichlab olib o‘tgan o‘z do‘stiga xiyonat qilgan bir nopokning nomi qayerga yoziladi?.. Nomingni badnom qiluvchi qog‘ozlarni yoq emish! O‘g‘irlik pullaring va yiqqan oltin buyumlaringni tezroq gumdon qil emish! Yo‘q, Muzaffar buning batamom teskarisini qiladi! Ha, gunoh qilgan bo‘lsa bir o‘zi qiptimi u? Uni yo‘ldan urganlar, hatto yo‘ldan urganlarni ham yo‘ldan chalg‘itganlar bor! Cho‘ldagi

xalqi qon-qoniga singib ketgan. Aniqrog‘i, milliy qadriyatlar barqarorligi va sog‘lom e’tiqod mustahkamligi uning asosiy a’moli! Talqinda ishonuvchan, soddadil va to‘pori insonlar fojeasi quyuq bo‘yoqdorlikda tasvirlanadi. Analogik tarzda ifodalangan xotira zamirida yovuzlik qarshisida ojiz inson taqdiri suvratlanadi. Vaholanki, bunyodkorlik va osoyishtalik yo‘lida xizmat qiladigan zamondoshlarimiz qalbida fazilatlar ustuvor hamda mustahkam… Ma’lumki, matnning yopiq dialogik tabiati muallif-men-qahramon tafovutlarini keskin kamaytirib yuboradi. «Ulug‘bek xazinasi» asarida bu evrilishlar badiiy asar darajalanish bosqichlari sifatida shakl va mazmunni aniqlashtiradi. Uni shartli ravishda quyidagi qatlamlarga ajratish mumkin: ko‘rgazmalilik, matn yaxlitligi, aloqadorlik, tahlil ustuvorligi, t

asarda muhim ma’naviy-axloqiy mezonlar kun tartibiga qo‘yilgan. Darvoqye, Otaqo‘zi – mavjud jamiyat aqidalari vositasida shakllangan va muhit voyaga yetkazgan rahbar timsolini ifodalaydi. Aslida u ishning ko‘zini biladigan, tadbirkor va ishbilarmon kishilardan biri. Qahramon tabiatining murakkab sajiyasi ijtimoiy vaziyat suvratidan oziqlanadi. Bosh obraz, dastavval, vijdonli va oqko‘ngil inson sifatida kitobxon onggida turg‘unlashadi. Asta-sekin mansab izzattalabliligiga o‘rgangan rais tinimsiz mehnat qiladi. Shunga qaramasdan, hukmron mafkura uning qadriga yetmaydi. O‘z haqligiga tobora ishonchi ortayotgan rahbarda keskin hukm chiqarishga moyillik paydo bo‘ladi. Aynan shu nuqtadan millioner rais fojeasi boshlanadi. Jamiyat turfa bo‘g‘inlarida kuzatilayotgan nohaq rasm-rusumlar uning tab’i

2. Tarixiy va zamonaviy ramanlar badiiy mukammallik darajasiga ko‘tarilgan bo‘lsada o‘sha davr mafkurasining sezilarli ta’siri ham mavjudligini qayd qilish kerak. 3.Tarixiy romanlar tarkibidan o‘rin olgan buyuk tarixiy siymolarga ma’lum darajada bir yoqlama yondashish holatlarini ham kuzatamaz (“Yulduzli tunlar”dagi Abulfath Muhammad Shaybonixon, “Ulug‘bek xazinasi”dagi Xo‘ja Ahrori Valiy, ba’zi o‘rinlarda Gavharshod begim). 4.Zamonaviy romanlarda ham davr mafkurasi yaqqolloq kuzatiladi, ammo bunday badiiy xususiyatlar o‘sha tizimning hukmuron mafkurasi ta’sirida yuzaga chiqqanligini ham talabalarga asosli tushuntirish zarudir. O‘sha tuzimning nafaqat xalqimiz hayotiga ta’sirini, shu bilan uzviylakda badiiyatga o‘z qarashlarini singdirganligini davr romanchiligi va adabiy–tanqidiy qarashla

qat’iyatlik bilan ta’kidlash lozimki, bu yerda yangi bilimlar ma’lumot uchun emas, balki muammo yoki muammolarni yechimi uchun beriladi. An’anaviy pedagogik usuldagi – bilimlardan muammoga qarab – talabalar mustaqil ilmiy izlanish ko‘nikma va malakalarini hosil qila olmaydi, chunki ularga o‘zlashtirish uchun tayyor natijalar taqdim etiladi. Muammoning yechimi ijodiy fikrlashni taqozo etadi. O‘zlashtirilgan bilimlar shablonlarini takrorlash bilan bog‘liq bo‘lgan reproduktiv psixik jarayonlar, muammoli vaziyatlarda hyech qanday samara bermaydi. Muammoli ta’limning asosini muammoli savol, topshiriq, muammoli vaziyat tashkil etadi. M.I.Maxmutovning fikricha, o‘kituvchilarda intellektual qiyinchiliklar tug‘diradigan savollargina muammoli sanaladi, chunki ularning javobi talabalarning ilgarigi b

o‘zida bilish qiyinchiligi hamda ma’lum va noma’lumning aniq chegarasi mavjud bo‘lishi; yangini ilgari ma’lum bo‘lgan bilimlar bilan taqqoslaganda mavjud zahira bilim, ko‘nikma va malakaga qanoatlanmaslik hissini uyg‘otish. Masalaning bu tomoni juda muhim, chunki u bilish qiyinchiliklarini qiziquvchanlik va emosional idrok bilan uzviy bog‘laydi. Bilishga oid masalalarda ham xuddi shunday yondashuvlar mavjud bo‘lib, ya’ni har qanday masala ham muammoli hisoblanavermaydi. Agar bilishga oid masalalar o‘kuvchilar uchun yangi tushunchalarni, faktlarni, harakat usullarini o‘z ichiga olsa, bu masala mazmunan muammolidir. Masalan, Iste’dodli yozuvchi Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi” romanida Mirzo Ulug‘bek o‘g‘li Abdulatif Mirzo tavsiyasi va ko‘rsatmasiga binoan o‘ldirilganligini asoslovchi ta

1.Bu davrning xarakterli romanlari qaysilar. 2.Bu davrda yaratilgan romanlarni mavzu jihatdan zamonaviy va tarixiyga ajrating va sabablarini izohlang. 3.o‘qishga qiziqishni uyg‘otish, mahsuldor fikrlashini rivojlantirish; 4) o‘quv materialining aloxida qismlarga ajratilishi; 5) darsning xar bir bosqichini nazorat bilan yakunlanishi; 6) individual yondashuvning amalga oshirilishi; 7) vaqtni tejash, o‘qituvchi va talabalarning kuchlarini asrash; 8) talabalar idrok etish faoliyatining qiyinligi; 9) ta’lim jarayonini samarali boshqarishni ta’minlaydi; 10) «tayyor» bilimlarni beradi; 11) o‘quv jarayonini individuallashtirish, tabaqalashtirish imko-niyatining kamligi; 12) turli vaziyatni yaratish va mustaqil yechish imkoniyatining qiyinligi; 13) o‘qitish algoritmlarini ajratishga asoslanishi; 14

ko‘nikma va malaka(BKM)lari ijodiy egallangan hamda ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradigan o‘quv mashg‘ulotlarini tashkil etish tushuniladi. “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” modulini o‘qitishda o‘qitishda oydalaniladigan muammoli texnologiyaning maqsadi talabalarga bilim, malaka va ko‘nikmalarni egallatish, ular tomonidan mustaqil faoliyat usullarini o‘zlashtirish, ularning bilish va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishdan iborat. “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” modulini muammoli o‘qitishning: • muammoli o‘qitish psixologik aspektlari; • an’anavaiy o‘qitish bilan muammoli o‘qitishni taqqoslash; • muammoli o‘qitish xususiyatlari; • muammoli o‘qitish turlari; • muammoli o‘qitishni yaratish usullari; • muammoli o‘qitish qoidalari mavjud. “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi”

va xulosalar qiladilar. Tadqiqot metodi o‘qitishni haët va kasbiy faoliyat bilan yaqindan bog‘laydi. Muammoli o‘qitish maxsus ko‘rinishdagi motivasiya – muammoni yaratishga asoslangan, shuning uchun, “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” modulini o‘qitishda muammoli vaziyatlarni zanjir kabi taqdim etadigan materalni didaktik mazmunini adekvat tuzishni talab etadi. Muammoli vaziyatlar noma’lum mazmun bo‘yicha, muammolilik darajasi bo‘yicha, axborotni bog‘liqlik ko‘rinishi bo‘yicha, boshqa metodik uslubiy xususiyatlari bo‘yicha turli bo‘lishi mumkin. Zamonaviy muammoli o‘qitish nazariyasida muammoli vaziyatlarning ikki: psixologik va pedagogik ko‘rinishini ajratadilar. Birinchisi, talabalar faoliyatiga tegishli bo‘lsa, ikkinchisi o‘quv jaraënini tashkil etishni ifodalaydi. “XX asrning 70-80

rejali va ketma-ket qo‘yish va ularni talabalar tomonidan o‘quv harakatlar orqali yechishdan iborat bo‘lishi mumkin. Muammoli o‘qitish talabaning tahlil qilish va fikrlash jaraënida amalga oshadigan tahliliy-sintetik faoliyatiga asoslanadi. Bu o‘qitishning bilish va talabalarning ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishga, shuningdek ular tomonidan mustaqil faoliyat usulini egallashga qaratilgan evristik tadqiqot turidir. Muammoli o‘qitish pedagog va talabalar faoliyati (har birida saqlanadiganëki uzatiladigan bo‘g‘inlar soni)ga bog‘liq ravishda turli darajada bo‘lishi mumkin(1.2.1-jadval). 1.2.1-jadval Muammoli ta’limning sxematik ifodalanishi Muammolik darajasi Ta’lim beruvchi tomonidan saqlanadigan echimlarni zvenolari soni Ta’lim oluvchiga beriladigan echim zvenolar soni Ta’lim beruvchi ni

