XX asrning boshida Turkiya - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	148.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Kamoldjon Isroilov

Дата регистрации 05 Март 2026

0 Продаж

XX asrning boshida Turkiya

Купить

O‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI

60220300 - Tarix (mamlakatlar va yo‘nalishlar bo‘yicha)
-guruh talabasi
________________________________________
JAHON TARIXI
fanidan
XX asrning boshida Turkiya
mavzusidagi
KURS ISHI
Ilmiy rahbar:
– 2025 - yil

MUNDARIJA
KIRISH 4
XX ASR BOSHLARIDA TURKIYANING IJTIMOIY-SIYOSIY VA
IQTISODIY AHVOLI 6
1.1. Usmoniylar imperiyasining XX asr boshlaridagi siyosiy inqirozi 6
1.2. Ijtimoiy tuzilma va jamiyatdagi o‘zgarishlar 8
1.3. Iqtisodiy holat va moliyaviy tanglik 10
II BOB. XX ASR BOSHLARIDA TURKIYADA SIYOSIY
ISLOHOTLAR VA MILLIY UYG‘ONISH JARAYONI 13
2.1. Yosh turklar harakati va konstitutsiyaviy islohotlar 13
2.2. Birinchi jahon urushi va uning Turkiyaga ta’siri 18
2.3. Mustaqillik uchun kurash va yangi Turkiya davlati sari qadamlar 20
XULOSA 24
FOYDALANILGAN ADABIYOTLA R 25
2

KIRISH
XX asr boshlarida Turkiya hududida yuz bergan tarixiy, siyosiy va ijtimoiy
jarayonlar nafaqat mazkur davlat taqdirida, balki butun Yaqin Sharq va jahon
tarixida muhim burilish nuqtasi bo‘lib xizmat qilgan. Ushbu davr Usmoniylar
imperiyasining chuqur inqirozga yuz tutishi, davlat boshqaruvida tub o‘zgarishlar
zarurati paydo bo‘lishi, milliy ozodlik g‘oyalarining kuchayishi hamda zamonaviy
turk davlatchiligining shakllanishi bilan xarakterlanadi. Aynan shu tarixiy
bosqichda eski feodal-imperiyaviy tuzum yemirilib, yangi siyosiy tafakkur, milliy
ong va davlat qurish g‘oyalari vujudga kela boshladi. Shu sababli XX asr
boshidagi Turkiya tarixini o‘rganish bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini
yo‘qotmagan bo‘lib, u nafaqat tarixiy bilimlarni boyitadi, balki zamonaviy siyosiy
jarayonlarni tushunishda ham muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Usmoniylar
imperiyasi XIX asr oxiri va XX asr boshlariga kelib chuqur siyosiy va iqtisodiy
tanazzulga yuz tutdi. Markaziy hokimiyatning zaiflashuvi, davlat apparatidagi
korrupsiya, harbiy sohadagi orqada qolish, iqtisodiyotning chet el kapitaliga qaram
bo‘lib qolishi imperiyaning ichki barqarorligini izdan chiqardi. Shu bilan birga,
Yevropa davlatlarining Usmoniylar imperiyasi ichki ishlariga faol aralashuvi 1
,
hududiy da’volar va bosimlar davlat suverenitetiga jiddiy tahdid sola boshladi.
Kurs ishining asosiy maqsadi XX asr boshida Turkiyada yuz bergan
siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlarni ilmiy jihatdan tahlil qilish, Usmoniylar
imperiyasining inqiroz sabablari hamda yangi Turkiya davlati shakllanishining
tarixiy asoslarini ochib berishdan iborat. Tadqiqot davomida mazkur davrda
1
Ahmad F. Modern Turkiyaning shakllanishi . – Istanbul: Kaynak Yayınları, 2004. – B. 15–18.
3

amalga oshirilgan islohotlar, siyosiy harakatlar va milliy uyg‘onish jarayonlari
o‘zaro bog‘liqlikda ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, Birinchi jahon urushining
Turkiya taqdiriga ta’siri, milliy mustaqillik uchun olib borilgan kurashlarning
tarixiy ahamiyati yoritib berilishi ko‘zda tutilgan. Kurs ishining maqsadi faqatgina
voqealarni sanab o‘tish bilan cheklanmay, balki ularning sabab-oqibat
munosabatlarini aniqlash va tarixiy xulosalar chiqarishdan iboratdir.
Tadqiqot obyekti sifatida XX asr boshlarida Usmoniylar imperiyasi va
uning vorisi bo‘lgan Turkiya hududida kechgan tarixiy jarayonlar tanlab olingan.
Tadqiqot predmeti esa ushbu davrda yuz bergan siyosiy inqirozlar, ijtimoiy
o‘zgarishlar, konstitutsiyaviy islohotlar, yosh turklar harakati, Birinchi jahon
urushi va milliy ozodlik kurashi jarayonlaridan iboratdir. Ushbu obyekt va predmet
doirasida olib borilgan tahlillar orqali Turkiyaning yangi davlatchilik sari o‘tish
jarayoni ilmiy asosda yoritib beriladi.
Kurs ishida tadqiqot ning davriy, ya’ni xronologik chegaralanishi XIX asr
oxiri va XX asrning dastlabki choragi bilan belgilanadi. Asosan 1900–1923-yillar
oralig‘ida sodir bo‘lgan voqealar tadqiqot doirasiga kiritilgan bo‘lib, bu davr
Usmoniylar imperiyasining so‘nggi bosqichi hamda Turkiya Respublikasining
tashkil topishi bilan yakunlanadi. Mazkur xronologik chegaralar tanlanishining
asosiy sababi shundaki, aynan shu davrda Turkiya tarixida tub burilishlar yuz
bergan, eski imperiyaviy tuzum barham topib, zamonaviy milliy davlat
shakllangan. Tadqiqotda zarur hollarda mazkur davrdan oldingi tarixiy voqealarga
ham qisqacha murojaat qilinadi, biroq asosiy e’tibor XX asr boshidagi jarayonlarga
qaratiladi.
Kurs ishi tuzilishi kirish , ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxatidan iborat. Kirish qismida mavzuning dolzarbligi, tadqiqotning maqsadi,
obyekti, xronologik chegaralari hamda ishning umumiy tuzilishi bayon etilgan.
Birinchi bobda XX asr boshlarida Turkiyaning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy ahvoli
tahlil qilinib, Usmoniylar imperiyasining inqiroz sabablari ochib beriladi. Ikkinchi
bobda esa siyosiy islohotlar, yosh turklar harakati, Birinchi jahon urushi va milliy
mustaqillik uchun olib borilgan kurash jarayonlari yoritiladi. Xulosa qismida
4

tadqiqot natijalari umumlashtirilib, mavzu yuzasidan asosiy ilmiy xulosalar
keltiriladi. Kurs ishining umumiy hajmi oliy ta’lim muassasalari talablariga mos
holda tuzilgan bo‘lib, mavzuning mazmunini to‘liq ochib berishga xizmat qiladi
XX ASR BOSHLARIDA TURKIYANING IJTIMOIY-SIYOSIY VA
IQTISODIY AHVOLI
1.1. USMONIYLAR IMPERIYASINING XX ASR BOSHLARIDAGI
SIYOSIY INQIROZI
XX asr boshlariga kelib Usmoniylar imperiyasi o‘zining ko‘p asrlik siyosiy
qudratini deyarli yo‘qotgan, ichki va tashqi omillar ta’sirida chuqur tanazzulga yuz
tutgan davlat sifatida namoyon bo‘la boshladi. XIX asr davomida imperiya
hududlarining qisqarib borishi, markaziy hokimiyatning zaiflashuvi va davlat
boshqaruvidagi tizimli muammolar XX asr boshlarida yanada keskinlashdi.
Ayniqsa, 1900–1918-yillar oralig‘i Usmoniylar imperiyasi tarixida siyosiy
beqarorlik, hokimiyat uchun kurash va islohotlar bilan bir qatorda davlatning
parchalanish jarayonlari tezlashgan davr bo‘ldi. Ushbu jarayonlar imperiyaning
siyosiy inqirozini chuqurroq tahlil qilishni talab etadi. Usmoniylar imperiyasining
siyosiy inqirozi, avvalo, markazlashgan davlat boshqaruvi tizimining izdan
chiqishi bilan bog‘liq edi. XIX asr oxiriga kelib sulton hokimiyati rasmiy jihatdan
mutlaq bo‘lsa-da, amalda davlat apparati samarali ishlamay qolgan edi. Sulton
Abdulhamid II hukmronligi davrida, ya’ni 1876–1909-yillarda, konstitutsiyaviy
boshqaruv shakli e’lon qilingan bo‘lsa-da, 1878-yildan boshlab parlament faoliyati
to‘xtatildi va davlat yana avtoritar boshqaruv yo‘liga qaytdi. Bu holat jamiyatda
norozilik kayfiyatining kuchayishiga, siyosiy muxolifatning yashirin shaklda
rivojlanishiga sabab bo‘ldi. Abdulhamid II tomonidan olib borilgan siyosat
5

