Yalpiznomalar Qabilasi(Lamiaceae). Umumiy tavsifi. vakillari, tarqalishi - Биология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	258.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	14 Май 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Биология

Продавец

Zafar Nurullayev

Дата регистрации 22 Май 2023

74 Продаж

Yalpiznomalar Qabilasi(Lamiaceae). Umumiy tavsifi. vakillari, tarqalishi

Купить

1 (imzo)
(imzo)
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
BERDAQ NOMIDAGI QORAQALPOQ DAVLAT UNIVERSITETI
BIOLOGIYA FAKULTETI
UMUMIY BIOLOGIYA VA FIZIOLOGIYA KAFEDRASI
BOTANIKA FANIDAN
KURS ISHI
Mavzu : Yalpiznomalar Qabilasi(Lamiaceae).Umumiy tavsifi. vakillari, tarqalishi,
tuzilishi, ko'payishi, ahamiyati .
Bajardi: ______________________________
________________________________
Qabul qildi: ____________
Kurs ishini fikrga
topshirilgan sana
« » 2024- yil Kurs ishini fikrdan
qaytgan sana
« » 2024- yil

2Reja
Kirish 3
Asosiy qism
I
O’zbekiston vodiysi o’simliklar qoplami va unda
yalpizdoshlar oilasi vakillarining tutgan o’rni 5
1.1 O‘simliklar qoplami haqida umumiy tushunchalari. 5
1.2 O‘simliklar qoplamining davriy almashinuv qonuniyatlari 6
1.3 Efemer va efemeroid o‘simliklar 13
II
O’zbekiston florasida Yalpizdoshlar (Lamiaceae) oilasi 21
2.1 O‘zbekiston florasida Yalpizdoshlar oilasining tutgan o‘rni 21
2.2 Sistematik taxlili 22
2.3 Hayotiy shakllar bo‘yicha taxlili 24
2.4 Geografik taxlili 25
III
Yalpizdoshlar oilasining dorivor va shifobaxsh o’simliklari 27
3.1 Yalpizdoshlar oilasining O‘zbekiston ―Qizil kitobi ga‖ kiritilgan
turlar va ularni muhofaza qilish. 30
IV
Xulosa. 35
V
Foydanilgan adabiyotlar. 36
Kirish

3Mavzuning dolzarbligi . O‘zbekiston florasi ko‘plab foydali, dorivor, efirmoyli
va manzarali o‘simlik turlariga boyligi bilan boshqa floralardan ajralib turadi.
Aksariyat o‘simlik turlari meditsinada, kulinariyada, ko‘kalamzorlashtirish va shu
boshqa sohalarda keng ishlatiladi. Biroq, O‘zbekiston florasidagi foydali ahamiyatga
ega o‘simlik turlari, turkumlari va oilalari hali to‘la to‘kis o‘rganilgan emas.
Kishilarning kundalik hayotida yoki ishlab chiqarishning ayrim tarmoqlarida
mahalliy bioxilma-xillikdagi ko‘plab o‘simlik turlari hali o‘z o‘rnini topgani yo‘q.
Yana bir faktni aytish mumkinki, dunyo florasidagi 300 000 dan ortiq o‘simlik
turlaridan faqatgina 2500 ga yaqin o‘simlik turlari odamlarning kundalik turmush
tarzida u yoki bu darajada ishlatiladi, xalos. O‘zbekiston xududida 4300 ga yaqin
o‘simlik turlari tabiiy sharoitda yovvoyi holda uchraydi. Ulardan 120 ga yaqin turlar
rasmiy ravishda farmakologiya ro‘yhatidan o‘tgan turlar hisoblanadi. Olimlarning
ma‗lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston florasidagi 2000 ga yaqin o‘simlik turlari halq
tabobatida turli darajada ishlatiladi, xalos. Qolgan o‘simlik turlarining foydalilik
xususiyatlari yoki ularni kundalik turmushda ishlatilishi borasidagi ma‗lumotlar
yetarli darajada emas (Xojimatov, 1997). Bunday holat mahalliy biologik xilma-
xillik ob‗ektlarini yanada ko‘proq o‘rganish lozimligini belgilaydi. Flora tarkibini,
ayniqsa mavjud oilalarning sistematik va floristik nuqtai nazardan o‘rganish va uning
keng ko‘lamli tahlilini amalga oshirish bu botanika fanining dolzarb mavzulardan
biri bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, aholi o‘ta zich joylashgan va kishilarning kundalik
turmush tarzi atrof muhitga ta‗sir ko‘rsatishi bilan qattiq bog‘liq bo‘lgan xududlarda
bunday tadqiqotlarning nafaqat ilmiy, balki amaliy ahamiyati yanada yuqori bo‘lib
bormoqda. O‘zbekiston Respublikasida ana shunday xududlardan biri Farg‘ona
vodiysi hisoblanadi. Farg‘ona vodiysi xududida antropogen omillar ta‗sirida
o‘simliklar olami katta o‘zgarishlarga uchragan. Vodiyda bugungi kunda tabiiy holda
o‘simliklar jamoalarini birlashtiradigan botanik xududlar juda kam. Tabiiy xududlar
bir necha asrlardan beri aholi turar joylariga eng yaqin joylashgan va uning ta‗siri
doirasida bo‘lib kelgan o‘simlik jamoalarini yig‘indisini tashkil etib kelgan.
Ularning tarqalish

4maydonlari, jamoalarning tarkibi va ayniqsa strukturaviy tuzilishi katta
o‘zgarishlarga uchragan.
Kurs ishining maqsadi . O‘zbekiston vodiysining, aynan florasining Yalpizdoshlar
oilasiga mansub o‘simliklarining zamonaviy holati, o‘simlik jamoalarining xilma-
xilligi, tur tarkibini aniqlash va uni tahlil etishdan iborat.
Kurs ishining ob’ekti va predmeti . Tadqiqotning ob‗ekti sifatida O‘zbekiston
xududida joylashgan tabiiy botanik xududlarda o‘sadigan Yalpizdoshlar oilasiga
mansub o‘simliklardir. Tadqiqotning predmeti oilaning sistematikasi,
taksonomiyasi va ekologiyasi hisoblanadi.
Kurs ishining vazifasi: - Yalpizdoshlar oilasining zamonaviy holatini o‘rganish;
- Yalpizdoshlar oilasining turlar tarkibini aniqlash, kamyob va endem turlarning
kamyoblik maqomini o‘rganish
- oilaning hayotiy shakllariga ko‘ra tahlil etish;
- oilani mintaqalar bo‘yicha taxlil qilish;
- ayrim turlarining bioekologik xususiyatlarini yoritish;
Kurs ishning yangiligi . Ilmiy va ommabop manbalar, ma‗lumotlari va dala
tadqiqotlari asosida Pop tumani xududida joylashgan alohida ahamiyatga ega
botanik xududlardagi yalpizdoshlarning xilma-xilligi va tur tarkibining taxlili
amalga oshirilgan.
I-BOB. O’ZBEKISTON VODIYSI O’SIMLIKLAR QOPLAMI VA UNDA
YALPIZDOSHLAR OILASI VAKILLARINING TUTGAN O’RNI

51.1 O’simliklar qoplami haqida umumiy tushunchalari.
O‘simliklar dunyosini geobotanik (ekologik) nuqtai nazaridan tekshirganda
quyidagi taksonomik birliklar asosida o‘rganiladi: Tip, formatsiya,assotsiatsiya.
Tip (grekcha tipos — iz, qiyofa) o‘simlik va hayvon sistemasidagi eng yirik
kategoriyadir. O‘lkamizdagi o‘simliklar qoplamini xarakterlaganda avvalo uning
qaysi tipga mansub ekan-ligi aniqlaiadi. Tip juda katta o‘simliklar qoplamini o‘z
ichiga oladi. Ba‗zan birgina chol, adir yoki tog‘ning bir qismi o‘rganilayotganda
uning o‘simliklari 3 yoki 5 tipdan iborat bo‘lishi mumkin. Masalan, adir
poyasining bir uchastkasida shunday tiplar bo‘lishi mumkin: efemer o‘simliklar,
qurg‘oq buta o‘sim-liklari, har xil o‘tli — quruq bug‘doyiqli o‘simliklar va bosh-
alar. Tiplarning asosiy belgisi o‘simliklar qoplamida xarakterli va ko‘p tarqalgan
o‘simlik turlari bilan almashinadi. Tiplar o‘z navbatida bir nechta formatsiyalardan
tashkil topgan. Formatsiya (latincha formatsio - hosil bo‘lish, shakllanish)
o‘simliklar olamida taksonomik kategoriya bo‘lib, u dominant turlari bilan bir-
biriga o‘xshash bo‘lgan assotsiatsiyalar yig‘indisidan iborat. Formatsiya bir yoki
bir nechta assotsiatsiyani o‘z ichiga oladi. Tekshirilayotganda avvalo qaysi tip
ekanligi aniqlanadi. So‘ngra uni formatsiyalarga bo‘lish mumkin. Formatsiya bir-
biriga o‘xshash dominant (ustunlik qnluvchi turlar) O‗simliklar yig‘indisidan
iborat. Masalan, har xil o‘tli- rangzor, shuvoqli-g‘allazor, shuvoqli bug‘doyiqzor,
rangli-yantokzor kabi formatsiyalar. O‘simlik assotsiatsiyasi (latincha assotsiatsio
so‘zidan olingan bo‘lib birlashish, jamoa degan ma‗noni bildiradi) deb muayyan
sharoitda bir sancha turlarga oid O‘simliklarning qavm bo‘lib o‘sishiga axiiladi.
Assotsiatsiya – o‘simliklar sistemasidagi eng kichik taksonomik birlik bo‘lib,
O‗simliklar qavmi, birgalapshIb o‘suvchi o‘simliklarning tabiiy guruhlarini
tuzilishiga qarab tartibga solishda va ularni o‘rganishda ko‘p qo‘llaniladigan
muhim birlikdir. Bu birlik o‘ziga hos turlar, struktura hamda muhit bilan
xarakterlanadi. Assotsiatsiya umumiy belgilarini ikki gruppaga bo‘lish mumkin:
birinchi gruppadagi o‘simliklarning xususiyatlari va turning assotsiatsiyadagi rolini
ko‘rsatadi, ya‗ni tabiiy guruhlarning roli, har xil o‘simliklar guruhlari bilan bog‘liq

6bo‘lgan irsiy mustahkam turlarda aks etishi, turning miqdori, uchrashi, ustunlik
qiluvchi turlari, joylanish xarakteri, yashovchanlik belgilari e‗tiborga olinadi.
Ikkinchi gruppadagi asosiy belgilari- o‘simlik guruhlarining holati va strukturasi
hamda ularning boshqa guruhlarga aloqasi (bog‘lanishi) hisobga olinadi. Bu esa
o‘simliklarning pog‘onali joylashishi (uchrashi), tabiiy zichligi, umumiy ko‘rinishi
va farqlanishi bilan xarakterlanadi. O‘lkamizdagi barcha o‘simliklar qoplami
assotsiatsiyalarga bo‘lib o‘rganiladi. Masalan, maktab atrofidagi yoki istagan
boshqa bir joyning o‘simliklarini ekskursiyaga chiqqan vaqtda (yoki boshqa
paytlarda) o‘rganish uchun uni qaysi assotsiatsiyaga mansub ekanligini aniqlash
kerak. Assotsiatsiyalarda o‘simliklar qoplamining hamma belgilari hisobga olinadi.
U maxsus blankaga yoziladi. Bunda ko‘z bilan taxminan o‘simlikning zichligini;
oz yoki ko‘pligini Drudening 7 balli sistemasiga asoslanib aniqlash mumkin. Buni
o‘qituvchilarning o‘zlari o‘sha joydagi o‘simliklarning tig‘iz yoki siyrakligiga
qarab, siyrak, juda siyrak, o‘rtacha, ko‘p, juda ko‘p, tig‘iz kabi so‘zlar bilan
belgilashlari kerak. Muhim mulohazalar (shu joydagi o‘simliklarning qay holatda
ekanligi, mol egan-emagaganligi, odamlar ta‗siri va boshqalar). Assotsiatsiyaga
misol qilib: rang-har xil o‘tlar, rang- bo‘ychan boshoqli o‘tlar, efemer-yantoqlar,
qiltiqko‘ziquloqlar assotsiatsiyalarni ko‘rsatish mumkin. Ana shu yuqoridagi
taksonomik birliklar asosida o‘simliklar qoplami o‘rganiladi. Bu erda oson hamda
tushunarli bo‘lishi uchun tip oxiriga «lari», formatsiya oxiriga «zor» va
assotsiatsiya oxiriga ―lar so‘zini qo‘shib yozish va aytishni tavsiya etdik.‖
Masalan, efemer o‘simliklar tipi, shuvoqli- g‘allazor formatsiyasi, efemeryantoqlar
assotsiatsiyasi va hokazo.
1.2. O’simliklar qoplamining davriy almashinuv konuniyatlari
Cho‘l poyasida joylashgan o‘simliklar qoplamiga bir nazar tashlaganda, qiziq
hodisani ko‘rish mumkin. Ayniqsa, yuqori cho‘lda bu hol yanada aniqroq ko‘rinadi.
Agar tig‘iz shuvoqzor orasidan bir oz yursangiz, birdan yantoqzorga chiqib qolasiz,
yantoqzorda ancha yurgach, u tugab, karrak bilan qoplangan katta maydonga
chiqib
qolganingizni o‘zingiz bilmay qolasiz. Bu hol, ya‗ni bir o‘simliklar

7qoplamining ikkinchi o‘simliklar qoplami bilan navbatlashuvi o‘simliklarning
―almashinishi deyiladi. Geobotanik izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, o‘simliklar
‖
qoplamining o‘zgarishida vaqt va masofa asosiy rol o‘ynaydi. O‘lkamizdagi
o‘simliklarning hozirgi tabiiy qoplamlari kamida 100 va undan ortiq yillarning
mahsulidir. O‘simliklar qoplamining almashinishida vaqtning roli kattadir. Vaqt
o‘tishi bilan o‘simliklar qoplami turli sabablarga ko‘ra o‘zgaradi. Bunday
sabablarga birinchidan yil fasllarida ob-havoning o‘zgarishi, ikkinchidan, o‘sha joy
uchun eng xarakterli bo‘lshn o‘simliklarning rivojlanishi, uchinchidan, iqlim
sharoitining muttasil o‘zgarib turishiga bog‘liq. O‘simliklar qoplamini
almashinishi vaqtga bog‘liq, aytaylik 50x50m yoki undan kattaroq maydonda
o‘sadigan o‘simliklarni olib, u yerda efemer va efemeroid o‘simlik hamda asosiy
edifikator bo‘lgan shuvoq (yoki boshqa o‘simliklar) bilan qoplangan bo‘lsin. Agar
aynan shu maydon o‘simligini 30-50 yildan keyin qayta o‘rganib tekshirsak, u
yerda avvalgi o‘simliklarning bir necha turi o‘rnida yaltirbosh, rang, qo‘ng‗irbosh,
karrak, qirqsoch kabilarning o‘sayotganligini ko‘rish mumkin. Oradan yana
shuncha, balki undan ham ko‘proq vaqt o‘tgach shu yerni yana takror tekshirsangiz
avvalgi o‘simliklarning bir nechasi o‘rniga no‘xatak, chitir, chalov, yantoq bir
necha chala buta va butalarning o‘sib yotganligini ko‘rishingiz mumkin. Xo‘sh bir
maydonda vaqt o‘tishi bilan o‘simliklar qoplamining bunday o‗zgarib
almashinipshga sabab nima? Buning sababi juda ko‘p. Bu tabiiy ta‗sirot, yil
fasllarining o‘zgarishi hamda tashqi ta‗sirlar (mol boqish, erni haydash, yog‘in,
sel yuvishi kabilar) natijasidir. Agar unga hech qanday kuch ta‗sir etmasa, u juda
ko‘p vaqt o‘z holatini saqlab turishi mumkin. Lekin tabiatda doimo rivojlanish
mavjud bo‘lib, u qarama-qarshiliklar qonuniga asoslangandir; uzoq yillar o‘tishi
bilan bu erda chala buta, buta yoki efemeroid, yoki boshqa bir o‘simlikning urug‘i
uchun sharoit sodir bo‘lishi natijasida unib ko‘payishi mumkin. O‗simliklar
soplami vaqt o‘tishi bilan almashiiishi shu erda o‘sadigan o‘simliklarning biologik
xususiyatiga, boshqa o‘simliklar bilan qarshi kurashish faoliyatiga
(erdagi, namni,
oziq moddalarni oэzlashtirishga) va qator boshqa omillarga bog‘liq. Bunda
o‘simlik sharoitga tez moslashsa, u o‘sha joyning asosiy xo‘jayini bo‘lib, boshqa

8o‘simliklarni qurib qolishiga sababchi bo‘ladi. Masalan, yantoq bilan shuvoq hech
vaqt birga o‘smaydi. Yantoq o‘sgan joyda shuvoq o‘smaydi. Bu erda asosiy
o‘simlik edifikatori yantoqdir. Uning ildizi er osti suviga tegib turadi. U har
qanday sharoitda ham o‘sa oladi. Natijada yantoq bilan qoplangan maydonda
shuvoq butunlay o‘smaydi, bor bo‘lsa ham juda kichik, nimjon tuplarinigina
uchratish mumkin. Bu ham yo o‘lib borayotgan yoki ba‗zi sabablarga ko‘ra kelib
qolgan shuvoq urug‘ining vaqtincha o‘sayotgan tipi bo‘lishi mumkin. Vaqt o‘tishi
bilan o‘simliklar qoplamining almashinishida yil fasllaridagi ob-havoning
o‘zgarishi ham katta ta‗sir qiladi. Ba‗zi seryog‘in yillar o‘simliklar baland bo‘yli,
serhosil bo‘lib ko‘p mevalaydi. Natijada bunday yillari uning urug‘i o‘sha joyga
va atroflarga tarqalib o‘simliklar qoplamining asosiy qismini tashkil qilib boradi.
Kam yog‘in yillari esa uning aksi bo‘ladi. Ana shunday qurg‘oqchil holat bir necha
yil takrorlansa o‘simliklar urug‘ - meva bermaydi, atrofga tarqala olmaydi, o‘zi
ham qurg‘oqchilikka chidash bera olmaydi va bora-bora qurishi, o‘rnini
qurg‘otschilikka chidamli boshqa o‘simliklarga bo‘shatib berishi mumkin.
Vaqt o‘tishi bilan o‘simliklar qoplamining almashshshshida bunday tabiiy
faktorlardan tashqari turli ta‗sirotlarning roli ham kattadir. Bunga odamning,
hayvonlarshshg va tabiiy ofatning ta‗sirida o‘zgarib borishi misol bo‘la oladi.
O‗simliklar qoplamining almashinishida tabiiy relef, tuproq asosiy rolni
o‘ynaydi. Ma‗lumki, qum tuproqli yerda issiqqa chidamli shu sharoitga
moslashgan o‘simlik o‘sadi. Cho‘lning bunday qismida eng avval saksovullar
bilan qoplangan maydonni uchratish mumkin. Qoplangan yerlar ma‗lum joygacha
borgach, u tugab o‘rniga gips yoki soz tuproqli yerlar boshlanadi. Demak,
saksovulzorlar tugab unipg o‘rniga shu relefda, shu tuproqqa moslashgan yantoq
yoki shuvoq bilan qoplangan maydonni ko‘rish mumkin. Tabiiy relef toshloq,
qumloq, shag‘alli bo‘lsa, ular bir-biridan farq qiladi. Toshloq yerlar tez isiydi va
issiqlikni atrofga – o‘simliklar qoplamiga tarqatadi. Qumloq er ham kuchli isiydi.
Uning havosi quruq bo‘ladi. Qumtuproqniig isishi ancha ichkarigacha boradi. Bu
issiqlik va quruq havo o‘sha joyda o‘sadigan o‘simliklar dunyosiga katta ta‗sir
ko‘rsatadi. Shuning uchun ham o‘simliklar qoplamining almashinishida relef va

9tuproqning roli kattadir. O‗simliklar qoplami almashinishida odamning ta‗siri ham
kattadir. Inson ba‗zan o‘zi uchun foydali, lekin tabiat uchun zararli ishlarni ham
qiladi. Bu ko‗pincha tushunmaslikdan yoki tushunib qilinadi. Akademik Q.
Zokirov o‘zining «O‘simliklar qoplamining o‘zgarishida odamning roli» degan
maqolasida bu haqda shunday yozadi: «Zarmiton qishlog‘ida 400 dan ortiq aholi
yashaydi. Ularning hamma imoratlari archa daraxtidan qilingan. Uylarning
yaqinidagi tog‘ tepaliklarida butunlay daraxt yo‘q. Xuddi shuningdek, Kant va
Pinhon qishloqlari atrofi ham bo‘m-bo‘sh. Haqiqatda u erlarda bir vaqtlar qalin
daraxtlar bo‘lgan va buni isbotlovchi dalillar bor». Kishilar ongli ravishda ko‘pgina
joylarga turli xil ekinlar, daraxtlar ekib, o‘sha joyning o‘simliklar qoplamiii
o‘zgartiradi. Masalan, katta maydonlarda arpa, bug‘doy ekib, u erlarni o‘zlashtiradi.
Suvsiz cho‘llarga tur-li issivda chidamli o‘tlar, em-xashak bo‘ladigan cho‗g‗on,
qandim, qeyrovuq yoki ihota daraxtlari, qora saksovullar ekib o‘zlashtirib, u
yerlarni. Sero‘t, serhosil qiladi. Natijada bu joylarda ham yangi tur o‘simliklar
o‘sib, o‘simlnklar soplamida yangi o‘zgarishlar yuz beradi. Respublikamiz
territoriyasida bu holni ko‘p uchratish mumkin. Kishilar yangi yerlar ochish, -
dehqonchilik qilish uchun qanchadan-qancha foydali o‘simliklarni sindirib, yo‘q
qilib yuborgan. Masalan, quyonsuyak bundan 20—30 yil ilgari cho‘lda juda ko‘p
o‘sardi. Endilikda uni izlab zo‘rg‘a topish mumkin (quyonsuyak yoqish, qamchin
dasta, xalacho‘p va hassa qilish uchun ayovsiz sindirib yuborilgan). Masalan,
saksovul yaqingacha qalin o‘rmon hosil qilar edi. Cho‘lga qadam qo‘yishingiz
bilan cho‘lning issig‘iga, shamoliga bardosh berib, ko‘karib yotgan saksovulzorni
ko‘rardingiz. Endichi? Kamida cho‘lning 40—50 km ichkarisiga kirib
bormaguncha, qalin saksovulzorni uchratish qiiin. Cho‘lning ko‘pgina joyida
saksovullar siyrak bo‘lib, har 100—150 m da 1—2 tupini uchratish mumkin.
Bunday bo‘lishiga sabab, yoqish uchun saksovulni ayovsiz sindirib kelinishidir.
Ildizi bilan sug‘irib olingan saksovul sayta ko‘karmaydi. Sindirilgan saksovul
o‘rniga urug‘idan ekib ko‘kartirish va avvalgi holiga keltirish uchun kamida 10—
15 yil kerak. O‗sha joyga saksovul urug‘i ekilsa, ma‗lum vaqtdan keyin o‘rnini
to‘ldirish mumkin, ekilmasa u yerda boshqa o‘simliklar o‘sib, yangi o‘simlik