- o‘quv ishining turli ko‘rinishlarda muammoli o‘qitish xususiyatlarini aniqlash; - muammoli o‘qitish muqobil tizimini qurish; - maxsus fanlardan metodik qo‘llanma yaratish; - o‘qituvchida kollej talabalarining faol bilish faoliyatini chaqiruvchi va yo‘naltiruvchi shaxsli ëndashuvlar bo‘lishi zarur. “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” modulini o‘qitishda muammoli dars ishlab chiqish va uni o‘tkazish uchun o‘qituvchiga mo‘ljallangan besh bosqichli metodik tavsiyalarni keltiramiz. A . Muammoli darsning vazifasi: – “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” modulining BKMlarini egallash; – talabalarda aqliy amal (tahlil, sintez, analogiya, takqoslash, umumlashtirish va hokazo) larni faollashtirish va rivojlantirish; – kreativlik (ijodkorlik)ni rivojlantirish; – talabalari loyihaviy, tadqiqotga

– axborot(matnli, vizual va hokazo) bilan ishlash; – kuzatish; – modellashtirish. G. Talabalar bilan ishlash shakllari: – suhbat(evristik, munozara, tortishuv va hokazo); – ma’ruza; – ekskursiya; – guruhda nazariy ish. D. Dars bosqichlari: – motivasiya. Muammoli vaziyatni yaratish; – farazlar tashlash va ularni o‘quv xona taxtasigaëzish; – tadqiqot (nazariy, amaliy); – axborot almashinish(guruhda ishlash mobaynida). Ishni taqdim etish. – axborotni qayta ishlash(qimmatli axborotlarni ajratish, avval aytilgan farazni tasdiqlash ëki uni rad etish); – darsga yakun yasash. Muammoni yechish variant(lar)i; – refleksiya (o‘z ruhiy holati haqida o‘ylash, xaël surish, fikr yuritish, uni tahlil qilishga moyillik); – uyga vazifa berish. “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” moduli bo‘yicha o‘qituvchi

“XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” modulini o‘qitishda muammoli o‘qitishni amalga oshirish jaraëni, o‘zi muammo bo‘lgan: “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” modulini o‘qitishda muammoli ta’lim texnologiyalaridan foydalanish uchun o‘qituvchilar qanday tayërgarliklardan o‘tishlari kerak?” degan juda muhim masalani ko‘taradi. “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” moduli o‘qituvchisi o‘qitish mazmunini tushuntirishi, shu bilan birga tadqiqot metodlarini yaxshi egallagan bo‘lishi kerak. Muammoli vaziyat asosidagi o‘qitishda tashkilotchi rolida chiqa turib, o‘qituvchi talabalar uchun tayër bilimlar manbaasi, uni tashuvchisi va direktivi emas, balki ko‘proq rahbar va hamkor bo‘lishi mo‘ljallanadi. “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” moduli bo‘yicha muammoli darslarga tayërlanish mobayn

O‘qituvchini “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” modulini o‘qitish jaraënida «ikkinchi» o‘ringa joylashtirish, uni mavqeini qisman yo‘qotadi degani emas. Bu faqat rasman talabadan keyingi «ikkinchi» o‘rin. O‘qituvchi “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” moduli bo‘yicha tashkil etilaëtgan mashg‘ulot «sahna»sida talabaga nisbatan kam ko‘rinsada, u asosiy qahramondir. Talabada hosil bo‘laëtgan va paydo bo‘lmaëtgan barcha xususiyatlar o‘qituvchiga bog‘liq. Lekin, agar o‘qituvchi talabalarda kuch va ijodiy imkoniyatlarni chiqarib, ularni yaxshi tashkil etilgan tarbiya jaraënida foydalana olsa, u holda ta’lim muassasasi sahnasining bosh aktëri, shuningdek rejissyori rolini yetarlicha mos bajaradi. Bu yerda an’anaviy va muammoli o‘qitish texnologiyalaridagi o‘quv jaraënining mantiqiy tahlili

ko‘nikma va malakalarni ishlab chiqish tekshirish O‘qitish natijalarini tekshirish va tahlil qilish. Faoliyatni baholash Muammo yechimining to‘g‘riligini umumlashtirish Muammoli o‘qitish metodini maxsus fanning umumlashtirilgan bilimlarini – tushuncha, qoida, qonun, sabab-oqibatli va boshqa mantiqiy bog‘lanishlarni o‘zlashtirish uchun qo‘llash mumkin. U “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” modulidan bilim olaëtgan va izlash masalalarini yechishda bevosita kerak bo‘ladigan aqliy faoliyat usuli hamda yo‘llariga kollej talabalarini maxsus o‘qitish masalasi qo‘yilganda zarur bo‘ladi. Odatda, “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” moduli bo‘yicha dastlabki dars muammolidir, chunki ular o‘zlaridan avval o‘rganilgan o‘quv moduliga oid nazariy va amaliy holatlarga nisbatan yangilariga egadirlar.

Muammoli o‘qitish talabalarni o‘rab turgan borliqni bilish metodlari bilan qurollantiradi, maqsadga muvofiq kuzatish ko‘nikma va malakalarni rivojlantiradi, ularni asoslash orqali asosiy qonuniyatlarni umumlashtirish va xulosa qilish qobiliyatlarini tarbiyalaydi, ularda mumkin bo‘lgan tadqiqot ishiga qiziqishni uyg‘otadi. Talabalar “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” modulidan o‘rganilgan holatlarning mohiyatini tezroq anglaydilar va asoslangan javoblar beradilar. Ularda “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” moduliga nisbatan bilish talablari va qiziqishlari rivojlanadi, maxsus fanlarga oid materiallarni egallashda ularning bilish faoliyati faollashadi, kasbiy faoliyatga zarur bo‘lgan bilimlarni egallaydilar, bilimlarida ishonch va qat’iylik tarbiyalanadi, chunki farazlarni o‘rtaga tal

- “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” moduli o‘qituvchisida predmet mavzusini muammoli o‘rganishga vaqti bor; - “XX asrning 70-80 yillar romanchiligi” moduli o‘qituvchisi mos o‘qitish metodlarini yaxshi egallagan bo‘lsagina foydalanish maqsadga muvofiq. II BOB MUAMMOLI TA’LIM TEXNOLOGIYASINING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Muammoli ta’lim texnologiyasining o‘ziga xosliklari. Ijtimoiy hayotdagi jiddiy o‘zgarishlar bugungi kunga kelib ta’lim jarayoniga ham zezilarli ta’sirini ko‘rsatmoqda. “O‘quvchilarga ta’lim va tarbiya berishda ko‘piroq samaraga ega bo‘lish uchun o‘tmish allomalarimizning g‘oya va qarashlaridan foydalangan holda innovatsion va axborot texnologiyalarini qo‘llash zarur” 4. Ma’lumki, ta’lim turlari jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy birlikda rivojlanib o‘zgarib kelgan. O‘rta asrlard

Muammoli o‘qitish unsurlarini Suqrotning evristik suhbatlarda, J.J.Russo Emill uchun ishlab chiqilgan darslarda ko‘rib chiqish mumkin. Ayniqsa, bu g‘oyaga K.D.Ushinskiy aniqlik kiritgan. Masalan, u shunday yozadi: «Mexanik kombinasiyalarni aqliy harakatlarga o‘tkazishning barcha yosh davrlari, ayniqsa, bolalikda eng yaxshi usuli Suqrot nomi bilan qo‘llanadigan va uning nomi bilan ataluvchi Suqrot metodidir. Suqrot o‘zining fikrlarini tinglovchilarga majburan singdirmadi, biroq qanday fikrlar bir-biriga qarama-qarshi turishi, ularning miyada kam aks etadiganlarini bilar edi. Shuning uchun bu fikrlarni savollar yordamida hosil qilishga harakat qilar edi» 5. Yaqin XX asrga kelib esa, dars bayonining keskin kuchayishi, hayot bilan bog‘lashning yaxshilanganligi, ko‘rsatmalilikning qo‘llanilishi

muammoli ta’lim (A.M. Matyushkin, T.V. Kudryavsev, M.I. Maxmutov, I.Ya. Lerner) nazariyasi ishlab chiqildi. Mummoli ta’limning ta’lim jarayonida salmoqli o‘rin egallagan muammoli (aq`liy hujum) dars, munozarali (ilmiy munozarali va erkin fikrlash) darslari muammoli ta’lim texnologiyalariga misol bo‘ladi. Mazkur darslarning o‘ziga xos jihati dars davomida vujudga keltirilgan muammoli vaziyatlarga asoslanadi. Muammoli ta’lim deyilganda, o‘qituvchi rahbarligida muammoli vaziyat vujudga keltirilib, mazkur muammo o‘quvchilarning faol mustaqil faoliyati natijasida bilim, ko‘nikma va malakalarni ijodiy o‘zlashtirish va aqliy faoliyatni rivojlantirishga imkon beradigan ta’lim jarayonini tashkil etish nazarda tutiladi. Muammoli ta’limning muvaffaqiyati quyidagi omillarga bog‘liq: 1.O‘quv materialin

olimlarning turli nuqtai nazarlarini taqqoslash, shuningdek, ularning qiziqishlarini orttirish maqsadida dars davomida yangi dalillarni ma’lum qilish, mazkur dalillarning fan-texnika rivoji uchun ahamiyatini yoritish, ajablanarli dalillarni, qiziqarli biologik masalalarni bayon etish orqali vujudga keltiriladi. Muammoli vaziyatlarni hal etishda o‘qituvchi o‘quvchilar faoliyatini fikr yuritishning mantiqiy operatsiyalari: tahlil, sintez, taqqoslash, analogiya, umumlashtirish, tasniflash va xulosa yasashga yo‘naltiradi. Muammoli vaziyatlardan o‘quv jarayonining barcha bosqichlarida: yangi mavzu bayoni, mustahkamlash va bilimlarni nazorat qilishda muvaffaqiyatli foydalanish mumkin. Muammoli vaziyatlar tizimi muvaffaqiyatli yaratilgan hollarda mazkur mavzuni muammoli dars shaklida o‘qtish tavs