markaziy hokimiyatni mustahkamlashga qaratilgan bo‘lsa-da, u uzoq muddatda
imperiyaning siyosiy inqirozini chuqurlashtirdi 2
.
XX asr boshida Usmoniylar imperiyasida siyosiy inqirozning muhim
omillaridan biri davlat boshqaruvida eskicha feodal-byurokratik tizimning saqlanib
qolganligi edi. Davlat lavozimlariga tayinlashda professional malaka emas, balki
shaxsiy sadoqat va qarindoshlik aloqalari ustuvor bo‘lib qoldi. Bu holat boshqaruv
apparatida korrupsiya va samarasizlikni kuchaytirdi. Ayniqsa, viloyatlarda
markaziy hokimiyatning ta’siri zaiflashib, mahalliy boshqaruv organlari deyarli
mustaqil harakat qila boshladi. Bu esa imperiyaning siyosiy yaxlitligiga jiddiy
putur yetkazdi.
Siyosiy inqirozning yana bir muhim sababi Usmoniylar imperiyasining
xalqaro maydondagi mavqeining pasayishi bilan bog‘liq edi. XIX asr oxiri va XX
asr boshlarida Yevropa davlatlari, xususan Buyuk Britaniya, Fransiya, Rossiya va
Germaniya imperiyaning ichki ishlariga faol aralashaoss h bo‘la boshladilar. 1878-
yilgi Berlin kongressi natijasida imperiya Bolqon hududlarining katta qismini
yo‘qotdi. XX asr boshlarida esa Bolqon milliy harakatlari yanada kuchaydi va
1912–1913-yillardagi Bolqon urushlari Usmoniylar imperiyasining Yevropadagi
deyarli barcha hududlaridan mahrum bo‘lishiga olib keldi. Bu voqealar imperiya
siyosiy inqirozining eng og‘ir bosqichlaridan biri bo‘lib, davlatning xalqaro
nufuzini keskin pasaytirdi 3
.
1908-yilda yuz bergan Yosh turklar inqilobi Usmoniylar imperiyasi siyosiy
hayotida muhim burilish nuqtasi bo‘ldi. Ushbu inqilob natijasida 1876-yilgi
Konstitutsiya qayta tiklandi va parlament faoliyati yana yo‘lga qo‘yildi. Yosh
turklar harakati davlatni modernizatsiya qilish, markaziy hokimiyatni kuchaytirish
va konstitutsiyaviy boshqaruvni mustahkamlashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ydi.
Biroq 1908–1914-yillar oralig‘ida olib borilgan islohotlar kutilgan natijani
bermadi. Chunki siyosiy kuchlar o‘rtasidagi keskin kurash, harbiylarning siyosatga
faol aralashuvi va ichki nizolar islohotlarning samaradorligini pasaytirdi. 1909-
yilda sodir bo‘lgan qarshi inqilobiy harakat va Abdulhamid II ning taxtdan
2
Akşin S. Yosh turklar va Usmoniylar imperiyasida siyosiy inqiroz . – Ankara: İmge Kitabevi, 1998. – B. 87–92.
3
Lewis B. Modern Turkiyaning tug‘ilishi . – London: Oxford University Press, 1968. – B. 55–60.
6

ag‘darilishi siyosiy beqarorlikni yanada kuchaytirdi. Hukumat tez-tez almashib
turdi, siyosiy partiyalar o‘rtasidagi ziddiyatlar chuqurlashdi. Ayniqsa, “Ittihod va
Taraqqiyot” partiyasining hokimiyatni qo‘lga olishi siyosiy muxolifatning
bostirilishiga olib keldi. Bu esa jamiyatda avtoritar boshqaruv unsurlarining yana
kuchayishiga sabab bo‘ldi. Shunday qilib, konstitutsiyaviy tizim mavjud bo‘lsa-da,
amalda siyosiy barqarorlikka erishilmadi. Usmoniylar imperiyasining siyosiy
inqirozini chuqurlashtirgan omillardan yana biri harbiy sohadagi
muvaffaqiyatsizliklar bilan bog‘liq edi 4
.
XX asr boshlarida armiya texnik va tashkiliy jihatdan Yevropa davlatlaridan
ancha orqada qolgan edi. Harbiy islohotlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da, ularning
ko‘pi qog‘ozda qolib ketdi. 1911–1912-yillardagi Italiya–Turkiya urushi natijasida
Tripolitaniya va Kirenaika hududlari yo‘qotildi. Bu mag‘lubiyat imperiya siyosiy
inqirozining yana bir yaqqol ko‘rinishi bo‘ldi.
1914-yilda Usmoniylar imperiyasining Birinchi jahon urushiga kirishi
siyosiy inqirozni hal qilish yo‘li sifatida ko‘rilgan bo‘lsa-da, amalda bu qaror
imperiya taqdirini yanada og‘irlashtirdi. Urush yillarida davlatning siyosiy,
iqtisodiy va harbiy resurslari to‘liq safarbar etildi, biroq ichki boshqaruvdagi
muammolar va tashqi bosimlar tufayli kutilgan natijalarga erishilmadi. 1918-yilda
Mudros sulhining imzolanishi Usmoniylar imperiyasining siyosiy mag‘lubiyatini
rasman tasdiqladi va imperiyaning parchalanish jarayonini tezlashtirdi. XX asr
boshlarida yuz bergan siyosiy inqiroz Usmoniylar imperiyasining tarixiy
rivojlanishida muqarrar bosqich sifatida namoyon bo‘ldi. Ushbu inqiroz nafaqat
davlat boshqaruvi tizimining eskirganligi va tashqi bosimlar bilan, balki
jamiyatning yangi davr talablariga moslasha olmaganligi bilan ham bog‘liq edi.
Aynan shu siyosiy inqiroz zamirida milliy ozodlik harakatlari kuchaydi va
keyinchalik Mustafo Kamol boshchiligida yangi Turkiya Respublikasining tashkil
topishiga tarixiy zamin yaratildi.
1.2. Ijtimoiy tuzilma va jamiyatdagi o‘zgarishlar
4
Ortaylı İ. Usmoniylar imperiyasining so‘nggi davri . – Istanbul: Kronik Kitap, 2014. – B. 101–106.
7

XX asr boshlarida Usmoniylar imperiyasi jamiyati murakkab va ko‘p
qatlamli ijtimoiy tuzilma bilan tavsiflanar edi. Asrlar davomida shakllangan
feodal-an’anaviy ijtimoiy munosabatlar yangi davr talablariga javob bera olmay
qolgan, jamiyatda chuqur ziddiyatlar yuzaga kelgan edi. Aynan shu davrda ijtimoiy
tuzilma tubdan o‘zgarish jarayonini boshdan kechirdi, eski ijtimoiy qatlamlar
inqirozga yuz tutib, yangi ijtimoiy kuchlar maydonga chiqdi. Bu jarayonlar siyosiy
inqiroz bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, jamiyat hayotining barcha jabhalariga
ta’sir ko‘rsatdi.
Usmoniylar imperiyasining ijtimoiy tuzilmasi asosan sulton va saroy
atrofidagi yuqori tabaqa, diniy ulamolar, harbiylar, yer egalari, hunarmandlar,
savdogarlar va dehqonlardan iborat edi. XIX asr oxiri va XX asr boshlariga kelib
ushbu qatlamlar o‘rtasidagi muvozanat buzildi. Avvallari jamiyatda muhim
mavqega ega bo‘lgan diniy tabaqa va feodal yer egalari asta-sekin o‘z ta’sirini
yo‘qota boshladi. Shu bilan birga, shahar aholisining ko‘payishi, savdo-sanoat
munosabatlarining rivojlanishi natijasida yangi ijtimoiy guruhlar, xususan,
savdogarlar, ziyolilar va o‘rta tabaqa shakllandi. Bu jarayonlar XX asr boshida
jamiyatdagi o‘zgarishlarning asosiy belgilaridan biri bo‘ldi. XX asr boshlarida
imperiya aholisi etnik va diniy jihatdan nihoyatda rang-barang edi. Turklar bilan
bir qatorda arablar, kurdlar, armanlar, yunonlar, bolqon xalqlari va boshqa etnik
guruhlar imperiya tarkibida yashar edi. Ushbu ko‘pmillatli tuzilma uzoq vaqt
davomida nisbiy barqarorlikni ta’minlab kelgan bo‘lsa-da, XX asr boshlarida
milliy ongning kuchayishi natijasida jiddiy muammolarni yuzaga chiqardi. 1900–
1914-yillar oralig‘ida imperiya hududlarida milliy ozodlik harakatlari faollashib,
etnik guruhlar o‘z siyosiy huquqlari va mustaqilligi uchun kurasha boshladilar. Bu
jarayon jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarni keskinlashtirdi va markaziy
hokimiyatning zaiflashuviga olib keldi. Ta’lim va ma’rifat sohasidagi o‘zgarishlar
XX asr boshida jamiyat hayotida muhim o‘rin egalladi. XIX asr oxirlaridan
boshlab yangi usuldagi maktablar ochila boshladi, Yevropa ta’lim tizimi
elementlari joriy etildi. Ayniqsa, 1908-yilgi Yosh turklar inqilobidan so‘ng
matbuot erkinligi nisbatan kengaydi, gazeta va jurnallar soni keskin oshdi. Bu
8

