Yalpi hududiy mahsulot - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	7.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	17 Декабрь 2024
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Yalpi hududiy mahsulot

Купить

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O`RTA MAXSUS TA`LIM VAZIRLIGI TOSHKENT DAVLAT IQTISODIYOT UNIVERSITETI “ IQTISODIYOT” FAKULTETI “ Statistika” fanidan Mustaqil ishi bo’yicha taqdimot Yalpi hududiy mahsulot

Reja: • Kirish • 1.YaHM tushunchasi va uning mohiyati • 2. YaHMni hisoblash usullari • 3. O’zbekistonda YaHM ko’rsatkichlari tahlili • 4. O’zbekistonda YaHM variatsiya ko’rsatkichlari tahlili • Xulosa va takliflar • Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish • Hozirgi zamon jahon iqtisodiyotida mamlakatlar oʻrtasida kapital harakatchanligi darajasi gʻoyat yuqori. Natijada bir mamlakat kapitalining qandaydir bir qismidan chet elda foydalaniladi. Ayni paytda esa mamlakatning baʼzi aktivlari (korxonalar, koʻchmas mulklar, qimmatli qogʻozlar) xorijiy fuqarolar va firmalar (norezidentlar)ning egaligida boʻladi. Norezidentlar oʻz mulklaridan olgan daromadlarining bir qismini vatanlariga oʻtkazib turishlari natijasida yalpi ichki mahsulot miqsori bilan tegishli mamlakat ixtiyoridagi amaldagi yalpi daromad (YAMM) miqdori bir-biriga teng kelmay qoladi. Shu bois YAMM hajmini toʻgʻri aniqlash uchun yalpi ichki mahsulotga mamlakatga uning chet ellardagi oʻz fuqarolari mulkidan tushgan daromadlar bilan mamlakatdan chiqib ketgan chet elliklar daromad

1.Yalpi hududiy mahsulot tushunchasi va uning mohiyati • YaHM – milliy hisoblar tizimining asosiy ko`rsatkichi bo`lib, muayyan davrda mintaqaning iqtisodiy hududida joylashgan rezident – institutsional birliklar ishlab chiqarish faoliyatining yakuniy natijasini ifodalaydi. YaHM ishlab chiqarish usulida, iqtisodiy faoliyat turlari bo`yicha yalpi qo`shilgan qiymat hajmi va mahsulotlarga sof soliqlar yig`indisi orqali hisoblanadi.

Yalpi hududiy mahsulot (YaHM) — mamlakat iqtisodiy faoliyatining muayyan davr (oy, chorak, yil) davomidagi umumiy natijalarini tavsiflaydigan ko rsatkich. Mamlakat ʻ hududida joylashgan barcha korxonalar (chet el va qo shma ʻ korxonalari ham shu hisobga kiradi) tomonidan jami ishlab chiqarish omillari bilan ishlab chiqarilgan tovarlar va xizmatlarning bozor qiymatlaridagi ifodasi bo lib, ʻ uning miqdori milliy hisoblar tizimi asosida hisoblab chiqiladi. Mamlakat iqtisodiyotining rivojlanishini makrodarajada tavsiflash va tahlil etishda foydalaniladi.

• Oʻzbekistonda 2003 yilda amaldagi narxlarda 9964,1 mlrd. soʻmlik YIM ishlab chiqarildi. Bu 2002 yilga nisbatan 4,4 % ga koʻp demakdir. Yaratilgan YIMning tarmoq tuzilmasi quyidagicha: uning 48,5% tovarlar ishlab chiqarish (uning 15% sanoatda, 28,8% qishloq xoʻjaligida, 4,5% qurilishda) va 38,1% xizmatlar koʻrsatish (uning 8,5% traneport va aloqada, 9,4% savdo va umumiy ovqatlanishda, 20,2% bozor va nobozor xizmatlarda)ga, 13,4% mahsulot va eksportimport operatsiyalari sof soliqlariga toʻgʻri keldi. Milliy statistikada asosiy makroiqtisodiy koʻrsatkich sifatida YIM yoki yalpi milliy mahsulot (YMM), hatto yalpi milliy daromad (YMD) ham qabul qilinishi mumkin

• Masalan, AQSH va Yaponiyada YIM emas, balki YMM asosiy makroiqtisodiy koʻrsatkich hisoblanadi. Ammo BMT ning milliy hisoblar tizimida YIM birlamchi iqtisodiy koʻrsatkich boʻlib xizmat qiladi. Miqdor jihatdan bu koʻrsatkichlar oʻrtasidagi tafovut unchalik katta emas: rivojlangan mamlakatlarda bu tafovut bir foizdan oshmaydi. Chet ellarda ishlovchi fuqarolardan tushadigan daromadlar salmoqli boʻlgan mamlakatlarda bu tafovut kattaroq boʻlishi mumkin.

2. YaHMni hisoblash usullari • MHT BMT tomonidan e’lon qilingan «Milliy hisoblar va yordamchi jadvallar tizimi» nomli hujjat asosida xalqaro statistikada standart tizim sifatida 1953 yildan boshlab qo’llanila boshladi. Hozirgi davrda dunyoning 100 dan oshiq mamlakatlarida, shu jumladan O’zbekistonda mazkur tizim keng qo’llaniladi.

Hisoblash bo’yicha yondashuvlarU sh b u m illiy h iso b la r tiz im i a so sid a Y A IM u ch x il u su l b ila n h iso b la n ish i m u m k in : Birinchi usul - bu YAIM ni hisoblashga qo’shilgan qiymatlar bo’yicha yondashuv Ikkinchi usul - bu YAIM ni hisoblashga sarf-xarajatlar bo’yicha yondashuv Uchinchi usul - bu YAIM ni hisoblashga daromadlar bo’yicha yondashuv.

Birinchi yondashuv• Birinchi usul - bu YAIMni hisoblashga qo’shilgan qiymatlar bo’yicha yondashuv Bunda milliy iqtisodiyotning barcha tarmoqlari bo’yicha yaratilgan qo’shilgan qiymatlar qo’shib chiqiladi (YAIM tarmoq va ishlab chiqarishlar bo’yicha). Bu usul bilan hisoblangan YAIM alohida tarmoqlarning shu mahsulotini yaratishdagi o’rnini va hissasini aniqlash imkonini beradi.

Ikkinchi yondashuv• Ikkinchi usul - bu YAIMni hisoblashga sarf- xarajatlar bo’yicha yondashuv Bunda mazkur yilda ishlab chiqarilgan barcha mahsulot (xizmat)lar hajmini sotib olishga qilingan butun sarflar qo’shib chiqiladi. Milliy iqtisodiyotda ishlab chiqarilgan pirovard mahsulotlarni mamlakat ichida xo’jalikning uchta sub’ekti - uy xo’jaliklari, davlat, tadbirkorlar, hamda tashqaridan chet ellik iste’molchilar sotib olishi mumkin.

Uchinchi yondashuv• Uchinchi usul - bu YAIMni hisoblashga daromadlar bo’yicha yondashuv. Mazkur yilda ishlab chiqarilgan pirovard mahsulot hajmidan olingan barcha daromadlar uy xo’jaliklari ixtiyoriga ish haqi, renta to’lovlari, foiz va foyda shaklida kelib tushadi. Shu sababli bu usulda YAIM pirovard mahsulot hisobidan olingan ana shu barcha daromadlarni qo’shib chiqish orqali aniqlanadi.

3. O’zbekistonda YaHM ko’rsatkichlari tahlili • 2018 yil yalpi ichki mahsulot hajmi 407,5 trln. so`mni tashkil etdi va 2017 yil bilan taqqoslaganda 5,1% ga o`sdi. Bu haqda Davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlarida keltirilgan .Aholi jon boshiga hisoblangan YIM 12,3 mln. so`mni tashkil etdi va bu ko’rsatkich o’tgan yilning mos davriga nisbatan 3,3% ga o’sdi.

2018 yil yakunlari bo’yicha, ishlab chiqaradigan (qayta ishlash) sanoati qo’shilgan qiymati tarkibida eng katta ulush metallurgiya va metalni qayta ishlash sanoatiga (mashina va uskunalardan tashqari) to’g’ri keldi va 24,5% ni tashkil etdi.Oziq ovqat mahsulotlari, ichimliklar va tamaki mahsulotlarini ishlab chiqarishning ulushi 17,0%, to’qimachilik mahsulotlari, kiyim, teri va unga tegishli mahsulotlar ishlab chiqarish — 16,1%, rezina, plastmassa buyumlar va boshqa nometall mineral mahsulotlar ishlab chiqarish — 11,3%, kimyo mahsulotlari ishlab chiqarish — 9,2%, avtotransport vositalari, treylerlar, yarim pritseplar hamda boshqa transport uskunalari ishlab chiqarish — 7,4%, elektr uskunalar ishlab chiqarish — 3,5% va Ishlab chiqaradigan (qayta ishlash) sanoatining boshqa mahsulotlarini ish

Dastlabki ma`lumotlarga ko`ra, 2018 yilning yanvar – iyunida Qoraqalpog`iston Respublikasi YaHM hajmi joriy narxlarda 4 947,9 mlrd.so`mni tashkil etdi va 2017 yilning mos davri bilan taqqoslaganda 3,5 % ga o`sdi. YaHM ning o`sishi qishloq, o`rmon va baliq xo`jaligi – 102,6 % (YaHM tarkibidagi ulushi – 10,1 %), sanoat – 104,0 % (36,3 %), qurilish – 101,5 % (8,4 %), xizmatlar sohasi – 103,7 % (45,2 %) kabi hudud iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridagi ijobiy o`sish sur`atlari bilan bog`liq. Aholi jon boshiga hisoblangan YaHM 2 677,6 ming so`mni tashkil etdi va 2,1 % ga o`sdi. Andijon viloyati bo`yicha YaHM joriy narhlarda 8 744,3 mlrd.so`mni tashkil etdi va 7,8 % ga o`sdi. Iqtisodiy o`sish qishloq, o`rmon va baliq xo`jaligida – 105,8 % (YaHM tarkibidagi ulushi - 31,7 %), sanoatda - 122,3

Buxoro viloyatida YaHM hajmi 2,2 % ga o`sdi va 6 870,6 mlrd.so`mni tashkil etdi. YaHM ning tarmoq tarkibida o`sish sur`atlari: qishloq, o`rmon va baliq xo`jaligida – 101,6 % (YaHM tarkibidagi ulushi – 30,1 %), qurilishda – 103,8 % (11,3 %), xizmatlar sohasida – 103,7 % (38,7 %) ni tashkil etdi. Shuningdek, 2017 yilning mos davri bilan taqqoslaganda sanoat tarmog`ida ishlab chiqarish hajmining kamayishi kuzatildi va 99,1 % ni tashkil etdi (mazkur tarmoqning YaHM tarkibidagi ulushi – 19,9 %). Aholi jon boshiga hisoblangan YaHM 0,8 % ga o`sdi va 3 663,0 ming so`mni tashkil etdi. Jizzax viloyatida YaHM 4,8 % ga o`sdi va 3 116,8 mlrd.so`mni tashkil etdi. O`sish sur`atlari qishloq, o`rmon va baliq xo`jaligida – 104,9 % (YaHM tarkibidagi ulushi - 29,0 %), sanoatda - 104,2 % (16,3 %), qurilishda

Navoiy viloyatida YaHM o`sishi 3,9 % ni tashkil etdi va 8 663,0 mlrd.so`mga yetdi. YaHM tarmoq tarkibida o`sish sur`ati qishloq, o`rmon va baliq xo`jaligida – 101,4 % (YaHM tarkibidagi ulushi – 13,2 %), sanoatda – 100,3 % (62,9 %), qurilishda – 133,7 % (4,7 %), xizmatlar sohasida – 107,7 % ni (19,2 %) tashkil etdi. Aholi jon boshiga hisoblangan YaHM 2,2 % ga o`sdi va 9 010,8 ming so`mni tashkil etdi. Namangan viloyatida YaHM 5 776,5 mlrd.so`mni tashkil etdi, bu esa 2017 yilning mos davri ma`lumotlariga nisbatan 3,9 % ga ko`pdir. YaHM dagi o`sish sur`ati qishloq, o`rmon va baliq xo`jaligi – 105,5 % (YaHM tarkibidagi ulushi – 29,6 %), sanoat – 104,7 % (14,9 %), qurilish – 104,7 % (6,1 %) va xizmatlar sohasidagi – 102,7 % (49,4 %) ijobiy o`sish sur`atlari bilan bog`liq. Aholi jon boshiga Ya

Surxondaryo viloyatida YaHM 6,3 % ga o`sdi va 6 216,9 mlrd.so`mni tashkil etdi. YaHM ning o`sishiga ta`sir qiluvchi omillar bo`lib, qishloq, o`rmon va baliq xo`jaligida – 106,5 % (YaHM tarkibidagi ulushi – 41,5 %), sanoatda – 128,1 % (8,2 %), qurilishda – 105,3 % (8,3 %), xizmatlar sohasidagi – 102,7 % (42,0 %) o`sish sur`atlari xizmat qildi. Aholi jon boshiga YaHM 2 461,1 ming so`mni tashkil etdi, bu esa 2017 yilning mos davri ma`lumotlariga nisbatan 4,1 % ga ko`pdir. Sirdaryo viloyatida YaHM 3,1 % ga o`sdi va 2 629,7 mlrd.so`mni tashkil etdi. Hudud iqtisodiyotining asosiy tarmoqlarida ham ijobiy o`sish sur`atlari qayd etildi. Xususan, o`sish sur`atlari qishloq, o`rmon va baliq xo`jaligida 100,2 % (YaHM tarkibidagi ulushi - 32,0 %), sanoatda 105,7 % (27,1 %), qurilishda 105,2 % (5,3 %),

Farg`ona viloyatida YaHM 3,3 % ga o`sdi va 9 409,4 mlrd.so`mni tashkil etdi. YaHM ning o`sishi hudud iqtisodiyoti tarmoqlaridagi ijobiy o`sish sur`atlari bilan bog`liq. O`sish sur`ati qishloq, o`rmon va baliq xo`jaligida – 100,5 % (YaHM tarkibidagi ulushi – 24,6 %), sanoatda – 105,2 % (25,2 %), qurilishda – 107,7 % (6,0 %), xizmatlar sohasida – 103,2 % (44,2 %) ni tashkil etdi. Aholi jon boshiga hisoblangan YaHM 2 590,3 ming so`mni tashkil etdi va 1,7 % ga o`sdi. Xorazm viloyatida YaHM 4 737,7 mlrd.so`mni tashkil etdi, bu esa 2017 yilning yanvar - iyuniga nisbatan 4,1 % ga ko`pdir. YaHM ning o`sishi qishloq, o`rmon va baliq xo`jaligi – 102,7 % (YaHM tarkibidagi ulushi – 28,4 %), sanoat – 111,3 % (19,5 %), qurilish – 104,0 % (9,0 %), xizmatlar sohasidagi – 102,3 % (43,1 %) o`sish sur`atla

Respublika bo`yicha YaIM ning shakllanishida Toshkent shahri 14,9 % ulush bilan eng katta hissa qo`shdi. Toshkent viloyati 9,1 % va Qashqadaryo viloyati 6,4 % ko`rsatkich bilan keyingi o`rinlarni egallab turibdi. Respublika YaIM ni shakllantirishda eng kam ulush Sirdaryo (1,7 %), Jizzax (2,0 %), Xorazm (3,1 %) viloyatlariga to`g`ri kelmoqda.

2018 yilning yanvar – iyuni yakunlari bo`yicha Andijon viloyati (107,8 %), Toshkent shahri (107,4 %) va Surxondaryo viloyatida (106,3 %), yuqori o`sish sur`atlari qayd etildi. Respublika darajasiga (104,9 %) nisbatan past o`sish sur`atlari Buxoro (102,2 %), Samarqand (102,4 %) va Sirdaryo (103,1 %) viloyatlarida kuzatildi.

2018 yilning yanvar – iyuni yakunlariga ko`ra, qishloq, o`rmon va baliq xo`jaligining YaHM tarkibidagi ulushi bo`yicha eng yuqori ko`rsatkich Surxondaryo viloyatida (41,5 %), sanoatning eng yuqori ulushi Navoiy viloyatida (62,9 %), qurilishning eng yuqori ulushi Buxoro viloyatida (11,3 %), xizmatlar sohasining eng yuqori ulushi esa, Toshkent shahrida (59,6 %) kuzatildi.

4. O’zbekistonda YaHM variatsiya ko’rsatkichlari tahlili Yuqoridagi statistik malumotdan foydalanib variatsiya ko’rsatkichlarni aniqlaymiz.

Dastlab x (o’rt) topamiz.Bu uchun aholi sonini mos YaIMga ko’paytirib yig’indisini topib umumiy aholi soniga bo’lamiz. X(o’rt) =0,003559637Hududlar YaIM mlrd so'm(X*F) Aholi jon boshiga ming.so'm (X) Aholi soni(F) X-X(o'rt) (X- X(o'rt))*1000 (X-X(o'rt))^2 (X-X(o'rt)*f (X-X(o'rt))^2*f Andijon 8744,3 0,0028936 3021945 0,000666 0,666037 0,443605285 2012,72717 1,340550766 Buxoro 6870,6 0,003663 1875676 0,000103 0,103363 0,01068391 193,875465 0,02003955 Jizzax 3116,6 0,0023417 1330913 0,001218 1,217937 1,483370536 1620,96872 1,974237781 Qashqadaryo 9815,8 0,0031049 3161390 0,000455 0,454737 0,206785739 1437,60103 0,653730381 Navoiy 8663 0,0090108 961401,9 0,005451 5,451163 29,71517805 5240,75832 28,56822785 Namangan 5776,5 0,0021316 2709936 0,001428 1,428037 2,039289

Keyingi qadam O’rtacha chiziqli chetlanish =| *f/∑f =0,0013561803 2.O’rtacha kvadrat chetlanish ,dispersiya = *f/ f =0,000004136 3.O’rtacha kvadratik chetlanish •

Endi variatsiya koeffitsiyentlarini aniqlaymiz • 3 xil variatsiya ko’rsatkichi bor • R=0,0070599 • V 1 =R/*100 V 1 =198,33 • V 2 = V 2 =0,11 • V 3 = /*100 V 3 =57,13•

Xulosa va takliflar • Davlat boshqaruvini isloh qilish yo‘nalishida, loyiha tomonidan qonunchilik bazasini takomillashtirish, sud tizimini isloh qilish, aholining siyosiy madaniyatini ko‘tarish, islohotlarni unumli amalga oshirish va davlat boshqaruvi institutlarini takomillashtirish bo‘yicha vazifalar belgilab berilgan. Bularning barchasi O‘zbekistonning xalqaro indekslardagi o‘rnini ko‘tarilishini ta'minlashi zarur. • Iqtisodiyotda sanoat, xizmatlar sohasi va qishloq xo‘jaligining rivojlanishi rejalashtirilmoqda. Tadbirkorlar tashabbuskorligiga, ularning moliyaviy imkoniyatlar bilan ta'minlanishiga alohida e'tibor qaratiladi. Iqtisodiyotda chuqur tarkibiy o‘zgarishlarga asoslangan holda, 2035 yilga borib, mamlakatning yalpi ichki mahsuloti 479 milliard dollarga yetishi ko‘zda

Foydalanilgan adabiyotlar • O’zbekiston Respublikasi Statistika Qo’mitasi rasmiy sayti • “ Statistika “ X.A .Shodiyev darslik • “ Iqtisodiyot nazariyasi” Shodmonov darslik Internet saytlari Stat.uz Cbu.uz Mygov.uz

Купить