O‘quv muammolarini hal etishda o‘quvchilar tomonidan avval o‘zlashtirgan bilimlariga ijodiy yondasa oladigan, yangi bilimlarni egallash ko‘nikmalarini o‘zida mujassamlashtirgan; bilimlarni ijodiy o‘zlashtirish va amalda qo‘llanish malakalarini shakllantira olgan; izlanuvchanligi, qiziqishi, motivlari, mantiqiy tafakkuri, ijodiy faoliyati, aqliy kamoloti, zakovatini rivojlantirishdan iboratligini alohida qayd etib o‘tish zarurdir. Muammoli darslarni keyingi yillarda yangi nom bilan («Tafakkur bo‘roni» B. R. Qodirov), (”Miyaga hujum”, ”Fikrlar to‘qnashuvi”, ”Fikrlar jangi maydoni” V. M. Karimova, F. A. Akramova), (”Aqliy hujum” J. G‘. Yo‘ldoshev) nomlari bilan atash an’anasi shakllangan. Muammoli - qidiruv uslublari muammoli ta’lim jarayonida qo‘llaniladi. Bu uslublardan foydalayaishda o‘qit

shakllarni aytadilar. Aytganlari to‘g‘ri ekanligini mustaqil isbotlashga harakat qiladilar. Shu bilan birga yangi bilimlarni o‘zlashtirishda mustaqil ravishda oldinga siljishni amalga oshiradilar. Agar evristik suhbatda bunday taxminlar yangi mavzuning faqatgina biror qismiga aloqador bo‘lsa, muammoli-qidiruv suhbatda talabalar muammoli vaziyatning butun bir tizimini echadilar, shuning uchun ham bu suhbatlarning farqi shartli va faqatgina, muammoli vaziyatda qo‘llanish tadbirlariga taalluqlidir. Ta’limning muammoli-qidiruv uslublarida ko‘rgazmali qo‘llanmalardan esda saqlashni faollashtirish maqsadida emas, balki darsda muammoli vaziyatni yaratadigan eksperimental masalalarni qo‘yish uchun foydalaniladi. Bundan tashqari, keyingi paytda rasmlar va chizmalar tizimi ko‘rinishida muayyan o‘quv

rivojlanganlikning ko‘rsatkichi-yuqori darajadagi fikrlash qobiliyatining mavjudligidir. Rivojlantiruvchi ta’lim deb, ya’ni umumiy va maxsus rivojlanishga olib keladigan shunday ta’limni hisoblash mumkinki, unda o‘qituvchi fikr yuritishning qonuniy rivojlanishini bilishga tayangan holda, maxsus pedagogik vositalar yordamida o‘z talabalarini fan asoslarini o‘rganish jarayonida fikrlash qobiliyati va bilish ehtiyojini shaklllantirshga oid maqsadga yo‘naltirilgan ish olib boradi. Bunday ta’lim muammoli ta’lim hisoblanadi. 7 Pedagogik adabiyotlarda muammoli ta’limga bir qancha tavsiflar berilgan. Muammoli ta’lim deganda V.Okon “muammoli vaziyatlarni tashkil etish, muammoni shakllantirish, muammoni hal etishda talabalarga zarur yordam ko‘rsatish, mazkur yechimlarni nazorat qilish va nihoyat, eg

asoslash va isbotlash, shuningdek yechimlarning to‘g‘riligini tekshirish yo‘li bilan hal qilishga oid o‘quv-bilish faoliyatidir”,–degan nazariy tushunchani ilgari suradi. N.N. Azizxo‘javaning fikricha, muammoli o‘qitishning mohiyatini o‘qituvchi tomonidan talabalarning o‘quv ishlarida muammoli vaziyatni vujudga keltirish va o‘quv vazifalarini, muammolarini va savollarini hal qilish orqali yangi bilimlarni o‘zlashtirish bo‘yicha ularning bilish faoliyatini boshqarish tashkil etadi. N. F. Saxratov muammoli ta’lim deganda, “muammoli vaziyatlarni yaratish va muammolarni hal etishni izlab topishni boshqarishni hisobga olish uchun real ijodiy jarayonni modellashtirish asosi sifatida yuzaga chiqadigan ta’lim metod va vositalari tizimi”ni tushunadi. Muammoli ta’limning bosh maqsadi: 1. Talabalarni

Muammo javobi bevosita mavjud bilimda bo‘lmagan va yechish usuli no‘malum bo‘lgan masala. Shuning uchun ham muammoni quyish va hal qilish maajud bilimlar doirasidan chetga chiqishni, yangicha yechish usuli, metodlarini qidirishni talab etadi (Falsafa: qomusiy lug‘at). Muammo uch tarkibiy qismdan iborat: ma’lum (berilgan vazifa asosi-da), nomalum (ularni topish yangi bilimlarni shakllantirishga olib kela-di) va avvalgi bilimlar (talabalar tajribasi).O‘quv muammosining muhim belgilari quyidagilar iborat : • yangi bilimlarni shakllanpshrishga olib keladigan noma’lumning bo‘lishi; • talabalarda noma’lumni topish yo‘lida iqtidorni amalga oshirshi uchun zarur bo‘lgan muayyan bilim zahirasining bo‘lishi. Faraz – (yun. hupothesis – asos)- o‘rganlayotgan hodisaning sabablari va xususiyatlarini tush

Insonning muammoli vaziyatlar sharoitidagi produktiv bilish faoliyati bosqichlarining muayyan izchilligi psixologiya fani tomonidan belgilab berilgan: muammoli vaziyat muammoni uning hal qilish usullarini izlash muammoni hal etish. Muammoli savol. Talabalarda intellektual qiyinchiliklar tug‘diradigan savollargina muammoli sanaladi, chunki ularning javobi talabalarning ilgarigi bilimlarida ham, o‘qituvchi tomonidan berilgan axborotlarda ham bo‘lmaydi. Shunday xususiyatlarga ega bo‘lgan savollarni pedagoglar ilgari ham uchratganlar va ularni “mushkul savollar” deb ataganlar. Savol quyidagi holatda muammoli bo‘ladi: u ilgari o‘zlashtirilgan tushuncha va tasavvurlar bilan, ma’lum o‘kuv vaziyatida o‘zlashtirish zarur bo‘lgan tushuncha va tasavvurlar bilan mantiqiy bog‘langan bo‘lishi; o‘zida bi

chiqib, muammoli o‘qitish texnologiyalarining o‘ziga xos jihatlarini quyidagicha tasnif etish mumkin: Qo‘llanish darajasi bo‘yicha: filologik. Boshqarilishiga ko‘ra: kichik guruhlar tizimi. Tashkil etish shakliga ko‘ra: guruhli. Qo‘llaniladigan metodiga ko‘ra: muammoli. Zamonaviylashtirishga yo‘nalganligiga ko‘ra: talabalar faoliyatini faollashtirish va jadallashtirish. Ta’lim oluvchilarni qamrab olishiga ko‘ra: ommaviy. Ko‘rinib turibdiki, muammoli o‘qitish – ikki tomonlamali jarayon: bir tomondan, bu muammoli o‘qitish (o‘qituvchi faoliyati sohasi), ikkinchi tomondan, muammoli o‘qish(talabalar faoliyati sohasi). Muammoli o‘qitishbu o‘qituvchining o‘quv muammosini qo‘yish va muammoli vaziyatlarni yaratish, mazkur o‘quv muammolarini hal etishda talabalarning o‘quv faoliyatini boshqarish fao

“XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” modulini muammoli o‘qitish texnologiyasining asosiy vazifasi – talabalarning mazkur modulga oid bilimlar tizimini va aqliy faoliyat usullarini samarali o‘zlashtirishlariga yordam berish, ularda olgan bilimlarni kasbiy faoliyatlarida paydo bo‘ladigan yangi vaziyatlarda ijodiy qo‘llay olish, maxsus fanga oid o‘quv muammolarini yechish ko‘nikmalarini hosil qilish, mustaqil bilim orttirish qobiliyatlarini singdirishdan iborat. Muammoli o‘qitish texnologiyasi “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” modulini o‘qitish jarayonida talabalarning fikrlari tushunchlarini aniqlash imkonini beradi. Bu texnologiya talabalar vaziyatli masalani izlash faoliyatiga ega bo‘lgandagina, muammoni ifodalash va yechishga tayyorlangandagina samarali bo‘ladi. “XX asrning 70-80-y

yoki rad etish, talabalarga «yordam so‘rab» murojaat etish va boshqalar) orqali ularni ijodiy fikrlashga va munozaraga chorlaydi. “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” modulini o‘qitishdagi muammoli metodlar – muammoli vaziyatlar yaratishga, talabalarning “Deviant xulq – ijtimoiy pedagogik muammo sifatida” modulidan bilimlarini faollashtirishni talab etadigan, murakkab masalalarni izlash va yechishga, tahlilga, alohida faktlar ortida hodisa va qonunlarni ko‘ra olishlariga asoslangan metodlardir. Muammoli ta’lim texnologiyalarida muammoli vaziyat yaratish, savollarni to‘g‘ri qo‘ya bilish va ularning yechimini guruh bilan birga va yakka holda izlash katta ahamiyat kasb etadi. Muammoli o‘qitish jarayonini qurish uchun mos ravishdagi muammoli vaziyatlarni oldindan ko‘zda tutilgan va tizimli y

“XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” modulini muammoli o‘qitishda o‘qituvchi aniq o‘quv maqsadlariga yo‘naltirilgan savollar va topshiriqlar ishlab chiqishi lozim. Muammoli savollarni hal etishda yoki topshiriqlarni bajarishda talabalarning aniq maqsadga yo‘naltirilgan harakatiga turtki beradi va jarayonni nazorat qiladi. Talaba esa, o‘z ta’limining faol qatnashchisi bo‘lib qoladi. Muammoli o‘qitishning mohiyati shundaki, talabalar o‘zlari muammoni mustaqil yechishlari kerak. Shu sababli ham, “Deviant xulq – ijtimoiy pedagogik muammo sifatida” modulidan o‘quv materiallari va topshiriqlar tizimi shunday tuzilishi kerakki, ular asosan mustaqil fikr yuritishga va o‘rganishga qaratilishi lozim. “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” modulini talabalar tomonidan o‘zlashtirish maqsadiga yo‘nal

kerak. Ushbu holatda talaba qanday muammo borligi va qo‘yilayotgan muammoning mohiyati nimada ekanini aniqlashi lozim, muammoni hal etishdagi o‘zining roli va bunda o‘zini qanday tutishi kerakligini belgilashi kerak. “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” modulidan muammoli vaziyatni qo‘yish: tayyorlov, tanishuv, tahlil va yakuniy qaror qabul qilish kabi bosqichlarga bo‘linadi. Tayyorlov bosqichida o‘qituvchi maqsadni belgilab, kerakli vaziyatni rejasini ishlab chiqadi, ya’ni: a) beriladigan vazifalar “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” moduli nazariy kursining mantiqan davom ettirishi va talabalarning kelgusidagi kasbiy ehtiyojlariga muvofiq bo‘lishi kerak; b) qo‘yilayotgan muammo murakkabligi talabalarning imkoniyatlari darajasida bo‘lishini hisobga olishi kerak, ya’ni talaba bir tomo

romanchiligi” modulidan o‘quv jarayonini bunday tashkil etish, talabalarda reproduktiv fikrlashni emas, balki ularning ijodiy va mustaqil fikrlashini shakllantiradi. Ana shunday mashg‘ulot o‘tkazish ijtimoiy pedagogika fanida juda muhim hisoblanadi. “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” modulini muammoli o‘qitish texnologiyasining blok-sxemasi quyidagicha bo‘lishi mumkin (2.1.1-rasm). “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” modulini muammoli o‘qitish jarayonida o‘qituvchi, avvalo mazkur modul bo‘yicha muammoli vaziyat yaratadi, mavzu muammosiga oid savollar qo‘yadi, muammoli vaziyatni tashkil etadigan masalalar va topshiriqlarni taklif etadi, kichik guruhlarda muammoli vaziyatni ijodiy yechishga qaratilgan muhokamani uyushtiradi, xulosalarining to‘g‘riligini tasdiqlaydi. Talabalar oldingi

“ XX asrning 70-80-yillar romanchiligi ” modulini muammoli o‘qitishning blok-sxemasi. “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” moduli da tashkil etilgan muammolilik, an’anaviy didaktikaning tamoyillari va qoidalarini inkor qilmaydi, balki ularga tayangan holda ularni takomillashtiradi. M odul ga muammoli yondashishni joriy etishdan maqsad, uni o‘qitish jarayoniga talabalarning ijodiy fikrlashini, mustaqil ishlashini bilim olishini faol rivojlantiradigan metodlar va usullar bilan to‘ldirishdir. Moduli ni o‘qitish metodikasiga doir o‘tkazilgan izlanishlar, talabalarda kasbiy bilim va ko‘nikmalarni shakllantirishda, ularning bilim imkoniyatlari, ijodiy qobiliyatlari va amaliy o‘rganish darajalarini rivojlantirishda muammoli o‘qitish texnologiyasi yaxshi natija, ya’ni ijobiy samara berishini ko

Maxsus o‘quv moduli dasturlariga muvofiq o‘tiladigan ma’ruza, amaliy mashg‘ulot va laboratoriya darslari uchun tuzilgan tarqatma materiallarda keltirilgan muammoli topshiriqlarga mos talabalar mustaqil ravishda tayyorlab keladigan savollari ifodalanib mashg‘ulotlarni tashkil etish, ularning ijodiy fikrlashini uyg‘otishda muhim ahamiyat kasb etadi. Talabalarni fikrlashga majbur etadigan ba’zi savollarni tavsiflaymiz. Savollarni muhokama etish o‘qituvchi uchun ham fikrlash yo‘nalishini belgilovchi yo‘llanma sifatida foydalidir. Avvaldan tayyorlangan savollar va muammoni yechish jarayonida tuzilgan savollarni muhokama qilaylik. Masalan, “XX asrning 70-80-yillar romanchiligidagi eng xarakterli romanlari sanab bering va ularni mavzusi jihatdan gurihlang ?”. Bu savol umumiy bo‘lib, unga javob be

muhokama tugallanadi, degan fikr noto‘g‘ri bo‘lib, guruhda bildirilgan ijodiy fikr muloqot tarzda tadqiq etilishi lozim. Yuqori samaradorlikka erishishni ta’minlovchi asosiy sabablarning birinchisi, talabalarning ijodiy guruhiga nisbatan faolroq shaxslar qo‘shiladi va ularning muammoli masalani yechishda qatnashishi katta samara keltiradi. Ijodiy fikrlashni tashkil etishning yuqorida tavsiya etilgan tizimda talabalar fikrlash va ijodiy qobiliyatni rivojlantirish va namoyon etish, guruhda muvaffaqiyatli ishlash kabilardan unumli foydalanadilar. Muammoli o‘qitishda “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” moduli o‘qituvchisining faoliyati quyidagilardan iborat bo‘lishi kerak: - talabalar e’tiboriga mavzu bo‘yicha muammoli savollar havola etadi; - ushbu savollarni yechimini topishga yo‘nalish b

- yangi egallangan bilimlari to‘g‘risida xulosa va fikrlar bildiradi; - to‘g‘ri yechimni izlaydi; - mavzu bo‘yicha ko‘proq ma’lumotga ega bo‘ladi; - berilgan taklif, yechimlar hamda xulosalarni takrorlash orqali bilimlarini mustahkamlaydi; - modulga doir nazariy bilimlarini amaliyotda qo‘llashga yo‘naltirilgan topshiriqlarni bajaradi. “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” moduli dan o‘tkazilayotgan muammoli o‘qitish samaradorligi o‘qituvchi va talabalarning o‘zaro hamkorlik faoliyatiga bog‘liq. Muammoli o‘qitish talabalarning ilmiy-izlanuvchanlik qobiliyatini shakllantiradi, ularning bilim olish faolligini oshiradi. Muammoli o‘qitishni “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” moduli o‘qituvchisi shunday tashkil etishi talab etiladiki, bunda talaba notanish bilimni o‘zlashtirishi uchun nima

O‘qituvchi muammoli savollar qo‘yib, talabalarning muhokamada faol ishtirok etishini ta’minlaydi. Talabalarning muammoni yechish jarayonida qatnashish imkoniga qarab, muammoli o‘qitishni turli darajada tashkil etishi mumkin. Birinchi bosqich. O‘qituvchi muammoni to‘liq yoritadi va uning yechimini topib beradi; qarshi savollar yordamida talabalarni fikrlashga majbur etadi. Ikkinchi bosqich. O‘qituvchi muammoni qo‘yib, uning mazmunini ifodalaydi. Keyin talabalarni muammo yechimini mustaqil izlashga yo‘naltiradi. Uchinchi bosqich. O‘qituvchi muammoni bayon etmaydi, balki muammoli vaziyat yaratadi. Talabalar mustaqil fikrlab, muammoli vaziyatdan chiqish yo‘lini topadilar. To‘rtinchi bosqich. Bunda o‘qituvchi izlanish sohasini belgilaydi xolos, muammoga “yaqinlashib boradi”, lekin uning mazmuni

bilimlarni qo‘llanish ko‘nikmalarini yaratish, diqqat va tasavvurni rivojlantirish qobiliyatlari shakllantiriladi. Pirovardida bularning barchasi bilim orttirish faolligini rivojlantirishga ko‘maklashadi. “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” moduli dan o‘quv muammolarini qo‘yish jarayonini yengillashtirish uchun quyidagi qoidalarga amal qilish zarur: - muammoni yechish yo‘li bilan o‘zlashtiriladigan yangi bilimlar bevosita bog‘liq bo‘lgan, ilgari o‘zlashtirilgan bilimlarni yuzaga chiqarmasdan turib, muammoni qo‘yish mumkin emas; - muammoli topshiriqlarni tashkil etishdan avval talabalarning sabab-oqibat o‘rtasidagi bog‘lanishlarni aniqlash usullarini bilishlariga ishonch hosil qilish kerak; - o‘qituvchi talabalar tushuna oladigan muammolarnigina qo‘yishi kerak; - muammoni samarali yechis

yangi bilimlarini o‘zlashtirishda mustaqil ravishda oldinga siljishni amalga oshiradilar. Agar evristik suhbatda bunday taxminlar yangi mavzuning faqatgina biror qismiga aloqador bo‘lsa, muammoli-qidiruv suhbatda talabalar muammoli vaziyatning butun bir tizimini hal qiladilar. Ta’limning muammoli-izlash uslublarida ko‘rgazmali qo‘llanmalar esda saqlashni faollashtirish maqsadida emas, balki darsda muammoli vaziyatni yaratadigan eksperimental masalalarni qo‘yish uchun ishlatiladi. Bu usulda talabalarning mustaqil fikrlashining ustuvor sabablarini aniqlash oson ko‘chadi. Muammoli-izlash uslublari ko‘proq ijodiy bilim faoliyati ko‘nikmalarini rivojlantirish maqsadida qo‘llaniladi. Ular talabalarning bilimni chuqur anglashiga, mustaqil egallashiga yordam beradi. Bu uslublar, ayniqsa, quyidagi