holat jamiyatda siyosiy faollikning kuchayishiga, yangi g‘oyalar va qarashlarning
tarqalishiga xizmat qildi. Ziyolilar tabaqasi shakllanib, ular jamiyatdagi
islohotlarning asosiy tashabbuskoriga aylandi. Ziyolilar konstitutsiyaviy
boshqaruv, fuqarolik huquqlari va milliy davlat g‘oyalarini targ‘ib qila boshladilar.
XX asr boshida ayollar mavqeida ham muayyan o‘zgarishlar yuz bera
boshladi. An’anaviy Usmoniy jamiyatida ayollar asosan oilaviy hayot doirasida
cheklangan bo‘lsa-da, XX asr boshlarida ta’lim olish imkoniyatlari kengaya
boshladi. 1910-yillarga kelib qizlar uchun maktablar soni oshdi, ayollar matbuotda,
xayriya jamiyatlarida va ijtimoiy hayotda faolroq ishtirok eta boshladilar. Bu
jarayon hali cheklangan bo‘lsa-da, jamiyatdagi ijtimoiy o‘zgarishlarning muhim
ko‘rsatkichlaridan biri edi. Qishloq aholisi XX asr boshida jamiyatning eng katta
qatlamini tashkil etgan bo‘lib, ularning ijtimoiy ahvoli nihoyatda og‘ir edi.
Dehqonlar asosan yer egalari va davlat soliqlari bosimi ostida yashar, iqtisodiy
jihatdan qashshoq holatda bo‘lar edi. Qishloq xo‘jaligida eski usullar saqlanib
qolgan, ishlab chiqarish past darajada bo‘lgan. Bu holat qishloq aholisi orasida
norozilik kayfiyatining kuchayishiga olib keldi. XX asr boshlarida qishloq
aholisining shaharlar tomon ko‘chishi kuchaydi, bu esa shahar jamiyatining
ijtimoiy tarkibini o‘zgartirdi. Shahar hayotida ham muhim o‘zgarishlar yuz berdi.
Istanbul, Izmir, Bursa va boshqa yirik shaharlarda savdo-sanoat faoliyati jonlandi.
Yevropa kapitalining kirib kelishi natijasida yangi ish o‘rinlari yaratildi, biroq bu
jarayon ijtimoiy tengsizlikni ham kuchaytirdi. Ishchilar sinfi shakllana boshladi,
ularning mehnat sharoitlari og‘ir bo‘lib, ish haqi past edi. 1908–1914-yillar
oralig‘ida ishchilar harakati va norozilik namoyishlari kuzatila boshladi. Bu holat
jamiyatda ijtimoiy ziddiyatlarning kuchayganidan dalolat berardi.
Birinchi jahon urushi yillari, ya’ni 1914–1918-yillarda jamiyatdagi ijtimoiy
ahvol yanada og‘irlashdi. Urush tufayli millionlab erkaklar harbiy xizmatga
safarbar etildi, bu esa ishlab chiqarish va qishloq xo‘jaligiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi.
Oziq-ovqat tanqisligi, inflyatsiya va qashshoqlik keng tarqaldi. Urush yillarida
jamiyatdagi ijtimoiy tabaqalar o‘rtasidagi tafovut yanada chuqurlashdi. Ayniqsa,
9

urushdan keyingi 1918–1922-yillar oralig‘ida aholi turmush darajasi keskin
pasaydi.
XX asr boshlarida jamiyatdagi o‘zgarishlar siyosiy ongning shakllanishi
bilan ham bevosita bog‘liq edi. Milliy g‘oyalar, mustaqillik va suverenitet
tushunchalari keng omma orasida tarqala boshladi. Bu jarayon ayniqsa Birinchi
jahon urushidan keyin kuchaydi. 1919–1922-yillarda olib borilgan milliy ozodlik
kurashi jamiyatning turli qatlamlarini birlashtirdi va yangi ijtimoiy birdamlikni
vujudga keltirdi. Jamiyatda yangi davlatchilik asoslarini qo‘llab-quvvatlovchi
kuchlar shakllandi. XX asr boshlarida Usmoniylar imperiyasi jamiyati chuqur
ijtimoiy transformatsiya jarayonini boshdan kechirdi. An’anaviy ijtimoiy
tuzilmaning yemirilishi, yangi ijtimoiy qatlamlarning shakllanishi, milliy ong va
siyosiy faollikning oshishi jamiyatdagi o‘zgarishlarning asosiy mazmunini tashkil
etdi. Ushbu ijtimoiy jarayonlar keyinchalik yangi Turkiya Respublikasining
shakllanishida muhim rol o‘ynadi va zamonaviy turk jamiyatining poydevorini
yaratdi 5
.
1.3. Iqtisodiy holat va moliyaviy tanglik
XX asr boshlarida Usmoniylar imperiyasining iqtisodiy ahvoli nihoyatda
og‘ir va murakkab bo‘lib, davlat hayotidagi siyosiy va ijtimoiy inqirozlar bilan
bevosita bog‘liq edi. Asrlar davomida shakllangan an’anaviy iqtisodiy tizim
zamonaviy davr talablariga javob bera olmay qolgan, ishlab chiqarishning past
samaradorligi, moliyaviy boshqaruvdagi tartibsizliklar va tashqi iqtisodiy qaramlik
imperiyani chuqur moliyaviy tanglikka olib kelgan edi. XIX asr oxiri va XX asr
boshlarida iqtisodiy muammolar yanada keskinlashib, davlatning mustaqil
iqtisodiy siyosat yuritish imkoniyatlarini keskin cheklab qo‘ydi. Usmoniylar
imperiyasi iqtisodiyotining asosini qishloq xo‘jaligi tashkil etgan bo‘lib, XX asr
boshlarida aholining katta qismi aynan shu sohada band edi. Biroq qishloq
xo‘jaligida ishlab chiqarish usullari eskicha bo‘lib, yerga ishlov berish texnikasi va
agrotexnik tadbirlar yetarli darajada rivojlanmagan edi. Dehqonlar asosan yer
5
Karpat K. Usmoniylar imperiyasida iqtisodiy tanazzul va ijtimoiy oqibatlar . – Istanbul: İletişim Yayınları, 2009. –
B. 142–147.
10