10qoplami hosil bo‘ladi. Demak, bir vaqtlar saksovul bilan qoplangan joyda boshqa
o‘simliklarning o‘sishiga kishilar sababchi bo‘lgan. O‘zbekiston territoriyasi turli-
tuman o‘simliklarga boy o‘lka. Ana shu o‘simliklarping ba‗zilari kishilar ta‗sirida
yo‘qolib ketgan. Faqat ularning ko‘p o‘sganligini hozirgi saqlanib qolgan
nomlardap ham bilish mumkin. Ma‗lumki, bir joyni nomlashda o‗sha xarakterli,
hammaga tanish bo‘lgan xususiyati hisobga olinib, keyin nomlanadi. Xuddi
shunday nomlardan: anjirli, pistali tog‘, olmazor, yong‘oqli qishloq, tolpalak
qovuncha va boshqalarni eslatish mumkin. Afsuski, ana shu joylar hozir ismi-
jismiga monand emas. Pistali toqqa chiqsangiz pista daraxtidan birorta ham uchrata
olmaysiz. Haqiqatan nomidan ma‗lumki, bu joylar ilgari pistazor bo‘lgan. Bu
daraxtlar turli sabablar (yoqish, imoratga ishlatish, er ochish uchun qirqilib)
yo‘qolib ketgan. Natijada, yillar o‘tishi bilan u erlarda boshqa o‘simliklar o‘sib,
o‘simliklar qoplami almashingan. O‘zbekiston sharoitida ana shunday
o‘simliklarni faqat namuna sifatida ba‗zi ziyoratgoh, avliyojoy deb nomlangan
mozorlar yonida uchratish mumkin. Ota-bobolarimizga shu narsa singib qolganki,
u yerdagi har bir narsa — daraxt ham, tosh ham sehrli bo‘lib, buni sindirish, olib
tashlash u yoqda tursin, uni biror shoxiga tegmaslik kerak deb bilgan, daraxtga suv
quyib parvarish qilishgan, atrofini mol kirmaydigan qilib, devor bilan o‗rab
qo‘yishgan. Unga o‘zi ham, birovlarning tegishiga ham yo‘l qo‘ymagan. Masalan,
Nurota tog‘idan topilgan archa buning guvohi. Shu narsa aniqlanganki, Nurota
tog‘lari bir vaqtlar archa bilan qalin qoplangan. Endilikda esa ular butunlay
yo‘qolib, faqat 3 tup archa bir ziyoratgoh joyda saqlanib qolgan. Tog‘dagi archa
daraxti uzoq muddat sindirilgan, yong‘in tufayli qurib ketgan, noto‘g‘ri
foydalanish natijasida kamayib borgan va yillar o‘tishi bilan yo‘qolib ketgan.
Endilikda ularning o‘rnida boshda o‘simliklar ko‘karib, yangi o‘simliklar
qoplami hosil bo‘lgan. O‘simliklar qoplamining almashinishida ko‗pshishar
ekish uchun tabiiy o‘simliklarni xaydab yuborib, o‘rniga madaniylarini ekadilar.
Natijada o‘sha uchastkada o‘simliklar qoplami almashinadi. Masalan, shuvoq bilan
qoplangan maydonni buzib arpa, bug‘doy yoki boshqa ekin eksa, u erda yangi
o‘simlik qoplami hosil bo‘ladi. Kishilar bu joydan 6-7 yil foydalangach, keyin

11tashlab qo‘yib, u yerga ekin ekishmaydi. Endi bu yerda boshqa o‘simliklar
qo‘ng‘irbosh, rang, chitir, karrak yoki boshqa o‘simliklarning urug‘i turli
sabablarga (ko‘shgacha shamol yordamida) ko‘ra kelib tushsa, u yerda unib, yangi
o‘simlik qoplamini hosil qiladi. O‘simliklar qoplamining almashinib turishida
qushlar va boshqa xil hayvonlarning (ayniqsa chorva mollarining) ham roli katta.
Qushlar tog‘ poyasidagi ba‗zi o‘simliklar mevasini, donini eb, cho‘l poyaslariga
o‘z go‘ngini tashlaydi. Natijada, bu joyda shu o‘simlik ko‘karib urug‘laydi, atrofga
urug‘ini tarqatib, asta-sekin ko‘payadi. Yillar o‘tishi bilan u cho‘l poyasida yangi
o‘simlik qoplamini hosil kilishi mumkin. Hayvonlarning roli yana shundaki, ular
yurib o‘tlaganda pishgan o‘simliklarningg urug‘ini ham eydi yoki ba‗zi
o‘simliklarning mevasi ilmoqli bo‘lib, ular qo‘y-echkilarning juniga yopishib, uzoq
masofalarga ham tarqala oladi. Natijada, yangi sharoitga tushgan o‘simlik urug‘i
unib, o‘sha joyda o‘sadi va urug‘laydi hamda urug‘ini atrofga tarqatadi. Yangi
joyga yaxshi moslashsa, u erda ko‘karib yil sayin ko‘payadi, atrofdagi boshda
o‘tlarni siqib chiqaradi. Natijada o‘sha joyda o‘simliklarning yangi qoplamlari
hosil bo‘ladi. Ba‗zi tabiiy o‘simliklarning urug‘i qalin po‘st bilan o‘ralgan bo‘lib,
ularga biror ta‗sir bo‘lmasa, uning urug‘i unib chiqmaydi. Masalan, yantoq urug‘i
ana shunday qalin po‘st bilan o‘ralgan. U urug‘idan juda qiyin ko‘payadi. Yantoqni
urug‘dan ko‘paytirish uchun uni avval issits suvga 12 kun solib Qo‘yib, keyin
ekilsa, yaxshi upadi. Yantoq urug‘ini undirishda ikkinchi oson yo‘liyantoq urug‘i
pishgan paytda yantoqzorga qo‘ylarni haydab yuborish kerak. Qo‘ylar yantoq
urug‘ini eydi. Yantoq egan qo‘ylarning go‘ngini istagan joyga olib borib
to‘ksangiz, yantoq to‘liq, unib chiqadi. Buning boisi yantoq urug‘ining qalin po‘sti
qo‗yning oshqozoniga tushgach, undagi turli ferment va kislotalar ta‗sirida
yumshab, urug‗ning unib chiqishi uchun imkon yaratadi. Boshqa o‗simliklarda
ham shunday hodisa bo‗lishi mumkin. Natijada o‗simliklarii bir joydan ikkinchi
joyga tarqalishida hayvonlarning xizmati kattadir. Yangi sharoitga tushgan
o‘simlik shu joyga moslashsa, o‘sib rivojlanadi. Yillar o‘tishi bilan bu erda yangi
o‘simliklar qoplami xosil bo‘ladi. O‘simliklar qoplami almashinishida
hayvonlarshshg yana bir ta‗siri shundaki, mollar ba‗zi joylarda ko‘p boqilsa, ko‘p

12yursa, u erniig o‘tini bosib payhon qiladi. Bordiyu bu hol ko‘p yil takrorlansa, u
yerdagi eng xarakterli o‘simlik yo‘dolib, o‘rniga boshqa o‘simlik o‘sishi mumkin.
Masalan, qo‘ra va qududlarning atrofida qo‘y otarlarining ko‘p yurishi natijasida
ularning tuyog‘i bilan u yerdagi em-xashak o‘tlari: shuvoq, karrak, ko‘ng‘irbosh
kabilar payhon qilib, keskin kamayib, o‘rniga isiriq ko‘karadi. Isiriq azotta,
ammiakka boy tuproqni yaxshi ko‘radi. Unday joyda tez ko‘karib yaxshi
urug‘laydi. Qo‘ra va quduqlar atrofi ko‘y qiyiga (go‘ngiga)—ammiakka boydir.
Shu sababli ham isiriq qo‘ra va quduqlar atrofida zich o‘sadi. Hatto ba‗zi eski
ovul, eski qo‘ra va quduqlar atrofida 5—6 km gacha zich isiriq o‘sadi. Qo‘ralardan
uzoqlashgan sari isiriq siyraklashib boradi. Chunki azotga, ammiakka boy tuproq
kamaya boradi. Yaylovlarda, qo‘ra, quduq va ovullarda mollarning plansiz
joylashtirilishi, u yerning o‘simliklar soplami o‘zgarishiga katta ta‗sir qilar ekan.
O‘simliklar qoplami almashinishida tabiiy faktorlardan shamol, suvning ham
roli katta. Shamol yordamida ko‘pgina o‘simliklarning urug‘i uzoq-uzoq
masofalargacha tarqala oladi. Ko‘pgina o‘simliklar urug‘i shamol yordamida
tarqalishga juda moslashgan. Masalan, qoqio‘t, zubturum, saksovul, cho‘g‘on va
boshqalar. Qulay sharoitga tushgan o‘simlik urug‘i u erda tez unadi. Nurota
rayonining yuqori cho‘lida shuvoq bilan qoplangan uchastkani tekshirilgan. Shu
narsa aniqlanganki, bu yerning o‘simliklar qoplami shuvoqqirqasochlardan iborat
ekan. Transekt metodi (20x5 m) bilan o‘simliklarni tekshirganda, u yerda
shuvoqlarning quriyotgan tuplari ko‘p ekanligini, yosh shuvoqlar tuplarining
kamligini, qirqasoch, ayniqsa yosh tuplarining juda ko‘pligini kuzatildi. Bundan
shunday xulosaga kelinganki, o‘simliklar qoplamidagi shuvoq o‘rniga qirqasoch
o‘simligi ko‘proq uchray boshlagan ekan. 3-4 yildan keyin u yerda shuvoq
umuman o‘smay qo‘yishi mumkin, chunki qirqasoch chim hosil qilib o‘suvchi
o‘simlik bo‘lib, u tuproqning namini, undagi oziq moddalarni o‘ziga tez shimib,
tortib oladi. Shuvoq hamda qirqasoch birgalikda o‘sganda qirqasoch ustunlik
qiladi. Natijada, shuvoqli o‘simliklar qoplamini, qirqasochli o‘simliklar
qoplami egallaydi. O‘simliklar qoplamining almashinishi faqat cho‘l poyasidagina
emas, balki, adir, tog‘ va yaylov poyasida ham doim sodir bo‘ladi. Biz faqat cho‗l

13zonasi jisolida buni tushuntirdik xolos. Shu sababli maktablarda biologiya
o‘qituvchilari, avvalo o‘z maktablarini qaysi poyasda joylashganini yaxshi bilib
olishlari kerak. O‘simliklarning almashinishini har bir o‘qituvchi o‘z maktab
sharoiti misolida o‘rganib, tekshirib, aniqlab, keyin o‘quvchilarga gapirib bersa,
maqsadga muvofiq bo‘ladi.
1.3. Efemer va efemeroid o’simliklar
"Efemer" terminini turli olimlar turlicha talqin etadilar. Bu termin grekcha
"efemeros"so‘zidan olingan bo‘lib, ―bir kunlik degan ma‗noni anglatadi. Birinchi
marta 1887 yilda tabiatshunos olim Folkven o‘simliklarni vegetatsiya davrini
qisqaligiga ko‘ra ―efemer‖ terminini fanga kiritgan. E. Varming efemerlar haqida
―... o‘z xayotini minimum xolatgacha tugatishga qodir o‘simliklar deb ta‗rif
‖
bergan. Akademik B.A.Keller o‘z asarlarida "baxorgi efemerlar deb faqat bir yillik
‖
o‘simliklarni va ko‘p yilliklardan lola, xoxlatkaga o‘xshash piyozboshli
o‘simliklarni kiritgan. V. V. Alexinning ilmiy asarlarida dub o‘rmonlari ostidagi
bir yillik o‘simliklarni ta‗riflab, dub shox-shabbalarini yoyib, er betini to‘sguncha
vegetatsiya qilishga ulguradigan o‘simliklar
‖ –dub o‘rmoni efemerlari deyiladi deb
yozilgan. Bundan tashqari dub o‘rmonlarida tezda o‘z rivojlanishini tugatadigan
ko‘p yillik o‘t o‘simliklarni ruyxatini keltirgan. J. G. Iovov fikricha efemeroidli
o‘tlar bir yillik va ko‘p yillik bo‘lishi mumkin. Bunday o‘simliklar mart-aprel
oylarida gululb urug‘laydi va qurg‘oqchilik davrigacha urug‘laydi. Bir yilliklar 4-5
oy urug‘ ko‘rinishida kurg‘oqchilikni o‘tkazadi; ko‘p yilliklar esa urug‘,
shuningdek erosti ildizi, tugunak, yoki piyoz ko‘rinishida tinim davrini o‘taydi. Bir
yillik o‘t o‘simliklarning ikkinchi vegetatsiyasi kuzgi yog‘ingarchilik boshanishi
bilan kech kuzda davom etadi. A.P. Ilinskiy "efemer" lar 1,5-2 oylik rivojlanish
sikliga ega bo‘lgan monokarpik o‘simliklar deb ta‗rif beradi. N.N. Drozdov
fikricha - efemerlar- bir yillik o‘simliklar bo‘lib, yilning eng ko‘p davrini urug‘
ko‘rinishida o‘tkazadi. Mart oxiri va aprelning boshlarida tezda unib chiqadi va o‘z
rivojlanishini 5-6 xaftada tugatadi. Botanikaga oid manbalarda odatda efemerlar
baxorgi qisqa vegetatsiyali (1,5-8 oy) bir yillik va ko‘p yillik o‘simliklar kiradi.

14E.P.Korovin geobotanik nuqtai nazardan efemerlarni bir yillik va ko‘p yillikka
ajartishni taklif qilgan. Ularning bioekologik xususiyatlariga ko‘ra qisqa
vegetatsiyali bir yillik o‘t o‘simliklarni –efemerlar, qisqa vegetatsiyali ko‘p iyllik
o‘simliklarni ―efemeroidlar deb nomlagan.‖ Efemerlarga bir yillik bug‘doyiq,
yovvoyi beda va ziradoshlar, chinniguldoshlar, karamdoshlar, yoronguloshlar kabi
oilarning vakillarini misol iqlib ko‘rsatish mumkin. O‘zbekistonda V.L.Leontev,
I.I.Granitov, A.D. Pyataeva, V.A.Burыgin, K.Z.Zakirov, N.F.Goncharov kabi
botanik olimlar o‘simlikla dunyosini o‘rganishda aloxida e‗tiborni efemer va
efemeroidlarga qaratgan. Efemer va efemeroidlar joyning geografik iuzilishiga va
iqlim omillariga ko‘ra ―baxorgi-yozgi , ―yozgi-kuzgi ba‗zi vaqtlarda kuzz va
‖
qishning iliq kelish munosabati bilan ―qishki-baxorgi efemerlar deyiladi.
O‘zbekiston fanlar akademiyasi ―O‘simliklar va hayvonot olami genofondi
‖
instituti etakchi olimlari V.A.Burigin, YA. S.Markova va ularning shogirdlari
efemerlarni ilmiy asosda o‘rganib, ularni aksariyati tabiatda mavusga qarab
qishlovchi o‘simlikla ekanligi tasdiqlaganlar. Demak, to‘plangan dalil va
ma‗lumotlar asosida aytish mumkinki, efemerlar – bir yillik, efemeroidlar –ko‘p
yillik qisqa vegetatsiyali o‘simliklar. Asosan adir va cho‘l mintaqalarining janubiy
xududlarida yilning normal xolatlarida efemer va efemeroidlarning vegetatsiyasi
kuzdan boshlanadi. Olib borilgan kuzatishlarimiz efemer va efemeroidlarning
rivojlanishga xarakati kech kuzdan boshlanishini ko‘rsatdi. Chunki kuzning iliq
kelishi, yog‘innning normada yog‘ishi, namlikni etarli darajada bo‘lish efemer va
efemeroidlani vegetatsiya qilishiga imkon tug‘diradi. Ularni rivojlanishiga
qishning izg‘irinli kunlari biroz xalaqit beradi. Ularda qisqa muddatga (dekabrning
oxiri yanvarning bosish sekinlashadi.Fevralning boshidan boshlab o‘sish avj oladi
va qisqa muddatda vegetatsiya davrini tugatadi. Efemer va efemeroidlarning
rivojlanishiga faqat iliq va nam sharoit (kuz-qishki davr) omili ta‗sir ko‘rsatadi.
Bizning fikrimizcha, bir yillik va ko‘p yillik o‘t o‘simliklarin ularni vegetatsiya
davrini davomiyligiga qarab 4 guruxga bo‘lish mumkin.
1. Ertangi bir yilliklar;

152. Kechki bir yilliklar;
3. Ertangi ko‘p yilliklar;
4. Kechki ko‘p yilliklar;
Ertangi bir yilliklarga (efemerlar) i ko‘p yilliklar (efemeroidlar)ga biz bir yillik va
ko‘p yillik o‘t o‘simliklarni ya‗ni, may oyini o‘rtalarigacha rivojlanish siklini
tugatadigan o‘simliklarni, kechki bir yillik va ko‘p yilliklarga kuzgacha
vegetatsiya qiluvchi o‘t o‘simliklarni kiritdik. Ekologik nuqtai-nazardan efemerlar
tipik mezofil o‘simliklar ekanligini hisobga olish maqsadga muvofiq. A.N.Krasnov,
E.P.Korovin, A.V.Izorovskiy, M.V.Kultiasov, K.Z.Zakirov kabi ekolog
olimlarning fikricha ―efemer va efemeroidlar –bu mezofil tabiatni tashkil etuvchi
formalardir. Efemer va efemeroidlar ustida ekologik-anatomik tadqiqot olib
borgan U. Ubaydullaev ularning barglarini anatomik jixatdan o‘rgangan.
Tadqiqotlar efemer va efemeroidlari mezofit o‘simliklar ekanligini va ularni qisqa
vegetatsiyasini qurg‘oqchilikka moslashganligni ko‘rsatdi. Ta‗kidlash lozimki,
efemer va efemeroidlar yozg tinim davrining muddatiga ko‘ra bir biridan farq
qiladi. Yozgi tinim davri bu ularning qurg‗oqchilik davriga moslashuvidir. P.N.
Ovchinnikov fanga "efemeretum" terminini kiridi. "Efemeretum" asosan
geobotanik termin bo‘lib, joyning o‘simlik qoplamini tavsiflashda keng
qo‘llaniladi. "Efemeretum" deganda efemerli o‘simliklar qoplamini rivojlanish
ritmi, tinim davri va edifikatorlarning ekologomorfologik xususiyatlari tavsiflanadi.
M.Orifxonova "Farg‘ona vodiysining efemeretumi" haqida ―efemeretum -
‖ dasht,
boreal, alp, arktik o‘simliklar qoplamidan rivojlanish ritmi, yozgi tinim davri va
anatomik tuzilishiga ko‘ra farq qiluvchi o‘ziga xos o‘simliklar qoplami deb
‖ ta‗rif
bergan. Yilning faqat nam va salqin davrida ko‗karib o‗zining bir yillik
rivojlanish siklini tugallaydigan bir yillik (efemer) va ko‗p yillik (efemeroid)
o‘tlar ayniqsa bahor faslida Teshiktosh adirlarida juda ko‘p o‘sadi. Efemerlardan
yaltirbosh,
arpag‘on, chitir, no‘xatak, qashqayo‘ng‘ichqa, qo‘zigul;
efemeroidlardan esa rang qo‘ng‘irbosh, shashir kabi o‘tlarni ko‘rsatish mumkin.

16Efemerlarni yilning hamma fasllarida ot, tuya, qoramol, ayniqsa qo‘y-echkilar
ishtaha bilan eydi, chunki ularning eng yaxshi o‘sgan davri chorva mollarining
qishdan toliqib chiqqan vaqtiga — erta bahorga to‘g‘ri keladi. Efemerlar bilan
oziqlangan mollar tez semiradi hamda sersut bo‘ladi. Bu o‘tlar ancha sersuv
bo‘lgani uchun ular bilan ovqatlangan mollar kam chanqaydi. Efemeroidlar
ham ko‘kligida va qurigan holda mollar uchun to‘yimli oziq hisoblanadi. Bahor
sernam kelganda yaylovlarda ular yaxshi o‘sib, gektaridan 3—5 s gacha xashak
olish mumkin. Yog‘ingarchilik kam bo‘lgan yillari esa efemerlarning hosili
gektariga 0,8—1,0 s. a tushib qoladi. Ta‗kidlab o‘tganimizdek efemer va
efemeroidlar, asosan cho‘l va adir poyasida ko‘p o‘sadi. Yil sernam va iliq
kelganda bu o‘tlar kuzdan boshlab (ba‗zan qishda ham) ko‘karadi. Bo‘g‘oz
sovliqlar qishdan toliqib chiqar ekan bahorda barq urgan mayin va xushxo‘r efemer
o‘simliklar bilan oziqlanib o‘z organizmi uchun zarur bo‘lgan turli xil vitaminlar,
karbonsuv (qand, kraxmal) larga va protein kabi moddalarga qoniqadi. Bu o‘tlarni,
ular gullayotgan davrida yig‘ishtirib olish zarur. Erta to‘plangan o‘tlar (ayniqsa,
chitir, yaltirbosh, sutlama) tez chiriydi, to‘yimlilik darajasi past bo‘ladi. Eng
muhimi xashakni ho‘l to‘plash, uning chirishiga va sifatsiz bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Ho‘l xashak ichida turli xil zamburug‘lar va bakteriyalarning tez rivojlanishi uchun
sharoit tushladi. Qurigan xashak tarkibida esa bakteriyalar o‘lib, pichanni uzoq
vaqt bir me‗yorda sifatli qilib saqlashga imkon tug‘iladi. QILQON (quyonarpa)
boshoqdoshlar oilasidan, bo‘yi 20—40 sm ga etadigan bir yillik efemer o‘t. Martda
ko‘karib, iyunda urug‘i pishadi. U endi ko‘kargan paytda eng sifatli oziq
hisoblanadi. Ayniqsa gullagan paytda tarkibida 15,8% protein, 26% kletchatka,
47% azotsiz ekstraktiv moddalar bo‘ladi. Qilqon yaylovlarda boshqa o‘simliklar
bilan
birga osadi. U maysalik davrida boshqa o‘tlar bilan qo‘shib o‘rilsa,
xashakning sifati ortadi. Shunda uni mollar, ayniqsa qo‗y va echkilar xush ko‘rib
yeydi. Qilqon cho‘l va adir poyasida ko‘p o‘sadi. OQCHITIR- karamdoshlar
oilasidan, bo‘yi 10—45 sm ga yetadigan bir yillik o‘simlik. Oqchitir martda
ko‘karib, aprel—mayda gullaydi. Urug‘i may— iyunda pishadi. Oqchitirni hamma
chorva mollari juda xush ko‘rib eydi. U sernam yillari gektaridan 5—8 s gacha

17xashak beradi. Bunday yillarda uni chorvadorlar xashak uchun to‘plab oladilar.
Bahorda 28,13 mg karotin (100 g quruq xashagida) bo‘lib, vitaminga juda boydir.
Uning 100 g quruq xashagida 18,0 g xazm bo‘luvchi oqsil bo‘lib, oziq birligi 96,2
ga teng bo‘ladi. Uning tarkibida 24,2% kletchatka va ko‘p mivdorda. Ayniqsa
urug‘i oqsilga boydir. Shu sababli chorvadorlar oqchitir pishgan paytda qo‘ylarni
shu yaylovga haydashga harakat qiladilar, chunki pishgan o‘simlikning urug‘ida
chorva organizmida tez hazm bo‘ladigan oqsil, yog‘ va karbonsuvlar ko‘p bo‘ladi.
Oqchitir hamma yaylovlarda, ayniqsa cho‘l va adir poyasida ko‘p o‘sadi. Uni shu
poyaslarga ekib ko‘kartirish yaylovlarning unumdorligini oshirishga imkon beradi.
QORAMOSHOQ karamdoshlar oilasidan, bo‘yi 5—15 sm ga etadigan bir yillik
o‘simlik. U juda erta (mart oyida) ko‘karadi. May oyida qurib qoladi. Qoramoshoq
boshqa o‘tlar orasida o‘sib, sernam yillari ancha baland bo‘ladi. Uning gektaridan
100-120 kg quruq xashak olish mumkin. Gullash davrining oxirida va urug‘i pishib
etilayotgan davrda vitaminlarga juda boy bo‘ladi. Gullash davrida tarkibida 16%
kletchatka va oqsil, 39% karbonsuv bo‘ladi. Qoramoshoq soz va qum tuproqli
erlarda juda ko‘p o‘sadi, Uni hamma chorva mollari, ayniqsa qo‘y va echkilar xush
ko‘rib eydi. QORAQILTIQ boshoqdoshlar oilasiga kiruvchi bir yillik o‘t bo‘lib,
bo‘yi 10-40 sm ga etadi. Qiltiq mart oyida ko‘karadi. Ko‘kligida qo‘y va
echkilar xush ko‘rib
eydi. Qurigach (iyun oyida) qiltiq dag‘allashadi va shu
sababli chorva mollari uni deyarli emaydi. Qiltiq qurigan
holda ayniqsa
qo‘zilar uchun xavflidir. Qiltiqni xashak qilish uchun faqat erta ko‘klamda o‘rib
olib boshqa o‘tlar bilan aralashtarish kerak. SARIQO‘NG‘ICHQA burchoqdoshlar
oilasidan, bo‘yi 10—25 sm ga etadigan bir yillik o‘simlik. U juda erta unadi. Mart-
aprelda gullab, aprel-mayda urug‘i pishadi: U cho‘l va adir poyasida juda ko‘p
o‘sadi. Uni hamma chorva mollari, ayniqsa so‘ya va echkilar xush ko‘rib eydi. Yil
seryog‘in kelganda sariqyo‘ng‘ichqa juda kuchli o‘sadi. Xashakni xushxo‘r qilish
uchun u boshqa o‗simliklar xashagiga aralashtiriladi. Sariqyalpiznin g‘ichqaning
mevasi oqsilga juda boy bo‘lib, mollar uni xush ko‘rib eydi. Bir yillik o‘t
osimliklar. Bu o‘tlar cho‘l va adir mintaqalarida keng tarqalgan bo‘lib, bahor- yoz
davomida o‘sadi. Ularning poyasida, bargida tuz ko‘prok, bo‘ladi. Kuz va qishda

18yomg‘ir, qor suvlari bilan ularning sho‘ri yuvilib ketgach, mollar xush ko‘rib eydi.
Bir yillik sho‘ra o‘tlar kamsuv va sersuv bo‘ladi. Kamsuv sho‘ra o‘tlarga seta,
qomg‘oq, sag‘an, qumorchiq kabilar; sersuv sho‘ra o‘tlarga esa balikko‘z,
xarradandon, donasho‘r, quyonjun va boshqalar kiradi. Kamsuv va sersuv
sho‘ra o‘tlar poya va barglarida suvning ko‘p yoki kamligi bilan bir-biridan farq
qiladi. Bularning ba‗zilarini (sag‘an, qumorchiq) mollar ko‘kligida xush ko‘rib
eydi, qurigandan keyin esa uncha ishtaha bilan emaydi. CHunki poya va barglari
quriganda dag‘allashadi. SAG‘AN sho‘radoshlar oilasidan, bo‘yi 10—40 sm ga
etadigan bir yillik o‘t. Tajribakor cho‘ponlar fikricha qurigan sag‘an qo‘ylar uchun
xavflidir, chunki u dag‘al bo‘lib oshqozonda to‘planib qoladi va kavsh qaytarganda
yaxshi hazm bo‘lmaydi. Ho‘lligida uni mollar birmuncha xush ko‘rib yeydi.
Martda unib, avgust-sentyabrda urug‘i pishadi va shu bilan qurib qoladi. Unsimon
g‘ubor bilan qoplangan bir yillik o‘t. Poyasi asosidan shoxlangan, u o‘rganilmagan.
Seta asosan sho‘r bosgan erlarda, sho‘rxok aralash qumlarda o‘sadi. U ba‗zi
joylarda juda zich, ba‗zi joylarda esa ancha siyrak o‘sadi. Gektaridan 2— 3. q
gacha quruq xashak olish mumkin. Setani ko‘kligida ham, qurigandan keyin ham,
ayniqsa kuzda mollar juda xush ko‘rib eydi. Shu sababli undan qish uchun xashak
tayyorlanadi. Uning ximiyaviy tarkibi va oziq birligi yaxshi Seta sho‘radoshlar
oilasidan, bo‘yi 10—40 sm ga etadigan oqish-kul rang. PAXTASHO‘R
sho‘radoshlar oilasidan bo‘yi 10—50 sm ga etadigan zangori rangli bir yillik o‘t.
Poyasi ser-shox, lekin kamshira hosil qilib o‘sadi. Paxtasho‘r (quyonjun) erta unadi.
Martning boshlarida unib, oktyabrda urug‘i pishadi. Noyabr—dekabrda butunlay
qurib qoladi. Paxtasho‘r taqirsimon va sho‘r bosgan bo‘z tuproqli yerlarda,
shuningdek zich va sho‘r aralash qum tuproqlarda o‘sadi. Sernam yillari gektaridan
3—5 s. gacha quruq xashak olish mumkin. Yoz-kuz mavsumida uning barg va
poyalarida tuz ko‘p bo‘lganligi sababli uni mollar yaxshi emaydi; qishda esa qo‘y
va echkilar uchun birmuncha yaxshi oziq hisoblanadi. Uni egan qo‘ylar ko‗pincha
egiz qo‘zilaydi. OQSHO‘RA sho‘radoshlar oilasidan, bo‘yi 15.—100 sm ga
etadigan oq g‘ubor bilan qoplangan bir yillik o‘t. Poyasi asosida shoxlangan. U
aprelda unadi va iyul—sentyabrda gullab, urug‘ beradi. Oqsho‘ra adir va

19tog‘poyasida ko‘p o‘sadi. U ko‘pincha nam sho‘rxok erlarda, ekinlar ichida, yo‘l
yoqalarida, tashlandiq erlarda juda ko‘p o‘sadi. Ekin orasida u begona o‘t bo‘lib
hisoblansada hamma chorva mollari, ayniqsa ot, qoramol, qo‘y, echkilar uni
ko‘kligida ham, qurigandan keyin ham ishtaha bilan eydi. Shu sababli uni alohida
maydonlarga ekib, har yili yuqori hosil olish mumkin. Bir yillik sho‘ra o‘tlarga
bulardan tashqari g‘uddisho‘ra, qorasho‘ra, sho‘raolabuta, qizilsho‘ra, ilmoq-
sho‘ra, sertuk baliqko‘z va boshqa juda ko‘p turlari kiradi. Bu o‘simliklarning
hammasi adirlarda o‘sadigan kimmatli emxashak o‘simliklardandir. DAG‘AL
O‘TLAR. Bu gruppaga kiruvchi o‘simliklar chorva mollarining asosiy em-xashagi
hisoblanadi, chunki efemer va efemeroidlar bahordayoq qurib qoladi. Bir yillik
sho‘ra o‘tlar esa faqat cho‘l poyasida tarqalgan. Ularning ham ko‘pchiligi yoz
oylarida qurib qoladi. Dag‘al o‘tlar esa erta ko‘klamdan to kuzning oxirlarigacha
ko‘karib, urug‘laydi. Chorva mollari ularni ko‘kligida ham, qurigandan keyin ham
xush ko‘rib yeydi. Bularni dag‘al o‘tlar deb atalishiga sabab ularning poyalari,
barglari dag‘al (ba‗zan tikandan iborat), g‘adir-budur, chetlari tishchali, uchi o‘tkir
bo‘ladi. Dag‘al o‘tlarni mollar faqat yozda emas, qishda ham xush ko‘rib yeydi.
Dag‘al o‘tlar odatda mayin-dag‘al va o‘ta-dag‘al o‘tlarga bo‘linadi. Mayin-dag‘al
o‘tlarga urg‘ochiselin, chalov, yirikselin, qirqasoch, qamish va o‘ta-dag‘al o‘tlarga
yantoq, karrak, qushqo‘nmas, chetin, suttikan, maxsar, ko‘ztikan va boshqalarni
misol qilib ko‘rsatish mumkin. Quyida ularning ba‗zilari haqida ma‗lumotlar
beramiz. YIRIKSELIN boshoqdoshlar oilasidan, bo‘yi 80—150 sm ga etadigan
chim hosil qilib, yoyilib o‘sadigan ko‘p yillik o‘simlik. Ba‗zan norselin ham deb
ataladi; chorva mollari, ayniqsa qorako‘l qo‘ylarining to‘yimli ozig‘i hisoblanadi.
Yirikselin aprelda ko‘karib, mayda boshoq hosil qiladi. U ko‘chma qum tepalarida
juda mustahkam ildiz
hosil qilib o‘sadi. Bu jihatdan u faqat chorva mollarining
to‘yimli ozig‘igina emas, balki qumlarni mustahkamlashda ham muhim
ahamiyatga ega. Yaylovda ko‘karib, o‘sayotganda uni mollar unchalik xush
ko‘rmaydi. Sernam yillari o‘rib pichan qilinsa, gektaridan 200 kg gacha quruq
xashak olish mumkin. CHALOV
boshoqdoshlar oilasidan, bo‘yi 20—80 sm ga
etadigan ko‘p yillik o‘simlik. Chalov ham chim
hosil qiladi, chimining diametri

2045—50 sm ga boradi. U martda ko‘karib, mayda boshoq hosil qiladi. Asosan
cho‘l poyasidagi sho‘r bosmagan bo‘z tuproqlarda va ko‘chmaydigan
qumliklarda ko‘p o‘sadi hamda kuchsiz shamol to‘lqinida tebranib yotadi.
Ba‗zan pastki tog‘ poyasigacha bo‘lgai joylarda ham uni uchratish mumkin.
Chalov ko‘pincha, boshqa o‘simliklar (efemeroidlar va shu-voqlar) bilan birga
o‘sib, qalin o‘simlik qoplamlarini hosil qiladi. Sernam yillari gektaridan 5—6 s
gacha xashak olish mumkin. Chalov yem-xashak o‘simligi va qumlarni
mustahkamlovchi o‘simlik sifatida muhim ahamiyatga ega. YANTOQ-
yantoqning biologiyasi haqida yuqori cho‘l poyasida to‘liq bayon etilgan. Yantoq
cho‘l va adir poyasida joylashgan chorvamizning asosiy ozig‘i hisoblanadi. Uni
ko‘kligida ham, qurigandan keyin ham hamma mollar zo‘r ishtaha bilan eydi. Shu
sababli har bir qorako‘lchilik xo‘jaliklari yantoqdan qish uchun etarli miqdorda
tayyorlab oladilar. Chorvador xo‘jaliklar yantoqni «IGK-3» yoki «DKU-1, 2»
markali xashak maydalaydigan mashinalar yordamida maydalab, ustini ko‘mib
tashlaydilar. Kopchilik xo‘jaliklar undan yantoq uni tayyorlaydilar. Bu un qishda
chorva mollari uchun qimmatli oziq hisoblanadi. Yantoq unini konsentrat yem
sifatida ishlatish mumkin. KARRAK-murakkabguldoshlar oilasiga kiradi. Uni
ko‘kligida ham, qurigandan keyin ham barcha chorva mollari xush ko‘rib eydi.
Chorvachilik xo‘jaliklari qishki oziq
uchun karrakdan yetarli miqdorda
tayyorlab oladilar. Karrak ham yantoq kabi maxsus mashinalar yordamida
maydalanib, mollarga beriladi. Karrakni ayni
gullagan davrida o‘rib olish
foydali, chunki bu davrda uning barg va poyalarida vitaminlar, karbonsuvlar ko‘p
bo‘ladi. Seryog‘in yillari gektaridan 1,5-2 t gacha quruq karrak xashagi yig‘ib olish
mumkin. Gullagan davrida tarkibida 8% protein, 64% kletchatka bo‘ladi.Uning
doni oqsilga boy.
Chorvadorlar uni juda qadrlaydilar.

21II-bob. O’ZBEKISTON FLORASIDA YALPIZDOSHLAR
(LAMIACEAE) OILASI
2.1. O’zbekiston florasida Yalpizdoshlar oilasining tutgan o’rni
Yalpizdoshlar (Lamiaceae) oilasi Yalpizkabilar kichik sinfi, Yalpiznamolar
qabilasiga mansub yer yuzidagi eng yirik oilalardan biri hisoblanadi. Uning
vakillari asosan issiq va mo‘tadil iqlimli mamlakatlarda keng tarqalgan. Bu oilaga
200 ga yaqin turkum va 3000 tur kiradi. O‘rta Osiyoda 53 turkumga mansub 360
tur, O‘zbekistonda esa 42 turkumga mansub 210 tur, Farg‘ona vodiysida esa 26
turkumga oid 59 tur o‘sishi ma‗lum. Yalpizdoshlar oilasi O‘zbekiston florasida
ham keng tarqalgan oilalardan biri bo‘lib, foydali turlarga boyligi bilan boshqa
oilalardan ajralib turadi. Yalpiz, Marmarak, Kiyiko‘t, Bozulbang, Tog‘rayhon,
Limono‘t, Arsloquloq, kabi turkumlarning vakillari juda qadimdan beri tibbiyotda,
oziq ovqat, qandolatchilik va parfyumeriya sanoatida foydalanib kelinmoqda. Bu
katta oilaga o‘t, chala buta va buta o‘simliklari kiradi. Poyasi 4 qirrali buta shaklida
qarama-qarshi joylashdi. Yon barglari bo‘lmaydi. Gullari zigomorf, ikki jinsli
gultojisi 2 ta tojbargining qo‘shilib o‘sishidan vujudga kelgan bo‘lib, qalpoqsimon
yoki yassi shaklda bo‘ladi. Ostki 3 ta tojbargdan vujudga kelgan bo‘lib, yotiq
holatda yoki pastga egilib turadi va aksariyat o‘simliklarda bu tojibarglarning
o‘rtadagisi 2 ga ajralgan bo‘ladi. Kosachalari besh tishli, barglari qo‘shilib o‘sgan
bo‘lib ba‗zan ikki labli bo‘ladi va lablarning ustki 3 ta tojbargdan, ostkisi 2 ta
tojbargdan tuziladi changchilari 4 ta gultoj naychasiga qo‘shilib o‘sadi va oldingi 2
tasi keyingi 2 tasiga qaraganda uzunroq bo‘ladi. Ba‗zan 2 tagina changchi bo‗lib
qolgan changchilar reduksiyalangan urug‘chilari 2 ta mevacha bargdan tuzilgan
tugunchali ustki 4 uyalidir. Gullarning bandi juda qisqa bo‘lib gullar uchki
barglarining qo‘ltig‘ida oddiy to‘pgullarga to‘plangan bu kichik to‘p gullar esa
shingil boshcha yoki ro‘vakga o‘xshash murakkab to‘pgullar hosil qiladi.

222.2. O’zbekiston florasida Yalpizdoshlar oilasining tutgan o’rni
Yalpizdoshlar (Lamiaceae) oilasi Yalpizkabilar kichik sinfi, Yalpiznamolar
qabilasiga mansub yer yuzidagi eng yirik oilalardan biri hisoblanadi. Uning
vakillari asosan issiq va mo‘tadil iqlimli mamlakatlarda keng tarqalgan. Bu oilaga
200 ga yaqin turkum va 3000 tur kiradi. O‘rta Osiyoda 53 turkumga mansub 360
tur, O‘zbekistonda esa 42 turkumga mansub 210 tur, Farg‘ona vodiysida esa 26
turkumga oid 59 tur o‘sishi ma‗lum. Yalpizdoshlar oilasi O‘zbekiston florasida
ham keng tarqalgan oilalardan biri bo‘lib, foydali turlarga boyligi bilan boshqa
oilalardan ajralib turadi. Yalpiz, Marmarak, Kiyiko‘t, Bozulbang, Tog‘rayhon,
Limono‘t, Arsloquloq, kabi turkumlarning vakillari juda qadimdan beri tibbiyotda,
oziq ovqat, qandolatchilik va parfyumeriya sanoatida foydalanib kelinmoqda. Bu
katta oilaga o‘t, chala buta va buta o‘simliklari kiradi. Poyasi 4 qirrali buta
shaklida qarama-qarshi joylashdi. YOn barglari bo‘lmaydi. Gullari zigomorf, ikki
jinsli gultojisi 2 ta tojbargining qo‘shilib o‘sishidan vujudga kelgan bo‘lib,
qalpoqsimon yoki yassi shaklda bo‘ladi. Ostki 3 ta tojbargdan vujudga kelgan
bo‘lib, yotiq holatda yoki pastga egilib turadi va aksariyat o‘simliklarda bu
tojibarglarning
o‘rtadagisi 2 ga ajralgan bo‘ladi. Kosachalari besh tishli, barglari qo‘shilib o‘sgan
bo‘lib ba‗zan ikki labli bo‘ladi va lablarning ustki 3 ta tojbargdan, ostkisi 2 ta
tojbargdan tuziladi changchilari 4 ta gultoj naychasiga qo‘shilib o‘sadi va oldingi 2
tasi keyingi 2 tasiga qaraganda uzunroq bo‘ladi. Ba‗zan 2 tagina changchi bo‘lib
qolgan changchilar reduksiyalangan urug‘chilari 2 ta mevacha bargdan tuzilgan
tugunchali ustki 4 uyalidir. Gullarning bandi juda qisqa bo‘lib gullar uchki
barglarining qo‘ltig‘ida oddiy to‘pgullarga to‘plangan bu kichik to‘p gullar esa
shingil boshcha yoki ro‘vakga o‘xshash murakkab to‘pgullar hosil qiladi.(1-rasm)

23Gulning changgi tumshuqchasidan oldin etiladi. Gullar hashoratlar
yordamida chetdan changlanadi. Mevalari bir urug‘li 4 ta eng‘oqchaga
ochiladi.Urug‘ida endosperm bo‘ladi. Labgullilarning aksari turlari efir moyli
o‘simliklardir.
Labguldoshlar oilasining 200 turkumi va 3500 turi bor. Ular butun er yuzining
deyarli hamma joyida uchraydi va o‘rmon, dasht, sahro va tog‘larda o‘sadi. Gul
formulasi Sa(5) So(2/3) A4 G( 2) Mavrak turkumi - (Salvia). Ko‘p yillik o‘t chala
buta o‘simliklar. Uning Osiyoda 20 dan ko‘p turi uchraydi. Ular tog‘li rayonlarda
ko‘p tarqalgan. S. officinalis turi dori tayyorlashda ishlatiladi. Yalpiz turi (Mentha).
Ko‘p yillik o‘t o‘simliklari bo‘lib efir moylidir. Bu oilaning vakillari asosan zax
erlarda, ariq va kanal bo‘ylarida tarqalgan O‘zbekiston florasida Osiyo yalpizi
(M.asiatica) keng tarqalgan. Cho‘l yalpiz (M. arvensis) va jingalak yalpizlar (M.
crispa) ekiladi. Oddiy rayhon-(Acimum basilicum). Bir yillik o‘t o‘simlik, uning
oq rayhon,qora rayhon, osh rayhon, turlari ma‗lum. Ular ziravor va xushbo‘y
o‘simlik sifatida ekiladi. Yasnotkalar turkumi - Lamium-. Bir va ko‘p yillik o‘t
o‘simliklar. O‘zbekiston florasida pushti yasnotka (L.amplexicanle) va oq yasnotka
(L.alla) turlari begona o‘t sifatida o‘sadi.L.alla dori tayyorlashda ishlatiladi. Ular
asal beruvchi o‘simlik hisoblanadi. Kiyiko‘tlar turkumi-Ziziphora. Bular tarkibida
efir moylari bor bir yillik va ko‘p yillik o‘tlardir. Tog‘ jambili (Origanum)- Faqat

24bir turi (O.tythantum) O‘zbekiston florasida tarqalgan. Lavanda turkumi -

25Lavandula.-Asl lavanda L.vera.bu gullari ko‘p yoki to‘q binafsha rangli juda
xushbo‘y hidli chala butadir. Efir moyi olish uchun Qrimda, Kavkazda va
Moldaviyada ekiladi. Efir moyidan odekolonlar tayyorlanadi. Quritilgan gullari
kiyimlarni kuyadan saqlash uchun sepiladi. Bu oila vakillari efir moyiga boy
bo‘lgandan ularning ko‘pgina vakillari efir moyi olish uchun ekiladi. Mas. Mavrak
(muskat mavragi), lavanda, nano va boshqalar. Bulardan olingan efir moyi atir upa
sanoatida, ovqat va likyor-aroq ishlab chiqarish sanoatida qo‘llaniladi. Bir necha
turlari masalan., tog‘ jambili, logoxillus , limono‘ti, jingalak nano, dori mavrak,
arslonquyruq va boshqalar meditsinada ishlatiladi. Yalpiz, osh rayhon, jambil va
boshqalar ovqat mazasini yaxshilashda ishlatiladi.
2.3. Sistematik taxlili
O‘zbekistonda Lamiaceae oilasining 26 turkumga oid 59 turi o‘sadi (4.2.1-jadvali).
Yalpizdoshlar oilasiga mansub turlar tahlil qilinganda bu oilaga mansub Nepeta
turkumi vakillari (9tur) ko‘pligi bilan ajralib turadi. Ikkinchi o‘rinda Eremstachys
(8 tur), uchinchi o‘rinda esa Scutellaria va Phlomis turkumi (5 tadan turi) turlari
kko‘p tarqalishi jihatidan etakchi o‘rinlarda turadi. Tog‘li va tog‘oldi xududlarida
erta bahorda Salvia va Lagochilus turkumiga mansub (4 tadan tur) o‘simliklarni
gullab, urug‘laganini ko‘rish mumkin. O‘zbekistonda Perovskia va
Dracocephalumning esa 2 tadan turi, qolgan turkumlarning faqat bittadan turi
uchraydi xalos. O‘zbekiston ―Qizil kitobi‖ gakiritilgan 30 tu tur o‘simlikdan
O‘zbekiston florasida faqat 1 turi ya‗ni, Salvia margaritae Botsch. uchraydi xalos.
Farg‘ona vodiysi florasida Lamiaceae oilasi vakillari xilma xiligi va turli ekologik
muhit sharoitlariga moslashganligi va bir qancha shifobaxshlik xususiyatlari bilan
alohida o‘rin tutadi 1-jadval. Farg‘ona vodiysida tarqalgan Lamiaceae oilasi turlari

262.4. Hayotiy shakllar bo’yicha taxlili
O‘zbekiston tarqalgan Lamiaceae oilasi hayotiy shakllar bo‘yicha taxlillar shuni
ko‘rsatdiki, bu oilaga mansub o‘simliklarning asosiy qismi buta va chala
butalardir.( 1-jadvali) Tog‘ va tog‘oldi xududlarida tarqalgan Yalpizdoshlar
oilasidan 22tasi ko‘p yillik o‘tlardir. Ulardan 9tasi esa bir yillik o‘t o‘simliklar
bo‘lib, oilada fanerofit va terofitlar uchramaydi.

271-jadval. O‘zbekiston tarqalgan Lamiaceae oilasi turlarning hayotiy shakllari

28III-bob. YALPIZDOSHLAR OILASIGA MANSUB AYRIM DORIVOR
O’SIMLIKLAR KIYIKO’T (Ziziphora pedicellata Pazij).
Yalpizdoshlar oilasiga kiruvchi, bo‘yi 40 sm keladigan ko‘p yillik o‘simlikdir.
Bargi qisqa bandli, yaxlit qirrali, asosi ponasimon, tukli yoki kam tukli bo‘ladi.
Gullari novdalarning uch qismida sharsimon dumaloq shaklli to‘pgullar hosil
qiladi. Gultojibargi 7-8 mm, och gunafsha rangli bo‘ladi. U iyun-iyulda gullaydi,
urug‘i iyul-avgustda etishadi. Kiyiko‘t tog‘poyaslarining shimoliy, janubiy,
janubig‘arbiy yon bag‘irlaridagi shag‘alli va toshli, qo‘ng‘ir tuproqli yerlarda va
dengiz sathidan 2400 m gacha bo‘lgan balandliklarda o‘sadi. Kiyiko‘t mahalliy
xalqlarning sevimli ziravorlaridan bo‘lib, undan har xil taomlar va salatlar
tayyorlashda ishlatilib kelinmoqda. Kiyiko‘tdan meva va sabzavot mahsulotlarini
tuzlashda foydalanish mumkin. Kiyiko‘t turli go‘sht va baliq mahsulotlarini
konservalashda va vino, likor ishlab chiqarishda qo‘llanilishi mumkin. Bu o‘simlik
qoramurch va lavr barglaridan ko‘ra shifobaxshligi, xushta‗mligi bilan ustun turadi.
Kiyiko‘t xalq meditsinasida yurak sanchish kasaliga qarshi qaynatilib ichiladi.
Uning barg, poya va to‘pgullarida 0,06-2,3 % gacha efir moyi bo‘ladi. Efir
moyi och yashil yoki sariq, jigar rang bo‘lib, uning tarkibini mentol, menton,
pulegon pinep tashkil topgan. Bu oila vakillari asosan bir yillik va ko‘p yillik
o‘t, chala buta, tropik mamlakatlarda esa buta va daraxtsimon o‘simliklardir.
Ular poyasi
to‘rt qirrali, barglari oddiy, qarama-qarshi joylashgan, yonbarglari yo‘q. Gullari
barg qo‘ltig‘idan chiqadi, bittadan, ko‗pincha 2 ga ajralgan gajakda bo‘ladi. Ikki
qarama-qarshi barg qo‘ltig‘idan chiqqan gullari o‘zaro birlashadi, natijada doira
to‘pgul vujudga keladi. Gulqo‘rg‘oni zigomorf, besh a‘zoli. Kosachasi 5 tishli
ba‗zan 2 labli, ustki labi 3 bargchali, ostkisi 2 bargchali bo‘ladi. Gultoji odatda 2
labli, ostkisi 3 tojbargli, ustki ikki tojbargli. Otaligi 4 ta, yonidagi 2 tasi oldindagi
2 ta otalikdan uzunroq yoki 2 ta bo‘lib qolganlari mevabargli, tugunchasi ustki, 2
uyali, xar bir uya 2 urug‘kurtakli. Har qaysi urug‘kurtak orasida juda barvaqt
to‘siq hosil bo‘ladi. Natijada tuguncha gavzabondoshlarnikiga o‘xshash to‘rt

29bo‘lakchaga ajraladi. Gullari proterandriya, otaliklari onalikka nisbatan tezroq
etiladi. Mevasi

30bir urug‘li 4 ta yantoqchasimon mevachalarga ajraladi yoki urug‘kurtagining
hammasining taraqqiy etmasligi natijasida 3-1 ta yantoqchasimon mevachaga
bo‘linadi. Urug‘i qariyb endospermsiz. Murtagi to‘g‘ri. Tugunchasining tagida
doira bo‘lib joylashgan shiradoni bor. Hasharotlar vositasida va xilma-xil yo‘llar
bilan vositasiz changlanishga moslashgan.
Yalpizdoshlar oilasi Yalpizdoshlar oilasiga juda yaqin turadi. Murtak ildizi
tizimguldoshlarnikiga o‘xshab pastga qaragan bo‘ladi. Biroq ginobazis poychali
bo‘lishi bilan ulardan farq qiladi. Mevasining tuzilishi jihatdan gazabondoshlarga
yaqinlashadi, lekin ulardan murtak ildizi pastga qaragan bo‘lishi bilan farq qiladi.
Efir moylariga boyligi, alkoloid, glikozid, smola, saponin vadubil moddalari kabi
narsalarning qariyb bo‘lmasligi muhim belgilaridan biridir. Shundan
O‘zbekistonda esa 40 avlod va 210 ga yaqin turi uchraydi. Bu avlod vakillari
kosachasi tor nayli va 13 tomirli, bo‘g‘zi tukli, gultoji 2 labli, ichi tukli, halqasiz,
otaligi 2 ta, bir yillik va ko‘p yillik o‘t o‘simlikdir. Efir moyga boy bo‘lgani uchun
g‘oyat xushbo‘y hidlidir. O‘zbekiston florasida ularning 7 turi tarqalgan.
Nosbo‘yla yoki cho‘lyalpizlari (Z. persica va Z. tenuior) bir yillik vakillari qatoriga
kiradi. Ular guli och binafsha, kichik, nozik o‘simlik bo‘lib, cho‘ldan tortib, tog‘
etaklarigacha tarqalgandir. Ko‘p yillik vakillariga kiyik o‘tlar (Z. pedicellata)
misol bo‘la oladi. Ular poyalari ko‘p, ingichka, odatda egriroq, osti yog‘ochlangan,
gullari och binafsha, xushbo‘y hidli, efir moyli o‘simlik. Adirlardan tortib
tog‘largacha tarqalgan. Respublikamiz hududining dengiz sathidan 500 m dan
1200 (1600) m gacha bo‘lgan barcha tog‘ etaklari adir mintaqasiga kiradi.
Adirlarning tuprog‘i och va to‘q bo‘z tuproqlardan iborat bo‘lib, relefi notekisdir.
Adir harorat 35-40 S ga ko‘tariladi , tez-tez shamollar esib turadi. Erda qor 2-3
oygacha saqlanadi. Izg‘irin ,bo‘ronli kunlar ham bo‘lib turadi. Bahor va kuz
fasllari salqin keladi. Yillik yog‘in miqdori cho‘lga nisbatan ko‘p tushadi. Adirda
sug‘oriladigan erlar va madaniy ekinlar maydoni mavjuddir. Adir sharoitda asosan
dehqonchilik ishlari olib boriladi.2-rasm

31Adir mintaqasida o‘sadigan o‘simliklar asosan uchraydigan kiyiko‘t turkumiga
kiruvchi (Ziziphora teniur L) va yalpizdoshlar oilasiga mansub o‘simliklarni
ko‘plari uchraydi. SHu bilan bir qatorda tog‘ mintaqasida o‘suvchi o‘simliklar
dengiz sathidan 1200-1500 dan 2700-2800 m gacha balandlikda bo‘lgan.
CHO‘LYALPIZ (Ziziphora tenuor L.) -Yalpizdoshlar oilasidan bo‘lib, bo‘yi 5—
30 sm ga etadigan bir yillik o‘simlik. Aprel oyida unib chiqadi. Mayiyun oylarida
gullaydi, gullari och binafsha rangda bo‘lib, poya bo‘ylab barg qo‘ltig‘ida
joylashadi. Mevasi iyul—avgust oylarida to‘liq pishadi. Urug‘i yaxshi unib chiqadi.
Erta bahorda ekilgan cho‘lyalpiz bexato unadi. Cho‘lyalpiz o‘zidan juda xushbo‘y
hid taratadi. U yalpiz singari xushbo‘y, faqat dalada o‘sgani uchun cho‗lyalpiz
yoki dala yalpiz deb ataladi; ba‗zi joylarda kiyiko‘t deb ham yuritiladi. Hozirgacha
uning biologiyasi bilan hech kim shug‘ullanmagan. Agar maktab o‘quv-tajriba
uchastkalariga, hovlilarga, hatto xonalarga ekib ko‘kartirsa, xushbo‘y hidliligi
jihatidan rayhondan qolishmaydi. Manzarali, orombaxsh efir moyli o‘simliklardan
bo‘lganligi uchun uni ekib keng foydalanish mumkin. Cho‘lyalpiz uncha tuproq
tanlamaydi. U yuqori cho‘ldan tortib, pastki tog‘ poyasigacha tarqalgan. Asosan

32adir poyasida juda ko‘p o‘sadi. Sernam, serhosil, sog‘ tuproqda, ayniqsa yaxshi
unib chiqadi. U xalq tabobatida keng qo‘llaniladi. Uni gullab turgan paytida
YIG‘IB olib, suvda bir oz qaynatiladi va shamollashda (tumovni) va yo‘talni
davolashda foydalaniladi. Ba‗zan gullagan cho‘lyalpiz yig‘ib olib quritiladi va
qishda suyuq ovqatlarga ziravor sifatida ishlatiladi. TOG‘YALPIZ (Ziziphora
pamiralaica Guz. ) Yalpizdoshlar oilasidan, bo‘yi 10-20 sm ga etadigan ko‘p yillik
o‘simlik. Ildiz bo‘g‘zida ko‘p sonli poyalar hosil qiladi. Barglari keng ellips
shaklda, o‘tmas, asosiga kelib birdan ingichkalashadi va barg bandi qisqaradi.
Tog‘yalpiz aprel oyida ko‘karadi. Ildizi qoramtir, qo‘ng‘ir tusli yo‘g‘on o‘q
ildizdan iborat. Iyul-sentabr oyida gullaydi. Gullari poyasining uchida qisqa bandli
to‘pgul hosil qiladi. Gulyonbargchalari qalami bargli, tukchali, juda mayda.
Gulkosasi binafsha rangli, uzunligi 6-7 mm, sertuk. Gultoji qizg‘ish-binafsha
rangli. Changchisi gultojidan chiqib turadi. Mevasi avgust-sentabr oyida pishadi.
Urug‘i silliq., tuksiz, mayda qoramtirqo‘ng‘ir tusda. Urug‘idan yaxshi unadi.
TOG‘YALPIZ respublikamizning barcha tog‘larida, shag‘al tosh aralash
tuproqlarda ko‘p o‘sadi. Uni chorva mollari deyarli yemaydi. Uning barg va
poyalaridan turli kasalliklar (shamollash, ishtahasiz ik)ni davolashda keng
foydalaniladi.
3.1 YALPIZDOSHLAR OILASINING O„ZBEKISTON “QIZIL
KITOBI”GA KIRITILGAN TURLAR VA ULARNI MUHOFAZA QILISH
O‗zbekistonda o‘simliklar dunyosini muhofaza qilish bo‘yicha O‘zR FA
―O‘simlik va hayvonot olami‖ institutida etakchi botanik olimlar tomonidan qator
ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi ―Qizil
Kitob ining
‖ birinchi, ikkinchi va uchinchi nashrlari chop etilgan. Noyob
o‘simliklarni aks ettiruvchi bir qancha plakat, buklet va qo‘llanmalar nashr etilib,
keng omma e‗tiboriga havola qilindi. Har bir viloyat uchun muhofaza qilinadigan
o‘simliklar ro‘yhati tuzilib, viloyat xokimiyatlariga yuborilgan. O‘zbekistonning
jonli tarixiy obidalari hisoblangan asrdosh o‘simliklar aniqlanib muhofaza uchun
tavsiya etildi. Shuni ta‗kidlash kerakki, so‘nggi yillarda bozorlarda dorivor

33o‘simliklar deb to‘g‘ri kelgan o‘simlikni sotuvchilar ko‘paydi. Toshkent, Fargona,
Andijon kabi yirik shahAr va viloyat markazlarida dorivor o‘simliklar bilan
shug‘ullanuvchi, aniqrog‘i ularni yig‘ib hattoki boshqa Respublikalarga xam
sotuvchi tabiatbuzar uyushmalar paydo bo‘ldi. Biz biitrum malakaviy ishimizda
noyob o‘simliklar muhofazasi deganimizda ko‘proq lolalar, gullar, shirachlar,
piyozlar to‘g‘risida fikr yuritdik. Keyingi yillarda bunday o‘simliklarni nobud
etishning yangi usullari , ya‗ni piyozlarni kovlab olib sotish usuli odat tusiga
kirmokda. O‘zbekiston Respublikasi ―Qizil Kitobi ining‖ birinchi nashri (1984 y.)
163 tur noyob yo‘qolib borayotgan, muhofazaga molik o‘simlik kiritilgan. Ikkinchi
nashri 1999 yilda chop etilgan bulib unga O‘zbekiston xududi uchraydigan, noyob,
kamayib ketayotgan va yo‘qolish arafasida turgan 300 ga o‘simlik turlari
kiritilgan. Hozirgi vaktda tegishli tashkilotlar ―Qizil Kitob ga
‖ kiritilgan turlarning
taqdiri bilan muttasil shug‘ullanib keladi. Olib borilgan kuzatishlar natijasi ayrim
anzur va Suvorov piyozi kabi o‘simliklarning soni oldingisiga nisbatan ozroq
ko‘paygani va aksincha O‘rta Osiyo noki, Olga sorbariyasi kabi o‘simliklarning
butunlay yo‘q bo‘lib ketganligini kursatdi. SHuningdek, Foster lolasi, Pskom
piyozi, Margarita marmaragi kabi turlarga va boshqa o‘simliklarga nisbatan
shafqatsizlik hamon davom etmoqda. O‘simlitlarni muhofaza qilish haqida gap
borganda cho‘l zonasida ayniqsa, Buxoro viloyatida pilla qurtiga dasta qilib
qo‘yish maqsadida ketmon bilan chopib olinayotgan partek, o‘tin uchun kesib
ketilayotgan saksovul, keyreuk, chog‘on, shuvoq, yulg‘un, tog‘lardagi mevali va
ziynatli daraxtlar, Tojikiston alyumin zavodining tirik mavjudotlarga etkazayotgan
talofatli, Bo‘stonliq tumani kabi o‘lkamiz ko‘rki hisoblangan flora va faunaga boy,
go‘zal oromgoh joylarning oyoq osti qilinayotganligini aytib o‘tmay bo‘lmaydi.
Respublikamizning janubiy o‘lkalarida o‘sib kelayotgan turlarning ko‘pchiligi
kamyob turlar hisoblanadi. Bularga chilonjiyda, otostegiya, spirotegiya, ko‘zagul,
qora sirton va omonqora kabi o‘simliklar kiradi. Ular Surhondaryo viloyati uchun
mahalliy hisoblanib, er kurrasining boshqa hech qaerida uchramaydi. Ma‗lumki,
o‘simlik dunyosi tabiatning ajralmas qismi bo‘lib, uning shakllanishida va
ko‘payib nasl qoldirishida albatta tashqi sharoitning roli katta. Quyosh nuri, suv va

34harorat kabi bir qator zaruriy sharoitlar bo‘lmasa, u holda o‘simlik yaxshi o‘sib
rivojlanmaydi. Doimo shuni yodda tutmoq lozimki, har bir tur kelgusi avlod uchun
ham zurur. Undan faqat hozir yashab turgan kishilar foydalanib qolmay, uning
in‗omlaridan kelgusida dunyoga keladigan barcha insonlar bahramand
bo‘lmoqlari lozim. Shuning uchun ham o‘simlik dunyosiga, ayniqsa kamayib
borayotgan har bir turni saqlab qolishga barchamizning diqqate‗tiborimiz
qaratilishi kerak. Chunki har qanday tur ham tabiat xazinasining qimmatbaho
durdonasidir. Shu jumladan Yalpizdoshlar oilasiga mansub 30 tur O‘zbekiston
―Qizil kitobi ga‖ kiritilgan
bo‘lib, ulardan faqat 1ta turi Farg‘ona vodiysi xududida o‘sadi.
Yalpizdoshlar (Labguldoshlar) - Lamiaceae (Labiatae) oilasi. (Gubotsvetniye)
1. Olga bozulbangi - Lagochilus olgae Kamelin
2. Proskoryakov bozulbangi -Lagochilus proskorjakovii Ikramov
3. Vvedenskiy bozulbangi -Lagochilus vevedenskyi Kamelin et Zuckerw.
4. Sarxush bozulbang - Lagochilus inebrians Bunge
5. Ajoyib bozbosh -Dracocephalum formosum Gontsch.
6. Komarov bo‘zboshi -Dracocephalum komarovii Lipsky
7. Tikanli bo‘zbosh -Dracocephalum spinulosum Popov
8. Ipaksimon ko‗kamaron -Scutellaria holosericea Gontsch. ex Juz.
9. Momiq ko‘kamaron - Scutellaria villosissima Gontsch. et Juz.
10. Tomchi ko‘kamaron - Scutellaria guttata Nevski ex Juz.
11. Fedchenko ko‘kamaroni - Scutellaria fedtschenkoi Bornm.
12. Qayrilgan ko‘kamaron - Scutellaria colpodea Nevski
13. Zebo marmarak -Salvia insignis Kudr.

3514. Korolkov marmaragi -Salvia korolkowii Regel et Schmalh.
15. Margarita marmaragi -Salvia margaritae Botsch.
16. Tyanshan marmaragi -Salvia tianschanica Makhm.
17. To‘mtoq marmarak -Salvia submutica Botsch. et Vved.
18. Havorang marmarak- Salvia lilacinocaerulea Nevski
19. Mayda gulli toshbosti -Phlomidoschema parviflorum (Benth.) Vved.
20. Buxoro otostegiyasi -Otostegia bucharica B. Fedtsch.
21. Amudaryo oqto‘shasi Paraeremostachys transoxana (Bunge) zaamudarinskiy
Adylov, Kamelin et Makhm.
22. Uchpoyali oqto‘sha Paraeremostachys anisochila (Pazij et Vved.) Adylov,
Kamelin et Makhm.
23. Orol paraeremostaxisi -Paraeremostachys aralensis (Bunge) Adylov, Kamelin
et Makhm.
24. Bobur flomoidesi Phlomoides baburii (Adylov) Adylov
25. Gipsli flomoides-Phlomoides gypsacea (Popov) Adylov, Kamelin et Makhm.
26. Silliq kosachali flomoides- Phlomoides leiocalyx (Pazij et Vved.) Adylov,
Kamelin et Makhm.
27. Chimyon flomoidesi - Phlomoides tschimganica (Vved.) Adylov, Kamelin
et Makhm.
28. Big‘iztukli eremostaxis - Eremostachys eriolarynx Pazij et
Vved. opushonnoglotochnыy
29. Ko‘rimsiz qo‘ziquloq - Phlomis nubilans Zakirov 30. Kudryashev
arslonqulog‘i - Leonurus kudrjaschevii Kamelin et Tulyag

36Margarita marmaragi- Shalfey Margariti- Salvia margaritae Botsch.3- rasm
Kamyoblik darajasi 2. Oloy tizmasidagi kamyob, endem o‗simlik. Qisqacha tavsifi.
Bo‘yi 50 sm ga etadigan yarim-buta. Poyalari ko‘p, asosidan shoxlangan. Barglari
mayda, nashtarsimon, bandsiz. Kosacha barglarining uzunligi 18 mm, binafsha
rangli, bezchasimon tukli. Tojbarglari to‘q binafsha rangli, bezchasimon tukli,
uzunligi 30-40 mm. Iyunda gullab, iyul oyida mevasi etiladi. Manzarali hamda
dorivor o‗simlik. Tarqalishi. O‘zbekiston: Oloy tizmasidagi SHohimardon daryosi
vohasida tarqalgan. O‘sish sharoiti. Tog‘larning o‘rta qismida toshli va mayda jins-
toshli ochiq yonbag‘irlarda va qoyalarda O‘sadi. Soni. SHohimardon daryosi
havzasida 10-15 to‘pi borligi aniqlangan. Tuplarining soni noma‗lum. Ko‘payishi.
Urug‘idan ko‘payadi. O‘simlik soni va arealining o‘zgarish sabablari.
Urug‘idan yaxshi unmasligi, chorva mollari boqilishi, dam olish uylari qurilishi
uning qisqarib ketishiga sabab bo‘lmoqda. Madaniylashtirilishi. Ma‗lumotlar
yo‘q.
Muhofaza choralari. Alohida muhofaza tadbirlari ishlab chiqilmagan. Bu turni
madaniy sharoitda ekib o‘rganish lozim.

37XULOSALAR
1. Bugunga kelib O‘zbekiston da o‗simliklar olami antropogen omillar
ta‗sirida katta o‘zgarishlarga uchrab borayotgan xudud hisoblanadi;
2. O‘zbekistonda bugungi kunda Yalpizdoshlar oilasining bir qancha turlari ham
yo‘qolib ketmoqda. Yalpizdoshlar oilasiga mansub 30 tur O‘zbekiston ―Qizil
kitobi ga‖ kiritilgan bo‘lib, ulardan faqat 1ta turi Farg‘ona vodiysi xududida o‘sadi.
3. O‘zbekistonda olib borilgan botanik izlanishlar ichida M.Arifxonova, O‘.Pratov,
M.Maxmedov, P. Xalquziev, X.Xudayberdiev kabi olimlarning ilmiy ishlari vodiy
florasining fundamental asarlari hisoblanadi;
4. Kurs ishimizda O‘zbekistonning, shunigdek florasining Yalpizdoshlar oilasiga
mansub o‘simliklarining zamonaviy holati, o‘simlik jamoalarining xilma-xilligi,
tur tarkibini aniqlandi va taxlil etildi;
5. Yalpizdoshlar oilasining zamonaviy holatini ilmiy manbalar asosida o‘rganildi;
6. Yalpizdoshlar oilasining turlar tarkibini aniqlandi, kamyob va endem turlarning
kamyoblik maqomini o‘rganildi.

38Foydanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. -T.: 1992.- 65 b.
2. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. – T.: 1997. – 326 b.
3. Karimov I.A. Bizdan obod va ozod Vatan qolsin. II tom.-T.: O‘zbekiston, 1996.
– 138 b.
4. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asrga intilmoqda. – T.: 1999. – 44 b
5. Karimov I.A. Turkiston umumiy uyimiz. – T.: 1995.- 46 b.
6. O‘zbekiston Respublikasining «Ta‗lim to‘g‘risida»gi Qonuni. // «Til va
adabiyot ta‗limi», 1998, 1-son, 17 bet.
7. O‘zbekiston Respublikasida «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi». // «Til va
adabiyot ta‗limi, 1998, 1-son, 21 bet.
8. Agroklimaticheskie resursы Namanganskoy, Andijanskoy, Ferganskoy oblastey
(Ferganskoy dolinы) Uzbekskoy SSR. – Leningrad: Gidrometeoizdat, 1977. – 196s.
9. Arifxanova M.M. Rastitelnost Ferganskoy dolinы. - Tashkent: Fan, 1967. – 294s.
10. Kamelin R.V. Flora Sыrdarinskogo Karatau. L.: Nauka, 1990. 146 s.
11. Kamelin R.V. Florogeneticheskiy analiz estestvennoy florы gornoy Sredney
Azii. L.: Nauka, 1973. – 356 s.
12. Karimov F.I. Tulipa scharipovii Tojibaev vo flore Ferganskoy dolinы.
Problemы botaniki YUjnoy Sibiri i Mongolii: Sbornik nauchnыx statey po
materialam IX Mejdunarodnoy nauchno-prakticheskoy konferensii (25–27
oktyabrya 2010 g., Barnaul). – Barnaul: ARTIKA, 2010. – 285 s.
13. Karimov F.I. Novыe mestonaxojdeniya dlya nekotorыx odnodolnыx
geofitov Ferganskoy dolinы // Uzbekskiy biologicheskiy jurnal. V pechati.

3914. Karimov F.I. Odnodolnыe geofitы Ferganskoy dolinы i ix
geograficheskiy analiz // Vestnik Karakalpakskogo otdeleniya AN RUz.
Nukus, 2012. № 1. S.
15. Korovin E.P. Estestvennoistoricheskoe rayonirovanie Sredney Azii s
tochki zreniya geobotaniki //nauchnaya sessiya AN UzSSR. – Tashkent: Izd-vo
AN UzSSR, 1947. – S. 80-89.
16. Krasovskaya L.S., Levichev I.G. Flora CHatkalskogo zapovednika. –
Tashkent: Fan, - 1986. – 173 s.
17. Loy N.P. Sornыe rasteniya polivnыx zemel Surxan-Darinskoy oblasti
O‘zbekskoy SSR: Avtoref. dis. … kand. biol. nauk. – Leningrad, 1969. – 21 s.
18. Naralieva N.M. Euphorbia ferganensis B.Fedtsch.ning arealiga oid ba‗zi
ma‗lumotlar. Materialы Respublikanskoy nauchno-prakticheskoy
konferensii
«Problemы botaniki, bioekologi, fiziologii i bioximii rasteniy» - Tashkent, 2011.str.
19. Naralieva N.M., Ibroximova G.A. Pop-CHust adirlaridagi sho‘radoshlar
(Chenopodiaceae) oilasining taksonlari xususida. // O‘ZMU xabarlari. 2011,
Maxsus son 61-63b.
20. Opredelitel rasteniy Sredniy Azii: Krit. konspekt florы. – Tashkent: Fan, 1968-
1993. TT. I-X. 21. Pratov U. Marevыe Ferganskoy dolinы.

30

Купить