Yuqorida keltirilgan izlanish ishlarimiz natijalaridan kelib chiqib “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” moduli ni muammoli o‘qitish bo‘yicha quyidagi tavsiyalarni berish mumkin: - muammoli o‘qitishning uchta imkoniyati mavjud: muammoli vaziyatni yaratish, keltiruvchi muloqot, “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” moduli o‘qituvchisi tomonidan, motivasiyadan foydalanib dars mavzusini tayyor holda ma’lum qilish; - modul ni muammoli o‘qitishda darsni tashkil etishning: frontal, guruhiy va yakkama-yakka ko‘rinishlaridan foydalanish mumkin; - muammoli o‘qitishning to‘liqlik darajasini: muammoni o‘qituvchi tomonidan qo‘yilishi va talabalar tomonidan hal qilinishi; talabalar tomonidan muammo mustaqil holda yoki o‘qituvchi bilan birga hal qilinishi; muammoli vaziyatni o‘qituvchi ifodalashi, mu

- M odul ni muammoli o‘qitishda darsni borishi: muammoli vaziyatni yaratish, aqliy masalani qo‘yish, qo‘yilgan masalani xarakterlaydigan turli sharoitlarni o‘rganish, uning sharoitlarini modellashtirish imkoniyatlarini muhokama qilish yoki soddaroq, ko‘rgazmaliroqlariga almashtirish, qo‘yilgan masalani yechish jarayoni, olinadigan masala yechimini tadqiq etish, uning natijalarini muhokama qilish, yangi bilimlarni hosil qilish, o‘zlashtirishda maxsus tanlangan o‘quv masalalarini yechish orqali yangi bilimlarni qo‘llash, qo‘yilgan dastlabki muammoli vaziyat doirasida masala yechimlarini imkoni bor umumlashtirishlarini muhokama etish, olingan masala yechimlarini o‘rganish va boshqa yechish usullarini izlash, yakuniy bosqichda o‘quv materiali mazmunida, muammoni yechish usullarida, natijada ah

degan xulosa noto‘g‘ri, albatta. Uning o‘quv materialini qandaydir qismini o‘qituvchining oddiy bayoni yordamida, talabalarning darslik va qo‘llanmalar orqali materialni mustaqil ishlashi yordamida ham o‘rganilishi mumkin. 2.4. Muammoli o‘qitish texnologiyasi asosida “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” modulini o‘qitishda nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ning ta’limning ijtimoiylashuvi bo’limida ko’rsatib o’tilgan talabalar-yoshlarning adabiy-estetik dunyo q arashini boyitish, ularda go’zallik tuy g’ ularini q aror toptirish adabiyotning tarixiy va nazariy xususiyatlarini jamiyatimizda olib borilayotgan ishlar or q ali amalga oshirishga q aratilganiligi bilan belgilanadi. Adabiy-estetik q adriyatlarning milliy va umumbas

ijodkor uslubi, badiiy obraz, adabiy qahramon ruhiyati kabilar to’g’risida ma’lumotga ega bo’ladilar. Mazkur fan falsafa, tarix, etika va estetika, san’atshunoslik yo’nalishidagi fanlar bilan uzviy bog’langan. O’quv fanining maqsadi va vazifalari “O’zbek romanchiligi” fanini o’ q itishning ma q sadi shuki, badiiy adabiyot tarixi va adabiy-nazariy tafakkur tadrijining shaxs va jamiyat h ayotidagi o’rni va a h amiyatini ko’rsatib berish, talabalarning adabiy-estetik tafakkurini, yuksaltirish, ilmiy musho h adaning vujudga kelishi ko’nikmalarini h osil q ilish, faol ijodkorlik ru h i va mas’uliyatini shakllantirishdan iborat. Shu ma’noda quyidagi vazifalar muhimdir: - O`zbek romanchiligida yaratilgan asarlarni o`rganish, tadrijiy taraqqiyotini tushuntirish; - O`zbek adabiyoti rivojining asosi

Fanning bosh q a fanlar bilan o’zaro bo g’ li q ligi-tilshunoslik, folklor, estetika, falsafa, psixologiya, san’atshunoslik sosiologiya kabi fanlardagi umumiy q onuniyatlar bilan bo g’ li q ligi kuzatiladi. Dasturda ko’rsatilgan mavzular ma’ruza, seminar shaklida olib boriladi, shuningdek, fanning dolzarb masalalari talabalarga musta q il ish sifatida o’zlashtirish uchun beriladi. Fan zamonaviy pedagogik texnologiyaning turli metodlari or q ali o’tkaziladi. “O’zbek romanchiligi” fanini o’zlashtirishda o’qitishning ilg’or va zamonaviy usullaridan foydalanish, yangi informasion-pedagogik texnologiyalarni tatbiq qilish muhim ahamiyatga egadir. Dasturda ko’rsatilgan mavzular ma’ruza, amaliy mashg’ulot, seminar mashg’ulotlari shaklida olib boriladi, shuningdek, fanning dolzarb masalalari talaba

 faol va muammoli o’qitish uslubidan foydalaniladigan o’quv mashg’ulotlari;  masofaviy ta’lim. joriy nazorat (JN) – talabaning fan mavzulari bo’yicha bilim va amaliy ko’nikma darajasini aniqlash va baholash usuli. Joriy nazorat fanning xususiyatidan kelib chiqqan holda amaliy mashg’ulotlarda og’zaki so’rov, test o’tkazish, suhbat, nazorat ishi, uy vazifalarini tekshirish va shu kabi boshqa shakllarda o’tkazilishi mumkin; oraliq nazorat (ON ) – semestr davomida o’quv dasturining tegishli (fanlarning bir necha mavzularini o’z ichiga olgan) bo’limi tugallangandan keyin talabaning nazariy bilim va amaliy ko’nikma darajasini aniqlash va baholash usuli. Oraliq nazorat bir semestrda bir marta o’tkaziladi va shakli (test) o’quv faniga ajratilgan umumiy soatlar hajmidan kelib chiqqan holda belgil

“ O‘zbek romanchiligi ” fani bo’yicha talabalarning semestr davomidagi o’zlashtirish ko’rsatkichi 100 ballik tizimda baholanadi. Ushbu 100 ball baholash turlari bo’yicha quyidagicha taqsimlanadi: Ya.N.-15 ball, qolgan 35 ball esa J.N.-17 ball va O.N.-18 ball qilib taqsimlanadi. BALL BAHO TALABALARNING BILIM DARAJASI 86-100 A`lo Xulosa va qaror qabul qilish. Ijodiy fikrlay olish. Mustaqil mushohada yurita olish. Olgan bilimlarini amalda qo’llay olish. Mohiyatini tushuntirish. Bilish, aytib berish. Tasavvurga ega bo’lish. 71-85 yaxshi Mustaqil mushohada qilish. Olgan bilimlarini amalda qo’llay olish. Mohiyatini tushuntirish. Bilish, aytib berish. Tasavvurga ega bo’lish. 55-70 qoniqarli Mohiyatini tushuntirish. Bilish, aytib berish. Tasavvurga ega bo’lish 0-54 qoniqarsiz Aniq tasavvurga ega b

ON va YaN turlari kalendar tematik rejaga muvofiq dekanat tomonidan tuzilgan reyting nazorat jadvallari asosida o’tkaziladi. YaN semestrning oxirgi 2 haftasi mobaynida o’tkaziladi. JN va ON nazoratlarda saralash balidan kam ball to’plagan va uzrli sabablarga ko’ra nazoratlarda qatnasha olmagan talabaga qayta topshirish uchun, navbatdagi shu nazorat turigacha, so’nggi joriy va oraliq nazoratlar uchun esa yakuniy nazoratgacha bo’lgan muddat beriladi. Talabaning semestrda JN va ON turlari bo’yicha to’plagan ballari ushbu nazorat turlari umumiy balining 55 foizidan kam bo’lsa yoki semestr yakuniy joriy, oraliq va yakuniy nazorat turlari bo’yicha to’plagan ballari yig’indisi 55 baldan kam bo’lsa, u akademik qarzdor deb hisoblanadi. Talaba nazorat natijalaridan norozi bo’lsa, fan bo’yicha nazora

savollar dekanat tomonidan tasdiqlangan shaklda bo‘lishi zarur. 2 Talabalarning mustaqil ta’lim topshiriqlarini o’z vaqtida va sifatli bajarishi va o’zlashtirish. 8 0-8 3 Jadval asosida o‘tkaziladi va belgilangan savollar dekanat tomonidan tasdiqlangan shaklda bo‘lishi zarur. 27 0-27 Jami ON ballari 35 35 Talabalarning JNda to`playdigan ballarning namunaviy mezonlari T/n KO`RSATKICHLAR JN bali Mak. ball J.N-1-2 1 Darslarga qatnashganlik va o’zlashtirishi darajasi. Amaliy mashg’ulotlardagi faolligi, amaliy mashg’ulot daftarlarining yuritilishi va holati 35(17+18) 35(17+18) 2 Amaliy topshiriqlarining o’z vaqtida va sifatli bajarilishi. Mavzular bo’yicha uy vazifalarini bajarilish va o’zlashtirishi darajasi. 28(14+14) 0-28 (14+14) 3 Yozma nazorat ishi yoki test savollariga berilgan javoblar 7

Nazariy savollar fan bo’yicha tayanch so’z va iboralar asosida tuzilgan bo’lib, fanning barcha mavzularini o’z ichiga qamrab olgan. Har bir nazariy savolga yozilgan javoblar bo’yicha o’zlashtirish ko’rsatkichi 0-6 ball oralig’ida baholanadi. Talaba maksimal 30 ball to’plashi mumkin. Yozma sinov bo’yicha umumiy o’zlashtirish ko’rsatkichini aniqlash uchun variantda berilgan savollarning har biri uchun yozilgan javoblarga qo’yilgan o’zlashtirish ballari qo’shiladi va yig’indisi talabaning yakuniy nazorat bo’yicha o’zlashtirish bali hisoblanadi. Dasturning informasion-metodik ta’minoti . Dasturdagi mavzularni o’tishda ta’limning zamonaviy metodlaridan keng foydalanish, o’quv jarayonini yangi pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish samarali natija beradi. Bu borada zamonaviy pedagogik te

9 Dediktiv romanlar badiiyati 8 2 2 4 Jami 96 16 30 48 1 -mavzu 70-80-yillar romanchiligi 1.1. Ma’ruza mashg‘ulotining o‘qitish texnologiyasi Vaqti – 80 minut Talabalar soni: 105 nafar O‘quv mashg‘ulotining shakli Muammoli ma’ruza Ma’ruza mashg‘ulotining rejasi 1. Tarixiy romanchilik taraqqiyoti . 2.P.Qodirovning tarixiy romanchilikdagi o‘rni va badiiy mahorati. 3.O.Yoqubovning tarixiy romanlarida shaxs fojeasi talqini. 4. Bu davr zamonaviy romanlarida muhit va xarakter talqini . 5. Davr romanlarida xronotop talqini. O‘quv mashg‘ulotining maqsadi: tarixiy romanlar haqida tushuncha berish, tarixiy shaxs obrazini yaratishda tarix haqiqati va badiiylik, samonaviy romanlarda muhitning xarakterga t’asiri, xronotop talqini haqidagi bilimlarini chuqurlashtirish.. Pedagogik vazifalar: - Tarixiy ro

tushuntirish; - Xronotopning badiiy asardagi o‘rnini izohlash. beradi; - Zamonaviy roman xususiyatlarini tahlil qiladi va xronotop talqinini tushuntiradi. O‘qitish uslubi va texnikasi Binar, esse. O‘qitish vositalari Ma’ruza matni, proyektor, vizual materiallar, doska, bo‘r. O‘qitish shakli Frontal, kollektiv, individual O‘qitish shart-sharoiti Namunadagi auditoriya Ma’ruza mashg‘ulotining texnologik kartasi Bosqichlar, vaqti Faoliyat mazmuni O‘qituvchi Talaba 1-bosqich. Kirish (10 m in.) 1.1. Mavzuning maqsadi, rejasi va o‘quv natijalari bilan tanishtiradi. 1.2. Mashg‘ulotning binar tarzda o‘tishini eslatib, mutaxassis bilan tanishtiradi (mazkur holda “Huquq” kafedrasi o‘qitiuvchisi) 1.3. Roman janri bilan bog‘liq tushunchalar borasida tezkor savol- javob o‘tkazadi. 1.4. Ma’ruza so‘ngida

Yakuniy (15 min.) 3.2. “Men sevgan tarixiy obraz” mavzusida esse yozishni taklif qiladi. 3.3. Mustaqil ishlash uchun vazifa beradi: mavzuga doir glossariy (lug‘at) tuzish. beradi. 3.2. Esse yozadilar. 3.3.Topshiriqni oladilar.. O‘quv materiallari. Muammoli materiallar. 2. 5 . “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” modulini o‘qitishda keys-stadi ta’lim texnologiyasini qo‘llash tajribasi Keyslar metodi ( Case method ) yoki keys-stadi ( case-study ), aniq vaziyatlar analizi (tahlili) metodi bo‘lib, real ijtimoiy, iqtisodiy, biznes vaziyatlar ta’rifidan foydalanuvchi ta’lim texnikasi hisoblanadi. Ta’lim oluvchilardan berilgan vaziyatni tahlil qilish, muammolar mohiyatini anglash, ushbu muammolarning muqobil echimlarini izlash va ular orasidan eng afzalini tanlash talab etiladi. Keyslar real da

faoliyati, unga ta’sir etuvchi omillar yuzasidan batavsil xisobot yozish bo‘ldi. Ma’ruza talabalariga u yoki bu tashkilot to‘qnash kelgan konkret vaziyat ta’rifi ushbu vaziyat tahlil qilinishi va mustaqil ravishda yoki jamoa bo‘lib munozara tashkil etish vositasida uning echimi topilishi uchun berilardi. Keys metodi biznes yo‘nalishidagi ta’lim muassasalarida keng targ‘ib etiladi. Kun sayin ushbu texnologiyaning tarafdorlari ortib bormoqda. XX asrning 50 yillaridan boshlab biznes-keyslar G‘arbiy Evropa mamlakatlarida ommalashadi. Evropaning etakchi biznes maktablari INSEAD , LBS , HEC , LSE , ESADE va boshqalar keys-stadi ta’lim texnologiyasi vositasida dars beribgina qolmay ushbu keyslarni yaratishda ham faol ishtirok eta boshlaydilar. 2000 yillarning ikkinchi yarmidan boshlab keys-stadi

Keys-stadi ta’lim texnologiyasining Rossiya ta’lim tizimiga kirib kelishi XX asrning 70-80 yillariga to‘g‘ri kelsada, amalda ushbu texnologiyaning ta’lim tizimi sharoitida ommalashuvi XXI asrning boshlariga to‘g‘ri keladi. Rossiyada ushbu metodni ishlab chiqish va asoslashga G.A. Bryanskiy, YU.YU. Ekaterinoslavskiy, O.V. Kozlova, YU.D.Krasovskiy, V.YA. Platov, D.A. Pospelov, O.A. Ovsyannikov, V.S. Rapopport va boshqalar hissa qo‘shdilar. Ayni paytda O‘zbekiston ta’lim tizimiga ham keys-stadi ta’lim texnologiyasi muammoli ta’lim texnologilari qatorida kirib kelgan va bugungi kunda eng samarador metodlardan biri hisoblanadi. Keys-stadi ta’lim texnologiyasi – bu ta’limdagi metodik yangilik bo‘libgina qolmay, balki uning ta’lim tizimida keng ishlatilishi zamonaviy ta’lim tizimidagi vaziyatga h

Keys-stadi ta’lim texnologiyasi tarkibidagi keysdagi harakatlar tavsif ko‘rinishida berilishi mumkin, bunda talabadan ushbu tavsifni anglash, ya’ni tavsiflangan vaziyatning natijalari, effektivligi yuzasidan mushohada yuritish talab etiladi. Aks holda ular muammoning echimlari sifatida taklif etiladi. Har ikkala holatda ham amaliy harakatlar modelini ishlab chiqish ta’lim oluvchilarning kasbiy fazilatlarini shakllantirish vositasi sifatida xizmat qiladi. V.YA. Platov keys-stadi texnologiyasining quyidagi afzal va boshqa ta’lim texnologiyalaridan ajralib turuvchi jixatlarini belgilaydi: 1. U yoki bu ijtimoiy-iqtisodiy tizim modelining mavjudligi hamda ushbu model holatining muayyan vaqt birligi ichida ta’lil etilishi; 2. Muammo echimini aniqlashga jamoaviy tarzda erishish; 3. Muammoning ech

ta’lim texnologiyasining asosiy tushunchalari qatoriga “vaziyat” va “analiz”, bu ikki tushunchaning uyg‘unlashuvidan kelib chiqqan “vaziyat analizi” kiradi. Falsafi nuqtai nazardan “vaziyat” atamasi o‘z ichiga bir qator kontekstlarni birlashtiradi. Shuning uchun, ushbu atama yuqori darajadagi barqarorsizlik bilan tavsiflanuvchi va o‘z tarkibida bir qator ziddiyatlarga ega bo‘lgan muayyan holat sifatida izohlanishi mumkin. Vaziyat aksariyat hollarda o‘zgarish moyilligiga ega bo‘lib, uning o‘zgarishi ushbu vaziyatda ishtirok etuvchi insonlarning faoliyatiga bog‘liq bo‘ladi. Vaziyat insonlar ta’siriga nisbatan ochiq bo‘lib, insonlarning xatti- xarakatlari esa bu vaziyatda o‘z maqsadlariga erishishlari va qiziqishlarini qondirishlariga bog‘liq bo‘ladi. Vaziyatlar shunday ijitmoiy tizimlarda “p

№ Analitik faoliyat turlari Ularning xarakteristikasi Uning guruhlari 1 . Muammoli analiz Muammolarni ajratish ; Muammolar maydoni va ularning kvalifikatsiyasini shakllantirish . 1) Vaziyatning muammoli mazmunini analiz qilish ; 2) Vaziyatning muammoli shartlarini analiz qilish; 3) Vaziyatning muammoli oqibatlarini analiz qilish. 2 . Tizimli analiz Ob’ektni tizimiy yondashuv pozitsiyasidan o‘z strukturasi va funksiyalariga ega tizim sifatida ko‘rib chiqish 1) Deskript analiz: mavjud struktura asosida funksiyalarni shakllantirish; 2) Konstruktiv analiz: mavjud funksiyalar asosida struktura shakllantiriladi. 3 . Prakseologik analiz Faoliyatli jarayonlarni ularni optimallashtirish nuqtai nazaridan ko ‘ rib chiqish Faoliyatni optimizatsiyalash usullarini analiz qilish ; Faoliyatni modellashtir