egalari va davlatga soliq to‘lash majburiyati ostida yashar, ularning iqtisodiy
ahvoli nihoyatda og‘ir bo‘lgan. XX asr boshlarida, xususan 1900–1914-yillar
oralig‘ida qishloq xo‘jaligi mahsuldorligi juda past darajada qolib ketdi, bu esa
oziq-ovqat ta’minotida doimiy muammolarni keltirib chiqardi. Imperiya
iqtisodiyotida sanoat sohasi ham sust rivojlangan edi. XIX asr oxiriga kelib ayrim
shaharlarda kichik sanoat korxonalari paydo bo‘la boshlagan bo‘lsa-da, XX asr
boshlarida sanoat ishlab chiqarishi Yevropa davlatlari bilan taqqoslaganda
nihoyatda orqada edi. Asosan hunarmandchilik ustuvor bo‘lib, yirik sanoat
korxonalari deyarli mavjud emas edi. 1900–1910-yillar oralig‘ida to‘qimachilik,
oziq-ovqat va oddiy metall buyumlar ishlab chiqarish bilan shug‘ullanuvchi kichik
korxonalar faoliyat yuritgan, biroq ular ichki bozor ehtiyojlarini ham to‘liq qondira
olmagan. Natijada imperiya chet eldan sanoat mahsulotlarini import qilishga
majbur bo‘ldi 6
.
Usmoniylar imperiyasining iqtisodiy qaramligi eng avvalo chet el
kapitalining ustunligi bilan namoyon bo‘ldi. XIX asrning ikkinchi yarmidan
boshlab Yevropa davlatlari imperiya iqtisodiyotiga faol kirib kela boshladi.
Ayniqsa, 1854-yildan boshlab olingan tashqi qarzlar XX asr boshlarida davlat
moliyasining eng katta muammosiga aylandi. 1881-yilda tashkil etilgan Usmoniy
davlat qarzlari boshqarmasi imperiyaning moliyaviy mustaqilligini deyarli yo‘qqa
chiqardi. Ushbu boshqarma orqali Yevropa kreditorlari davlatning asosiy daromad
manbalari ustidan nazorat o‘rnatdilar. XX asr boshlarida bojxona soliqlari, tuz va
tamaki savdosidan tushadigan daromadlar bevosita chet el kreditorlari
manfaatlariga xizmat qila boshladi. Moliyaviy tanglikning yana bir muhim sababi
davlat byudjetidagi doimiy kamomad bilan bog‘liq edi. XX asr boshlarida
Usmoniylar imperiyasi byudjeti asosan harbiy xarajatlar va davlat apparatini
saqlashga yo‘naltirilgan bo‘lib, iqtisodiy rivojlanishga yetarli mablag‘ ajratilmas
edi. 1900–1914-yillar oralig‘ida harbiy xarajatlar byudjetning katta qismini
egallagan, bu esa moliyaviy muvozanatni izdan chiqargan. Soliq tizimi esa
adolatsiz va samarasiz bo‘lib, asosan oddiy aholi zimmasiga tushgan. Transport va
6
Pamuk Ş. Usmoniylar imperiyasi iqtisodiy tarixi (1800–1914) . – Istanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 2005. – B. 211–
216.
11

infratuzilma sohasidagi rivojlanish ham chet el manfaatlariga xizmat qilgan holda
amalga oshirildi 7
. XX asr boshlarida temir yo‘l qurilishi ma’lum darajada
rivojlangan bo‘lsa-da, u asosan Yevropa davlatlarining iqtisodiy va harbiy
manfaatlariga mos ravishda olib borilgan. Masalan, Bag‘dod temir yo‘li loyihasi
Germaniya kapitali ishtirokida amalga oshirilgan bo‘lib, imperiya iqtisodiy
mustaqilligini mustahkamlashdan ko‘ra tashqi ta’sirni kuchaytirgan. Bu holat ichki
bozorning rivojlanishiga yetarli darajada xizmat qilmadi 8
.
1911–1912-yillardagi Italiya–Turkiya urushi va 1912–1913-yillardagi
Bolqon urushlari imperiya iqtisodiyotiga juda katta zarar yetkazdi. Ushbu urushlar
natijasida muhim hududlar, iqtisodiy resurslar va soliq bazasi yo‘qotildi. Urush
xarajatlari davlat byudjetini yanada og‘ir ahvolga solib qo‘ydi. Qishloq xo‘jaligi va
savdo aloqalari izdan chiqdi, inflyatsiya kuchaydi va aholi turmush darajasi keskin
pasaydi. Birinchi jahon urushi yillari, ya’ni 1914–1918-yillar Usmoniylar
imperiyasi iqtisodiyoti uchun eng og‘ir davr bo‘ldi. Urush sharoitida barcha
iqtisodiy resurslar harbiy ehtiyojlarga safarbar etildi. Millionlab erkaklar harbiy
xizmatga chaqirilgani sababli ishlab chiqarish keskin kamaydi. Oziq-ovqat
taqchilligi, narxlarning keskin oshishi va ocharchilik keng tarqaldi. Davlat pul
bosib chiqarishga majbur bo‘ldi, bu esa inflyatsiyaning misli ko‘rilmagan darajada
oshishiga olib keldi.
7
Shamsutdinov R. Jahon tarixi (XX asr boshlari) . – Toshkent: Sharq, 2010. – B. 112–117.
8
Quataert D. Usmoniylar imperiyasida sanoat va mehnat munosabatlari . – Cambridge: Cambridge University
Press, 1994. – B. 88–93.
12

II BOB. XX ASR BOSHLARIDA TURKIYADA SIYOSIY
ISLOHOTLAR VA MILLIY UYG‘ONISH JARAYONI
2.1. YOSH TURKLAR HARAKATI VA KONSTITUTSIYAVIY
ISLOHOTLAR
XX asr boshlarida Usmoniylar imperiyasida yuz bergan siyosiy islohotlar va
milliy uyg‘onish jarayoni bevosita Yosh turklar harakati bilan bog‘liq bo‘lib, bu
harakat imperiya tarixida tub burilish yasagan siyosiy kuch sifatida namoyon
bo‘ldi. Yosh turklar harakati davlat boshqaruvini modernizatsiya qilish, mutlaq
monarxiyani cheklash, konstitutsiyaviy tuzumni joriy etish va imperiyani
parchalanishdan saqlab qolish maqsadida shakllandi. Ushbu harakat nafaqat
siyosiy islohotlarning boshlanishiga turtki berdi, balki jamiyatda milliy ong,
fuqarolik mas’uliyati va siyosiy faollikning kuchayishiga olib keldi. Yosh turklar
harakatining shakllanishi XIX asr oxirlariga borib taqaladi. 1889-yilda
Istanbuldagi Harbiy tibbiyot maktabi talabalarining yashirin tashkiloti sifatida
paydo bo‘lgan bu harakat dastlab “Ittihod-i Osmoniy” nomi bilan faoliyat yuritdi.
Harakat a’zolari asosan yosh harbiylar, talabalar va ziyolilardan iborat bo‘lib, ular
Usmoniylar imperiyasining siyosiy tanazzulini mutlaq sulton hokimiyati bilan
bog‘lar edilar. Ayniqsa, sulton Abdulhamid II ning 1878-yildan boshlab
parlamentni tarqatib yuborishi va avtoritar boshqaruvni kuchaytirishi Yosh turklar
orasida keskin norozilik uyg‘otdi. Shu sababli ular konstitutsiyaviy boshqaruvni
tiklashni o‘zlarining asosiy siyosiy maqsadi sifatida belgiladilar 1890–1900-yillar
oralig‘ida Yosh turklar harakati kuchayib bordi va uning faoliyati imperiya
hududidan tashqariga ham yoyildi. Ko‘plab yosh turklar Yevropaga, xususan Parij,
Jeneva va Qohira shaharlariga chiqib ketib, u yerda siyosiy faoliyat olib bordilar.
Ular matbuot orqali o‘z g‘oyalarini targ‘ib qilib, Usmoniy jamiyatida islohotlarga
bo‘lgan ehtiyojni asoslab berishga harakat qildilar. Ushbu davrda Yosh turklar
harakati mafkuraviy jihatdan shakllanib, konstitutsiyaviy monarxiya, qonun
ustuvorligi va fuqarolik huquqlari g‘oyalari asosiy o‘ringa chiqdi.
XX asr boshlarida, ayniqsa 1905–1907-yillarda imperiyadagi siyosiy vaziyat
yanada keskinlashdi. Iqtisodiy tanglik, harbiy mag‘lubiyatlar va xalq
13

noroziligining kuchayishi Yosh turklar harakati uchun qulay sharoit yaratdi. 1908-
yil iyul oyida Makedoniya hududida joylashgan harbiy qismlar tomonidan
boshlangan qo‘zg‘olon Yosh turklar inqilobiga asos soldi. Ushbu inqilob natijasida
sulton Abdulhamid II 1876-yilgi Konstitutsiyani qayta tiklashga va parlamentni
chaqirishga majbur bo‘ldi. 1908-yil voqealari Usmoniylar imperiyasi tarixida
konstitutsiyaviy islohotlarning yangi bosqichini boshlab berdi. 1908–1909-yillar
oralig‘ida Usmoniy jamiyatida siyosiy faollik keskin oshdi. Parlament saylovlari
o‘tkazildi, siyosiy partiyalar va jamoat tashkilotlari faoliyati jonlandi. “Ittihod va
Taraqqiyot” partiyasi Yosh turklar harakatining asosiy siyosiy kuchi sifatida
maydonga chiqdi. Ushbu partiya davlatni markazlashtirish, harbiy va ma’muriy
islohotlarni amalga oshirish, ta’lim va sud tizimini yangilashga intildi. Biroq qisqa
vaqt ichida siyosiy qarama-qarshiliklar kuchaydi, muxolifat va konservativ kuchlar
konstitutsiyaviy islohotlarga qarshi chiqdi.
1909-yilda Istanbulda yuz bergan aksilinqilobiy harakat siyosiy beqarorlikni
yanada kuchaytirdi. Ushbu voqealar natijasida sulton Abdulhamid II taxtdan
ag‘darildi va uning o‘rniga Mehmed V taxtga o‘tirdi. Bu hodisa sulton
hokimiyatining siyosiy ahamiyatini keskin pasaytirdi va real hokimiyat parlament
hamda hukumat qo‘liga o‘tdi. Shu bilan birga, bu davrda konstitutsiyaviy tuzum
rasmiy jihatdan mustahkamlangan bo‘lsa-da, amalda siyosiy barqarorlikka
erishilmadi. 1910–1913-yillar oralig‘ida Yosh turklar hukmronligi kuchayib bordi.
“Ittihod va Taraqqiyot” partiyasi davlat boshqaruvida yetakchi mavqeni egalladi va
markazlashgan siyosat olib bora boshladi. Ushbu siyosat imperiyani saqlab qolish
va milliy birlikni mustahkamlashga qaratilgan bo‘lsa-da, u ko‘plab etnik va diniy
guruhlar orasida norozilikni kuchaytirdi. Ayniqsa, arab va bolqon xalqlari orasida
markazlashuv siyosati salbiy qabul qilindi. Bu holat milliy masalaning
keskinlashuviga olib keldi. Yosh turklar tomonidan amalga oshirilgan
konstitutsiyaviy islohotlar davlat tuzilmasida muhim o‘zgarishlarni yuzaga
chiqardi. Parlament vakolatlari kengaytirildi, qonun chiqarish jarayoni nisbatan
demokratik asosda yo‘lga qo‘yildi. Sud tizimini isloh qilishga urinishlar bo‘ldi,
fuqarolik huquqlari masalasi kun tartibiga chiqdi. Biroq ushbu islohotlar ko‘pincha
14

qog‘ozda qolib ketdi, chunki siyosiy beqarorlik va tashqi bosimlar ularning to‘liq
amalga oshirilishiga imkon bermadi.
1912–1913-yillardagi Bolqon urushlari Yosh turklar siyosatining zaif
tomonlarini yaqqol namoyon etdi. Ushbu urushlar natijasida Usmoniylar
imperiyasi Yevropadagi deyarli barcha hududlaridan mahrum bo‘ldi. Bu
mag‘lubiyat Yosh turklar hukumatining nufuziga jiddiy zarba berdi va jamiyatda
siyosiy tushkunlikni kuchaytirdi. Shu bilan birga, ushbu voqealar imperiyani
saqlab qolish uchun yanada qat’iy islohotlar zarurligini ko‘rsatdi 9
.
1913-yildagi davlat to‘ntarishi natijasida “Ittihod va Taraqqiyot” partiyasi
hokimiyatni to‘liq o‘z qo‘liga oldi. Ushbu davrdan boshlab siyosiy boshqaruv
yanada markazlashdi va avtoritar tus oldi. Konstitutsiyaviy tuzum saqlanib qolgan
bo‘lsa-da, amalda siyosiy muxolifat cheklab qo‘yildi. Bu holat Yosh turklar
harakatining dastlabki demokratik g‘oyalari bilan amaliy siyosat o‘rtasidagi
ziddiyatni yaqqol namoyon etdi. Birinchi jahon urushi arafasida va urush yillarida,
ya’ni 1914–1918-yillarda, Yosh turklar hukumati barcha resurslarni harbiy
ehtiyojlarga safarbar etdi. Konstitutsiyaviy islohotlar ikkinchi darajaga tushib
qoldi, siyosiy hayot keskin cheklab qo‘yildi. Urush mag‘lubiyati Yosh turklar
harakatining tarixiy rolini yakunlab berdi. 1918-yildan so‘ng “Ittihod va
Taraqqiyot” partiyasi siyosiy sahnadan chetlatildi, biroq u olib kelgan siyosiy
uyg‘onish va konstitutsiyaviy g‘oyalar jamiyatda chuqur iz qoldirdi. Yosh turklar
harakati XX asr boshlarida Turkiyada milliy uyg‘onish jarayonining muhim
bosqichi bo‘lib xizmat qildi. Ushbu harakat orqali jamiyatda konstitutsiyaviy
boshqaruv, milliy davlat va siyosiy mustaqillik g‘oyalari shakllandi. Keyinchalik
Mustafo Kamol boshchiligidagi milliy ozodlik harakati aynan Yosh turklar davrida
shakllangan siyosiy tajriba va g‘oyalarga tayangan holda rivojlandi. Shu sababli
Yosh turklar harakati va konstitutsiyaviy islohotlar Turkiya tarixida muhim tarixiy
ahamiyatga ega jarayon sifatida baholanadi.
9
Shamsutdinov R. Jahon tarixi (XX asr boshlari). – Toshkent: Sharq, 2010. – 512 b. – darslik.
15

1-jadval.
Yosh turklar harakati va konstitutsiyaviy islohotlar bo‘yicha umumlashtiruv
Dar / yil Asosiy voqea Mazmuni va tarixiy ahamiyati
1889-yil Yosh turklar harakatining
vujudga kelishi Harbiy va talaba yoshlar tomonidan
konstitutsiyaviy boshqaruv g‘oyalarining
ilgari surilishi
1876-yil Konstitutsiyaning qabul
qilinishi Parlamentli monarxiyaga o‘tish yo‘lidagi
dastlabki qadam
1908-yil Yosh turklar inqilobi Konstitutsiyaning qayta tiklanishi va
parlament faoliyatining boshlanishi
1909-yil Abdulhamid II ning
taxtdan ag‘darilishi Sulton hokimiyatining cheklanishi va
siyosiy tizimda burilish
1913-yil “Ittihod va Taraqqiyot”
to‘ntarishi Siyosiy hokimiyatning to‘liq
markazlashuvi
1914–
1918-
yillar Birinchi jahon urushi Konstitutsiyaviy islohotlarning to‘xtashi
va siyosiy hayotning cheklanishi
1918-yil Yosh turklar harakatining
yakuni Harakatning tarixiy bosqichi tugashi va
milliy ozodlik harakatiga yo‘l ochilishi
2.2. Birinchi jahon urushi va uning turkiyaga ta’siri
Birinchi jahon urushi XX asr boshlarida jahon siyosiy xaritasini tubdan
o‘zgartirgan global mojaro bo‘lib, ushbu urush Usmoniylar imperiyasi taqdirida
hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi. XX asr boshlariga kelib siyosiy, iqtisodiy va
harbiy jihatdan zaiflashib qolgan Usmoniylar imperiyasi uchun urush nafaqat
tashqi dushmanlar bilan to‘qnashuv, balki ichki inqirozlarning yanada
chuqurlashuviga olib kelgan murakkab tarixiy sinov bo‘ldi. 1914–1918-yillar
oralig‘ida davom etgan Birinchi jahon urushi imperiyaning parchalanishini
16

tezlashtirdi va yangi Turkiya davlati vujudga kelishining tarixiy shart-sharoitlarini
yaratdi.
Usmoniylar imperiyasining Birinchi jahon urushiga kirishi tasodifiy emas
edi. XX asr boshlarida imperiya xalqaro maydonda tobora yakkalanib borayotgan
edi. Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiya imperiya hududlariga nisbatan ochiq
yoki yashirin hududiy da’volarini kuchaytirdilar. Ayniqsa, Rossiyaning Bosfor va
Dardanel bo‘g‘ozlariga bo‘lgan qiziqishi Usmoniylar davlatining geosiyosiy
xavfsizligiga jiddiy tahdid solardi. Shu sharoitda Yosh turklar hukmronligi ostidagi
hukumat Germaniya bilan yaqinlashish siyosatini olib bordi. 1914-yil avgust oyida
Usmoniylar imperiyasi Germaniya bilan ittifoq tuzdi va shu yilning kuzida urushga
rasman kirish qarorini qabul qildi.
1914-yilda Usmoniylar imperiyasining urushga kirishi davlat siyosiy
hayotida muhim burilish yasadi. Urush sharoitida konstitutsiyaviy islohotlar to‘liq
to‘xtab qoldi, siyosiy hokimiyat markazlashdi va barcha resurslar harbiy
ehtiyojlarga safarbar etildi. Parlament faoliyati cheklab qo‘yildi, siyosiy muxolifat
bostirildi. Bu holat Yosh turklar davrida boshlangan demokratik jarayonlarning
amalda yakunlanishiga olib keldi. Urush imperiya ichidagi siyosiy beqarorlikni
vaqtincha yashirgan bo‘lsa-da, uning ildizini bartaraf eta olmadi. Birinchi jahon
urushi davrida Usmoniylar imperiyasi bir nechta harbiy frontlarda jang olib bordi.
1914–1915-yillarda Kavkaz frontida Rossiya imperiyasi bilan olib borilgan janglar
imperiya armiyasi uchun katta yo‘qotishlar bilan yakunlandi. Ayniqsa, 1914–1915-
yillardagi Sarikamish operatsiyasi harbiy tarixda Usmoniylar armiyasining eng
og‘ir mag‘lubiyatlaridan biri sifatida qayd etiladi. Ushbu mag‘lubiyat nafaqat
harbiy salohiyatning zaifligini ko‘rsatdi, balki imperiya ichida siyosiy va ijtimoiy
muammolarni yanada keskinlashtirdi. 1915-yilda Dardanel bo‘g‘ozi hududida
bo‘lib o‘tgan Gallipoli janglari Usmoniylar imperiyasi uchun muhim harbiy voqea
bo‘ldi. Antanta davlatlari tomonidan uyushtirilgan ushbu harbiy operatsiya
muvaffaqiyatsizlikka uchradi va Usmoniylar armiyasi bo‘g‘ozlarni saqlab qolishga
muvaffaq bo‘ldi. Gallipoli janglari imperiya uchun ma’lum darajada ruhiy
ko‘tarinkilik baxsh etdi va harbiy qarshilikning imkoniyatlarini namoyon etdi.
17

Aynan shu janglarda Mustafo Kamolning harbiy iste’dodi yaqqol namoyon bo‘lib,
u keyinchalik milliy ozodlik harakatining yetakchisiga aylandi.
Biroq ayrim harbiy muvaffaqiyatlarga qaramay, urush imperiya
iqtisodiyotiga nihoyatda og‘ir zarba berdi. 1914–1918-yillar davomida ishlab
chiqarish keskin kamaydi, qishloq xo‘jaligi inqirozga yuz tutdi. Millionlab
erkaklarning harbiy xizmatga safarbar etilishi natijasida ishchi kuchi
yetishmovchiligi yuzaga keldi. Oziq-ovqat taqchilligi, narxlarning keskin oshishi
va inflyatsiya aholi turmush darajasini keskin pasaytirdi. Ayniqsa, 1916–1917-
yillarda yirik shaharlarda ocharchilik va epidemiyalar keng tarqaldi.
Urush yillari Usmoniylar imperiyasida moliyaviy tanglikni misli
ko‘rilmagan darajada kuchaytirdi. Davlat byudjeti asosan harbiy xarajatlarga
yo‘naltirildi, tashqi savdo deyarli to‘xtab qoldi. Pul muomalasi izdan chiqdi, davlat
katta miqdorda qog‘oz pul chiqarishga majbur bo‘ldi. Bu esa inflyatsiyaning
keskin oshishiga olib keldi. Urush oxiriga kelib imperiya moliyaviy jihatdan
butunlay nochor ahvolga tushib qoldi. Birinchi jahon urushi Usmoniylar
imperiyasining ijtimoiy hayotiga ham chuqur ta’sir ko‘rsatdi. Urush tufayli aholi
soni keskin kamaydi, millionlab insonlar halok bo‘ldi yoki o‘z yashash joylarini
tark etishga majbur bo‘ldi. Ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi tafovut yanada
chuqurlashdi, qashshoqlik va ishsizlik keng tarqaldi. Ayollar va bolalar jamiyat
hayotida muhim iqtisodiy yukni o‘z zimmasiga oldilar, bu esa ijtimoiy
munosabatlarda muayyan o‘zgarishlarga olib keldi.
1918-yilda imzolangan Mudros sulhi Usmoniylar imperiyasining Birinchi
jahon urushidagi mag‘lubiyatini rasman tasdiqladi. Ushbu sulhga ko‘ra, imperiya
qurolli kuchlari tarqatib yuborildi, strategik hududlar Antanta davlatlari nazoratiga
o‘tdi. Bu voqea imperiya suverenitetining deyarli yo‘qolganini anglatardi.
Urushdan keyingi yillarda, ya’ni 1918–1920-yillar oralig‘ida imperiya hududlari
bosib olindi, siyosiy va iqtisodiy mustaqillik to‘liq izdan chiqdi. Birinchi jahon
urushining eng muhim oqibatlaridan biri milliy ong va mustaqillik g‘oyalarining
keskin kuchayishi bo‘ldi. Urushdagi mag‘lubiyat jamiyatda eski imperiyaviy
tuzumga bo‘lgan ishonchni butunlay yo‘q qildi. Ayniqsa, yosh ofitserlar va
18

ziyolilar orasida milliy davlat barpo etish g‘oyasi keng yoyildi. 1919-yildan
boshlab Mustafo Kamol boshchiligida boshlangan milliy ozodlik harakati bevosita
urush natijalariga qarshi javob sifatida yuzaga keldi. Birinchi jahon urushi
Usmoniylar imperiyasi uchun halokatli oqibatlarga olib kelgan bo‘lsa-da, aynan
shu urush yangi Turkiya davlati shakllanishining tarixiy asosini yaratdi. Urush
imperiyaning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarining yashovchan emasligini
fosh etdi va jamiyatni tubdan yangilanish yo‘liga boshladi. Shu ma’noda, Birinchi
jahon urushi Turkiya tarixida nafaqat tanazzul davri, balki yangi milliy davlatchilik
sari olib boruvchi muhim bosqich sifatida baholanadi. Birinchi jahon urushi
Usmoniylar imperiyasi tarixida nafaqat harbiy mag‘lubiyatlar davri, balki
davlatning siyosiy va iqtisodiy tizimini tubdan izdan chiqargan jarayon sifatida
namoyon bo‘ldi. 1914-yilda urushga kirish qarori imperiya rahbariyati tomonidan
murakkab ichki va tashqi sharoitlarda qabul qilindi. Germaniya bilan tuzilgan
ittifoq Usmoniylar imperiyasiga qisqa muddatli harbiy yordam va siyosiy
kafolatlar va’da qilgan bo‘lsa-da, uzoq muddatli istiqbolda mamlakatni yanada
chuqurroq tanazzulga olib keldi.
Urush yillarida imperiyaning asosiy frontlari bir vaqtning o‘zida bir nechta
hududlarda ochildi. Kavkaz frontida Rossiya imperiyasi bilan olib borilgan janglar,
Dardanel bo‘g‘ozi uchun bo‘lgan Gallipoli janglari, Arabiston yarimorolida ingliz
kuchlariga qarshi harbiy harakatlar Usmoniylar armiyasining moddiy va insoniy
resurslarini nihoyatda qisqartirdi. 1915–1916-yillarda yuz bergan Gallipoli janglari
strategik jihatdan muhim bo‘lsa-da, umumiy urush taqdirini o‘zgartira olmadi va
armiyaning imkoniyatlarini yanada susaytirdi.
Urushning iqtisodiy oqibatlari Turkiya hududida ayniqsa og‘ir kechdi.
Davlat byudjeti to‘liq harbiy ehtiyojlarga yo‘naltirildi, ishlab chiqarish tarmoqlari
izdan chiqdi va transport infratuzilmasi falaj holga keldi. Qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari yetishmovchiligi, oziq-ovqat taqchilligi va inflyatsiyaning keskin
oshishi aholining turmush darajasini jiddiy pasaytirdi. 1916–1918-yillarda Istanbul
va boshqa yirik shaharlarda ocharchilik holatlari qayd etildi, bu esa ijtimoiy
norozilik kayfiyatlarini kuchaytirdi.
19

Birinchi jahon urushi Usmoniylar jamiyatining ijtimoiy tuzilmasiga ham
sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Millionlab erkaklarning harbiy xizmatga safarbar etilishi
mehnat resurslari tanqisligini yuzaga keltirdi. Natijada ayollar va keksa aholining
iqtisodiy hayotdagi roli ortdi. Shu bilan birga, urush davridagi qattiq intizom,
majburiy safarbarlik va soliq yukining oshishi jamiyatda hukumatga bo‘lgan
ishonchning susayishiga olib keldi.
Siyosiy jihatdan urush imperiya hokimiyatining zaif tomonlarini yanada
ochib berdi. Markaziy boshqaruv organlari urushni samarali boshqarish
imkoniyatiga ega emasligi ayon bo‘ldi. Ittihod va Taraqqiy partiyasining
hukmronligi davrida qabul qilingan qarorlar ko‘plab bahsli oqibatlarga sabab
bo‘ldi. Urush yakuniga kelib, sulton hokimiyati ramziy tus olib, real siyosiy
ta’sirini deyarli yo‘qotdi.
1918-yilgi Mudros sulh bitimi Usmoniylar imperiyasining harbiy
mag‘lubiyatini rasman mustahkamladi. Sulh shartlariga ko‘ra, imperiya
hududlarining muhim strategik nuqtalari Antanta davlatlari nazoratiga o‘tdi. Bu
holat mamlakatning siyosiy mustaqilligiga jiddiy putur yetkazdi va milliy
suverenitet masalasini kun tartibiga olib chiqdi. Aynan shu davrda milliy qarshilik
harakatlari shakllana boshladi va keyinchalik Mustafo Kamol boshchiligidagi
mustaqillik kurashiga asos yaratildi.
Xulosa qilib aytganda, Birinchi jahon urushi Usmoniylar imperiyasi uchun
halokatli oqibatlarga ega bo‘lib, davlatning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarini
izdan chiqardi. Shu bilan birga, ushbu urush Turkiya tarixida yangi davr – milliy
ozodlik harakati va zamonaviy respublika tuzumiga o‘tish jarayonining boshlanishi
uchun muhim tarixiy shart-sharoitlarni vujudga keltirdi.
2.3. Mustaqillik uchun kurash va yangi turkiya davlati sari qadamlar
Birinchi jahon urushining yakunlari Usmoniylar imperiyasi tarixida tub
burilish nuqtasini tashkil etdi. 1918-yil 30-oktabrda imzolangan Mudros sulh
bitimi imperiya uchun harbiy mag‘lubiyatni rasman tasdiqlab berdi. Ushbu bitimga
muvofiq, Usmoniylar imperiyasi armiyasi qurolsizlantirildi, strategik hududlar
20

Antanta davlatlari nazoratiga o‘tdi va mamlakat suvereniteti amalda cheklab
qo‘yildi. 1918–1920-yillar oralig‘ida Istanbul, Izmir, Antaliya, Adana va boshqa
muhim shaharlar chet el qo‘shinlari tomonidan bosib olindi. Ayniqsa, 1919-yil 15-
mayda yunon qo‘shinlarining Izmir shahriga kirib kelishi turk jamiyatida kuchli
norozilik va milliy qarshilik kayfiyatini keskin kuchaytirdi. Mazkur sharoitda
Usmoniylar hukumatining zaifligi, sulton hokimiyatining xalq manfaatlarini
himoya qila olmasligi tobora yaqqol namoyon bo‘la boshladi. Istanbuldagi
hukumat Antanta davlatlari bosimi ostida harakat qilib, mustaqil siyosiy qarorlar
qabul qilish qobiliyatini yo‘qotgan edi. Bu holat turk jamiyatida yangi siyosiy
yetakchilar va muqobil hokimiyat markazlari vujudga kelishiga zamin yaratdi. Ana
shunday murakkab tarixiy vaziyatda Mustafo Kamol Posho (keyinchalik Atatürk)
milliy ozodlik harakatining yetakchi arbobi sifatida tarix sahnasiga chiqdi. 1919-yil
19-mayda Mustafo Kamolning Samsun shahriga yetib kelishi Turkiya mustaqillik
harakatining boshlanish nuqtasi sifatida baholanadi. U rasmiy ravishda imperiya
nomidan harbiy inspektor sifatida yuborilgan bo‘lsa-da, amalda milliy qarshilik
harakatini tashkil etish va boshqarish vazifasini o‘z zimmasiga oldi. 1919-yil iyun
oyida e’lon qilingan Amasiya deklaratsiyasida mamlakat mustaqilligi xavf ostida
ekanligi, xalq taqdirini faqat xalqning o‘zi belgilashi lozimligi qat’iy ta’kidlandi.
Ushbu hujjat milliy suverenitet g‘oyasining siyosiy dasturga aylanganini ko‘rsatdi.
1919-yil yozida o‘tkazilgan Erzurum (23-iyul – 7-avgust) va Sivas (4–11-
sentabr) kongresslari milliy ozodlik harakatining tashkiliy asoslarini
mustahkamladi. Ushbu kongresslarda Turkiya hududiy yaxlitligi va bo‘linmasligi
e’lon qilindi, chet el mandati va protektoratiga qarshi qat’iy pozitsiya bildirildi
hamda milliy iroda ustuvorligi asosiy tamoyil sifatida belgilandi. Kongresslar
natijasida butun mamlakat bo‘ylab milliy qarshilik kuchlarini birlashtiruvchi
siyosiy tuzilma shakllandi. 1920-yil 23-aprelda Anqara shahrida Buyuk Millat
Majlisining ochilishi Turkiya tarixida yangi davrni boshlab berdi. Ushbu majlis
o‘zini xalq nomidan ish yurituvchi oliy hokimiyat organi deb e’lon qildi va sulton
hokimiyatidan mustaqil ravishda faoliyat yurita boshladi. Buyuk Millat Majlisi
milliy hukumatni shakllantirdi, harbiy va siyosiy qarorlar qabul qilish vakolatini
21

o‘z qo‘liga oldi hamda Mustafo Kamolni milliy harakat rahbari sifatida tasdiqladi.
Shu tariqa, mamlakatda ikki hokimiyatli tizim yuzaga keldi: Istanbuldagi sulton
hukmronligi va Anqaradagi milliy hukumat. 1920-yil 10-avgustda imzolangan
Sevr shartnomasi Usmoniylar imperiyasining parchalanishini huquqiy jihatdan
mustahkamlab berdi. Ushbu shartnoma Turkiya hududining katta qismini chet el
davlatlari va milliy ozchiliklar o‘rtasida taqsimlashni nazarda tutgan bo‘lib, turk
xalqining milliy manfaatlariga mutlaqo zid edi. Anqaradagi milliy hukumat Sevr
shartnomasini tan olmadi va uni noqonuniy deb e’lon qildi. Bu qaror qurolli
mustaqillik kurashining kuchayishiga olib keldi. 1920–1922-yillar oralig‘ida olib
borilgan Turkiya Mustaqillik urushi bir nechta frontlarda kechdi. Sharqiy frontda
Armaniston qo‘shinlariga qarshi muvaffaqiyatli harbiy harakatlar olib borilib,
1920-yil oxirida Gümrü shartnomasi imzolandi. Janubiy frontda Fransiya
kuchlariga qarshi kurash olib borilib, 1921-yilda Anqara shartnomasi orqali
murosaga erishildi. G‘arbiy frontda esa eng og‘ir va hal qiluvchi janglar
Yunoniston armiyasiga qarshi olib borildi. 1921-yil Sakarya jangi va 1922-yil
Buyuk hujum turk qo‘shinlarining strategik ustunligini ta’minladi.
1922-yil 11-oktabrda imzolangan Mudanya sulh bitimi harbiy harakatlarga
yakun yasadi va diplomatik muzokaralar uchun sharoit yaratdi. Shu yilning 1-
noyabrida Buyuk Millat Majlisi sultonlik institutini rasman tugatish to‘g‘risida
qaror qabul qildi. Bu qaror Usmoniylar imperiyasining siyosiy jihatdan barham
topganini anglatdi va respublika tuzumiga o‘tish yo‘lida muhim qadam bo‘ldi.
1923-yil 24-iyulda imzolangan Lozanna tinchlik shartnomasi Turkiyaning xalqaro
miqyosda mustaqil va suveren davlat sifatida tan olinishini ta’minladi. Ushbu
shartnoma Sevr bitimini bekor qildi va Turkiya hududiy yaxlitligini huquqiy
jihatdan mustahkamladi. Nihoyat, 1923-yil 29-oktabrda Turkiya Respublikasi
e’lon qilindi va Mustafo Kamol Atatürk mamlakatning birinchi prezidenti etib
saylandi. XX asr boshlarida olib borilgan mustaqillik uchun kurash Turkiya
tarixida tub siyosiy, ijtimoiy va mafkuraviy o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi.
Usmoniylar imperiyasining inqirozi o‘rnida milliy davlat barpo etildi, xalq
suvereniteti tamoyili davlat boshqaruvining asosiga aylandi va Turkiya yangi
22

taraqqiyot yo‘liga qadam qo‘ydi. Ushbu jarayonlar nafaqat Turkiya, balki butun
Yaqin Sharq mintaqasi tarixida muhim ahamiyat kasb etdi.
2-jadval.
Turkiya mustaqilligi uchun kurash va respublika tuzilishining asosiy bosqichlari
(1918–1923-yillar)
Sana
(yil/oy) Voqea nomi Mazmuni va tarixiy ahamiyati
1918-yil
30-oktabr Mudros sulh bitimi Usmoniylar imperiyasining Birinchi jahon
urushidagi mag‘lubiyati rasman e’lon qilindi,
mamlakat hududlari Antanta davlatlari
nazoratiga o‘ta boshladi
1919-yil
19-may Mustafo
Kamolning
Samsunga kelishi Turkiya milliy ozodlik harakatining boshlanish
nuqtasi bo‘lib, mustaqillik kurashiga siyosiy
rahbarlik yo‘lga qo‘yildi
1919-yil
iyun Amasiya
deklaratsiyasi Milliy suverenitet g‘oyasi ilgari surildi, xalq
irodasiga tayangan mustaqil davlat tuzish
zarurligi e’lon qilindi
1919-yil
iyul–
avgust Erzurum kongressi Hududiy yaxlitlik va milliy mustaqillik
tamoyillari belgilandi
1919-yil
sentabr Sivas kongressi Milliy qarshilik harakatlari yagona markazga
birlashtirildi
1920-yil
23-aprel Buyuk Millat
Majlisining
ochilishi Anqarada xalq nomidan faoliyat yurituvchi milliy
hukumat tashkil etildi
1920-yil
10-avgust Sevr shartnomasi Usmoniylar imperiyasining parchalanishi nazarda
tutilgan, ammo milliy hukumat tomonidan tan
olinmagan
23

1921-yil
avgust Sakarya jangi Yunon qo‘shinlari ustidan hal qiluvchi g‘alaba
qozonildi
1922-yil
sentabr Buyuk hujum Turkiya qo‘shinlari g‘arbiy frontda yakuniy
g‘alabaga erishdi
1922-yil
1-noyabr Sultonlik tugatilishi Usmoniylar monarxiyasiga barham berildi
24

XULOSA
Ushbu kurs ishida XX asr boshlarida Turkiyada yuz bergan murakkab
ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy jarayonlar tizimli va tarixiy manbalar asosida tahlil
qilindi. Tadqiqot davomida Usmoniylar imperiyasining inqirozga yuz tutish
sabablari, jamiyat tuzilmasidagi o‘zgarishlar, iqtisodiy tanazzulning chuqurlashuvi
hamda bu omillarning milliy uyg‘onish va mustaqillik harakatiga ta’siri ilmiy
jihatdan yoritildi. O‘rganilgan davr shuni ko‘rsatadiki, XX asr boshlarida Turkiya
jiddiy siyosiy beqarorlik, iqtisodiy qaramlik va ijtimoiy tanglik sharoitida
rivojlangan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Usmoniylar imperiyasining siyosiy
inqirozi markazlashgan boshqaruv tizimining zaiflashuvi, sulton hokimiyatining
zamon talablariga javob bera olmasligi hamda chet davlatlarning ichki siyosatga
faol aralashuvi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan. Ayniqsa, XIX asr oxiri va XX asr
boshlarida Yevropa davlatlarining iqtisodiy va harbiy bosimi imperiyani yarim
mustamlaka holatiga olib keldi. Bu jarayon Birinchi jahon urushi yakunlari bilan
yanada keskinlashdi va imperiyaning parchalanishiga sabab bo‘ldi. Ijtimoiy
tuzilma va jamiyatdagi o‘zgarishlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, ushbu davrda turk
jamiyatida milliy ongning shakllanishi tezlashgan. Ma’rifatparvar ziyolilar,
harbiylar va yosh turklar harakati vakillari orqali konstitutsiyaviy boshqaruv,
huquqiy davlat va milliy suverenitet g‘oyalari keng yoyildi. Aholining turli
qatlamlari orasida islohotlarga bo‘lgan ehtiyoj kuchaydi va bu jarayon siyosiy
faollikning oshishiga olib keldi.
Iqtisodiy holat va moliyaviy tanglik masalalari ham muhim omil sifatida
namoyon bo‘ldi. Sanoatning sust rivojlanishi, qishloq xo‘jaligining past
samaradorligi, davlat qarzlarining ortib borishi hamda chet el kapitaliga qaramlik
mamlakat iqtisodiy mustaqilligini keskin chekladi. Ayniqsa, Duyun-i Umumiya
tizimi orqali moliyaviy resurslarning nazoratdan chiqishi iqtisodiy inqirozni
chuqurlashtirdi va ijtimoiy noroziliklarni kuchaytirdi. Kurs ishining ikkinchi
bobida siyosiy islohotlar va milliy uyg‘onish jarayonlari atroflicha o‘rganildi. Yosh
turklar harakati va 1908-yil inqilobi konstitutsiyaviy tuzumni tiklashda muhim rol
o‘ynadi. Biroq bu islohotlar imperiyani saqlab qolishga yetarli bo‘lmadi. Birinchi
25

jahon urushi Usmoniylar imperiyasining yakuniy inqirozini tezlashtirdi va
mustaqillik uchun kurashni muqarrar holga keltirdi.
26

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
I. Rahbariy adabiyotlar
1. Atatürk M.K. Nutuk (1919–1927). – Ankara: Türk Tarih Kurumu
Yayınları, 1989. – 728 b. – tarixiy-siyosiy manba.
II. Manbalar (shu jumladan, rasmiy va tarixiy hujjatlar)
2. Lozanna tinchlik shartnomasi (1923-yil 24-iyul). – Ankara: Tashqi
ishlar vazirligi nashri, 1924. – 143 b. – rasmiy hujjat.
3. Sevr shartnomasi (1920-yil 10-avgust). – Parij: Imprimerie
Nationale, 1920. – 98 b. – xalqaro shartnoma.
4. Usmoniylar imperiyasi Konstitutsiyasi (1876, 1908-yilgi tahrir). –
Istanbul: Matbaa-i Amire, 1908. – 64 b. – huquqiy manba.
III. Asosiy ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar
5. Ahmad Feroz. Modern Turkiyaning shakllanishi. – Istanbul: Kaynak
Yayınları, 2004. – 312 b. – monografiya.
6. Akşin Sina. Turkiyada konstitutsiyaviy tizim va Yosh turklar
harakati. – Ankara: İmge Kitabevi, 1998. – 286 b. – monografiya.
7. Armaoğlu Fahir. XX asr siyosiy tarixi. – Istanbul: Alkım Yayınları,
2005. – 487 b. – ilmiy asar.
8. Ercan Yavuz. Usmoniylar imperiyasining parchalanish sabablari. –
Istanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 2001. – 245 b. – ilmiy tadqiqot.
9. G‘afurov B. Yaqin Sharqning yangi tarixi. – Toshkent: Fan, 1976. –
402 b. – ilmiy monografiya.
10. Karpat Kemal. Turkiyada milliy ong va davlat qurilishi. – Istanbul:
İletişim Yayınları, 2009. – 364 b. – monografiya.
11. Lewis Bernard. Modern Turkiyaning tug‘ilishi. – London: Oxford
University Press, 1968. – 431 b. – ilmiy asar.
12. Mango Andrew. Atatürk: Zamonaviy Turkiya asoschisi. – London:
John Murray, 1999. – 666 b. – biografik tadqiqot.
27

13. Ortaylı İlber. Usmoniylardan Respublikaga o‘tish davri. – Istanbul:
Kronik Kitap, 2014. – 278 b. – ilmiy asar.
14. Shamsutdinov R. Jahon tarixi (XX asr boshlari). – Toshkent: Sharq,
2010. – 512 b. – darslik.
15. Tunaya T.Z. Turkiyada siyosiy partiyalar (1908–1923). – Istanbul:
Hürriyet Vakfı Yayınları, 1984. – 529 b. – ilmiy tadqiqot.
IV. Qo‘shimcha ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar
16. Berkes Niyazi. Turkiyada dunyoviylashuv jarayoni. – Montreal:
McGill University Press, 1964. – 533 b. – monografiya.
17. Davison Roderic. Usmoniylar diplomatiyasi va G‘arb. – Princeton:
Princeton University Press, 1973. – 284 b. – ilmiy tadqiqot.
18. Findley Carter. Usmoniylar imperiyasining so‘nggi yillari. –
Cambridge: Cambridge University Press, 2010. – 398 b. – monografiya.
19. Zürcher Erik-Jan. Turkiya: zamonaviy tarix. – London: I.B. Tauris,
2004. – 376 b. – ilmiy asar.
20. Qodirov A. Yaqin Sharq mamlakatlari tarixi. – Toshkent: Universitet,
2015. – 289 b. – o‘quv qo‘llanma.
V. Internet saytlar va resurslar (foydalanilgan bo‘lsa)
1. https://www.turkiyetarihi.gov.tr
2. https://tr.wikipedia.org/wiki/Türk_Kurtuluş_Savaşı
3. https://www.britannica.com/place/Turkey
4. https://www.atam.gov.tr
28

Купить