Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 68.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Yangi o‘zbek adabiyotida Abdulla Qodiriy ijodining o‘rni

Купить
MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................ ..................3 I BOB. ABDULLA QODIRIYNING HAYOTI VA IJODIY SHAKLLANISHI ................................................................................................. 5 1.1. Adibning hayoti, ma’naviy tarbiyasi va ijodga kirib kelishi ............................ 5 1.2. Qodiriy ijodining tarixiy-madaniy ahamiyati ................................................ 12 I bob yuzasidan xulosa ....................................................................................... 199 II BOB. ABDULLA QODIRIYNING ASARLARI VA YANGI O‘ZBEK ADABIYOTIGA QO‘SHGAN HISSASI .......................................................... 20 2.1. “O‘tkan kunlar” romani dunyo xalqlari nigohida romanning o‘zga tillarga o‘girilishi……………………………………………………………………....20 2.2. Qodiriy nasrining o‘ziga xos xususiyatlari .................................................... 26 II bob yuzasidan xulosa ........................................................................................ 28 UMUMIY XULOSA .......................................................................................... 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ............................................................ 32 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. XX asr boshlarida o‘zbek adabiyoti yangi bosqichga ko‘tarilib, milliy romanchilik poydevori yaratilgan davrda Abdulla Qodiriy ijodi hal qiluvchi o‘rin egalladi. Mustaqillik yillarida tarixiy jarayonlarning xolis baholanishi, milliy adabiy merosning qayta tiklanishi va yangi ilmiy yondashuvlarning shakllanishi Qodiriy asarlariga bo‘lgan qiziqishni yanada kuchaytirdi. Bugungi global axborot makonida milliy adabiyotning tarixiy asoslarini chuqur o‘rganish, ayniqsa Qodiriyning tarixiy romanlari orqali millatning o‘zligini anglash jarayoniga e’tiborning ortishi mazkur mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Abdulla Qodiriy ijodi mustaqil o‘zbek adabiyoti taraqqiyotida eng ko‘p tadqiq qilingan yo‘nalishlardan biri bo‘lib, u haqidagi ilmiy izlanishlar XX asrning 20–30-yillaridan boshlanadi. Dastlab adibning zamondoshlari tomonidan yozilgan maqolalar va adabiy tanqidiy mulohazalarda uning roman yaratishdagi yangiliklari va milliy adabiyotdagi o‘rni tahlil qilingan. Keyinchalik 1960–1980-yillarda M. Qo‘shjonov, I. G‘afurov, N. Karimov kabi adabiyotshunoslar Qodiriyning badiiy mahoratini, tarixiy roman yaratish tamoyillarini ilmiy asosda tadqiq etib, uning ijodi bo‘yicha mustahkam ilmiy maktab shakllanishiga zamin yaratdilar. Mustaqillik yillarida adib merosiga munosabat tubdan yangilandi. Bu davrda Sh. Turdimov, B. Qosimov, O. Sharafiddinov singari olimlar Qodiriyning tarixiylik konsepsiyasini, badiiy tafakkurini va ijodida namoyon bo‘lgan ma’naviy-axloqiy tamoyillarni zamonaviy adabiy jarayonlar nuqtai nazaridan qayta baholadilar. Shu bilan birga, adibning qatag‘on qurboni sifatida fojiali taqdirini o‘rganishga bag‘ishlangan tadqiqotlar ham kengaydi. So‘nggi yillarda Qodiriy asarlarining til xususiyatlari, obrazlar tizimi, kompozitsion qurilishi, tarixiy manbalar bilan munosabati, roman janrini rivojlantirishdagi o‘rni bo‘yicha yangi monografiyalar, dissertatsiyalar va ilmiy maqolalar yaratildi. Tatqiqotchilar adibning asarlari zamonaviy adabiy jarayonlar, milliy o‘zlikni anglash va tarixiy xotirani tiklash jarayonlarida ham alohida o‘rin tutishini asoslab bermoqdalar. 3 Kurs ishining obyekti. Kurs ishining obyektini Abdulla Qodiriy ijodi, uning tarixiy romanlari, badiiy-estetik qarashlari va yangi o‘zbek adabiyoti shakllanishiga qo‘shgan hissasi tashkil etadi. Obyekt sifatida adibning umumiy adabiy merosi hamda u yashagan davr adabiy muhitining o‘zaro aloqalari o‘rganiladi. Kurs ishining predmeti. Kurs ishining predmeti Abdulla Qodiriy ijodining yangi o‘zbek adabiyotida tutgan o‘rni, uning romanlarida qo‘llangan badiiy uslub, tarixiylik tamoyillari, obrazlar tizimi, adabiyotga kiritgan yangiliklari va romanchilik maktabi sifatidagi o‘rni hisoblanadi. Predmet adib asarlarining badiiy xususiyatlarini ilmiy-nazariy tahlil qilish bilan belgilanadi. Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi Abdulla Qodiriy ijodining yangi o‘zbek adabiyoti taraqqiyotidagi o‘rni va ahamiyatini ilmiy asosda aniqlash, uning badiiy merosini chuqur tadqiq etish hamda romanchilik rivojiga qo‘shgan novatorlik jihatlarini yoritishdir. Kurs ishining vazifalari. 1.Abdulla Qodiriyning hayoti va ijodiy shakllanish bosqichlarini o‘rganish. 2.Adib asarlarining yaratilishiga ta’sir ko‘rsatgan tarixiy-siyosiy va madaniy omillarni aniqlash. 3.“O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlarining badiiy, tarixiy va uslubiy xususiyatlarini tahlil qilish. 4.Qodiriyning obraz yaratish mahoratini, til va uslubdagi yangiliklarini ilmiy jihatdan asoslash. 5.Adib ijodining yangi o‘zbek adabiy jarayoniga ta’sirini va uning romanchilik maktabining davomiyligini ko‘rsatib berish. Kurs ishining tuzilishi. Kirish, ikki bob, to‘rt fasl, xulosa, foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 33 bet. 4 I BOB. ABDULLA QODIRIYNING HAYOTI VA IJODIY SHAKLLANISHI 1.1.Adibning hayoti, ma’naviy tarbiyasi va ijodga kirib kelishi Abdulla Qodiriy 1894-yil 10-aprelda Toshkentda bog bon oilasidaʻ asi Qodirmuhammad Eski Jo va mahallasi Xo ja ko chasida yashovchi ʻ ʻ ʻ Hojimuhammad boboning 1822-yilda tug ilgan ikkinchi o g li edi. ʻ ʻ ʻ Hojimuhammadning Toshmuhammad hamda Xayriniso ismli o g il va qizi ʻ ʻ ham bo lgan. Qodirmuhammad baquvvat, serg ayrat, shijoatli va dunyo ko rgan ʻ ʻ ʻ kishi bo lib, yigitlik chog larida xon va beklar qo lida sarboz bo lgan. U Eski Jo va ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ bozorida baqqollik do koni ochib, ipak, idish-tovoq, choy kabi mollar bilan savdo ʻ qilgan. Tijorat vaji bilan uzoq shahar-mamlakatlarga safar qilgan. Qodirmuhammad 1870-yilgacha savdoda, keyin Samarqand darvoza Eshonguzar mahallasidan yer olib bog bonlik bilan shug ullangan. To rt marta ʻ ʻ ʻ uylangan. Bunga farzandsizlik vaji sabab bo lgan. Qodirmuhammad to rtinchi bor ʻ ʻ 50 yoshlar atrofida 15-16 yashar Josiyat bibiga uylangan. Ular 1879-yilda o g il ʻ ʻ ko rib Rahimberdi deb ism qo yganlar. Ammo undan keyingi tug ilgan o n ikki ʻ ʻ ʻ ʻ farzand sababsiz nobud bo lgan. Bu holdan irim qilgan Qodirmuhammad oilasi ʻ Eski Jo vadagi hovlisini sotib Samarqand darvoza Eshonguzar mahallasidagi yeriga ʻ ko chib o tadi va o sha yerda yashay boshlaydilar. Mana shu maskanda Abdulla ʻ ʻ ʻ Qodiriy dunyoga kelgan. Undan so ng 1897-yilda Qodiriyning ukasi Qudratilla ʻ tug ilgan. Qodirmuhammad uzoq umr ko rib 1924-yil 5-aprelda 103 yoshda vafot ʻ ʻ etgan 1 . Akasi Rahimberdi Robiya ismli qiz bilan oila qurib oddiy hayot kechirgan. Rahimberdi duradgorlik kasbini egallagan. Abdulla Qodiriy akasidan toqi yo nishni ʻ o rgangan. U 1963-yilda vafot etgan. Ukasi Qudratilla 1897-yilda tug ilgan. ʻ ʻ Abdulla 1 Jadid.uz dan olindi. 5 Qodiriy yoshligida bolalarcha sho x bo lgan. Uning bolaligi Eshonguzar ʻ ʻ mahallasida o tgan. ʻ Ma lumoti Qodirmuhammadning ilmi bo lmasa-da, farzandlarining ta lim ʼ ʻ ʼ olishiga katta e tibor bergan. U: “O zimni xatim yo q-da, bo lmasa hammangni ʼ ʻ ʻ ʻ barmog imda o ynatardim”, degan so zlarni ko p takrorlagan. Bog da mehnatning ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ko pligiga qaramay o g li Abdullani maktabga bergan. Akasi Rahimberdining esa ʻ ʻ ʻ o qishga unchalar qiziqishi bo lmagan. Abdulla Qodiriy dastlab 1904–1906yillarda ʻ ʻ musulmon maktabda ta lim olgan. Dastlabki savodini Zangi ota mahallasidagi ʼ mulla Olim va mulla Ziyo domlalardan olgan. Qodirmuhammadning uch o g li ham ʻ ʻ shu domlalar qo lida o qigan. Qodiriy ushbu muallimlardan tashqari Mirlar ʻ ʻ mahallasidagi Yusufxon domla va Chorsuga yaqin joyda joylashgan mulla G ulom ʻ ismli muallimlardan ta lim olgan. So ng 1908–1912yillarda Abdulla Qodiriy ʼ ʻ rustuzem maktabida o qigan. Bu maktab Samarqand darvoza mahallasidagi Akrom ʻ savdogarning tashqi hovlisida joylashgan bo lib, “7-son russko-tuzemnaya shkola” ʻ deb atalgan. U Toshkent shahridagi Abulqosim shayx madrasasida 1916- 1917yillarda arab va fors tillaridan tahsil olib sarf va nahvni yaxshi o rgangan. ʻ Ta lim bilan birga jadidchilik harakati namoyandalariga fikrdosh bo lib, milliy ʼ ʻ matbuotda o z ijodi namunalarini nashr etgan. Ilmini oshirish va jahon adabiyoti ʻ bilan tanishish uchun 1924–1925-yillarda Toshkent Vaqf sho basining ko magida ʻ ʻ Moskvadagi Valeriy Bryusov nomi bilan ochilgan adabiyot institutida o qigan. ʻ Faoliyati Oiladagi iqtisodiy yetishmovchilik bois Abdulla Qodiriy 12 yoshidan bir boyning xizmatiga kirib ishlaydi. Rus-tuzem maktabini tamomlagach bir muddat ishsiz yurgan. U 17–18 yoshlarida Chorsu bozorida savdo bilan shug ullanuvchi Rasulmuhammadboyga prikazchilikka yollanib, uch-to rt yil ʻ ʻ ishlagan. Prikazchilikda 1915-yilga qadar ishlagandan so ng, savdogarning ishi ʻ orqaga ketib uyga qaytishga majbur bo ladi. Bu vaqtda u akasi bilan toqichilik qilib, ʻ kunbay ishlarda hamda uyida bog bonlik bilan mashg ul bo lgan. ʻ ʻ ʻ Rossiya imperiyasi tuzumi tugatilib, 1917-yil fevral va oktabr voqealaridan keyin uning hayotida ham, ijodida ham o zgarishlar ro y berdi. Hukumatga ishga ʻ ʻ 6 kirib Toshkent eski shahar ozuqa qo mitasining sarkotibi (1918), “Oziq ishlari” ʻ gazetasining muharriri (1919), Kasabalar sho rosining sarkotibi (1920) va boshqa ʻ sovet idoralarida ishladi. “Ishtirokiyun” va “Qizil bayroq” gazetalarida adabiy xodim bo lib faoliyat yuritdi. “Mushtum” jurnali tashkilotchilaridan va tahrir ʻ hay ati a zosi (1923-26) bo lim ushbu jurnal va gazetalarda o z maqolalarini nashr ʼ ʼ ʻ ʻ ettiradi. Ilmiy-adabiy merosi Abdulla Qodiriy ijodi 1913-1914-yillarda boshlandi. U shu yillari barcha ilg or fikrli yoshlar qatori jadidchilik harakatiga qo shilgan va ʻ ʻ o zining ilk asarlarida ma rifat, millat taraqqiyoti va hurligi g oyalarini targ ib eta ʻ ʼ ʻ ʻ boshlagan. Qodiriy dastlab ma rifiy she rlar yozdi. 1914-yilda “Ahvolimiz”, ʼ ʼ “Millatimiz”, “To y” kabi she rlari jadid matbuotida e lon qilinadi. 1915-yili u ʻ ʼ ʼ Behbudiyning “Padarkush” fojiasi ta sirida “Baxtsiz kuyov” pyesasini yozadi. ʼ So ng o zi “milliy ro mon” deb atagan “Juvonboz” hikoyasini yaratadi. Bu asarlar ʻ ʻ ʻ ham avvalo ma rifatparvarlik qarashlari mahsuli bo lib, jamiyatdagi chirkin illatlar ʼ ʻ va qoloq urfodatlarni keskin tanqid qilishga yo naltirilgan. Abdulla Qodiriy –– ʻ Alimov, Julqunboy, Shoshiy, Boyqush, Dumbulboy, Dumbulboy jiyani, Dumbuldevona, Dumbulnisa, Dumbulboy o g li, J-boy, Jarqinboy, Jiyan, Jiyaningiz ʻ ʻ Mushtum, Indamas So fi, Yo lovchi, Kalvak mahzum jiyani, Kalvak mahzum ʻ ʻ shoshiy, Kampir, Karnaychi, Kolxozchi, Lakalang mahzum, Mavlonkufr, Mulla Julqunboy, Mushtum, Ovsar, Saniyxudo , Chin do st, ʻ Chirmand abotir, Chi chora, Shapaloqmahzum, Shilg ay, A.Q, U-boy kabi o ttizdan ortiq taxalluslar bilan ijod ʻ ʻ qilgan. 1919-1920-yillarda “O tgan kunlar” romanini yozib tugallab, 1926-yilda ʻ to la nashrini e lon qiladi. Bu to laqonli realistik ilk o zbek romani bo lib, ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ Qodiriyning jadidona siyosiy qarashlari yuksak badiiy ifodasini topgan asar edi. 1928-yili yozuvchi “Mehrobdan chayon” romanini e lon qildi. 1934-yilda esa ʼ “Obid ketmon” qissasini yozadi. Uning ko plab she r, maqola va hikoyalari “Sadoyi ʻ ʼ Turkiston”, “Ishtirokiyun”, “Qizil bayroq”, “Turkiston” gazetalari, “Oyna”, “Inqilob”, “Mushtum” jurnallarida nashr etilgan. Tarjimonlik sohasi 1925-yilda tatar fizik olimi Abdulla Shunosiyning “Fizika”, 1935-yilda N. V. Gogolning “Uylanish”, 7 1936-yilda A. P. Chexovning “Olchazor” asarlarini o zbekchaga tarjima qildi.ʻ Oilasi Abdulla Qodiriy 1914-yil Rahbarnisa Rasulmuhammadboy qiziga uylanadi. Ulardan Nazifa (1916), Habibulla (1918), Adiba (1924), Mas ud (1926) hamda ʼ Anisa (1928) ismli farzandlar dunyoga keladi. Abdulla Qodiriyning ayoli Rahbarnisa 1943-yil 6martda vafot etgan. Qizi Nazifa Eski Jo va Tinchob mahallasida yashovchi Muhammad Aminbek ʻ ismli kishi bilan turmush qurgan. Farzona ismli qizlari bo lgan. O g li Habibulla ʻ ʻ ʻ 1919-yili tug ilgan. 1945-yil 29-mayda qamoqqa olinib 10-yil muddatga hukm ʻ qilingan. U 1955-yilda qamoqdan chiqqan. So ng o qishini tiklab 1962-yilda ʻ ʻ Toshkent davlat tibbiyot institutini tamomlagan. Shifokor bo lib xizmat qilgan. ʻ Adabiy faoliyatini 1958-yildan boshlagan. “Nilufar” hikoyalar to plami (1964), ʻ “Afrikaga sayohat” (1966), “Yaman-Misr taassurotlari” (1967) safar ocherklari, “Otam haqida” xotira kitobi (1974), “Qora arab” hikoyalar to plami (1978) chop ʻ etilgan. Habibullo Qodiriy 1987-yili vafot etgan. Ikkinchi o g li Mas ud Abdullayev ham Toshkent davlat tibbiyot institutida ʻ ʻ ʼ o qigan. Shifokor bo lib ishlagan. O zbekiston Mustaqilligini ko rib 1996-yilda ʻ ʻ ʻ ʻ vafot etgan 2 . Qodirmuhammad otadan Abdulla Qodiriyga qolgan Samarqand darvozadagi hovli bog shiyponi 1945-yili Arpapoya ko chasidagi 1-sonli bolalar uyi tasarrufiga ʻ ʻ o tkazilgan. 1949-yilda esa yilqichilik arteliga berilgan. Hovli bog shiyponi ʻ ʻ 1958yildagina Abdulla Qodiriy avlodlariga qaytarilgan. Bugungi kunda Habibulla Qodiriyning katta o g li Xondamir Qodiriy (1957-yil tug ilgan) tomonida ushbu uy ʻ ʻ ʻ hovli va muzey faoliyati olib borilmoqda. Qatag on Abdulla Qodiriy 1926-yilda “Mushtum”da bosilgan “Yig indi ʻ ʻ gaplar” maqolasi tufayli qisqa muddat qamalgan. Uni “O rta Osiyo “Davlat siyosiy ʻ boshqarmasi” (DSB)ning xodimi Kurmanov tomonidan 1926-yil 8-martda hibsga olingan. Abdulla Qodiriyning uyida 1926-yil 8-martdagi DSBning 32-orderiga 2 Jadid.uz dan olindi. 8 asosan tintuv o tkazilib, tintuv o tkazishda Shotursun Shosaidov, Muhamedov, ʻ ʻ Teregulov hamda Abdulla Qodiriyning o zi ishtirok etgan. ʻ BDSBga olib ketish uchun Abdulla Qodiriy uyidan quyidagi hujjatlar musodara qilindi: Musulmon tilidagi har xil yozishmalar bir yuz qirq ikki (142) varaq, Uch kitob: “Baxtsiz kuyov”, “Juvonboz” (Abdulla Qodiriyning o zbek ʻ tilidagi asarlari), Yusuf Oqchurinning turk tilidagi “Yevropada ijtimoiy-siyosiy qarashlar” asari. Shundan so ng tergov organlari ish boshladi. Sud organlari tomonidan ʻ Abdulla Qodiriy shaxsi sinchiklab o rganila bordi. Qamoqqa olinganiga qaramay ʻ tergovga chaqirilmay qamoqxonada yotadi. Shu bois Abdulla Qodiriy 1926-yilning 22- martida DSB komendantiga ariza bilan murojaat qiladi. Unda: “Shu yilning 8 martida hibsga olindim va hanuzgacha nazorat ostida qamoqda saqlanib kelinmoqdaman. Haligacha so roqqa chaqirilganim yo q. Umuman, ne gunohlarim ʻ ʻ uchun ayblanayotganligim men uchun qorong u. Zarracha bo lsa-da, o zimni qora ʻ ʻ ʻ sezayotganim yo q, shunday bo lsa-da, mening ishim kimda ekanligini aniqlab, ʻ ʻ zudlik bilan tergovga chaqirishlaringizni so rayman. Aks holda, o zimni qurbon ʻ ʻ qilsam-da, 24-martdan boshlab ochlik e lon qilaman”, deb yozgan edi. ʼ Qodiriyning arizasi inobatga olinib, so roqqa chaqiriladi. Tergovda u o zi ʻ ʻ haqidagi bor haqiqatni aytadi. So rov 1926-yilning 24-martida DSBning maxsus ʻ bo limi vakili Agidullin tomonidan olib borilgan. Qodiriyga tergov jarayonidan ʻ anglashila boradiki, unga qarshi qo zg alayotgan aybnomaga asos bo lgan ashyoviy ʻ ʻ ʻ dalil “Mushtum” jurnalida e lon qilingan “Yig indi gaplar” maqolasi edi. Ish shu ʼ ʻ tariqa jiddiy tus ola boradi. Tergovchilar har bir mayda “material”larigacha ahamiyat berib sinchkovlik bilan aybnomalarni to ldirib borib, ishga doir hujjatlar ʻ kundankun ko payib borgan. ʻ Dastlab uning aybnomasiga “Abdulla Qodirov “Mushtum” jurnalining muharrir yordamchisi lavozimida ishlagan paytda, o z vazifasidan foydalangani ʻ holda muharrirning qat iy taqiqiga qaramay jurnalning 27-sonida “Yig indi gaplar” ʼ ʻ maqolasini bostirgan. Mohiyati jihatidan mazkur maqola ochiqdan-ochiq 9 O zbekiston hukumati va Kompartiyasining rahbarlarini obro sizlantirish hamdaʻ ʻ shu bilan birga Kommunistik partiyaning muhim tadbirlarini tanqid qilish va masxara qilish ruhi bilan yozilgan. Muallif shubhasiz bu maqolani aksilinqilobiy maqsadlarda foydalanish uchun keng yoyishga uringan” deb yoziladi 3 . Ushbu qo yilgan ayb uchun O zbekiston SSR Jinoyat protsessual ʻ ʻ kodeksining 72 va 105-moddasining 1-bandiga bo yicha ish ko riladi. Bu ʻ ʻ protokolni DSBning tergovchilari Agidullin va Belskiylar tomonidan tuzilgan edi. A.Qodiriyga ushbu aybnoma 1926-yilning 24-martida tanishtiriladi. Ammo Abdulla Qodiriy qo yilgan ayblarga javoban “O zimni aybdor deb tan olmayman” deya ʻ ʻ imzo chekkan. Qodiriy ishi ustidan qo shimcha dalillar to planib 1926-yil 3-aprelda O zSSR ʻ ʻ ʻ Jinoyat kodeksining 116-moddasiga binoan 128, 129, 142-moddalarga amal qilingan holda ishi ko rib chiqish ko zda tutiladi. Bu gal ham Qodiriy aybdor ʻ ʻ emasligini bildirgan holda aybnomaga imzo chekib bergan. Onasi Josiya bibining 1926-yil 2-aprelda yozgan o g li bilan ko rishish va ʻ ʻ ʻ kafillikka olishga ruxsat so rab qilgan iltimosnomasi shu yilning 13-aprelidagina ʻ ko riladi. Biroq Toshkent viloyat sudining keyingi majlisdagi xulosasidagina javob ʻ berilishi ma lum qilinadi. ʼ O zbekiston Davlat prokurori Nazarovning buyrug iga binoan mahbus ʻ ʻ Abdulla Qodirov 8-iyunda soqchi nazorati ostida Samarqandga keltirilgan. Nihoyat, ham ruhan, ham jisman horigan adibni tergov qilish tugay boradi. Sabr kosasi to lgan Qodiriy o ziga qo yilgan aybnomalarni bo yniga olar ekan, bu holni shaxsiy ʻ ʻ ʻ ʻ adovatdan boshqa narsa emasligini bildiradi. Abdulla Qodiriyning 1926-yil 8-martda qamoqqa olinishi bilan bog liq sud ʻ ishining yakuni uch kun (15-17-iyun) davom etadi. O zbekiston SSR Oliy Soveti ʻ Prezidiumi maxsus majlis chaqirib Markaziy ijroiya qo mitasining Samarqand ʻ shahrida 1926yil 17-iyundagi yig ilishida rayosat a zolari Oxunboboyev, Bikson, ʻ ʼ 3 Jadid.uz dan olindi. 10 G oziyev, Volik, Ikromov, Ivanov, Qosimxo jayev, Rahimiy, Mavlonbekov, ʻ ʻ Strogonov, Cheloguzov ishtirok etadi. Shu bilan birga, muassasalardan: Oliy sud Qosimov, rais: Qosimxo jayev, kotib: Rahimiy qatnashdilar. ʻ Unda “O zbekiston SSR Oliy sudi 1926-yil 15-16-iyunda sud qilinib, ikki ʻ yilga ozodlikdan mahrum etilgan Abdulla Qodiriyning qamoq muddatini o tamasdan ozod qilib yuborilishini so raydi” deb qaror qilinadi. ʻ ʻ Shundan so ng O zbekiston SSR Oliy sudining iltimosi qondirilib, Ikki yil ʻ ʻ muddatga ozodlikdan mahrum qilingan Abdulla Qodiriy qamoq muddatini o tamasdan ozod qilinadi. Oliy sud raisi Qodiriyni qamoqdan ozod qilish haqida ʻ buyruq tayyorlaydi. O zSSR Oliy sudi, sud kollegiyasining 1926-yil 17-iyundagi ʻ 1895-raqamli shoshilinch buyrug i chiqarilgan. ʻ O zSSR MIK Prezidiumi afvi bilan 1926-yilning 16 iyunida sudlangan ʻ mahbus Abdulla Qodiriy 17 iyun soat 15.00 da ozod etilgan. Abdulla Qodiriy ikkinchi bor 1937-yilning 31-dekabrida “xalq dushmani” sifatida qamoqqa olinib, 1938-yil 4-oktabrda Toshkent shahrida otib tashlangan. Uning asarlari ham qatag onidan keyin qattiq ta qibga olindi. “Obid ketmon” ʻ ʼ qissasi bolshevik mafkurachilariga ma qul kelmaydi, keskin tanqidga uchraydi; ʼ “g oyaviy buzuqliklar va xatolar”ga to la, “siyosiy tuturiqsiz” asar sifatida ʻ ʻ baholandi. Yozuvchining tarixiy romanlari esa asosiy ma nosi — millat taqdiri, ʼ birligi, el-yurt qayg usi, mustaqilligi, shaxs erki, ijtimoiy adolat uchun kurash ʻ g oyalari bilan yo g rilganligi tufayli ham hukmron mafkuraga zid asarlar bo lib ʻ ʻ ʻ ʻ chiqdi. Millat ruhini yorqin aks ettirgan, kitobxonlarning sevimli asarlariga aylangan bu romanlar sho ro davri siyosati uchun zararli kitoblar sifatida keskin ʻ qoralandi. Hattoki uning asarlarini o qigan kishilar ham qatag on etildi. ʻ ʻ O zbekiston mustaqillikka erishgach, Abdulla Qodiriy Alisher Navoiy ʻ nomidagi O zbekiston Respublikasi Davlat mukofoti (1991), “Mustaqillik” ordeni ʻ bilan taqdirlandi (1994). Abdulla Qodiriy nomidagi O zbekiston Respublikasi ʻ Davlat mukofoti ta sis etilgan. Toshkent madaniyat institutiga, Toshkentdagi ʼ madaniyat va istirohat bog iga, katta ko chalardan biriga, respublikamizdagi ʻ ʻ ko plab ʻ 11 madaniyat muassasalariga uning nomi berilgan. “O tgan kunlar” va “Mehrobdanʻ chayon” romanlari asosida kinofilmlar (1969, 1973, 1996,) va ko p seriyali ʻ telefilmlar yaratilgan. Adib sharafiga 2018-yilda Abdulla Qodiriy nomidagi ijod maktabi va muzeyi ochildi 4 . Abdulla Qodiriy yangi o‘zbek adabiyotining shakllanishi va rivojida hal qiluvchi o‘rin tutgan ijodkorlardan biridir. U milliy adabiyotimizda realizm yo‘nalishini mustahkamlab, o‘zbek romanchiligining asoschisi sifatida tarixda qoldi. Qodiriy ijodi o‘zbek adabiyotini an’anaviy uslubdan zamonaviy badiiy tafakkur darajasiga olib chiqqani bilan alohida ahamiyatga ega. 1.2. Qodiriy ijodining tarixiy-madaniy ahamiyati Abdulla Qodiriy o‘z davrining ilg‘or bir ziyolisi sifatida Vatan va millat taqdiri xususida qayg‘urdi. Zamon taloto‘plari adib qalbini iztirobga soldi. “O‘tkan kunlar” romani orqali xalqning milliy ongini uyg‘otmoqchi, “tariximizning eng kir, qora kunlari”- yurtni mustamlaka balosiga yo‘liqtirgan keyingi noahil “xon zamonlari”dan so‘z ochib, bu ayanchli haqiqatdan xalqqa saboq bermoqchi bo‘ldi. Romanning ma’no-mundarija doirasi nihoyatda keng. Unda xilma-xil insoniy taqdirlar, ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-axloqiy, oilaviy-ishqiy muammolar qalamga olingan. Biroq ular orasida yurtning taqdiri, mustaqilligi masalasi alohida ajralib turadi. Asarning bosh qahramonlari Otabek va Yusufbek hoji shu yurt istiqloli, farovonligi, osoyishtaligi yo‘liga hayotini, jonini tikkan fidoyi kishilar sanaladi 5 . “O‘tkan kunlar” romani bamisoli ulkan va tiniq ko‘zgu, unda o‘zbek millatining muayyan tarixiy sharoit, vaziyatdagi turmushi, urf- odatlari, ruhiyma’naviy dunyosi, bo‘y-basti, qiyofasi keng ko‘lamda aniq-ravshan tasvirlanadi. Romandagi uchlik - oshiq, ma’shuqa va ag‘yor, bir qarashda, an’anaviy ishq dostonlarini ham eslatadi. Unda Otabek bilan Kumushning toza muhabbati, ishqiy kechinmalari, baxti va baxtsizligi juda zo‘r mahorat bilan ko‘rsatiladi. 4 Jadid.uz dan olindi. 5 Bahromova G. Abdulla Qodiriy ijodi va milliy ruh. // Academic research in educational sciences. – 653-B. 12 Asardagi juda kam insonlar qalbidan chuqur joy oladigan bir “durri bebaho” ishqmuhabbat tuyg‘usiga doir inja tafsilotlar kitobxonni hayajonga soladi. Otabek bilan Kumushning saodatli onlaridan mahrum etgan fojiaviy sahnalar kishini chuqur o‘yga toldiradi. Muallif oshiqlarning ishqiy sarguzashtlari bahonasida muayyan tarixiy davrni - Turkistonning rus bosqini arafasidagi ahvoli, qora kunlarini ko‘z oldimizda gavdalantiradi. Ayni damda o‘lkaning tutqunlikka tushishining bosh sababi jaholat, qoloqlik va o‘zaro ichki nizolardir, degan fikrni g‘oyat ustalik bilan asarning mazmun-mohiyatiga singdiradi. “O‘tgan kunlar” romani mehnatkash xalqqa chuqur hurmat ruhi bilan sug‘orilgan. Yozuvchi Hasanali, usta Olim, Saodat, To‘ybeka, Oybodoq singari mehnatkash xalq vakillari obrazlarini mehr bilan tasvirlagan. Jumladan, Yusufbek hojining xizmatkori Hasanali uddaburro, tadbirli, sadoqatli, aqlli, g‘amxo‘r, vijdoni pok, mehribon - umuman oddiy insonga xos eng yaxshi fazilatlarni o‘zida mujassamlantirgan kishi obrazi sifatida kitobxon hurmatiga sazovor bo‘ladi. «O‘tgan kunlar» romanida xotin-qizlar obrazi salmoqli o‘rin egallaydi. Yozuvchi xotinqizlarning Kumushbibi, Zaynab, O‘zbek oyim, Oftob oyim, Saodat, Oybodoq, To‘ybeka, Xushro‘ybibi, Jannat kampir kabi o‘nlab xilma-xil obrazlarini yaratgan. Muallif Homid, Xushro‘ybibi, Jannat kampir, Musulmonqul, Azizbek, Sodiq kabi murakkab obrazlarni ham zo‘r mahorat bilan yaratgan. Asarda, Kumushbibi vafodorlik, go‘zallik va samimiylikning ramzi bo‘lsa, Xushro‘ybibi ichi qoralik va shumlik, battollik va yomonlik, behayolik va urshqoqlik, o‘jarlik va xudbinlik timsolidir. “O‘tgan kunlar” romanidagi obrazlarning har biri o‘zicha bir olamki, ular hech qachon bir-birini takrorlamaydi. Ularning hammasi ham yuksak darajada mahorat bilan yaratilgandir. Abdulla Qodiriyning “O‘tgan kunlar” asari - o‘zbek romanchiligining birinchi cho‘qqisidir. Ijodkorning mahorati yana shunda ko‘rinadiki, u o‘zi mansub bo‘lgan xalqning hayotini milliy til vositasida tasvirlayotganida tarixiy hodisalar orqali milliy qahramon va milliy urf- odatlarni bir - biriga o‘yg‘unlashtirib yuboradi. 13 Albatta, “...badiiy mahorat chiroyli iboralar, chiroyli ifodalar, antiqa voqealar, kugili va qayg‘uli holatlar topish emas, xalqqa aytadigan zarur so‘zimizni kitobxonning qalbiga olib kiradigan obrazlar yaratish demakdir.” Binobarin, adabiy asarlardagi personajlar ma’lum inson shaxsining ifodasi bo‘lib, ularning o‘zlari ham izhor etib berolmaydigan murakkab ruhiy holatlari muallif nutqi yordamida tasvir etiladi. Qodiriy asarlaridagi sehrli jozibaning omillaridan biri uning milliy tilidir Adib asar yozish uchun poydevor bo‘ladigan manba qidirgan paytda o‘zbek xalqiga tegishli bo‘lgan jozibador, madaniy va go‘zal til shaklini ham izladi. Manbani xalq og‘zaki ijodidan topgan bo‘lsa, bunday til shaklini adabiy tilimizga asos bo‘lgan lahjalarimiz va ularning zahirasi hisoblangan shevalarimizdan izladi va topishga muyassar bo‘ldi. Shu asnoda barcha shevalarimiz adabiy til uchun bitmas-tuganmas xazina ekanligiga amin bo‘lgan holda buni amalda isbotladi. Aslida sheva mulki hisoblangan leksik birliklarimizni adabiy tilimizga olib kirdi. Holbuki adabiy tilda ularning o‘rni bo‘sh edi, ana shu bo‘shlikni to‘ldirishda ham Abdulla Qodiriyning xizmati beqiyosdir. Undagi so‘z tanlash jarayoni xuddi rassom surat uchun rang tanlash misoli yorqin aks etgan. Buni adibning asarlarini o‘qiyotgan paytda his qilasiz. Yozuvchi o‘zbekona sodda so‘zlashuv tarzini romanlariga olib kirib, asarlari tilining jonli va hayotiyligini ta’minladi. Bu o‘z-o‘zidan bo‘lgani yo‘q, chunki adibning o‘zi xalq orasida yurib ustachilik, ya’ni uylarning tomini yopish bilan shug‘ullandi. Keyin mahallasidagi tashlandiq yerni tozalab, unga jon bag‘ishlab bog‘ yaratdi. Oddiy insonlar bilan yaqin munosabat, jismoniy mehnatdan rohatlanish hissida tiniqlashgan aql ana shunday badiiy jihatdan mukammal, kitobxonni o‘ziga rom etadigan asarlarning yaratilishiga zamin bo‘ldi. Haqqoniy badiiy asarlarda shoir va yozuvchilarning shaxsi, o‘ziga xos ichki dunyosi, tabiati, yashagan muhiti aks etib turadi. Shu nuqtai nazardan yozuvchining o‘zi ham asarda individuallashgan tipik xarakterlar singari namoyon bo‘ladi. “Jumladan, O. Balzak “Odamizod komediyasi”da 2000 obrazni yaratdi, deylik. Demakki, Balzak qalbi, hayoti, fikrlari, turmush va insonlar haqidagi tushunchasi ana shu 2000 obrazga taqsimlanib, har bir obraz o‘z hayoti bilan yashadi, o‘z fikrlari 14 bilan o‘yladi, o‘z tilida so‘zladi. Buning ustiga, shu 2000 obrazni “Odamizod komediyasi”ga jamlashtirgan, ular faoliyatini ma’lum maqsadga yo‘naltirgan ikki ming birinchi obraz mavjudki, busiz Balzak hayotini, xarakterini, qalbini, dunyoqarashini, iste’dodini, uslubini mukammalligicha anglash mumkin emas. Bu ikki minginchi obraz barcha obrazlar ustidan mutlaq hokimlikka ega bo‘lgan, har birining hayot faoliyatini ko‘rsatib turgan, ularni harakatlantirgan kuch – avtor obrazidir.” Muallifning asarda qahramonlar singari namoyon bo‘lishida uning nutqi muhimdir. Muallif nutqi yozuvchi mahoratinig oynasi bo‘lib, asarda qiyofalar, ularnig portretlari, ichki dunyosi, tabiat manzaralari, hamma – hammasini yozuvchining tili va dilidan bayon qiluvchi “hokimlikka” ega nutqdir. Hokim nutq badiiy asarning g‘oyaviy yo‘nalishi va qahramonlar xarakterini ochishga xizmat qiladi. Biz badiiy asarlarda muallif nutqining ahamiyatini o‘rganar ekanmiz, o‘zbek milliy romanchiligi asoschisi A.Qodiriyning “O‘tgan kunlar” romanida muallif nutqining juda antiqa shakliga duch keldik. -“Kumushbibi uyqudan turib favqulodda bir holga uchraydi: bir kechada hammaning tushiga “to‘y”kirib chiqqan. -To‘y uchun yangi ko‘rpalar qoplamoqchi bo‘ladilar, par to‘shaklar olmoqchi bo‘ladilar, kuyov uchun qanday kiyim yarashmog‘i ham bahs qilinar, Oftob oyim eriga oltin kamar olmoqqa buyuradir... Tavba, demay chora yo‘q: Oftob oyimning kuyovlari kim, qaysi qizlarini erga beradilar, ularning Kumushbibidan ham boshqa qizlari bormi? Ularning qizlari yolg‘iz, demak, Kumush erga beriladir... -Tushunarli gap emas: -Erga kim tegadir? - Kumush! -Kumushbibi kuyovni yoqtiradimi, yo‘qmi? Bu to‘g‘rida uning fikrini bilish kerakmi, emasmi? -So‘zlashish ham kerak emas, bildirish ham. - Nega? -Chunki odat shul? Kumush ota –ona yoqtirgan kishiga rozi bo‘lish uchun majbur” 15 Mazkur badiiy nutq bayonini o‘qigan kitobxon, albatta, ikki qahramon so‘zlashayotgan dialog bo‘lsa kerak, deyishi mumkin. Sinchiklab e’tibor bersangiz, bu nutqda hech qanday qahramonlar ishtirok etmayapti. Qizig‘i shundaki, yuqoridagi ko‘chirmani yozuvchi qahramonlar nutqiga ham yuklashi mumkin edi. Ammo Kumushbibining uyqudan uyg‘onishi, bir kechada hammaning tushiga tuy kirib chiqishi, tuy uchun yangi ko‘rpalaru par to‘shaklarni tayyorlash kabi badiiy tasvirlarni faqatgina hokim nutq izohlab berishi mumkin. Izohdan anglashiladiki, muallif nutqining milliyligi har bir so‘z va iboralarda yaqqol ko‘zga tashlanib turadi. Sharq xotin – qizlarining iffati, nafosati, go‘zalligi, hatto kuyovni yoqtirish – yoqtirmasligi haqida u bilan so‘zlashish kerak emasligi, balki odat shul ekanligi muallif nutqida ishonarli qilib berilgan. Bundan tashqari, “Qudalarni kutib olish” bobida shunday bir jumla bor: “Kumush salom berdi va qo‘lidagi paranjisini yerga tashladi, yugurib kelib o‘zini O‘zbek oyimning quchog‘iga otdi. O‘zbek oyim ham uni mahkam siqib quchoqlab olgan, yuzidan shap-shap o‘pib, aylanib, o‘rgilar va tikilib-tikilib nima uchundir yig‘lar edi...» Garchi yozuvchi bu o‘rinda «nima uchundir» so‘zini ishlatsa ham, kitobxon O‘zbek oyimning «nima uchun yig‘lashini» juda yaxshi tushunadi. O‘zbek oyimday sodda va sofdil ayol Kumushning go‘zalligini, uning bo‘lakcha jozibasini, tortinchoq, uyatchan tabassumini ko‘rganida o‘zining nohaqligini, unga nisbatan qilgan adolatsizliklarini, uni baxtsiz qilib qo‘yganini tushunmasligi mumkin emas edi. O‘zbek oyim, soddadil ayollarga xos bir sezgirlik bilan buni tushungan va o‘z qilmishidan pushaymon bo‘lib, ko‘z yoshi to‘kar va bu bilan Kumushdan kechirim so‘rar edi 6 . Shu o‘rinda adabiyotshunos olim Izzat Sultonning “... badiiy asardagi muallif nutqi dastavval axborot xarakterga egadir”, degan fikriga qo‘shilgan holda o‘z qarashlarimizni ham aytib o‘tsak. Bizningcha, muallifning nutqi “axborot 6 Bahromova G. Abdulla Qodiriy ijodi va milliy ruh. // Academic research in educational sciences. 16 xarakteridan” iborat bo‘lsa, asarning badiiy ta’sirchanligiga putur yetadi. Shunday ekan, yozuvchi muallif nutqida qahramonlarning ma’lum bir vaziyatdagi holati, milliy sharoit ta’sirida uning ruhiyatida sodir bo‘lgan o‘zgarishlarni badiiy tasvirlaydi. Yuqoridagi fikrlarimizdan ko‘rinib turibdiki, Abdulla Qodiriy ijodida milliylik ikki yo‘nalishda o‘z ifodasini topadi. Birinchidan, adib barcha asarlari, xususan, “O‘tkan kunlar” romani badiiy niyatiga mavzuni o‘z ona yurti, ona xalqi tarixi, mentalitetidan kelib chiqib ifodalash orqali erishadi. Ikkinchidan, mavzu, g‘oya, obraz yechimi islom ma’rifati hamda jadidchilik ta’limotiga yo‘g‘rilgan va bu esa milliylikni yanada chuqurlashtirgan. Bundan tashqari , adib folklor asarlarining umumiy ruhidan ilhom olib, o‘zi yaratgan obrazlar xatti-harakatida, ularning faoliyatini tasvir-lashda oilaviy-maishiy muhit, xalqning urf-odatlari va marosimlaridan oziqlanib ijod qildi. Albatta, Abdulla Qodiriyning folklor an’analariga munosabati bevosita emas, balki bilvosita soniyaga ega. Ana shunda ham adib o‘zi yaratgan obrazlarning realistik qiyofasini ishonarli aks ettirishda, romanlar konfliktini hayotiy asoslarda rivojlantirish va hal etishda xalq og‘zaki ijodi an’analariga murojaat etdi. Aniqroq qilib aytganda, Abdulla Qodiriyning folklor an’analaridan foydalanishi sintezlash asosida amalga oshdi. Adib asarlariga diqqat bilan yondashilsa, ularda xalq hayotiga oid lavhalar, ayniqsa, folklorga xos komik obrazlarni o‘z asari tarkibiga singdirib yuborganligi sezilib turadi. Uning “O‘tgan kunlar” romanidagi qiziqchi va masxarabozlarning san’ati real hayotidagi xalq tomosha san’atining roman tarkibiga mohirona singdirib yuborilganligining yorqin namunasi bo‘la oladi. Abdulla Qodiriy “O‘tgan kunlar” romanida maishiy-psixologik tasvirga moyillik bildiradi. Shu bois uning ushbu romanidagi folklor an’analari ham mana shu nuqtai nazardan istifoda etilgan. Aytish mumkinki, yangi o‘zbek adabiyotida epik obraz va epik rivoya (bayon), avvalo, Abdulla Qodiriydan boshlangan bo‘lib, bunda uning xalq og‘zaki ijodi va yozma mumtoz adabiyotdagi poetik tasvir shaklini, romantik ifoda usulini realistik nasrga nihoyatda tabiiy ko‘chirgani ulkan kashfiyot bo‘ldi. 17 Abdulla Qodiriy asarlarida milliy ruh va folklor an’analari uyg‘unlashib, ijodkorning o‘ziga xos, betakror uslubini namoyon qiladi. Umumun olganda, Abdulla Qodiriyning nafaqat “O‘tkan kunlar”, “Mehrobdan chayon” romanlariyu, “ Obid ketmon” qissasi, balki “Ahvolimiz”, “To‘y”, “Millatimga”, “Fikr aylagil” kabi she’rlarida, “Juvonboz”, “Uloqda”, “Jinlar bazmi” kabi hikoyalarida, “Baxtsiz kuyov” dramalarida ham milliy ruh hukmronlik qiladi 7 . Adibning “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari yangi o‘zbek adabiyotida tarixiy-realistik roman janrining yetuk namunalari bo‘lib, millatning ijtimoiy hayoti, ruhiy kechinmalari va tarixiy taqdirini chuqur aks ettiradi. Ushbu asarlar orqali Qodiriy xalq hayotidagi eskilik va yangilik o‘rtasidagi ziddiyatlarni, jaholat va ma’rifat kurashini badiiy obrazlar orqali ochib berdi. 7 Bahromova G. Abdulla Qodiriy ijodi va milliy ruh. // Academic research in educational sciences. – 653-658-B. 18 I bob yuzasidan xulosa Abdulla Qodiriyning hayoti, kelib chiqishi va shakllanish davri uning keyingi ijodiy kamolotida muhim o‘rin tutadi. Adibning tug‘ilgan oilasi, otasi Qodirmuham madning keng dunyoqarashi, farzandlarinin g ilm olishini qo‘llabquvvatlagani, oila muhitidagi mehr va mehnat tarbiyasi Qodiriyning shaxsiyati va ijodiy dunyosiga asos bo‘lib xizmat qilgan. Yoshligidan mehnatga, kitobga va ilmga qiziqqan Abdulla Qodiriy Eshonguzar mahallasida o‘tgan bolalik yillarida xalq og‘zaki ijodi, turmush manzaralari va shahar hayotining o‘ziga xos ruhini chuqur his qilib ulg‘aydi. Adibning dastlabki ta’lim olgan maktablari mulla Olim, mulla Ziyo va boshqa domlalar qo‘lida boshlang‘ich savodini egallashi, keyinchalik rus-tuzem maktabida o‘qishi hamda Abulqosim shayx madrasasidagi tahsili uning intellektual salohiyatini boyitdi. Ayniqsa rus-tuzem maktabida olgan bilimlari adibning dunyoqarashiga, jadidchilik g‘oyalari shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Qodiriyning ilk mehnat faoliyati ham uning hayotiy tajribasini kengaytirib, jamiyatning turli qatlamlari bilan to‘qnash kelishiga sabab bo‘ldi. Shu sababli u o‘z ijodida xalqning dardu tashvishini, turmush haqiqatini teran aks ettira oldi. Jadidchilik harakati namoyandalari bilan yaqinlashishi, matbuot maydonidagi faoliyati esa uning ma’rifatparvarlik ruhida kamol topishiga xizmat qildi. 19 II BOB. ABDULLA QODIRIYNING ASARLARI VA YANGI O‘ZBEK ADABIYOTIGA QO‘SHGAN HISSASI 2.1. “O‘tkan kunlar” romani dunyo xalqlari nigohida, romanning o‘zga tillarga o‘girilishi Barchamiz badiiy asarlarda tabiat manzaralari tasviriga duch kelganmiz, albatta. Bu esa ijodkor mahoratining ne chog‘lik boy ekanligini ko‘rsatadi. Chunki tabiat manzaralari tasvirida ijodkorning o‘zi qalamga olayotgan makonga munosabati, u joyni qanchalik bilishi, qahramonlar dunyosi va ular yashayotgan muhitni naqadar chuqur his qilishi bilinadi. Shuning uchun ham badiiy asarlarda tabiat manzaralari tasviri asarning asosiy tarkibiy qismi sanaladi. 8 Badiiy asarda muallif o‘z maqsadini ro‘yobga chiqarish uchun tasviriy va ifodaviy vositalardan foydalanadi. Asardagi tabiat manzaralari kitobxonning biror narsa haqida tasavvur hozil qilishi, muayyan tuyg‘uni his etishi, ko‘rish, eshitish mumkin bo‘lgan narsa va obrazlarni inson ongida hosil qiluvchi unsurlar tasviriy vositalar hisoblansa, asarda so‘z va iboralarni ng turli ma'no tovlanishl ari, majoziy xususiyat lari, voqeahodisalarni turli yo‘llar bilan ifodalash usulllari - ifodaviy vositalar hisoblanadi. Badiiy tarjimada tabiat tasvirini qayta jonlantirish va bunda so‘z tanlash muammosi muallifdan katta mahorat talab etadi. "Tarjimon - asarni boshqa tilda, ya'ni ona tilida qayta yaratish uchun muallif fikrini ancha pishitadi, o‘ziga singdirib oladi, keyin matn xarakteriga qarab muqobil so‘z tanlaydi, bu so‘zlar ma'nosi, jarangdorligi, shakli, uslubiy muqobilligi, asl nusxadagi fikrni iloji boricha to‘laroq ifodalash tashvishida yonadi" 9 - deb yozadi G‘aybulla Salomov. Shuni ta'kidlash lozimki, asar yaratishda qo‘llanilgan badiiy tasvir va ifoda vositalari orqali muallif mahoratining qirralari aniqlanadi. Ana shunday vositalardan biri badiiy asardagi tabiat tasviridir. Tabiatning betakrorligi, albatta, insonda va 8 Aminova L. Turk yozuvchisi Yashar Kamol asarlarida badiiy mahorat masalalari,-fil.fan.nom.ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya, T.:2003 9 Salomov G’., Tarjima san’ati, Toshkent, 1973, 57-b. 20 uning ruhiyatida aks etadi. Inson tug‘ilganidan vafot etganiga qadar tabiat bilan hamnafas bo‘lib, uning go‘zalliklaridan bahramand bo‘lib yashaydi. Tabiatdan shaydolik, undan ilhomlanish nafaqat insoniyatga balki butun olam jonzotlariga xosdir. Barcha insonlar tabiat inom etgan go‘zalliklardan o‘ziga xos taassurotlar hosil qilishi mumkin lekin faqatgina san'at sohiblari shu jumladan, yozuvchi va shoir badiiy so‘z vositalaridan, rassom xilma-xil bo‘yoqlardan foydalangan holda ana shu taassurotlarni asarlarda aks ettira oladi. Qaysi bir asarni mutoola qilmaylik, unda tabiat tasviriga duch kelamiz, albatta. Haqiqiy ijodkor esa insonni ona tabiat bilan birga, doimiy uyg‘unlikda tasvirlaydi. Har bir ijodkor san'at asari yaratayotganda, har bir voqea, tabiat manzarasi, umuman, voqelikka o‘z nazari bilan qaraydi. U asarning umumiy g‘oyasida kelib chiqib, mos detal tanlaydi va o‘sha tanlagan detal orqali asar mazmunida salmoqli o‘rin tutgan fikrni ifodalaydi. Badiiy asarlar ko‘p uchraydigan "bahor" tasvirini misol qilib oladigan bo‘lsak, uni har kim o‘zgacha talqin qiladi: "beg‘ubor va yoqimli bahor", "go‘zallik va yosharish fasli", "bahor tarovati" va shunga o‘xshash tabiat hodisalari inson ruhiy holatining ijobiy tomonlar, hayotning go‘zalligi, mazmuni ko‘klam tarovatini ifodalasa, "sovuq yomg‘ir tomchilari", "qora bulut" kabi tasvirlar inson ruhiyatida gi salbiy holatlar, qo‘rquv, ichki g‘alayon, xavf-xatar yoki tushkunliklardan darak beradi. Bunday tasvirlarda yozuvchi tabiatning bir qismi bo‘lgan bahor faslini asar ixtiyoriga bo‘ysundiradi, asar qahramonlarining ichki kechinmalari, voqelikka munosabatini shu tasvir vositasida ifodalaydi va bunda ijodkorning o‘ziga xos uslubi namoyon bo‘ladi. Tarjimon asarni tarjima qilishdan oldin shu jihatlarni aniqlab olmasa, muallif muddaosini tarjimada o‘quvchilarga yetkazib berolmaydi. Buning natijasida muallif uslubiga tarjimada putur yetishi mumkin. 1010 Hamidov X. “Badiiy asar tarjimasida tabiat tasvirining berilishi”, Tarjima masalalari(Ilmiy maqolalar to’plami, 2012yil 26-aprel) 75-77-b. 21 Abdulla Qodiriy tabiat tasviriga qo‘l urar ekan, unda jonlantirish, o‘xshatishlar, sifatlashlarni ko‘p qo‘llaydi. Masalan, romanning "Jonso‘z bir xabar va qo‘rqinch bir kech" nomli bobidan bir parcha: 11 Ko‘p asrli o‘zbek adabiyoti tarixidagi ikki adabiy asrni milliy adabiyotimiz tarixining oltin sahifalari, desak adolatdan bo‘ladi. Agar shu ikki asrning biri buyuk Navoiy nomi bilan munavvar bo‘lgan XV asr bo‘lsa, ikkinchisi Abdulla Qodiriy, Fitrat va Cho‘lponning porloq ijodlari bilan boshlangan o‘zbek adabiyoti tarixining yangi davri — XX asrdir. Shu ikki oltin asrning mash’allari bo‘lgan bu adiblarning har biri milliy adabiyotimiz tarixidagi mo‘jizaviy voqeadir. Abdulla Qodiriy asarlari uning benazir poetik tafakkuridan darak beradi. Badiiy tafakkur esa nutq hodisasi bilan bog‘liq, albatta. Har bir millat adibi o‘z milliy tilida fikr yuritadi, shu milliy tilning lug‘at boyligiga tayanib ijod qiladi. Abdulla Qodiriy yozadi: so‘z so‘zlashda va ulardan jumla tuzishda uzoq andisha kerak. Yozuvchining o‘zigina tushunib, boshqalarning tushunmasligi katta ayb. Asli yozuvchilik aytmoqchi bo‘lgan fikrni hammaga barobar anglata bilishda, oraga anglashilmovchilik solmaslikdadir. Bundan boshqa fikrning ifodasi xizmatiga yaramagan so‘z va jumlalarga yozuvda aslo o‘rin berilmasligi lozim. Abdulla Qodiriy dastlabki davrlardayoq adabiy-ijodiy ishga zo‘r mas’uliyat bilan qaraydi. Shunga ko‘ra badiiy asar yozishda hayot haqiqatini yaqindan turib, puxta o‘rganishga alohida e’tibor beradi. Ana shu maqsadda ko‘p joylarni yayov kezib chiqadi, turli toifa odamlar hayotini sinchiklab o‘rganadi, tadqiq etadi. Abdulla Qodiriy ijodiy prinsipini: “Men turmushda ko‘rmagan, bilmagan narsam haqida hech narsa yozmayman, har bir asarimning yozilishiga turmushda uchragan biror voqea sababchi bo‘ladi” 12 , – tarzida ifodalagan edi. Abdulla Qodiriy nomi tilga olinganda bir entikib, hayratlar bilan Otabek va Kumush, 11 Qodiriy A. “O’tkan kunlar”, Toshkent, G’.G’ulom nashr.,1992. 12 S.Mirzayev. XX asr o’zbek adabiyoti. T.: Yangi asar avlodi, 2005. 138-B. 22 Anvar va Ra’nolar taqdirini esga olmaydigan o‘zbek ziyolisi, adabiyot muhibi topilmasa kerak. Adibning badiiy so‘zida betakror joziba mujassam bo‘lgani bois “O‘tkan kunlar”ni necha topqir o‘qilsa ham, odam to‘ymaydi, zerikmaydi; qayta o‘qishga zarurat sezaveradi. Roman zavq-shavq bilan yutoqib o‘qiladi. Qayta o‘qishda asarning yangidan-yangi qirralari ochilib boradi. Bir o‘qilganda e’tiborsiz o‘tilgan tasvir va epizodlar boshqa safar diqqatni tortadi. Bu hol, tabiiyki, adibning obraz yaratish mahoratiga, inson qalbini chuqur anglashiga, voqea-hodisalar bayon usuliga tegishlidir. Zero, adabiyotdek so‘z san’at uchun badiiy til juda muhim sanaladi; so‘z vositasida obrazlar, manzaralar, tuyg‘ular suvratlantiriladi. Barchaga ayon bu haqiqat badiiy adabiyotning alifbosi. Adibning ijodi, uning mazmunga boy asarlari yuzasidan taniqli ijodkorlarimiz o‘zlarining iliq fikrlarini aytib o‘tgan. Jumladan, adabiyotimizning ulkan jonkuyari akademik Izzat Sultonov: “Abdulla Qodiriyning asarlari badiiy mahorat namunasidir. Bu asarlarda asosiy g‘oya doimo yaqqol ifoda qilinadi, odamlar va ularning hayot sharoiti xuddi “ko‘z oldimizda turgandek” tasvir etiladi, bu asarlarning syujeti doimo qiziqarli, tili boy va shirali. Bu asarlarning xalqqa manzur bo‘lgani bejiz emas”, - deb yozgan bo‘lsalar, Akademik Oybek esa adib mahoratini: “Abdulla Qodiriyning prozasi birinchi navbatda hayotiyligi bilan ajralib turadi. Qodiriyning tilidan uning xalqning boy va ajoyib tilini g‘oyatda yaxshi bilganligi yaqqol seziladi; uning romanlari ana shunday go‘zal til bilan yozilgan. U tug‘ma epik yozuvchi, keng ko‘lamdagi master, yuksak ma’nodagi realistik san’atkor edi”, 13 - tarzida yuksak baholagan. Abdulla Qodiriy o z davrining ilg or bir ziyolisi sifatida Vatan va millatʻ ʻ taqdiri xususida qayg urdi. Zamon taloto plari adib qalbini iztirobga soldi. “O tkan ʻ ʻ ʻ kunlar” romani orqali xalqning milliy ongini uyg otmoqchi, “tariximizning eng kir, ʻ qora kunlari” — yurtni mustamlaka balosiga yo liqtirgan keyingi noahil “xon ʻ zamonlari”dan so z ochib, bu ayanchli haqiqatdan xalqqa saboq bermoqchi bo ldi. ʻ ʻ Romanning ma no-mundarija doirasi nihoyatda keng. Unda xilma-xil insoniy ʼ 13 S.Mirzayev. XX asr o’zbek adabiyoti. T.: Yangi asar avlodi, 2005. 136-b 23 taqdirlar, ijtimoiy-siyosiy, ma naviy-axloqiy, oilaviy-ishqiy muammolar qalamgaʼ olingan. Biroq ular orasida yurtning taqdiri, mustaqilligi masalasi alohida ajralib turadi. Asarning bosh qahramonlari Otabek va Yusufbek hoji shu yurt istiqloli, farovonligi, osoyishtaligi yo liga hayotini, jonini tikkan fidoyi kishilar sanaladi. ʻ “O tkan kunlar” romani bamisoli ulkan va tiniq ko zgu, unda o zbek ʻ ʻ ʻ millatining muayyan tarixiy sharoit, vaziyatdagi turmushi, urf-odatlari, ruhiy- ma naviy dunyosi, bo y-basti, qiyofasi keng ko lamda aniq-ravshan tasvirlanadi. ʼ ʻ ʻ “O‘tkan kunlar”ni yozar ekanman, deydi Abdulla Qodiriy, doimo ko‘z o‘ngimda kitobxon ommamiz turar edi. Men bu kitobim bilan xalqimiz rag‘batini bir oz bo‘lsa ham yangilikka tortay, der edim… Modomiki, asar saviyasi o‘zimizga ma’lum shu xalq uchun yozilar ekan, yana bir muncha vaqt “so‘nggi priyom”lardan ko‘z yumib turish, oraliqda so‘nggi priyomni oz-oz qistira borish lozimdir. Na uchunkim, so‘nggi priyomda yozilgan she’r va nasrlarimiz bir tabaqagagina xos bo‘lib qola bergani da’vomizga dalildir. Romandagi Otabek va Kumushbibi o‘rtasidagi muhabbat qissasi roman syujetining asosini tashkil etadi. Biroq yozuvchi bu ishqiy sarguzashtni tasvirlash bilan kifoyalanib qolmaydi. Balki bu ikki yoshning sevgisini tasvirlash fonida o‘sha davr mamlakat hayotining tavsifnomasini yaratadi. Romandagi uchlik — oshiq, ma shuqa va ag yor, bir qarashda, an anaviy ʼ ʻ ʼ ishq dostonlarini ham eslatadi. Unda Otabek bilan Kumushning toza muhabbati, ishqiy kechinmalari, baxti va baxtsizligi juda zo r mahorat bilan ko rsatiladi. ʻ ʻ Asardagi juda kam insonlar qalbidan chuqur joy oladigan bir “durri bebaho” — ishq-muhabbat tuyg usiga doir inja tafsilotlar kitobxonni hayajonga soladi. Otabek ʻ bilan Kumushning saodatli onlaridan mahrum etgan fojiaviy sahnalar kishini chuqur o yga toldiradi. Muallif oshiqlarning ishqiy sarguzashtlari bahonasida muayyan ʻ tarixiy davrni — Turkistonning rus bosqini arafasidagi ahvoli, qora kunlarini ko z ʻ oldimizda gavdalantiradi. Ayni damda o lkaning tutqunlikka tushishining bosh ʻ sababi jaholat, qoloqlik va o zaro ichki nizolardir, degan fikrni g oyat ustalik bilan ʻ ʻ 24 asarning mazmun-mohiyatiga singdiradi 14 . “O‘tkan kunlar” romanining yana bir muhim fazilati shundaki, asarda milliy tarovat ufurib turadi. Bu xususiyat obrazlarning ichki va tashqi qiyofasida ham, peyzaj va syujet tasvirida ham yaqqol ko‘rinadi. Romanda ifodalangan milliy tarovat asar ta’sirliligini kuchaytirishga xizmat qiladi. Shuningdek, kitobxonga xalqimizning urf-odatlari, rasm-rusumlari, mehmon kutish, sovchi yuborish, to‘y qilish, qiz uzatish, kelish tushirish kabi marosimlariga oid juda ko‘p qiziqarli ma’lumotlar beradi 15 . Abdulla Qodiriy romanda o zbekning sokin oilaviy hayot tarzini ham, ʻ kundosh kelinlar orasidagi o zaro nizolar va ularning yechimini ham juda ishonarli, ʻ bag oyat mahorat bilan tasvirlaydi. Romandagi tasvirlarga ko ra, Yusufbek hoji agar ʻ ʻ ikki kelin o rtasida “so z chiqqanini goho eshitsa, ikkala kelinni o z oldiga chaqirib” ʻ ʻ ʻ nasihat qiladi. “Avvalo Kumushdan o pka qilib: “Oyim, har nima siz kattasiz, ʻ Zaynab yosh, kattadan kichikka shafqat lozim, mundog yaxshi emas!” degan ʻ gaplarni aytadi. So ngra Zaynabga nasihatlar berib, “keyin ikkisini duo qilib, ʻ birbiriga salom” berdiradi. Qaynona-kelin munosabatlari ham Yusufbek hojidek donodonishmand oila rahbari nazaridan chetda qolmaydi. Romandagi juda tabiiy obrazlardan biri bo lgan O zbek oyim bilan Yusufbek hoji, Mirzakarim qutidor ʻ ʻ bilan Oftob oyim munosabatlari ham butun salobati bilan kitobxon tasavvuriga muhrlanadi. O‘zbeklar turmushini, tarixini, tilini, urf-odatlarini yaxshi bilgan Abdulla Qodiriy ulardan o‘z asarlarida juda unumli va o‘rinli foydalandi. Adibdan qolgan muhtasham adabiy merosda o‘zbek adabiy tilining go‘zalligi, nafosati, tasvir va ifoda imkoniyatlari aynan amaliyotda o‘z aksini topdi. Kelajakavlodga “O‘tkan kunlar”dek mazmun va ma’noga boy asarlarni ularning qalbi-yu, ongiga singdira olsak, alardin ota-onaga tik qaramaydigan, do‘q-po‘pisa qilmaydigan Otabeklar, odob-axloqda barchaga namuna bo‘ladigan Kumushlar voyaga yetadi. 14 Jahon adabiyoti jurnali. 2013. 15 S.Mirzayev. XX asr o’zbek adabiyoti. T.: Yangi asar avlodi, 2005. 149-b 25 Qodiriy til va uslub masalasida ham yangilik yaratdi. U xalqona, sodda va ravon tilni adabiy me’yor darajasiga olib chiqib, badiiy asarning ta’sirchanligini oshirdi. Muallif tilidagi kinoya, hajv va nozik istehzo unsurlari orqali jamiyatdagi illatlar tanqid qilinib, o‘quvchini fikrlashga undaydi. 2.2. Qodiriy nasrining o‘ziga xos xususiyatlari Roman voqealari fonida hukmronlik qilayotgan siyosiy beqarorlik, mansab va hokimiyat uchun ayovsiz kurashlar xalq taqdirini soyada qoldirgan. Davlatni boshqarishi lozim bo‘lgan xon va amaldorlar shaxsiy manfaat, guruhbozlik va adovat girdobiga botib, jamiyat taqdiriga befarq bo‘lib qolgan. Qodiriy bu holatni keskin siyosiy hukmlar orqali emas, balki odamlar hayotiga singib ketgan adolatsizlik orqali ko‘rsatadi. Xon hokimiyatining zaifligi esa romanda butun bir davr fojiasining ramziga aylangan. Qaror qabul qilishda qat’iyatsizlik, adolat mezonining yo‘qolishi va amaldorlar ta’siriga berilish davlatni ichki va tashqi xavflar oldida ojiz holga keltiradi. Oddiy xalq esa bu siyosiy o‘yinlarning jim qurboniga aylanadi: ular soliqlar, zulm va huquqsizlik yukini ko‘tarar ekan, o‘z taqdirini o‘zgartirish imkonidan mahrum bo‘lib qoladi. Roman fonida sezilib turgan tashqi xavf — Rossiya imperiyasining yaqinlashuvi — ichki parokandalikning tarixiy oqibatiga ishora qiladi. Qodiriy shu orqali xalqni o‘tmish xatolarini unutmaslikka, milliy birlik va siyosiy ong zarurligini anglashga da’vat etadi. Xulosa qilib aytganda, “O‘tkan kunlar” romani siyosiy parokandalikning millat boshiga solgan fojeasini badiiy yuksaklikda ochib beruvchi asardir. Bu roman — o‘tmishga yozilgan badiiy hukm, kelajak uchun esa ogohlantiruvchi saboqdir. Qodiriyning o‘ziga xos uslubi keyingi nasr vakillari uchun maktab bo‘lib xizmat qildi. “O‘tkan kunlar”dagi voqelik XIX asrning o‘rtalaridagi O‘rta Osiyo hayotini aks ettiradi. Asarda turkistonliklarning kundalik turmushi, siyosiy beqarorlik, eski tuzumning illatlari, ma’rifatga intilish g‘oyalari katta badiiy kuch bilan tasvirlangan. Bu roman keyinchalik o‘zbek 26 romanchiligi uchun namuna, uslubiy dastur bo‘lib xizmat qildi. Asar nafaqat tarixiy roman, balki ijtimoiy-psixologik roman sifatida ham yuqori baholanadi. Abdulla Qodiriy nasriy merosi o‘zbek adabiyotida muhim burilish nuqtasini tashkil etadi. Nasrida XX asr boshlaridagi ijtimoiy, siyosiy va ma’naviy jarayonlar chuqur va realistik ruhda aks etgan. Yozuvchi asarlarida jamiyatdagi adolatsizlik, ijtimoiy ziddiyat, shaxsiy va milliy ozodlik masalalari, inson ruhiyatining murakkab jihatlari badiiy tasvir orqali keng yoritilgan. Qodiriy qahramonlari murakkab, psixologik jihatdan rivojlangan bo‘lib, ularning ichki kechinmalari va hayotiy qarorlarini batafsil tasvirlash orqali adabiy obrazning realistik va falsafiy o‘lchamini yaratadi. Nasrida milliy o‘zlik, erkinlik va ma’rifat g‘oyalari markaziy o‘rin tutadi. Qahramonlar orqali millatning ichki iztiroblari, turmush murakkabliklari va jamiyatdagi ijtimoiy tengsizliklar namoyon bo‘ladi. Qodiriy o‘z asarlarida o‘tmish va zamonaviylikni uyg‘unlashtirgan holda, o‘zbek milliy xarakterini badiiy jihatdan aniqlik bilan ochib beradi. Nasr uslubi soddalik va ta’sirchanlik bilan ajralib turadi, murakkab g‘oyalarni sodda, ravon va tushunarli tilda ifodalash orqali keng o‘quvchi auditoriyasiga yetkazadi. Qodiriy nasrida tarixiy voqealar, shaxsiy dramatik vaziyatlar va jamiyat hayotining turli qatlamlari o‘zaro bog‘liq holda tasvirlangan. Obrazlar tizimi qat’iy loyihalangan va badiiy uzviylik bilan ishlangan. Asarlarda ichki monologlar, psixologik tahlillar va tafsilotli tasvirlar yordamida inson ruhiyatining nozik jihatlari ochib berilgan. Shu bilan birga, Qodiriy asarlarida realizm va lirizm uyg‘unlashgan bo‘lib, badiiy tafakkurga chuqur falsafiy rang baxsh etadi. Nasrining mazmuni va g‘oyaviyligi o‘zbek adabiyoti tarixida yangi badiiy tafakkur shakllanishiga xizmat qilgan. Qodiriy nasri milliy adabiyotda realizmni mustahkamlash, psixologik obraz yaratish va jamiyatdagi ijtimoiy muammolarni ochib berish borasida ilg‘or tajriba sifatida namoyon bo‘ladi. Shu jihatdan uning nasriy merosi nafaqat adabiy, balki tarixiy va ijtimoiy ahamiyatga ham ega bo‘lib, bugungi kunda ham o‘rganish va tahlil qilish nuqtai nazaridan katta qiymat kasb etadi. 27 II bob yuzasidan xulosa Abdulla Qodiriy yangi o‘zbek adabiyotining shakllanishida beqiyos o‘rin egallagan ijodkor sifatida tanilgan. II bobda uning badiiy merosi, romanlari, hikoyalari, publitsistikasi va tarjimalari orqali adabiyotimizga olib kirgan yangilanishlar keng yoritiladi. Avvalo, Qodiriy o‘zbek adabiyotida realistik roman janriga asos solgan ijodkor sifatida tarixda qoldi. “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari o‘zbek prozasini yangi bosqichga ko‘tardi, millat taqdiri, jamiyatdagi ziddiyatlar, islohot zarurati kabi masalalarni badiiy talqin qilishda adib o‘z maktabini yaratdi. Qodiriy o‘z asarlarida tarixiylik va badiiylik uyg‘unligini ta’minlab, tarixiy voqealar bilan inson ruhiyatini, muhabbat, sadoqat, fidoiylik kabi tushunchalarni birlashtira oldi. Uning obrazlar tizimi milliy adabiyotda yangi tipdagi qahramonlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘ldi. Otabek, Kumush, Yusufbek hoji singari qahramonlar milliy ideal timsoliga aylandi. Qodiriyning publitsistik merosi ham yangi adabiy jarayon rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. U jamiyatdagi kamchiliklarni ochiq tanqid qildi, xalq ongini uyg‘otishga, milliy uyg‘onish g‘oyalarini targ‘ib etishga xizmat qildi. Uning satirik ruhdagi hikoya va maqolalari ijtimoiy fikrni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etdi. Adibning ijodi nafaqat XX asr boshlaridagi ma’naviy uyg‘onish jarayonida, balki bugungi adabiy tafakkur taraqqiyotida ham dolzarbligini yo‘qotmagan bebaho meros bo‘lib qolmoqda. 28 UMUMIY XULOSA Abdulla Qodiriy yangi o‘zbek adabiyotining shakllanishi va taraqqiyotida mislsiz o‘rin egallagan ulkan adibdir. Uning hayot yo‘li, ijodiy merosi, matbuotdagi faoliyati, modern adabiy jarayonni belgilab bergan badiiy izlanishlari o‘zbek adabiyotining butun bir davrini yangilanish sari yetakladi. Qodiriy nafaqat badiiy maktab, balki o‘zbek milliy ongining uyg‘onishiga xizmat qilgan ijtimoiy-madaniy hodisa sifatida tarixga kirdi. Abdulla Qodiriy ijodi yangi o‘zbek adabiyotida milliy realizmning shakllanishiga asos soldi . “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari orqali u realizmning o‘ziga xos o‘zbekcha tamoyillarini yaratdi. Bu asarlar milliy tarixning murakkab davrlarini badiiy talqin etib, o‘zbek xalqining ijtimoiy hayoti, ma’naviy iztiroblari, orzu-umidlari, baxt va fojealarini chuqur ifodaladi. Qodiriy birinchi bo‘lib o‘zbek romanchiligida millat taqdiri va shaxs fojiasini uyg‘unlashtirdi. Uning qahramonlari Otabek, Kumush kabi timsollar o‘zbek adabiyotida yangi bosh qahramon tipini shakllantirdi. Adib faoliyatining yana bir muhim jihati jadidchilik g‘oyalarining badiiy ifodasidir . Qodiriy jamiyatni isloh qilish, millatni uyg‘otish, ilm-ma’rifatni yoyish, eskicha fikrlash, qoloqlik, adolatsizliklarga qarshi tura oladigan ongli avlodni tarbiyalash fikrini o‘z asarlarida badiiy vositalar bilan teran ifoda etdi. Uning asarlari xalqni o‘zligini tanishga, tarixiy xotirani jonlantirishga undadi. Qodiriy ijodi yangi o‘zbek adabiyotining til va uslubiga ham yangilanish olib keldi . U xalqona, sodda, ravon, bir vaqtning o‘zida nafis va o‘tkir badiiy tilni yaratdi. Satrlaridagi jonlilik, tasviriy kuch, dialoglarning tabiiyligi o‘zbek adabiy tilining boyishiga xizmat qildi. Tabiat tasviri, shahar manzaralari, psixologik kechinmalar, ijtimoiy voqealar – bularning barchasi Qodiriy uslubining mustahkam unsurlariga aylandi. Abdulla Qodiriy shuningdek adabiy tanqid va publitsistika rivojiga ulkan hissa qo‘shdi . Matbuot organlarida faol ishtirok etib, xalq hayoti, jamiyatdagi tanazzul, maorif, yozuv-chizuv, madaniy islohotlar haqida maqolalar yozdi. U jamiyatdagi illatlarni satira orqali keskin tanqid qilib, badiiy publitsistikani yangi bosqichga ko‘tardi. Qodiriyning tarjimonlik faoliyati ham alohida e’tiborga molikdir. Asarlarni o‘zbekchaga tarjima qilish orqali 29 adabiyotimizni jahon madaniyati bilan yaqinlashtirdi, o‘zbek kitobxonining badiiy tafakkur doirasini kengaytirdi. Qodiriy ijodining eng og‘riqli, ammo tarixiy ahamiyatga ega sahifalaridan biri – qattag‘on yillaridir. 1926-yilda hibsga olinishi, 1937–1938-yillardagi ayovsiz ta’qiblarga olindi. Chunki u haqiqatni aytgan, millatning uyg‘onishini istagan, mustamlaka mafkurasiga bo‘ysunmagan edi. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy ilmiy adabiyotlar 1.“Mehrobdan chayon” romani. Navro‘z nashriyoti, Toshkent, 2019. 2.“O‘tkan kunlar” romani. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot. Toshkent, 1992. 3.Adilbaevna K. Z. (2019). Socio-psychological basis of modern poetry. Anglisticum: Journal of the Association-Institute for English Language and American Studies , 8(11), 37–42. 4.Aminova L. Turk yozuvchisi Yashar Kamol asarlarida badiiy mahorat masalalari,fil.fan.nom.ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya, 5.Bahromova G. Abdulla Qodiriy ijodi va milliy ruh. // Academic research in educational sciences. 6.Choriyeva M. Abdulla Qodiriyning "O‘tkan kunlar" romanidagi tabiat tasvirining tarjimadagi in’ikosi. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 7.Gulmurza K. (2021). Synonymy in Uzbek and Karakalpak phrases with the concept of “speech”. American Journal of Social and Humanitarian Research , 2(6), 98–103. 8.Hamidov X. “Badiiy asar tarjimasida tabiat tasvirining berilishi”, Tarjima masalalari(Ilmiy maqolalar to‘plami, 2012-yil 26-aprel) 75-77-b. 9.Hamidov X. “Badiiy asar tarjimasida tabiat tasvirining berilishi”, Tarjima masalalari(Ilmiy maqolalar to‘plami, 2012yil 26-aprel) 10.Ikromov A. “O‘tkan kunlar” romanida milliy tarovat. Proceedings of International Conference on Modern Science and Scientific Studies. – 147-151- B. 11.Karimov B. “Abdulla Qodiriy”.-T.: “Fan”.2006. 12.Mengliboevna B. S., Sherali M. (2021, October). The need to develop students’ professional competencies in teaching specific methods of teaching the Uzbek language. In Online-Conferences platform (pp. 131–132). 31 13.Qodiriy A. “O‘tkan kunlar”, Toshkent, G‘.G‘ulom nashr.,1992. 14.Quranboyeva N., Axmedova M., Satmuratova X. “Mehrobdan chayon” romanida davr va shaxs talqini. // international journal of recently scientific researcher's theory. T.:2003 II. Foydalanilgan internet saytlari 15. 16. www.Dissеrcаt.com 17.www.jadid.uz 18.www.ziyouz.com 32

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Abdulla Qodiriyning hayoti va ijodiy shakllanishi

1.1. Adibning hayoti, ma’naviy tarbiyasi va ijodga kirib kelishi

1.2. Qodiriy ijodining tarixiy-madaniy ahamiyati

I bob yuzasidan xulosa

II bob. Abdulla Qodiriyning asarlari va yangi o‘zbek adabiyotiga qo‘shgan hissasi

2.1. “O‘tkan kunlar” romani dunyo xalqlari nigohida romanning o‘zga tillarga o‘girilishi

2.2. Qodiriy nasrining o‘ziga xos xususiyatlari

II bob yuzasidan xulosa

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить