Yagona vakillik hisobvarag’i va u bo’yicha operatsiyalarning yuritilishi va hisobi - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	320.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Yagona vakillik hisobvarag’i va u bo’yicha operatsiyalarning yuritilishi va hisobi

Купить

6 Yagona vakillik hisobvarag’i va u bo’yicha operatsiyalarning yuritilishi va hisobi BITIRUV MALAKAVIY IShI

6 Mundarija: Kirish………………………………………………………………………….3-6 I. Bob Vakillik hisobvarag’i va uning bank faoliyatidagi o’rni …………..6-33 1.1. Vakillik hisobvarag’i va uning bank faoliyatidagi ahamiyati……..…..6-12 1.2. Vakillik hisobvarag’i ochish tartibiva rivojlanish bosqichlari ……....13-22 1.3. Yagona vakillik hisobvarag’iga o’tish zarurati………………………23-33 II. Bob Yagona vakillik hisobvarag’i orqali banklararo hisob kitoblarni tashkil etish va hisobga olish, joriy holati tahlili …………………….….34-51 2.1. Yagona vakillik hisobvarag’i orqali banklararo hisob kitoblarni o’tkazish texnologiyasi………………………………………………………….34-43 2.2. Bank filiallari o’rtasidagi hisob kitoblar………………………..........43-46 2.3. Turli banklar o’rtasidagi hisob kitoblar………………………………47-51 III. Bob Yagona vakillik hisobvarag’i orqali banklarar

6 Kirish Hozirgi kunda insoniyat turmush tarzini banklar xizmatisiz tasavvur etib bo’lmaydi. Chunki banklar xo'jalik sub'ektlarini kredit mablag’lari bilan ta'minlab, ijtimoiy sarmoyani qayta taqsimlash jarayonida vositachi sifatida qatnashadi va jamiyat miqyosida umumiy samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Har qanday mamlakat iqtisodiyotining tayanadigan asosiy ustunlaridan biri bo'lib moliyaviy jihatdan mustahkam va barqaror faoliyat ko'rsatuvchi bank tizimi hisoblanadi. Har bir mustaqil davlatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi va kelajakdagi taraqqiyoti avvalo mazkur mamlakatda barpo etilgan va muntazam ravishda takomillashtirib boriladigan bank tizimining faoliyatiga bog’liqdir. Banklarning o'ziga xos xususiyati shundaki, ular o'z mablag’lari b

6 ________________________ 1 O’zbekiston Respublikasining 2012 yil yakunlari va 2013 yilga mo’ljallangan asosiy yo’nalishlari O’zbekiston Respublikasida jamiyat taraqqiyotining barcha jabhalarida, eng avvalo iqtisodiy sohada islohotlarni yanada chuqurlashtirish va erkinlashtirish borasida aniq dastur ishlab chiqilgan. Bu dasturning joriy etishdan ko’zlangan asosiy maqsad - O’zbekistonning demokratik va bozor islohotlarini amalga oshirish, jahon hamjamiyatiga keng integratsiyalashuvi va barqaror olg’a borishi uchun mustahkam zamin yaratishdir. Prezidentimiz I.A. Karimov: «Oldimizda turgan birinchi va asosiy vazifa - bu izchil iqtisodiy o’sish, chuqur tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirish, butun bank tizimini mukammallashtirish va ilg’or texnologiyalar bilan qayta qurollantirishning bosh s

6 Karimov I.A. “Bank tizimi, pul muomalasi, kredit, investitsiya va moliyaviy barqarorlik to'g’risida” 1 . Toshkent: O'zbekiston, 2005 y. yo'nalishlari to'g’risida»gi Qarorining qabul qilinishi respublikada faoliyat yuritayotgan banklarning rivojlanishiga katta hissa qo’shadi. Ushbu qarorda respublikamiz bank tizimini xalqaro standartlarga va bazel qo’mitasining talablariga moslashtirish, mamlakatimiz bank tizimining butun tarmog’ini yanada takomillashtirish masalalari tartibi belgilab berilgan. Hozirgi kunda bank tizimi rivojlanib borar ekan, banklar o’rtasidagi o’zaro aloqalar, hisob-kitoblarni o’tkazish mexanizmini takomillashtirish talab etiladi. Shu o’rinda takidlash joizki, respublikamiz tijorat banklarining elektron to’lov tizimi orqali yagona vakillik hisobvarag’iga

6 O’zbekiston Respubliksi bank tizimida elektron to’lovlar idoraviy normativ hujjatlarga asoslangan holda 1995 yilda buyon qo’llanib kelimoqda. Bugungi kunda ham tijorat banklarining yagona hisob, yagona balansning ahamiyati juda muhim, ya’ni yagona vakillik hisobvarag’i bu respublikamiz banklari uchun umumiy hamyon vazifasini ham bajarib kelmoqda. Buning natijasida banklarning daromadliligi, banklararo hisob-kitoblarni nazorat qilish, to’lovlarni tez va qulay o’tkazilishi va shunga o’xshash bir qancha qulayliklar natijasida iqtisodiyotimiz rivojlanishida juda katta ahamiyat kasb etib kelmoqda. Ushbu bitiruv malakaviy ishda ham bu masalalar yuzasidan bir qancha ilmiy va nazariy izlanishlar olib borish natijasida imkon qadar tijorat banklari yagona vakillik hisobvarag’ini barcha jihatlarini

6 I. Bob Vakillik hisobvarag’i va uning bank faoliyatidagi o’rni 1.1 Vakillik hisobvarag’i va uning bank faoliyatidagi ahamiyati Ma’lumki, iqtisodiyotda hisob-kitoblar mexanizmining to’g’ri yo’lga qo’yilishi va uning qonuniy asosda faoliyat yuritishi barcha rivojlangan davlatlar taraqqiyotining asosiy poydevori hisoblanadi. Har qanday davlatning iqtisodiy rivojlanishi va uning pul-kredit tizimi hamda zamonaviy to’lov mexanizmlarisiz tasavvur etib bo’lmaydi 3 . Ma'lumki, yirik masshtabdagi banklar resurslarini bitta hisobraqamga tez yig’ishi va bu raqamdan katta daromad keltiruvchi yirik loyihalarni moliyalashtirish ancha qiyinchilik tug’diradi. Rivojlanayotgan mamlakatlarning jahon bozoriga integratsiyalashuvini va yangi texnologiyalarning rivojlanishi ssuda kapitalining banklararo boz

6 chora-tadbirlari to’g’risidagi» Farmoni chiqarilib, unda «Moliya-bank tizimini ______________________ 3 Bozor,pul va kredit jurnal. 05.2013y.(192)11 bet isloh, qilish siyosatini takomillashtirish, uning ko’proq aniq-oydinligini ta'minlash, banklar faoliyatida yagona vakillik hisobvarag’i orqali banklarning munosabatlari va hisob-kitoblar mexanizmini mustahkamlash bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqishi» lozimligi belgilab berilgan edi. Bu vazifaning bajarilishi aynan to’lov tizimi bilan bog’liqdir.Shuning uchun, avvalo, to’lov tizimi tushunchasini ko’rib chiqamiz. Iqtisodiyotda turli mulkchilik shakllariga tegishli bo’lgan kompaniya va firmalar faoliyat ko’rsatib, ular doimo bir-biri bilan uzviy bog’liqdir. Chunki korxona va tashkilotlar bir- birlari bilan oldi-sotti munosabatlarini o’rn

6 hollarda cheklangan bo’ladi. Banklar banklararo hisob-kitoblarni o’z faoliyatlari bilan bog’liq operatsiyalar bo’yicha pul o’tkazishda, shu bilan birga mijozlarning operatsiyalari bo’yicha pul o’tkazishda foydalanadilar.Qanday shaklda foydalanishdan qat'iy nazar banklararo hisob-kitobla o’z ichiga 4 bosqichni oladi. 1-bosqich – to’lovning boshlanishi, ya'ni to’lovchi o’z bankiga pulni o’tkazib berish to’trisida topshiriq beradi. 2-bosqich to’lov tizimining ishtirokchi banklari o’rtasida to’lov hujjatlarining almashishi, ko’pincha bu operatsiya kliring deb yuritiladi. 3-bosqich – to’lov tizimining ishtirokchi banklari o’rtasida hisob-kitob o’tkazish, ya'ni to’lovchi banki pul o’tkazib berishi lozim. Bundan tashqari, banklar uchinchi ishtirokchi orqali, unda o’z hisobvaraqlarin

6 mumkin,ya'ni bu ikki ta'rifda «... yuzaga kelgan majburiyatlar...» degan tushuncha ishlatilgan. Demak, bu ta'riflarda tovar va xizmatlar qiymatini to’lash bilan bog’liq bo’lgan majburiyatlar, shu bilan birga moliyaviy majburiyatlar ham ko’zda tutilgan. Moliyaviy majburiyatlar davlat byudjeti oldidagi yuridik va jismoniy shaxslarning majburiyatlari deb qaraydigan bo’lsak, unda barcha naqd pulsiz hisob-kitoblar, jumladan, banklarning davlat byudjetini kassaviy ijro etish operatsiyalarining bajarilishini to’lov tizimi orqali amalga oshirilishini ko’rishimiz mumkin. Bir qator ta'riflarni ko’rib, ular to’g’risida mushohada yuritish natijasida to’lov tizimiga umumiy qilib quyidagi ta'rifni beramiz: «To’lov tizimi - iqtisodiy faoliyat natijasida yuzaga keladigan majburiyatla

6 Demak, hozirgi kunda respublikamiz to’lov tizimining asosiy va bevosita ishtirokchilari tijorat banklaridir. Bu haqda batafsil quyiroqda to’xtalib o’tamiz. To’lov tizimiga mexanizm sifatida qarab, uning oldiga qo’yilgan bir qator talablarni ko’rib chiqamiz. Birinchidan, to’lovchi va pul oluvchilarning huquqlari aniq, belgilangan bo’lishi kerak; kkinchidan, pul mablag’larining o’tkazilishi huquqiy tomondan belgilangan bo’lishi lozim, ya'ni qonun bilan mustahkamlangan tartiblar amaliyotga to’la tadbiq, etilishi lozim; Uchinchidan, ko’pchilik tomonidan qabul qilingan bo’lishi kerak; To’rtinchidan, kam xarajatli bo’lishi, tannarx hisobga olinishi lozim; Agar yuqoridagi sanab chiqilgan talablarga javob bersa, bunday to’lov tizimi muvaffaqriyatli faoliyat ko’rsatishi mumkin. To’lov tizimi

6 4. Bu operatsiya doimiymi (1 oy, kvartal, yil) yoki bir martalikmi? 5. Bu operatsiya muddatlimi? 6. Har bir konkret to’lov instrumentining tannarxi qanday? 7. To’lov kafolati qanday? Bunday savollarni har bir konkret operatsiya bo’yicha ishtirokchilar bo’ylab, vaziyatni tahlil qilib o’zlariga qulay bo’lgan variantni, qulay bo’lgan to’lov instrumentini tanlaydilar.Bu esa shartnomada mustahkamlab qo’yilgan. Ko’p yillar davomida to’lov tizimining ishi Markaziy bankning aktiv qiziqish sohasiga kirmas edi. Unga «ko’zga ko’rinmas» faoliyat turi sifatida qaralib, bank siyosatining asosiy masalalariga tegishli emasdek bo’lib hisoblanardi. Hozirgi kunda bunday e'tibor tubdan o’zgardi. Oxirgi 15-20 yil ichida ko’p davlatlar, asosan bozor iqtisodi rivojlangan davlatlar iqtisodiyotida quyidagi h

6 1.2 Vakillik hisobvarag’ini ochish tartibi va rivojlanish bosqichlari Hozirgi paytda tijorat banklari o’rtasidagi banklararo hisob-kitoblar Markaziy bank orqali o’tkaziladi.Buning uchun Markaziy bank qoshidagi hisob-kitob markazi tashkil etilgan. Tijorat banklari o’zlarining banklararo munosabatlarini olib borish uchun hisob-kitob markazida vakillik hisobvarag’i ochishlari lozim. Tijorat bankining vakillik hisobvaragi ikki xil yo’l bilan ochilishi mumkin. o Hududiy boshqarma tijorat banklarining barcha bo’limlari uchun markaziy bank hududiy bosh boshqarmasida mintaqa bo’yicha yagona vakillik hisobvarag’i ochadi. Har bir bo’limga esa alohida subhisobvaraqalari ochiladi; o Tijorat bankining har bir bo’limi uchun alohida Markaziy bankning hududiy bosh boshqarmasida vakillik varag’i ochiladi

6 21302 000 3 000 00410 001 Bu yerda: 1) 21302 - rezident banklarning vakillik hlsobvaragi. 2) 000 - valyuta kodi, bu 3 ta nol vakillik hisobvaragining «so’m» da yuritilishini bildiradi. 3) 3 -nazorat kaliti 4) 00000410 - bankning unikal kodi. Ipoteka banki bo’limining Toshkent shaxar kodi 00410 Lekin har bir hisob varaqda unikal kod uchun 8 ta raqam ajratilgani sababli, bu kod nollar bilan to’ldiriladi. 5) 001 - ushbu bank hisob varag’ining tartib nomeri Yuqorida ko’rsatilgan vakillik hisob varag’i hisob-kitob markazida yuritilib XKM uchun passiv hisob varaqlaridir. Mablag’larning kelib tushishi va hisob varag’ qoldig’i hisob varag’ining kredit qismida, mablag’larning kamayishi esa uning debet qismida aks ettiriladi. Barcha to’lovlar vakillik hisobvarag’i qoldig’i chegarasida amalga oshir

6 oborotlar yuritiladigan hisobvaraqlar orqali pul o’tkazish operatsiyalari pochta yoki telegraf avizolari orqali amalga oshirilar edi. Kredit resurslari markazdan hisobga olinib, rejalashtirib borilardi. 1991 yildan boshlab bu kamchiliklarni tugatish maqsadida O’zbekistonda banklararo hisob-kitoblarga o’zgarishlar kiritila boshlandi. Bu davrda O’zbekistonning boshqa respublikalar bilan amalga oshiriladigan hisob-kitoblari qalbaki avizolar hisobiga buzildi va to’lov tizimi izdan chiqdi. Mavjud tizim talabga javob bermay qolgani bois, Respublika Markaziy banki yangi elektron to’lovlar konsepsiyasini ishlab chiqdi. Ushbu konsepsiyaga binoan elektron hujjatlar ko’rinishida ishlab chiqilgan to’lov tizimi talab va imkoniyatlarni hisobga olgan holda bosqichma-bosqich amalga oshirilishi lozim edi

6 kompyuter vositasida bajarishning amaliy dasturini yaratish va ularni banklarda tadbiq etish bo’yicha ish olib borildi. Markaziy bank Bosh axborotlashtirish markazida banklararo hisob-kitoblarda elektron pochta usuli yaratish ustida ishlandi. Shuningdek bank amaliy ish kunini kompyuterlar vositasida bajarish amaliy dasturini yaratish va ularni banklarda tadbiq etish bo'yicha ish olib borildi. Shu yili qabul qilingan O'zbekiston Respublikasining "Axborotlashtirish to'g'risida”gi Qonunini bajarish yuzasidan Markaziy bankda va uning hududiy Bosh boshqarmalarida axborotlashtirish boshqarmasi va bo'limlari tashkil etildi. Banklararo maxsus ajratilgan aloqa kanallari vazifasida elektron to'lov tizimini ishga tushirish borasida ish olib borildi. Respublika bank tizim

6 banklarining bo'limlari kompyuterlashtirila boshlandi va ular elektron to'lov tizimiga qo'shib borildi. Avgust oyi ohiriga kelib mustaqillikning uch yilligi sharafiga elektron to'lovlar vaqtinchalik Nizomi yaratildi. Oktyabr oyidan boshlab esa elektron pochta respublika bank tizimida ishga tushirildi.Respublika bank tizimida buxgalteriya hisob-kitoblarni va bank amaliy ish kunini umumiy bir ko'rinishga keltirish uchun zarur ishlar amalga oshirildi. Markaziy bank qilingan bu ishlar bilan cheklanib qolmasdan o'zining mutaxassislari kuchi bilan elektron to'lov tizimi amaliy dasturini respublika miqiyosida tadbiq etish ustida ham tinimsiz ish olib bordi va 1995 yil uchun zamin yaratdi. 2-bosqich. 1995-1997 yillarni o’z ichiga oladi. Aprel oyida Markaziy bank Jahon

6 ahborotlashtirish markazi mutahassislari va bank hodimlari to'lovlarning o'tishi muddatini yanada qisqartirishni ta'minlash borasida tinmay izlanish olib bordilar. Buning natijasi o'laroq, yil ohiriga kelib to'lovlar o'tishi muddati respublika miqyosida 2 soat, viloyat miqyosida 1 soatni tashkil etdi. Respublika bank tizimida yangi hisob tizimi rejasiga o'tilishi tijorat banklari va Markaziy bank to'lov tizimi tub burilish yasadi. Elektron to'lov tizimining mavjud amaliy dasturi rivojlantirilib, tizimning katta o'tkazish qobiliyati va hujjatlarning yuqori tezlikda qayta ishlanishi (hududlararo hisob-kitoblar - 15 daqiqada, bitta hudud ichidagi hisob-kitoblar esa - 3-5 daqiqada) pul mablag’lari aylanishini jiddiy oshirdi. Bu esa respublika xo'ja

6 4-bosqich. 2002-2012 yillarni o’z ichiga oladi. To'lovlarni real vaqtda o'tishini ta'minlash va tijorat banklariga yagona vakillik hisobvarag’i orqali hizmat ko'rsatish bo'yicha tehnologiya tanlanib, ushbu bo'yicha tehnik topshiriq, ishlab chiqildi va banklararo to'lovlarni yagona vakillik hisobvaraqi orqali o'tkazish hamda banklarda ahborotlashtirilgan ahborot tizimini tashkil etish bo'yicha dastur yaratildi. Tijorat banklarining banklararo to'lovlarni yagona vakillik hisobvarag’i orqali amalga oshirish tizimiga o'tishi 2002 yilning iyun oyidan boshlandi. To'lov tizimini takomillashtirish maqsadida xalqaro tender o'tkazilib, tender g’olibi bilan mavjud bank telekommunikatsiya tarmog’ini rivojlantirish loyihasi bo'yicha shartnoma tu

6 O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004 yil 24 sentyabrda qabul qilingan “Plastik kartochkalar asosida hisob-kitob qilish tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to'g’risida”gi 445-sonli qarori bilan ushbu tizimni kengaytirish borasidagi ilk reja ko'rsatkichlari, shuningdek to'lovlarni plastik kartochkalar orqali qabul qilish terminallari bilan jihozlanadigan ob'ektlar ro'yxati tasdiqlandi. Shu bilan bir qatorda, mazkur qarorga muvofiq mamlakatda Yagona umumrespublika prosessing markazi tashkil etildi. Mazkur qarorga muvofiq, barcha tijorat banklari plastik kartochkalar tizimida ish olib borilishiga zamin yaratildi. Barcha tijorat banklarida (DT Xalq bankidan tashqari) yagona balans tizimini joriy etildi. Davlat tijorat Xalq bankida yagona bal

6 tashqari, yagona vakillik hisobvarag’i orqali real vaqtda amalga oshirayotgan banklarni o’zaro uzluksiz ishlashni ta'minlaydigan dastur ishga tushirildi.Yangi tizimga barcha tijorat banklari bir yo’la o’tkazilmadi.Avval bir qator banklar ushbu tizim bo’yicha ishlab sinab ko’rildi. Yagona vakillik hisobvarag’i tizimi orqali ishlashga AT Sanoatqurilishbanki 2002 yilning 15 iyulida, DAT Asaka banki 21 oktyabrda o’tkazildi va ularga har tomonlama yordam berildi. Yagona vakillik hisobvarag’i bo’yicha boshqaruv axborot tizimiga o’tish 2003 yilning sentyabr oyida nihoyasiga yetkazildi.Yangi tizimga o’tishni DT Xalq banki yakunladi. Natijada quyidagilarga erishildi: o kunlik to’lovlarni o’tkazish uchun band bo’lgan mablag’larning bir qismini bo’shashiga, shu bilan birga bo’shagan mablag’larn

6 3. Banklar o’z imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda «Fido-Biznes» firmasi tomonidan yaratilgan dasturiy ta'minoti bilan to’liq ta'minlandi va imkoniyati yetadigan banklarga, jumladan,Milliy bank, Asaka banklarga dasturiy ta'minot yaratishga doir texnik talablar qo’yildi. To’lovlarning elektron usulda amalga oshirilishi ham mijoz uchun tez amalga oshirish quvvati jihatidan juda ham qulay, ham bank uchun xarajat kamligi uchun juda foydalidir.Shuning uchun, O’zbekistonda yaratilgan elektron to’lovlar tizimi milliy to’lov tizimining asosi bo’lib, uni rivojlantirish umummilliy ahamiyatga ega. Hozirgi vaqtda, respublikada to’lov tizimini mukammallashtirish, to’lov vositalarini rivojlantirish va mijozlarga qulay bo’lgan tuli avtomatlashtirilgan tizimni ishlab chiqish asosiy maqsad q

6 buxgalteriya hisobini va auditini yuritish bo’yicha yagona siyosatni ishlab chiqish, hisob-kitoblardagi mablag’larni bo’shatish va ulardan unumli foydalanish imkonini beradi. O’zbekiston Respublikasining bozor munosabatlariga o’tishi bilan bank tizimida bir qator o’zgarishlari bo’lib o’tdi. Ikki pog’onali bank tizimi paydo bo’ldi.Tijorat banklarining shahobchalari kengaytirildi. Bundan tashqari turli mulkchilik shakllarining paydo bo’lishi banklar o’rtasidagi munosabatlarning ko’payishiga olib keldi.Shu munosabatlar bo’yicha hisob-kitoblarni o’z vaqtida tezkorlik bilan amalga oshirish uchun, yangi avtomatlashtirilgan tizimni joriy etish zarurati tug’ildi. Ilgari pochta, yoki telegraf orqali to’lov hujjatlari bir bankdan ikkinchi bankka jo’natilganda to’lovlar bir necha kunga, hatto 15-20

6 1994 yilning iyul-oktyabr oylarida Markaziy bank tomonidan dastur ishlab chiqildi va shu yilning 1-oktyabridan e'tiboran elektron pochta tizimidan tajriba sifatida foydalanila boshlandi. Tajriba davomida uni ishlatish bo’yicha o’zgarishlar kiritildi dastlab to’lovlarni 2-4 kun ichida o’tkazilishga erishildi. Iqtisodiyotda hisob-kitoblarni tezlashtirish maqsadida 1995 yil boshidan boshlab har bir viloyat Markaziy bank boshida hududiy hisob markazlarini tashkil etishga qaror qilindi.Har bir tumandagi ilgari faoliyat ko’rsatib kelgan, kliring markazlari yopilib, ularning faoliyati to’xtatildi. Shu munosabat bilan oddiy pochta avizolari bekor qilindi. Respublika ichidagi barcha hisob-kitoblar uzog’i bilan ikki kun ichida o’tkazilishi belgilab berildi. Shu tariqa elektron to’lovlar tizimi

6 Elektron to’lovlarni o’tkazishda initsiator va benifitsiar banklar ishtirok etadi. Initsiator bank bu-to’lov operatsiyalarini boshlovchi bank, benifitsiar bank esa, to’lov operatsiyalarini yakunlovchi bankdir. Banklar o’rtasidagi hisob-kitoblar elektron to’lov hujjatlari asosida amalga oshiriladi. Elektron to’lov hujjati O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilangan shaklda pul hisob-kitob hujjatlari asl nusxasi asosida yaratilgan «elektron» belgili hujjat bo’lib,uning asosiy nusxasi hisoblanadi va asl nusxa kuchiga ega bo’ladi. Elektron to’lovlar tizimida uzatish uchun mo’ljallangan hujjatlarning to’g’ri to’ldirilganligi uchun bank mijozi javobgar bo’ladi. Hududiy axborotlashtirish Markazida qayta ishlash uchun uzatiladigan elektron to’lov hujjatlarini hisoblab o’tkazish

6 banklari, axborotlash markazlari va hisob-kitob markazlari o’rtasida tuzilgan shartnoma bilan tartibga solinib turiladi. Har bir bank elektron to’lovlar tizimiga tushilishi uchun avvalo Respublika Markaziy bankida ro’yxatga olingan, hamda BDMAB tomonidan unikal kod berilgan bo’lishi lozim.Shu bilan birga ushbu bank elektron to’lovlar tizimiga chiqish imkoniyatini beradigan tegishli dasturiy majmuaga ega bo’lishi lozim. Shundan so’ng, bank elektron to’lovlar tizimiga ulanguncha axboratlashtirish bosh markazi xodimlari yordamida ma'lumotlarni qabul qilish, uzatish bo’yicha bir necha sinov tajribalarini o’tkazish yo’li bilan bank tayyorgarligining haftalik tajriba tekshiruv o’tkaziladi. Tajriba tutagandan so’ng, hududiy axboratlashtirish markazida bankning elekron to’lovlar tizimida ish

6 1 To'lov muddati Bir necha daqiqa 2-7 kun(ba’zan undan ko’proq) 2 Ishlovchilar soni 7 20 3 Yillik balansning yopilishi Joriy yilning 31 dekabr kuni Kelasi yilning martaprel oylari 4 Noqonuniy o'zlashtirishdan himoya Tarmoq protokol himoyasi Parol himoyasi Uzatiladigan fayllarning shifrlanishi Ishlovchi xodimlar malakasi Xodimlar malakasi 5 Arxivlashtirish Elektron arxivlashtirish Papkadagi qog’oz hujjatlar ko’rinishidagi arxiv Elektron to’lov tizimining kamchiliklari ham mavjud bo’lib, ularga kompyuter texnologiyasi va telekommunikatsiyalarni sotib olish uchun katta miqdordagi moliyaviy qo’yilmalar talab etilishi va turli texnik muammolarning kelib chiqishini keltirish mumkin. Yagona vakillik hisobraqami orqali boshqarishning mohiyati shundan iboratki, ____________________ 6 K.N.

6 o Tizim ichidagi amalga oshiriluvchi operatsiyalar tezlashadi, hamda real vaqt rejimida ishlaydi; o Katta daromad keltiruvchi yirik loyihalarni moliyalashtirish uchun resurslarni tez jamlash imkoni paydo bo’ladi; o Tizim ichida bo’limlar resurslarini aktiv operatsiyalarga joylashtirilishi tufayli vakilllik raqamidagi minimal darajada saqlay oladi va hatto, debet qoldiq bo’lganda ham ishlay oladi; o Banklararo bozorda resurslar qayta taqsimotida ham bankning raqobatbardoshligini oshiradi; Demak, bank muassasasi uchun vakillik hisobraqami shunday hisob-kitob raqamiki, unda tijorat bankining barcha mablag’lari ya'ni, o’z mablag’lari ham, xizmat ko’rsatilayotgan mijozlar mablarlari ham, shuningdek boshqa jalb etilgan resurslar ham saqlanadi. Vakillik hisobraqami orqali banklar mijozlarga

6 kechishga texnikaviy jihatlarga oid bir qancha jiddiy muammolar imkon bermas edi. Hozirgi kunga kelib barcha ko’pgina tijorat banklari yagona vakillik hisobrag’iga o’tish bo’yicha ishlarni amalga oshirganlar va banklar o’rtasidagi hisob-kitoblar yagona hisobvarag’i orqali o’tkazilmoqda. Yagona vakillik hisobraqami orqali boshdaruvni amalga oshirish tizimini joriy etish uchun quyidagi ishlar amalga oshirilishi kerak edi: o Bosh bank uchun, yangi bank kodi olinadi. Masalan, O’zsanoatqurilish banki uchun bank kodi 09003 berilgan. o Bosh bankda o’tish kuniga qadar barcha bo’limlari uchun, shu jumladan o’zidagi amaliyot boshqarmasiga ham 22204 - «Banklararo hisob-kitoblar bo’yicha to’lanadigan mablag’lar», balans hisobraqami ochiladi va har bir bo’limga shu haqda xabar beriladi. O’z navbatida

6 oshirilmasligini cheklovchi dasturga qo’yilib, uni bankning xavfsizlik xizmati tekshirib bankni bo’limlarining to’lov reyslari ishlanmasligi uchun, Markaziy bankning Axborotlashtirish Bosh Markazi belgilagan tartibda ularning pochta qutisini yopadi. o Markaziy bankdagi To’lov tizimi va axborotlashtirish markazi «Bank bo’limlari» banki uchun 09003 bank kodi kiritilganligi haqda o’zgartirish kiritadi. o O’zsansatqurilishbanki tizimida Markaziy Bank ichki elektron virtual tarmoq tashkil qilanadi, o Bank ma'lumotlarining muhofazasini ta'minlovchi kripto himoya va shifratsiya, shuningdek barcha bo’limlarning deshifratsiya kalitlari bosh bankka o’rnatiladi. o Bosh bank uchun buxgalteriya hisobi va hisoboti bo’yicha normativ hujjatlar ishlab chiqiladi. o Tijorat banklarining xususiyatig

6 dastlabki banklardan biri bo’ldi. 2002 yilning iyulidan boshlab mazkur bank o’z faoliyatini keyinchalik yagona balansga o’tishni mo’ljallab yagona vakillik hisobraqmi asosida amalga oshirmoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2002 yil 30 mart «Bank axborot tizimini rivojlantirish to’grisidagi PF-3080-sonli Farmoni va Vazirlar Mahksamasining 2002 yil 6 iyundagi «Kompyuterlashtirishni rivojlantirish va texnologiyalarini joriy etish to’g’risida»gi 200-sonli Qarori bank axborot tizimini. rivojlantirishga yangi omil baxsh etdi. Ushbu hujjatlarga O’zsanoatqurilishbank» Boshqaruvi alohida ahamiyat berdi. «O’zsanoatqurilishbank»i yagona vakillik hisobraqamini joriy qilishi Boshqaruv belgilab bergan yo’nalishlaridan birining ro’yobga chiqishi bo’lib hisoblanadi. «O’zsanoatqurilishbank»nin

6 chiqish va bank operatsiyalari amalga oshirilayotganda provodkalarni bajarishni,shuningdek, jamlangan ichki va fiskal hisobotni tayyorlashni jumlasiga kiritish lozim. Bank xizmatlarining tarkibi va shrtlarini boshqarish ham muhim omillardan biri hisoblanadi. Shuning uchun, ham qanday xizmatlarni qanday hajmda va qaysi shaklda ko’rsatilishi lozimligini aniqlab olish talab etiladi. Mijozlarning u, yoki bu guruhlariga kreditlarning qaysi turlarini berish va beriladigan bo’lsa, foiz stavkasini qanday bo’lishini belgilab olish ham zarur bo’ladi. Filiallar uchun valyuta tarkibi, valyutalar bilan bo’ladigan operatsiyalar hamda shu valyutalar operatsiyalari ijro etiladigan savdo kurslari «yo’llarini» tayin etib olishda tabaqalashtirilgan yondoshuv darkor.Yuqorida sanab o’tilgan vazifalar yagona

6 banki faoliyatining daromadliligini ko’taradi.Yagona vakillik hisobraqamini joriy etishdan ko’riladigan samara ko’p qirralidir. Agar uning afzalligi haqida gapiradigan bo’lsak, bu bank resurslarini yengillik bilan, qayta taqsimlash imkoniyati, hamda shu resurslarni to’plash orqali bank ishining samarasi oshayotganidan dalolatdir. Dastlabki bosqich ham, yakunlanib qoldi, bu ma'lumotlarni markazlashtirilgan tarzda qayta ishlash va saqlashga, ya'ni yagona balans bilan ishlashga o’tish demakdir. Ana shu loyihalarning amalga oshirilishi bilan, bank faoliyatini boshqarishning sifat jihatidan yangi darsjasiga ko’tariladi. Bugungi kunda yagona vakillik tizimiga o’tish bank tizimini isloh qilishda juda muhim natija bo’ldi. Xususan, tajorat banklarining Markaziy bankdan mustaqilligini va o

6 ham ko’payadi. Natijada ularga, xizmat ko’rsatuvchi muassasalar salmog’i ham o’sib borishi tabiiy holdir. Korxona va tashkilotlar o’rtasidagi munosabatlarda vositachilik xizmatlarini bajarish banklar zimmasiga yuklatilgan. Hozirgi kunda respublikamiz bank tizimi o’z ichiga bir necha turdagi banklarni oladi. Bular aksiyador, xususiy, qo’shma, ipoteka va davlat banklaridir. Bu tijorat banklarining har biri turli mulkchilik shakllariga tegishli bo’lgan korxona, tashkilot, muassasalarga, hamda yuridik maqomga ega bo’lmagan tadbirkorlar va jismoniy shaxslarga xizmat ko’rsatadi. Banklar tomonidan xalq xo’jaligiga xizmat ko’rsatish jarayonida banklararo munosabatlar vujudga keladi.Banklararo munosabatlar banklararo hisob-kitoblar (oborotlar) orqali olib boriladi.Banklararo oborotlarning mazmuni

6 avizolarga bo’linardi.Boshlang’ich oborotlar 830 hisob varaqada (joriy yilning boshlangich avizolari) yakuniy oborotlar 840 hisob varaqda (joriyyilning yakuniy avizolari) olib borilar edi.Banklararo hisob-kitoblar hisoblash markazida nazorat qilinar edi. 90-yillarning boshlaridan banklararo hisob-kitoblarni tashkil etish uchun hisob markazlari (raschotniy tsentr) bir yil o’tgandan so’ng, ularning o’rnida kliring markazlari tashkil etildi.Lekin ularning nomi o’zgargani bilan funksiyalari bir xil edi, ya'ni ular banklar o’rtasidagi hisob-kitoblarni tashkil qilar edilar.Bir shahardagi Hisob-kitoblarni olib borish uchun 871-hisob raqami (Bir shahar ichidagi banklararo o’zaro hisob-kitoblar) dan foydalanilar edi.Turli shaharlarda joylashgan banklar birbirlariga vakillik hisobvarag’i ochib

6 boshqarmalarining buxgalteriya hisobi, hisob va hisob-kitoblar boshqarmasining bo’limi bo’lib,uning funksiyasiga banklarning vakillik hisob-kitob varaqlariga xizmat ko’rsatish va banklararo hisob-kitoblarni uzliksizligini ta'minlash kiradi. Hisob-kitob markazlari ma'lumotlarini qabul qilish, nazorat va uzatishning avtomatlashgan tartibiga ega bo’lgan to’lov tizimining ishonchliligi va xavfsizligini mustahkamlash maqsadida tashkil etilgan edi. Hozirgi kunda bu markazlar elektron to’lovlar tizimi asosida banklararo hisob - kitoblarni olib bormoqdalar. Yagona vakillik hisobvarag’ini yuritish tartibi barcha banklarda deyarli bir xildir. Yagona vakillik hisobvarag’ini tijorat bankda amal qilishi uchun, «Yagona vakillik hisobvarag’i orqali filiallar va boshqa banklar o’rtasida elektron

6 o Yagona vakillik hisobvaraq va filiallarning hisobvaraqlarining holatini nazorat qilish; o To’lovlarni amalga oshirilishi ustidan nazorat; o Amalga oshirilayotgan to’lovlarni buxgalteriyada aks etgirish; o Ma'lumot funksiyasi; o Har kun oxirida barcha ma'lumotlarni arxivlash; o Filiallar va banklararo amalga oshirilayotgan to’lovlar va ma'lumotlarni himoya qilish; To’lov markazi to’lovlar va boshqa operatsiyalar uchun filiallarga ma'lum bir vaqtlar oralig’ini belgilab beradi, filiallar ushbu vaqtlar oralig’ida operatsiyalarni amalga oshiradi. Har bir filial o’zining mijozlari bilan, ular bilan tuzgan shartnomalari asosida mustaqil ravishda xizmat ko’rsatadi. Filialning mijozlarga xizmat ko’rsatuvchi mas'ul xodimi pul hisob-kitob hujjatini qabul qilganda uni tekshirad

6 Kredit 20200 Mijozning yoki bankning ichki hisobvarag’i Agarda to’lovni qabul qilishi lozim bogan hisobraqam noto’g’ri yozilgan bo’lsa, kelgan mablar 23206 «Aniqlanayotgan transaktsiya» hisobvarag’iga olib qo’yiladi, hamda 3 kun ichida o’zining maqsadiga yo’naltiradi. Agarda filialning vakillik hisobvaraqamida operatsiyalarni amalga oshirish uchun mablag’lar kamlik qilsa, ushbu filial Tijorat bank G’aznachilik Boshqarmasi orqali boshqa filiallardan moliyaviy yordam puli olishi mumkin. Tijorat bank to’lov markazida har bir filialning vakillik hisobvarag’idagi qoldiq 22204 «Banklararo hisob-kitoblar bo’yicha to’lanadigan mablag’lar» balans hisobraqamida hisobga olinadi. Barcha banklararo va filiallararo to’lovlar ushbu hisobraqamlar orqali amalga oshiriladi. Filiallarning boshqa banklarga

6 Filial nomiga boshqa banklardan pul kelsa Debet 10301 Markaziy Bankdagi yagona vakillik hisobvarag’i Kredit 22204 «Banklararo hisob-kitoblar bo’yicha to’lanadigan mablag’lar» Filial tomonidan boshqa filiallarga pul o’tkazilsa Debet 22204 «Banklararo hisob-kitoblar bo’yicha to’lanadigan Mablag’lar» A-filial Kredit 22204 «Banklararo hisob-kitoblar bo’yicha to’lanadigan Mablag’lar» B-filial Tijorat bankining to’lov markazi bank nomidan quyidagi operatsiyalarga pul o’tkazishi mumkin: o Majburiy rezerv jamg’armasiga pul o’tkazish; o Depozitlarga mablag’ joylashtirish; o Filiallarga moliyaviy yordam ko’rsatish; o Elektron to’lovlar xizmati uchun, pul o’tkazish; o Markaziy bank tomonidan qo’yiladigan jarima to’lovlarini to’lash. To’lov markazi filiallarning vakillik hisobvarag’idan memorial ord

6 Har bir tijorat bankining to’lov markazi doimo Markaziy bank hisob-kitob markazi bilan aloqada bo’ladi. Markaziy bankning banklararo to’lov tizimi orqali elektron to'lov hujjatlarining amalga oshirish tartibi sxemasi 2.1.1-rasm 7 Banklararo hisob-kitoblarning o’tish texnologiyasi __________________ 7 Elektron to’lovlar to’g’risidagi MBning 2006 yil 17 yanvardagi 1/3-sonli qarori bilan tasdiqlangan nizomga 1-ilovasi Yuqoridagi sxemada turli banklarning mijozlari o’rtasidagi hisob-kitoblarning 2 bosh bank orqali o’tishi mujassamlashgan turli banklar o’rtasidagi hisob-kitoblar sxemada ko’rib turganimizdek, O’zbekiston Respublikasi Markaziy bankining Toshkent shahar hisob-kitob markazi orqali tashkil etiladi.

6 Mamlakatimizda milliy to’lov tizimi hukumatimizning doimiy diqqat-e’tiborida bo’lib, u bosqichma-bosqich takomillashtirib borilmoqda. To’lov tizimi orqali amalga oshirilayotgan tranzaksiyalar soni va ularning summasi yildan yilga ortib bormoqda. Ushbu holat mamlakatimiz iqtisodiyotining borgan sari rivojlanayotganligidan dalolatdir. Bunga 2005-2012 yillarda elektron to’lov tizimi a’zolarining o’sish dinamikasi, jismoniy shaxslar, yuridik shaxslar, jumladan davlat korxonalari, yirik va kichik biznes subektlari, ya’ni electron to’lov tizimi foydalanuvchilari o’sish dinamikasi hamda elektron to’lov tizimi foydalanuvchilari o’sish dinamikasi hamda elektron to’lovlar hajmining o’sishi yaqqol misol bo’la oladi. 2.1.2-rasm. 8 Elektron to’lov tizimi foydalanuvchilari va elektron to’lovlar hajmin

6 uzluksiz ko’payib bormoqda. Bu tabiiyki ular ustidan nazoratni yanada kuchaytirishga undaydi. Yagona vakillik hisobvarag’i bo’yicha to’lov hujjatlarini to’g’ri to’ldirish uchun filialning mijozi javobgar hisoblanadi. Filiallar tomonidan yuboriladigan hujjatlarni o’z vaqtida ijro etish,ularning hisobini to’g’ri yuritishga to’lov markazi javobgardir. Ssuda hisobvarag’idan amalga oshirilayotgan to’lovlarni o’z vaqtida ko’rib chiqishga Kredit boshqarmasi javobgardir. Yagona vakillik hisobvarag’i, hamda filiallarning to’lov markazidagi vakillik hisobvarag’ini likvidligini ta’minlash va vaqtinch to’xtatilgan to’lovlarni kunning oxirigacha o’tkazib yuborish bankning G’aznachilik Boshqarmasi zimmasiga yuklatilgan. Shunday qilib, ko’p filialli barcha tijorat banklari filiallararo operatsiyalarni

6 hisob-kitoblarni 3 guruhga bo’lishimiz mumkin. o Bir bank filiali ichidagi hisob- kitoblar o Bir bank ichidagi filiallararo hisob-kitoblar o Turli banklar o’rtasidagi banklararo hisob-kitoblar Bu uch guruh hisob-kitoblarda to’lovlarni o’tkazish texnologiyasi turlicha bo’lib ularni har birini alohida ko’rib chiqamiz. 2.2 Bank filiallari o’rtasidagi hisob kitoblar Bir bank filiallari o’rtasida hisob-kitoblar debet hujjatlari bo’yicha alohida, kredit hujjatlari bo’yicha alohida buxgalteriya provodkalari yordamida bajariladi. Pul mablag’larini o’tkazish avvalo to’lovchi bank filialida amalga oshiriladi. Bunda to’lovchi korxona hisobvarag’idan mablag’lar hisob-kitob hujjatida ko’rsatilgan summaga kamaytiriladi. Ushbu bankdan pul mablag’lari chiqib ketayotganligi sababli, bank filialining bank

6 Bir bank filiallari o’rtasida o’tadigan hisob kitoblar ushbu provodkalar orqali amalga oshiriladi va ular banklararo hisob-kitoblarga nisbatan soddaroq ko’rinishda tashkil etiladi. Yuqoridagilarni quyidagi sxema orqali yaqqolroq ko’rish mumkin. Bosh bank ATIB “Ipoteka bank” shartnoma To’lovni oluvchi To’lovchi Bank filiali initsiatori Bank filiali benifitsiar

6 2.2.1-rasm 9 Bir bankning turli filiallar mijozlari o’rtasidagi hisob-kitoblarning o’tish texnologiyasi ______________________ 9 K.N.Navro’zova,O.A.Ortiqov “Banklarda hisob va to’lov tizimi”T.Iqtisod-Moliya 2005y To’lovlarni o’tkazish va qayta ishlash avtomatik tarzda bajariladi. Bosh bank filiallarning hisobvaraqlarida pul mablag’larining yetarliligini nazorat qiladi, mablag’lar yetmaganda mablag’ bilan ta'minlash usullarini ishlab chiqadi. Hisob - kitob markazlari elektron to’lov tizimiga ulangan tijorat banklari bilan belgilangan vaqt davomida alohida tarmoq orqali axborat almashish tartibida ish olib boradi. Elektron to’lov tizimi bo’yicha ish kuni boshlanishidan banklarning ichki va tashqi vakillik hosobvaraqlarining qoldiqlari va oborotlari qiymatining mosligi tahlil qilinganda

6 17400 va balansning passiv qismidagi joylashgan 27400 hisobvarahlaridir. Bu ikkala hisisobvaraqlar tranzit hisobvarahlar bo’lib, 17400 Hisobvaraq olinadigan banklararo oborotlarni, 27400 hisobvaraq to’lanadigan banklararo oborotlarni hisobga olish uchun ishlatiladi. 17400 va 27400 hisobvaraqlar asosiy hisobvaraqlar bo’lib, ularning har biri bir nechtadan subhisob varaqlarni o’z ichiga oladi. Ular haqida quyida to’xtalib o’tamiz. Bir bankning mijozlari o’rtasidagi hisob-kitoblar shu bankning o’zida o’tkaziladi. Bu holda banklararo hisob-kitoblar vujudga kelmaydi.Buni quyidagi sxema orqali yaqqolroq ko’rish mumkin. 2.2.2-rasm 10 Bir bankning mijozlari bo’lgan sub'ektlar o’rtasidagi hisobkitoblarni o’tkazish texnologiyasi Ushbu sxemaga quyidagicha izoh, beramiz. To’lovchi va oluvchi o’r

6 10 K.N.Navro’zova,O.A.Ortiqov “Banklarda hisob va to’lov tizimi”T.Iqtisod-Moliya 2005y 2.3 Turli banklar o’rtasidagi hisob kitoblar Amaliyotda ko’p hollarda ikki turli banklarning mijozlari bir - birlari bilan xo’jalik munosabatlarini o’rnatadilar bu esa, ushbu banklar o’rtasidagi banklararo hisob-kitoblarni o’tkazishda bank tili va bank kodiga alohida e'tibor beriladi. Bosh bank elektron to’lovlarni qayta ishlab yagona vakillik hisobvarag’i orqali benifitsior bankka jo’natadi. Bosh bankda bu operatsiyalar dasturiy yo’l bilan quyidagi provodka bilan ifodalanadi. Debet 22204 Filiallarga, filiallar va banklararo hisob-kitoblar bo’yicha to’lanadigan hisobvaraqlar Kredit 10301 Markaziy bankdagi vakillik hisobvarag’i Banklararo hisob-kitoblar bo’yicha elektron to’lovlar kelib tushganda –

6 Bu operatsiyalarni quyidagi sxema orqali ko’rish mumkin.(2.3.1-rasm) 2.3.1-rasm 11 Turli banklar o’rtasidagi banklararo hisob kitoblarni o’tkazish sxemasi Elektron to’lovlarning rivojlanishi va banklararo hisob-kitoblarning zamonaviy mexanizmlar asosida xalqaro talablariga moslashishi, ularning sifat jihatdan yangi bosqichga ko’tarilishi bu xo’jalik yurituvchi subektlar soni uzluksiz ko’payib bormoqda.

6 ________________ 11 www.cbu.uz Ma’lumotlari asosida tayyorlandi

6 Quyidagi jadvalda tijorat banklari mijozlarining talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlari salmog’ini ko’rishimiz mumkin. 2.3.1-jadval 12 Talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar dinamikasi № Talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar 2005 y 2006 y 2007 y 2008 y 2009 y 2010 y 2011 y 2012 y 1 Xusussiy korxonalar, xo'jalik shirkatlari va jamiyatlar depozitlari 250947 290783 36 260 41 784 43 378 46 852 48 641 488510 2 Davlat,korxona tashkilot va muassasalari 16048 15 288 14 843 14 200 13 881 13 529 13 029 12 321 3 Chet el kapitali ishtirokidagi korxonalar 2101 2 245 2 300 2 384 2 437 2 450 2 580 2 610 4 Yakka tartibdagi tadbirkorlar 148006 172771 201292 236742 268396 28 889 294465 313050 Jami mijozlar soni 417102 481087 582695 664110 721092 770720 791715 816491 Yuqoridag

6 Tijorat banklari mijozlari sonining ortishi natijasida turli bank mijozlari bo’lgan subektlar o’rtasidagi munosabatlarni ko’payishi bu banklararo hisob-kitoblar salmog’ining ham o’sishiga olib keladi. 2.3.2-rasm 13 Maraziy bankning banklararo to'lov tizimi orqali amalga oshirilgan tranzaksiyalar soni (dona) Tahlillar shuni ko’rsatmoqdaki, Markaziy bankning banklararo to’lov tizimi orqali 2003 yilda 17,7 mln dona bo’lsa, 2012 yil moboynida bu ko’rsatkich 48,7 mln. donani tashkil etgan. Bu esa tranzaksiyalar soni solishtirilayotgan davrda milliy to’lov tizimi orqali o’tayotgan to’lov hujjatlari soni 2,7 barobarga o’sganligini kuzatishimiz mumkin. Bu o’sish respublikmiz tijorat banklari uchun ijobiy holat. ________________________ 13 www.cbu.uz Ma’lumotlari asosida tayyorlandi

6 Bu tranzaksiyalarga mos ravishda to’lov hujjatlari summasi ham o’sganligini ko’rishimiz mumkin. 2.3.3-rasm 14 Markaziy bankning banklararo to’lov tizimi orqali amalga oshirilgan tranzaksiyalar summasi (mlrd.so’mda) Yuqoridagi diagramma asosida ko’rishimiz mumkinki Markaziy bankning banklararo to’lov tizimi orqali 2003 yilda 28,2 trln. so’mlik to’lov hujjati o’tgan bo’lsa, 2012 yil moboynida 744,2 trln. so’mni tashkil etdi. Bu esa solishtirilayotgan davrda milliy to’lov tizimi orqali o’tayotgan to’lov hujjatlari summasi 26 barobarga oshganligini ko’rishimiz mumkin. Bu o’sishlar orqali respublikamizda tijorat banklarining elektron to’lov tizimining imkoniyatlarini qay darajada ekanligini ko’rishimiz mumkin. Bu o’sishlarning barchasi banklararo to’lov tizimining nechog’lik samarali ekanligi

6 III Bob Yagona vakillik hisobvarag’i orqali banklararo hisob-kitoblarni rivojlantirish Respublika Markaziy banki bilan jahon banki o’rtasida 1998 yil dekabr oyida tuzilgan shartnomaga muvofiq Respublika Moliya sohasini rivojlantirish uchun kredit ajratilgan. Bu loyiha besh yo’nalishga bo’linib amalga oshirilmoqda. Bu yo’nalishlarning biri «O’zbekiston moliya sohasining axborot tizimini takomillashtirish» bo’lib, u o’z ichiga quyidagi vazifalarni oladi: o To’lov tizimini takomillashtirish; o Boshqarish uchun axborot tizimini yaratish; o Bank telekommunikatsiya tizimini rivojlantirish; o Axborot tizimining muxofazasini yaratish. Yuqorida belgilab berilgan, vazifalarni bajarish uchun, O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan oxirgi 10 yilda bir qator ishlar qindi. Bu borada rivojla

6 Markaziy banklari qonunchilik bilan belgilab qo’yilgan spetsifik majburiyatlar bilan bog’liq bo’lgan muvofiqlashtiruvchi rolini bajaradi.Ba'zi davlatlardagi Markaziy banklar o’z mijozlari nomidan to’lovlarni bajarish bo’yicha aktiv faoliyat olib borishni afzal ko’radilar, Amerika Qo’shma Shtatlaridagi Markaziy banklari o’z faoliyatini ko’proq to’lov xizmatlarini tijorat asosida olib borishga harakat qiladi. Bugungi kunda Respublikamiz iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi avvalambor, unda amalga oshirilayotgan islohotlar natijalari bilan chambarchas bog’liq. Bank tizimidagi islohotlarni yanada chuqurlashtirish, iqtisodiy sohadagi ustuvor vazifalarning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Respublikamiz bank faoliyati, tijorat banklari rivojlanishi, ularning erkinlashuvi juda murakkab mu

6 qonun-qoidalar asosida banklararo to’lovlarni amalga oshirishi banklararo hisobkiroblarning muhim jihati hisoblanadi. Oqilona to’lov tizimining tashkil etilishi banklararo hisob-kitoblarning sifatining oshishishga olib keladi. Bank banklararo hisob-kitoblarni to'g’ri tashkil etish va ular orqali amalga oshirilayotgan to’lovlarning xavfsizligini ta’minlash bank daromadlari riskini kamaytirishga xizmat qiladi. Hozirgi davrda tijorat banklari banklararo hisob-kitoblarni boshqarishning asosiy vazifalari sifatida quyidagilarni ko'rsatib o'tishimiz mumkin: o banklararo hisob-kitoblarga ta'sir ko'rsatuvchi omillarni aniqlash va ularni baholash; o banklararo hisob-kitoblarning xavfsizlik tizimini rivojlantirish va optimallashtirish; o o’tkazilayotgan mablag’larning qay maqsad

6 to'liq va ishonchli bo’lishini va bank foydasining kafolatidir. Shu jihatdan mamlakatimizda amalga oshirilayotgan tadbirlar o’z natijasini bermoqda. Bu borada, mamlakatimizda zamonaviy axborot va kompyuter texnologiyalarining iqtisodiyot tarmoqlari, ayniqsa bank-moliya va tijorat tuzilmalari faoliyatida keng miqyosda joriy etishda Prezidentimizning 2012 yil 21 martdagi “Zamonaviy axborot komunikatsiya texnologiyalari yanada kengroq joriy qilish chora tadbirlari to’g’risida”gi 1730-sonli Qarori hamda 2012 yil 18 iyuldagi “Ishbilarmonlik muhitini yanada tubdan yaxshilash va tadbirkorlikka yanada keng erkinlik berish chora-tadbirlari to’g’risida”gi 4455-sonli Farmonlarida belgilab berilgan asosiy yo’nalishlar va vazifalar muhim dasturilamal bo’lib xizmat qilmoqda. Elektron to’lov tizimi

6 o Bank rahbari bilan amaldagi mehnat shartnomasiga muvofiq to’liq moddiy javobgarlik to’trisida yozma shartnoma tuzilgan xodimga; o Bosh buxgalterga HTV ga texnik xizmat ko’rsatish bilan shug’ullanadigan shaxslar hamda HTVdan foydalanuvchilar "O’zbekiston Respublikasi hududida banklarda elektron axborotlarni muhofazalashni tashkil etish to’g’risida"gi yo’riqnoma, texnik vositalarini ishlatish bo’yicha yo’riqnomalar, shuningdek, axborotlarni muhofaza qilish tartibini belgilovchi boshqa me'yoriy hujjatlarni o’rganib chiqqach, ularning bilimi tekshirib ko’rilgandan keyingina ishga qo’yiladi. HTV shovqindan to’silgan, tashqaridan begonalarni kuzatishi mumkin bo’lmagan, ishonchli himoyalangan xonalarda o’rnatiladi. Ushbu xonalar quyidagi jihozlanish talablariga javob berishi shart

6 o Zarur hollarda, yetkazilgan zararlarni qoplash maqsadida qonunchilik talablarilaridan kelib chiqqan holda, ko’rsatilgan axborotlarga ega bo’lga har bir xodim bilan «Bank siri» va boshqa xizmat ma'lumotlarini sir saqlash majburiyatnomani imzolash; o Bank siri axborotlari HTV dan chiqib ketishi, bunday ma'lumotlar oshkor qilinishini, hamda HTVlarni yo’qolishi yoki o’g’irlanishining oldini olish, qo’shimcha nurlanish va kuzatishlar bo’lmasligi choralarini ko’rish o HTV da ishlaydigan shaxslar sonini cheklash choralarini ko’rish bank siri axborotlaridan foydalanish uchun belgilangan tartibga rioya qilish; o HTVni "viruslar" dan himoya qilish maqsadida kompyuter tashkil etuvchi qismlarni va dasturlarni shuningdek kompyuter tashkil etuvchi qismlarni va dasturlarni ruxsatsiz o

6 samarali ishlashini va respublika miqyosida, banklararo hamda xalqaro hisob-kitoblar texnologiyasini jahon andozalariga mos ravishda takomillashtirish, jahon bank tizimi amaliyotidagi ilg’or axborot texnologiyalarini o'rganish va uni respublika bank tizimiga tadbiq etish ishlarini tashkil qilish va ularni rivojlantirish, to'lov tizimi va axborotlashtirish tizimi faoliyatining me'yoriy-huquqiy hujjatlarini ishlab chiqish va ularning ijrosini nazorat qilishdan iborat. Departamentning asosiy vazifalari. 1) Respublika miqyosida banklararo hamda xalqaro hisob-kitoblar texnologiyasini jahon andozalariga mos ravishda takomillashtirish, jahon bank tizimi amaliyotidagi ilg’or axborot texnologiyalarini o'rganish va uni respublika bank tizimiga tadbiq etish ishlarini tashkil qilish

6 tizimlarini ishlab chiqib tadbiq etish, rivojlantirish, ularga sifatli texnik xizmat ko'rsatilishini ta'minlash hamda Markaziy bank tarkibiy bo'linmalarida kompyuter va orgtexnika vositalarini ro'yxatga olish, ular tarkibini yangilash, ta'mirlash va texnik holati haqidagi hisobotlarni tuzish. Departamentning funktsiyalari 1) O'zbekiston Respublikasi banklarida banklararo hamda bank ichida hisob- kitoblarni amalga oshirish uslubiyati hamda davlatlararo hisob-kitoblar bo'yicha me'yoriy hujjatlarni ishlab chiqishda ishtirok etish; 2) Markaziy bankning tegishli bo'linmalari bilan hamkorlikda amalda bo'lgan hsobkitob, to'lov hujjatlarining yangi shakllarini ishlab chiqish; 3) Milliy to'lov tizimining samaradorligini, ishonchliligini, bir xil muv

6 Mamlakatimizda elektron to’lov tizimini va banklararo hisob-kitoblarni takomillashtirish borasida olib borilgan tadbirlarning barchasi bank tizimimizning yanada rivojlanishiga o’z hissasini qo’shmoqda. Xulosa Xulosa o’rnida shuni ta’kidlash joizki, respublikamiz tijorat banklarining elektron to’lov tizimi orqali yagona vakillik hisobvarag’iga o’tilishi bu iqtisodiyotimizning qon tomiri hisoblangan banklar faoliyatida misli ko’rilmagan kashfiyot bo’ldi deyishimiz mumkin. Tijorat bankining yagona vakillik hisobvarag’i bankning banlararo hisob-kitoblarni amalga oshirishdagi asosiy vosita bo’lib xizmat qiladi. Tijorat banklarining yagona vakillik hisobvarag’iga o’tilishi respublikamiz banklari imkoniyatini va ular oldida turgan eng asosiy muammolardan biri bo’lgan likvidlilik masalalariga ha

6 o bankning yuqoridan pastga, pastdan yuqoriga bo’lgan har bir jarayonni tizim orqali kuzatish mumkin bo’ldi; o bank filiallarining qay biri zaif, qay biri mustahkamligini tahlil qilish va tez, operativ ravishda choralar ko’rish imkoni yaratildi; o bankning yagona kundalik balansi uning likvidligi, tavakkalchiliklari, majburiyati, kapitali qanday darajada ekanligini aniq ko’rish va tahlil qilish imkoniyati yaratildi. Bular natijasida tijorat banklari faoliyatida yuzaga kelishi mumkin bo’lgan turli noqonuniy operatsiyalar ustidan nazorat olib borish va ularning oldini olish hamda tijorat banklarining daromadlarini yanada oshirish imkoni tug’ildi. Respublika bank tizimida yangi hisob tizimi rejasiga o'tilishi tijorat banklari va Markaziy bank to'lov tizimi tub burilish yasadi. Elekt

6 yetadigan banklarga, jumladan,Milliy bank, Asaka banklarga dasturiy ta'minot yaratishga doir texnik talablar qo’yildi. To’lovlarning elektron usulda amalga oshirilishi ham mijoz uchun tez amalga oshirish quvvati jihatidan juda ham qulay, ham bank uchun xarajat kamligi uchun juda foydalidir.Shuning uchun, O’zbekistonda yaratilgan elektron to’lovlar tizimi milliy to’lov tizimining asosi bo’lib, uni rivojlantirish umummilliy ahamiyatga ega. Ilmiy izlanishlar natijasida amaliy takliflar va xulosalar ishlab chiqilgan. • Tijorat banklarininig yagona vakillik hisobvaraqlari orqali o’tadigan elektron to’lovlarning xavfsizligini yuqori darajada takomillashtirish; • Ularni rivojlangan mamlakatlar tajribalariga tayangan holda yanada rivojlantirish va takomillashtirish; • Tijorat banklari tomoni

6 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1. O'zbekiston Respublikasi “Markaziy banki to'g’risida”gi Qonuni. 21 dekabr 1995 yil. 2. O'zbekiston Respublikasi “Banklar va bank faoliyati to'g’risida”gi Qonuni. 25 aprel 1996 yil. 3. O'zbekiston Respublikasining “Elektron raqamli imzo to’g’risida”gi Qonuni. 2003 yil 11 dekabr. 4. O'zbekiston Respublikasining “Bank siri to'g’risida” gi Qonuni 2003 yil 30 avgust 530-II-sonli 5. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining «Tijorat banklarining kapitallashish darajasini oshirishni rag’batlantirish chora-tadbirlari to'g’risida» gi PF- 3831sonli Farmoni, 2006 yil 19 dekabr. 6. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining “Bozor islohotlarini chuqurlashtirish va iqtisodiyotni yanada erkinlashtirish sohasidagi ustuvor yo’nali

6 hamda yuqori xalqaro reyting ko'rsatkichlariga erishishning ustuvor yo'nalishlari to'g’risida”gi 2010 yil 26 noyabrdagi PQ-1438 sonli Qarori. 11. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining «Bank tizimini yanada rivojlantirish va bo'sh pul mablag’larini bank aylanmasiga jalb etish chora-tadbirlari to'g’risida»gi PQ-726-sonli qarori, 2007 yil 7 noyabr. 12. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining “Bank tizimini yanada erkinlashtirish va isloh qilish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Qarori.2005 yil 15 aprel. 13. I.A. Karimov. Mamlakatni modernizatsiya qilish va iqtisodiyotimizni barqaror rivojlantirish yo'lida. T.: O'zbekiston, 2008. 14. I.A. Karimov Bank tizimi, pul muomalasi, kredit, investitsiya va moliyaviy barqarorlik to'g’risida. Toshkent: O'zbek

6 22. SH.Z.Abdullayeva, K.N.Navro’zova “Banklarda buxgalteriya hisobi asoslari” O’quv qo’llanma.-T. 2002y. 23. K.N.Navro’zova.“Banklarda buxgalteriya hisobi va operatsion texnika” TMI,2003 y. 24. И . А . Муругова , К . Н . Наврузова Операционная техника и учета в банках . ТМИ ;2004 г . 25. И . А . Муругова Операционная техника и учета в банках . T.2004 г 26. К . Г . Парфенов “ Банковский учет и операционная техника в коммерчиских банках ” Изд -3- е переработка . М .2001. 27. T. Bobaqulov Tijorat banklari tashqi iqtisodiy faoliyatni rivojlantirishda naqd pulsiz hisob-kitoblar”.Bozor,pul va kredit”jurnali 2004 yil 9-son. 28. F.Mullajonov. O'zbekiston bank tizimi: Barqaror rivojlanish, xalqaro me'zonlarga erishish yo'lida // Bozor, pul va kredit jurnali. - Toshkent, 2013. № (188)

Купить