Keys-stadi texnologiyasi mohiyatan quyidagi didaktik tamoyillarning ketma- ketligiga asoslanadi: 1. Har bir talabaga individual yondashuv, uning ehtiyojlarini va ta’limiy uslubini inobatga olish. Bu tamoyil ta’lim jarayonini tashkil etmas avval talabalar haqida maksimal axborotni olishni nazarda tutadi; 2. Ta’limda maksimal darajada erkinlik berish (o‘qituvchilarni tanlash imkoniyati, fanlarni tanlash imkoniyati, topshiriqlar va ularni echish uslublarini erkin tanlash imkoniyatining mavjudligi); 3. Talabalarni topshiriqlarni echishda zarur bo‘lgan ko‘rgazmali materiallar bilan etarli miqdorda ta’minlash (ilmiy maqolalar, video va audio kasetalar,u yoki mahsulotlar); 4. Asosiy muammolar atrofida jipslashtirilgan nazariy materialni ratsional uzatish; 5. O‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi faol

Fan bu keyslarning uchinchi manbaidir. Aynan fan ikki asosiy metodologiyani belgilab beradi. Ular esa o‘z navbatida analitik faoliyat va tizimiy yondashuv hamda muammoli vaziyatni hal etish jarayonida keys-stadi texnologiyasi tarkibiga integratsiyalashgan boshqa bir qator ilmiy metodlar bilan belgilanadi. Keys-stadining muammoli vaziyatining determinatsiyasi asosiy manbalari turlicha tasnifga ega bo‘lishi mumkin. Keys-stadini tuzishning amaliyotida asosan bir manbaning usutunlik qilishi kuzatiladi. Ushbu yondashuv, manbalarning ta’siriga ko‘ra, keys-stadi texnologiyasi doirasida keyslarni tasnifiga asos sifatida xizmat qilishi mumkin. Bunda amaliy keyslarni ajaratish mumkin, ular mutlaq hayotiy vaziyatlarni tavsiflaydi; bundan tashqari ta’limiy keyslar guruhini ham ajratish mumkin, ularnin

Ikkinchidan, ta’limiy keyslarda birinchi o‘rinda ta’limiy va tarbiyaviy vazifalar turadi. Bu esa hayotni aks ettirishda ma’lum bir shartli holatlarni taqozo etadi. Ayni shunday xususiyatlar tadqiqotchilik keys-stadi texnologiyasiga xos bo‘lib, uning asosiy mazmunini insonning vaziyatga tegishli yangi ma’lumotga va unda o‘zini tutishning yangi usullariga ega bo‘lish tashkil etadi. Uning ta’limiy funksiyasi ilmiy tadqiqot ko‘nikmalarini modellashtirish metodi vositasida egallashdan iborat bo‘ladi. Shuning uchun bunday keyslar texnologiyasidan kadrlarga dastlabki kasbiy bilimlarni berishda emas, bevosita kadrlar malakasini oshirishda, ya’ni mukammal kasbiy ko‘nikma va malakalarga ega, tadqiqotchilik faoliyatiga tayyor sub’ektlar bilan ishlashda foydalanish maqsadga muvofiq. Keys-stadi texnolo

3. Vaziyat modelini tashkil etish yoki uni tanlash; 4. Tavsifni yaratish; 5. Qo‘shimcha axborotni to‘plash; 6. Y a xlit matnni tayyorlash; 7. Keys - stadi texnologiyasini prezentatsiyasini tayyorlash , munozarani tashkil etish . Keys - stadi texnologiyasi bilan ishlash jarayonini tashkil etish . Keyslar bilan ishlashning turli variantlari bo ‘ lib , ular o ‘ qituvchining kreativlik qobiliyatidan kelib chiqadi . Quyida keys - stadi texnologiyasi asosida tashkil etilgan mashg ‘ ulotlarning eng umumiy tasnifi keltirilgan . Mashg ‘ ulotni tashkil etish bosqichlari : 1. Birgalikdagi faoliyatga jalb etish bosqichi . Uning asosiy vazifasi – umumiy faoliyatga motivatsiyani uyg ‘ otish , tashabbus bildirishga undash . 2. Birgalikdagi faoliyatni tashkil etish bosqichi . Uning asosiy vazifasi – muamm

ko‘nikmalarini egallash; 3 Analiz qilish metodlarini o‘zlashtirish; Kasbiy kompetentlik darajasining ortishi 4 Matn bilan ishlashga o‘rganish; Qaror qabul qilish, yangi vaziyatda o‘zini boshqara olish, muammoni hal etish ko‘nikmalarining shakllanishi 5 Nazariy va amaliy bilimlarni taqqoslay olish ko ‘ nikmasi KEYSLAR BANKI 1-KEYS. Berilgan fikrni hamkorlikda muhokama qiling va o’z fikringizni bildiring. Ta’lim sohasida amalga oshirilgan islohotlar va ta’lim tizimida yuz bergan tub o’zgarishlar barchamizga ma’lum. Ushbu islohotlar samarali natijalar berishi uchun hukumatimiz tomonidan juda ko’p me’yoriy hujjatlar qabul qilindi, ta’lim sohasi xodimlari tomonidan ko’p sa’y-harakatlar qilindi. Biroq bugungi kunda erishilgan qator yutuqlar bilan bir qatorda yechimi qiyin ketayotgan muammoli hol

2. Ta’lim beruvchi bilan ta’lim oluvchilar munosabatida hamkorlik metodiga asoslanish, sizningcha, ta’lim samaradorligining qaysi jihatlariga ta’sir qiladi? Aynan shu bugungi kunda nimalarni o’zgartirdi? 3. Kommunikativ ta’limning an’anaviy ta’limdan, kompetensiyaviy yondashuvning kommunikativ tamoyildan farqli va afzallik jihatlari nimalarda ko’rinadi? Ushbu yondashuvlarda biridan ikkinchisiga o’tishda nimalarnidir saqlab qolish kerakmi yoki butunlay voz kechish ma’qulmi? Keysning yechimlari: 1. Hozirgi ta’lim tizimining afzalligi o’quvchi-talablarning mustaqil fikrlashi va bilim olishiga katta e’tibor qaratilayotganligida. Kamchilik jihati faollik ko’proq yoshlarga o’tib ketib, o’qituvchilar tomonidan qadar chuqur bilim berilmayotganligida, deb o’ylaymiz. 2. Ta’lim beruvchi bilan ta’lim

79Tarixiy romanlar:ROMAN TURLARI Tarixiy roman II. Zamonaviy roman III. Fantastik romanlar I.Sof tarixiy romanlar: “O‘tkan kunlar”, ”Mehrobdan chayon”, ”Ko‘hna dunyo”, ”Avlodlar dovoni”, ”Me’mor”, ”Ulug‘ saltanat”, ”Sarbodarlar”, II . Tarixiy biografik romanlar – “Navoiy”, “Yulduzli tunlar”, “Ulug‘bek xazinasi” .32 1C 32 1D 38 1D 1D24203C4E10 2F17504B47 2F1B 2F203E47453C413E473B3E472F55 1D1D 24 32 10 4C03 0129042B10080E142F03 0138 20

80I II . «Muallifning qahramonga munosabati, tabiiyki, neytral bo’lishi mumkin emas. Umuman, buni talab qilish ham noto’g’ri bo’lur edi, zero, yozuvchi ham bir inson sifatida kimnidir suyishga, kimdandir nafratlanishga haqli. Bu o’rinda talab qilinishi mumkin bo’lgan birgina narsa – me’yor, toki: birinchidan, muallifning munosabati qahramon ichki mantig’iga zid holatlarni keltirib chiqarmasin; ikkinchidan, o’quvchi qahramonni chetdan xolis kuzatib, unga o’zi o’z bahosini bera olsin». Dilmurod QURONOV. I. «XVIII asr romanlari XIX va XX asr realistik romanlari uchun fundament bo‘ladi. Agar inson obrazi XVIII asr romanlariga asta- sekin kirib kela boshlagan bo‘lsa, XIX asarning ikkinchi yarimlaridan shaxs va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar roman asosini tashkil etadi» Sobir MIRVALIYEV. II. «

Romanning turlarini sxemaga joylashtiring. 81Roman janrlar orasida o‘zining qamrovi kengli bilan farqlanadi Roman borliq va inson ichki dunyosini ochish imkoniyatlarini chuqurlashtiradi. Roman janri epik rivoyaga asoslangan barcha janrlarga kuchli t’asir ko‘rsatadi.

х ххх х х хх хх хх хх х хMUAMMONI ANIQLASH, UNI HAL ETISh, TAHLIL QILISh VA REJALAShTIRISh USULLARI VA VOSITALARI «Nima uchun?» sxemasi 82« Nima uchun ?» sxemasini tuzish qoidalari bilan tanishadi Yakka tartibda ( juftlikda ) muammo shakllantiriladi . « Nima uchun ?» so ‘ rog ‘ I bilan sterelka chiziladi va bu savolga javob yoziladi . Ushbu jarayon muammoni keltirib chiqargan ildiz yashiringan sababi o ‘ rgatilmuguncha davom ettiriladi . Natijalar taqdimoti.Mini guruhlarga birlashadi , o‘z jadvallarini taqqoslaydi va qo‘shimchalar kiritadi . Umumiy jadvalga joylashtiradi.« Nima uchun ?» sxemasi - muammoning dastlabki sababini aniqlash bo‘yicha bir butun qarashlar. TIZIMLI, ijodiy, tahliliy mushohada qiish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.

Нима учун? Нима учун? Нима учун? Нима учун? «Nilufar guli» sxemasi 83Схемани тузиш қ оидалари билан танишилади. Якка (жуфтликда) схема тузилади: асосий муаммо (масала) марказий квадратнинг марказига ёзилади. Уни щал қ илиш ғ оялари марказий квадрат атрофида жойлашган қ олган саккизта квадратларга ёзилади. Ҳ ар бир ушбу саккизта ғ оя марказий квадрат атрофида жойлашган саккизта катта квадрат марказига ў тказилади, - бош қ ача айтганда, нилуфар гулидан унинг гул баргига ў тказилади. Шундай қ илиб, улар ҳ ар бири, ў з навбатида, яна бир муаммо сифатида қ аралади. Натижалар та қ димотиЖуфтларга бирлашади, ў з схемаларини та ққ ослайди ва қў шимчалар киритади. Умумий схемага жамлайди« NILUFAR GULI » sxemasi Muammoni hal etish usuli . O‘zida nilufar guli obrazini mujassam etga. Uning asosini to

B Z C D B Z C D A F G H Y F G H YG «Nilufar» guli sxemasini tuzish qoidalari 1. Amaliy nuqtai nazardan barcha g’oyalarni ixcham deb tasavvur qiling (bitta-ikkitasi bilan chegaralaning), bu ham aql uchun foydali mashq hisoblanadi. 2. Sizga katta qog’oz varag’i zarur bo’ladi. Doimo o’zingiz mushohadalaringiz natijasini bir varaq qog’ozda ko’rish foydali hisoblanadi. Qarama-qarshi holda esa sizga bir varaqdan boshqasiga sakrab yurishingizga va bunda zaruriy biror muhim narsani unutishingizga olib keladi. TESTLAR 1. O . Yoqubovning « Ulug ‘ bek xazinasi » romani ko ‘ proq qaysi prinsipga asoslanadi ? + A ) Analitik V ) Dinamik S ) Tipologik D ) Hyech qanday 2. O ’ rta Osiyo xalqlari adabiyotida nechanchi yillardan boshlab romanchilik paydo bo ‘ ldi ? A) XIX asrdan boshlab +V) XX asrning 20 yil

V) Bitta organizm deb qarash mumkin. +S) Bir ma’noda qo‘llab bo‘lmaydi D) S va B javoblar to‘g‘ri 5.O‘zbek adabiyotida «roman» atamasi ostidagi amaliy harakat kimning nomi bilan bog‘liq? A) A.Qodiriy V) S.Ayniy S) Oybek +D) H.H.Niyoziy 6.San’at va adabiyot tarixida «Jahon romanchiligining bolalik davri» deb hisoblanadigan davr qaysi? A) XVII asrgaga bo‘lgan davr V) XVIII asrgacha bo‘lgan davr +S) X1X asrgacha bo‘lgan davr D) XX asrgacha bo‘lgan davr 7.«Psixologik tahlil» tushunchasini birinchi marta kim ishlatgan? A) M.Xrapchenko +V) N.G.Chernishevskiy S) V.G.Plexanov D) V.V.Kashnanes 8.O.Yoqubovning «Ulug‘bek xazinasi» romanidagi eng hayajonli shiddatli voqyealar qaysi voqyeadan keyin ro‘y beradi? A) Shahzoda Abdulatifning tush ko‘rishidan keyin V) Shahzoda Abdulatif va Mirzo Ulug‘bek su

V) Tarixiy S) Siyosiy roman D) Ijtimoiy-psixologik 12Qaysi rus adabiyotchisi birinchi bo‘lib «psixologik tahlil» tushunchasini qo‘llagan. A) A.S.Pushkin V) V.G.Plexanov + S) N.G.Chernishevskiy D) A.N.Tolstoy XULOSA O‘zbek romanchiligi umummilliy adabiyotimizning ajralmas bir qismidir. Yangicha miliiy tafakkur, realistik nasr rivojini XX asr boshlarida shakllanish jarayonini kuzatsak, asr 70-80-yillariga kelib, jahon adabiyotidagi nasriy asarlar bilan bellashadigan jahon adabiyotidagi an’analar asosida ma’lum darajada shakllanib, rivojlanib, o‘zida mujassamlashtirganligini guvohi bo’lamiz. Bu xususiyatni XX asr boshlarida yaratilgan realistik asarlar bilan izohlasak ham, Yevropa adabiyoti mezoni bilan o’lchasak ham, to’laqonli realistik asarlar qatoridan o’rin olishi tabiiydir. Shu ma’noda

pedagoglarning o‘zaro faoliyatining samarali tashkil etilishidan iborat-dir. O‘qitish texnologiyalari ichidan kasb-hunar kollejlari maxsus fanlarini o‘qitishda modulli, kompyuterli, dasturlashtirilgan va muammoli o‘qitish texnologiyalari boshqalariga qaraganda ko‘proq samara beradi. 2. Muammoli o‘qitish texnologiyasining mohiyati maxsus o‘qituvchi tomonidan muammoli vaziyatlarni tashkil etish va muammo va topshiriqlarni yechish yo‘li bilan talabalarda yangi bilim va ko‘nikmalarni egallash faoliyatini boshqarishdan iborat. Muammoli vaziyat- bilim olish maqsadida maxsus yaratilgan aqliy faoliyat holati bo‘lib, uning zamirida ilgari o‘zlashtirilgan bilimlarning xotirada saqlanganligi va yangi bilimlarga muammoli masalani yechishdagi aqliy yoki amaliy ishlash usuli yotadi. 3. “XX asrning 70-80

4. “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” modulini to‘g‘ri tashkil etilgan muammoli o‘qitish: talabalarni aqliy kuchini rivojlantirish, talabalar mustaqil faoliyat yuritishi, talabalar ijodiy fikrlashlarini rivojlantirishga imkoniyat berish, talabalarga bilimlarni mustahkamroq o‘zlashtirishni ta’minlash, talabalarda tahliliy fikrlashni va mantiqiy fikrlashni rivojlantirish kabi afzallliklarga va har qanday o‘quv materiallarini muammoli vaziyatli qilib bo‘lmaslik, o‘quv muammosini har doim ham ifodalash mumkin emaslik, muammoli o‘qitish ko‘nikmalarini ishlab, ularni malakaga darajasiga o‘tkazish mumkin emaslik, juda oson bo‘lgan va juda qiyin bo‘lgan masalalar muammoli vaziyat yaratmaslik, muammoli o‘qitishda iqtisod qilish kam, ya’ni katta vaqt sarflanish kabi kamchiliklarga egadir. 5. Mua

7. “XX asrning 70-80-yillar romanchiligi” modulini muammoli ma’ruza va muammoli amaliy mashg‘ulot tashkil etish orqali ta’lim maqsadlariga muvaffaqiyatli erishiladi va talabalarda hamkorlikda ishlash, muammolarni tahlil qilish, o‘z nuqtai nazarlarini aniq ifodalash, munozara qilish, ma’lumotni qabul qilish va baholay olish kabi ko‘nikma va malakalari, shuningdek mustaqil fikrlash qobiliyatlari rivojlantiradi, ularni ijodiy izlanishga yo‘naltiradi, faol o‘rganishni rag‘batlantiradi. Bular o‘z o‘rnida bo‘lajak mutaxasislarni tayërlash jaraënining samaradorligi ko‘taraliëtganligini va kadrlar zamon talabida tayërlanaëtganligidan dalolat beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI : 1. Karimov I.A. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li. – T.: O‘zbekiston, 1992. – 71 b. 2. Karimov I.A

7. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni// “Barkamol avlod − O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori” kitobida. – T.: Sharq, 1997. − B. 20-29. 8. O‘zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”// “Barkamol avlod − O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori” kitobida. – T.: Sharq, 1997. − B.31 - 61. 9. Barkamol avlod orzusi. – T.: Sharq, 1999. – 184 b. 10. Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar – T.: O‘zbekiston, 2001. – 32 b. 11. Azizxo‘jayeva N.N. O‘qituvchi tayyorlashning pedagogik texnologiyasi. – T.: TDPU, 2000. – 52 b. 12. Aleksandrovskiy Yu.A. Pogranichnыye psixicheskiye rasstroystva. - M.Medisina, 2008. 237s. 13. Andreyeva G.M. Sosialnaya psixologiya. Uchebnik M.: Aspeks-Press, 1999. -373s. 14. Galaguzova A.N., Galaguzova M.A., I.A

21. Kodjaspirova G.M., Kodjaspirov A.Yu. Pedagogicheskiy slovar: dlya stud . vыssh. i sred. ped. ucheb. zavedeniy . M.: Akademiya, 2000 . – 176 s. 22. Mudrik A.V. Sosialnaya pedagogika. – M.: Akademiya, 2003. – 200 s. 23. Mudrik A.V. Osnovы sosialnoy pedagogiki. – M.: ACADEMA, 2006. – 205 s. 24. Mustafayeva F.A. Sosialnaya pedagogika. – M.: Akademicheskiy Proyekt-Yekaterinburg: Delovaya kniga, 2003. – 528 s. 25. Nayn A.Ya., Kustov JI.M. Gumanizasiya neprerыvnogo professionalnogo obrazovaniya: variant konsepsii, modeli. – Chelyabinsk: ChGIFK, 1994. – 76 s. 26. Pedagogicheskiy ensiklopedicheskiy slovar. – M.: Bolshaya Rossiyskaya ensiklopediya, 2002. – 527 s. 27. Pidkasistыy P.I., Fridman L.M., Garupov M.G. Psixologo- didakticheskiy spravochnik prepodavatelya vыsshey shkolы. –

34. Tolipov O‘.Q., Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiya: nazariya va amaliyot. – T.: Fan, 2005. – 205 b. 35. Falsafa: ensiklopedik lug‘at. – T.: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2010. – 344 b. 36. Xodiyev B., Golish L. Mustaqil o‘quv faoliyatini tashkil etish usul va vositalari. – T.: TDIU, 2010. – T.: TDIU, 2010. – 87 s. 37. Egamberdiyeva N. Ijtimoiy pedagogika. – T.: Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2009. – 232 b. 38.Quronov M., Qurbonniyozova Z. Ijtimoiy pedagogika – T.: RTM, 2002. – 134 b. 92

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar