Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 68.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Yangi o‘zbek adabiyotida Abdulla Qodiriy ijodining o‘rni

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI “Tasdiqlayman” Kechki bo‘lim boshlig‘i _______ - “____”______2025-yil 60111400 – Filologiya va tillarni o’qitish; o‘zbek tili yo‘nalishi “Yangi o‘zbek adabiyotida Abdulla Qodiriy ijodining o‘rni” mavzusida yozgan KURS ISHI Ilmiy rahbar: “Himoyaga tavsiya etilsin” “O‘zbek tilshunosligi” kafedrasi mudiri p.f.d., prof. - “___” ____ 2025-yil ANDIJON – 2025 REJA I BOB. ABDULLA QODIRIY VA YANGI O‘ZBEK ADABIYOTI. 1.1. Abdulla Qodiriy hayoti va ijodiy faoliyati 1.2. "O‘tgan kunlar" va "Mehrobdan chayon" romanlarining o‘zbek adabiyotidagi ahamiyati 1.3. Yozuvchining uslubi va yangi adabiy yo‘nalishga ta’siri II BOB. ABDULLA QODIRIY IJODINING YANGI O‘ZBEK ADABIYOTIDAGI O‘RNI 2.1. Milliy uyg‘onish davrida adibning roli 2.2. Qodiriy qahramonlarining ma’naviy o‘ziga xosligi 2.3. Adib ijodining mustaqillik davri adabiyotiga ta’siri XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 2 YANGI O‘ZBEK ADABIYOTIDA ABDULLA QODIRIY IJODINING O‘RNI I bob. Abdulla qodiriy va yangi o‘zbek adabiyoti 1.1 Abdulla Qodiriy hayoti va ijodiy faoliyati O‘zbek adabiyoti tarixida milliy uyg‘onish davrining muhim ahamiyati bo‘lib, bu davrda Abdulla Qodiriy kabi ulkan adiblar tomonidan qo‘yilgan badiiy va ma’naviy asoslar yangi adabiy yo‘nalishlarni shakllantirdi. Abdulla Qodiriy, o‘zining “O‘tgan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari orqali, o‘zbek romanchiligini zamonaviy bosqichga olib chiqdi va yangi davr adabiyotiga asos soldi. Ushbu kurs ishida Abdulla Qodiriyning hayoti, ijodi va uning o‘zbek adabiyotidagi o‘rni tahlil qilinadi.[1,12] Abdulla Qodiriy 1894-yil 10-aprelda Toshkent shahrida dunyoga kelgan. U o‘z davrining ziyoli muhiti va ma’naviy an’analarida shakllangan. Qodiriy yoshlik chog‘ida eski maktab va madrasada ta’lim olgan bo‘lsa-da, zamonaviy bilim olishga ham intildi. Abdulla Qodiriy 20-asrning eng nufuzli o zbek adiblaridan biri ʻ edi. Uning birinchi to liq metrajli “O tkan kunlar” romani zamonaviy o zbek ʻ ʻ ʻ adabiyoti durdonalaridan biri sanaladi. Bu mehrli, dilkash va ehtirosli muhabbat ertagi millionlab qalblarni zabt etib, muallif nasrining go‘zalligi, ulug‘vorligi bilan o‘quvchilarni o‘ziga rom etdi. U o‘zining ilk she’rlarini 1912-yilda nashr eta boshlagan, biroq Qodiriy o‘zbek adabiyotiga romanchi sifatida eng muhim hissasini qo‘shgan. Adibning ilk ijodiy qadamlarida hajviy hikoyalari katta o‘rin tutadi. Ammo uning eng muhim asarlari – “O‘tgan kunlar” (1926) va “Mehrobdan chayon” (1929) romanlari – o‘zbek adabiyotida yangi romanchilik maktabini yaratdi. Ularning badiiy talqini va mavzusi yangi o‘zbek adabiyotining rivojida muhim rol o‘ynadi. [8,50] Abdulla Qodiriy (asosiy taxalluslari: Qodiriy, Julqunboy) (1894.4.10- Toshkent-1938.10.4) – XX-asr yangi o zbek adabiyotining ulkan namoyandasi, ʻ 3 o zbek romanchiligining asoschisi; 20-yillardagi muhim ijtimoiy-madaniy ʻ jarayonlarning faol ishtirokchisi. Bog bon oilasida tug ilgan. Otasi Qodirbobo ʻ ʻ (1820—1924) xon, beklar qo lida sarbozlik qilgan, rus bosqini paytida (1865) ʻ Toshkent mudofaasida qatnashgan.[8] Otasi boshidan o tgan sarguzashtlar Abdulla ʻ Qodiriyning qator asarlari, xususan tarixiy romanlarining yuzaga kelishida muhim rol o ynagan. Abdulla Qodiriy musulmon maktabida (1904–1906), rus-tuzem ʻ maktabida (1908–12), Abulqosim shayx madrasasida (1916–17) ta lim oldi; ʼ Moskvadagi adabiyot kursida (1925-26) o qidi. Yoshligidanoq qadimgi Sharq ʻ madaniyati va adabiyoti ruhida tarbiya topgan; arab, fors va rus tillarini o rgangan. ʻ Jahon adabiyotini ixlos bilan mutolaa qilgan. Abdulla Qodiriyning ulkan merosi haligacha kitobxonlar qalbidan joy olmoqda.[2] Abdulla Qodiriy ijodiy faoliyatining boshlanishi 1910-yillarning o rtalariga ʻ to g ri keladi. „Sadoi Turkiston“ gazetasining 1914-yil 1-aprel sonida Abdulla ʻ ʻ Qodiriy imzosi bilan „Yangi masjid va maktab“ sarlavhali xabar bosiladi. Bu bo lajak adibning matbuotdagi dastlabki chiqishi edi. Oradan ko p o tmay, uning ʻ ʻ ʻ „To y“, „Ahvolimiz“, „Millatimga“, „Fikr aylagil“ kabi she rlari, „Baxtsiz kuyov“ ʻ ʼ dramasi, „Juvonboz“ hikoyasi chop etiladi (1914—1915). Abdulla Qodiriy ijodining dastlabki namunalari bo lgan bu asarlar millatparvarlik, ma rifatparvarlik ʻ ʼ ruhida yozilgan bo lib, jadidchilik g oyalari bilan sug orilgandir. Muallif unda ʻ ʻ ʻ xalqning zabun holatidan kuyib so zlaydi, millatni uyg onishga da vat etadi, ʻ ʻ ʼ fikrlashga chorlaydi. Abdulla Qodiriyning „Uloqda“ hikoyasi (1916) avvalgi asarlari bilan tenglashtirib bo lmaydigan darajada yuqori bo lib, XX-asr tongidagi ʻ ʻ o zbek realistik adabiyotining cho qqisi, realistik hikoyaning eng yaxshi namunasi ʻ ʻ hisoblanadi. Abdulla Qodiriyning 1917-yil Oktabr to ntarishidan keyingi faoliyati asosan ʻ matbuot bilan bog langan. Uning 1919—1925-yillar oralig ida yozgan maqolalari ʻ ʻ soni 300 atrofida. Abdulla Qodiriyning publitsistik chiqishlari avvalo o sha ʻ davrning tarixiy hujjati, zamonasining solnomasi. 20-yillar o rtalarida yozilgan ʻ „Kalvak Mahzumning xotira daftaridan“, „Toshpo lat tajang nima deydir?“ satirik ʻ 4 hikoyalar turkumida yozuvchi kulgusi „xarakter kulgusi“ darajasiga ko tarildi. ʻ Muallif bunda hayotdagi, odamlar tabiatidagi muayyan salbiy hodisalarni sof mafkuraviy nuqtai nazardan turib, nuqul biryoqlama qoralash, fosh etish yo lidan ʻ bormay, xarakter va hodisalarni xolis turib, murakkabligi, ziddiyatlari bilan ko rsatishga jazm etadi.[3] ʻ U o zining “O tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” nomli ikkita tarixiy ʻ ʻ romani bilan mashhur. Qodiriy arab, fors va rus tillarini yaxshi bilgan, Nikolay Gogol va Anton Chexovn ing adabiy asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilgan.Yozuvchining ilk ijodi 1913-1914 yillarda boshlangan, dastlab u shoir sifatida qalam tebratgan. Uning “Ahvolimiz”, “Millatimma”, “To‘y”, “Fikr ailagil” kabi she’rlari “Sadoi Turkiston” gazetasi va “Oina” jurnalida (1914-1915) chop etilgan. A.Qodiriy bu she’rlarida o‘z vatandoshlarini jaholat va xurofotga qarshi kurashga chaqirib, ma’rifatparvar shoir sifatida namoyon bo‘ldi. Shu yillarda u “Baxtsiz kuyov”, “Hech kim bilmaydi” (1915) kabi pyesalarni ham yozgan. Uning “Juvonboz”, “Uloqda” (1916) kabi hikoyalarida o‘z xalqini savodli, bilimli, madaniyatli, erkin ko‘rish istagi seziladi. Adib o‘zining ilk asarlarini turli taxalluslar bilan nashr ettirgan. Ana shunday laqablardan biri va xalq orasida mashhuri Julqunboy. 1924-yilda Abdulla Qodiriy Moskvaga borib, Jurnalistlar institutida tahsil oladi. Moskvadan qaytgach, “Mushtum” jurnalida mustaqil muxbir bo‘lib ishlay boshladi. Uning "Tosh toj nima deydi?" va “Kalvak mahzum xotirasidan” turkumidagi hajviy hikoyalar ilk bor shu jurnalda chop etilgan. 1917-191-yillarda Abdulla Qodiriy “O‘tkan kunlar” romani uchun material to‘play boshladi. 1922- yilda “Inqilob” jurnalida birinchi o‘zbek romanining birinchi boblari bosiladi. 1925- 1926-yillarda “O‘tkan kunlar” uch qismdan iborat kitob holida nashr etilgan. 1928-yilda yozuvchining ikkinchi tarixiy romani – “Mehrobdan chayon” nashr etildi. Yozuvchi ikkala tarixiy romanida ham xalqning milliy mustamlaka zulmidan ozod bo‘lish umidini ifodalaydi. Abdulla Qodiriy 1934 yilga kelib qishloq hayoti mavzusiga bag ishlangan “Obid ketmon” qissasini yozadi. ʻ 5 Gogolning “Uylanish” komediyasini, G‘arb adiblarining qator hajviy hikoyalarini ham o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Abdulla Qodiriy Amir Umarxon va namoz o‘g‘risi davri haqida romanlar yaratishni orzu qilgan. Ammo avtoritar tuzum bu orzularning amalga oshishiga imkon bermadi. 1926-yilda Abdulla Qodiriy “Mushtum”da e’lon qilingan “Ijtimoiy jumlalar” maqolasi tufayli qisqa muddatga qamaldi. 1937-yil 31-dekabrda ikkinchi marta “xalq dushmani” sifatida qamalgan, 1938-yil 4-oktabrda Toshkentda otib tashlangan. Qodiriyning fojiali o‘limidan so‘ng uning “O‘tkan kunlar” romani keyingi yillar davomida ta’qiqlangan va romanni uyda saqlagan odamlar politsiya tomonidan so‘roqqa tutilishi yoki hibsga olinishi xavfi ostida qolgan. Sevgi, sadoqat, rashk, xiyonat - “O‘tkan kunlar” - bu epik nisbatlar haqidagi ertak, o‘z davrining ijtimoiy cheklovlari tuzog'iga tushib qolgan ikki yosh oshiqning hikoyasi. 1800-yillarning o rtalarida Markaziy Osiyoda bo lib o tganʻ ʻ ʻ voqealar bizni qadimiy Ipak yo lining ekzotik shaharlari, go zal qishloqlari va ʻ ʻ bepoyon dashtlari bo ylab qiziqarli sayohatga olib boradi. Bizning hamrohlarimiz ʻ savdogarlar va hazil-mutoyibalar, qo‘rqinchli qahramonlar va dahshatli yovuzlar, oshiq qizlar va jozibali go‘zallardir. Qodiriy o‘zining lirik nasri va betakror hazili bilan bu obrazlarning barchasini deyarli nazokat bilan jonlantiradi. Shunga qaramay, u ba'zi noqulay muammolarni ko'tarishdan tortinmaydi - masalan, ayollarning roli yoki farzandlik burchi tushunchasi - bu oxir-oqibat uning Romeo va Julettasi boshiga tushgan fojiaga hissa qo'shadi. O‘zbek tilida yozilgan birinchi to‘liq metrajli roman sifatida e’tirof etilgan “O‘tgan kunlar” 1920-yillardagi kabi bugun ham o‘rinli, chunki unda tadqiq etilgan azaliy qadriyatlar har bir yosh va avlodda aks-sado beradi.“O‘tgan kunlar”da Qodiriyning lirik nasrida shaxsiy fikrlash, tarixiy voqealar, O‘zbekistonning maftunkor go‘zalligi haqidagi ertaklar to‘qilgan. Uning so‘zlari qahramonlar, manzaralar va his-tuyg‘ularning yorqin portretlarini chizib, kitob yopilgandan keyin uzoq vaqt davomida aks-sado 6 beradigan xotiralar gobelenini yaratadi. Qodiriy qalamiga mansub she’riy ta’riflarni insoniy holatga oid o‘tkir mushohadalar bilan bemalol uyg‘unlashtirgani uning til mahoratidan dalolatdir. “O‘tkan kunlar”ning eng hayratlanarli jihatlaridan biri uning sahifalarida chuqur hikmat borligidir. Qodiriyning hayot, ishq, vaqt o‘tishi haqidagi mushohadalari o‘quvchida doimiy taassurot qoldiradi. U insoniy munosabatlarning murakkab tomonlarini nozik tadqiq qiladi, sevgining mo‘rtligini, sog‘inchning achchiq-shirin tabiatini ochib beradi. U o‘z so‘zlari orqali bugungi kunimizni shakllantirish va kelajagimizni yoritish uchun xotiralar kuchini eslatadi. "O'tgan kunlar"dan quyidagi iqtibos kitobning chuqur hissiy rezonansini qamrab oladi: "O'tmish - bizning qalbimizdagi muqaddas makon bo'lib, u erda kulgi va ko'z yoshlar aks-sadolari yashaydi, biz kim bo'lganimizni, kim ekanligimizni va kim bo'lishimiz mumkinligini eslatadi". “O‘tgan kunlar” kitobxonlarning turli qatlamlarida aks-sado beradigan abadiy xazinadir. Qodiriyning lirik tili, teran mulohazalari, insoniy tuyg‘ularning nozik tasviri bu kitobni unutilmas o‘qishga aylantiradi. U adabiyotning inson ruhiyatining mohiyatini qamrab olish va umumiy hayotimiz murakkabligi ichida topilgan go'zallikni yoritib berish qudratini eslatuvchi bo'lib xizmat qiladi. Bu betakror adib ikki asr ijtimoiy, siyosiy va ma’naviy iztiroblarning mukammal ziddiyatli va notinch davr ostonasida shakllandi. Albatta, bu davrlar uning ijodida ziddiyatli, ijtimoiy va hayotiy taassurotlardan xoli bo‘lmagan salmoqli iz va dunyoqarash qoldirdi. Umuman, Abdulla Qodiriyning adabiy izlanishlarini doimiy yuksalishlar, hayratlanarli ijodiy siljishlar belgilab beradi. Abdulla Qodiriyning tarixiy mavzuga bo‘lgan ishtiyoqi uning o‘z xalqining o‘tmishini anglashga intilishi, sabr-toqati, mehnatsevarligi, xalqning ozodlik va istiqlol yo‘lidagi qahramona kurashi bilan izohlanadi. 1961-yilda rus tilida nashr etilgan “Mehrobdan chayon” romanining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri shundaki, yozuvchi o‘zbek xalqi hayoti va tarixini, davr ranglarini, xarakterini yorqin va samimiy ifodalay olgan. Abdulla Qodiriy bu romanni ochishda o‘zbek tarixiy romaniga poydevor qo‘yadi. 7 Yozuvchi o‘zining “Mehrobdan chayon” romanida realistik yo‘nalish an’analarini sezilarli boyitdi, personajlarning psixologik shakliga muhim hissa qo‘shdi, insonning ichki dunyosini ifodalashning yangi usullarini ochib berdi, xarakter o‘zgarishlarini ko‘rsatdi. Abdulla Qodiriy feodal tuzumdagi xalq hayotining o‘ziga xos mazmun-mohiyatini ochib berishga harakat qildi, hukmdorlar, ma’naviyat ustozlarining xatti-harakatlari va xarakterini ko‘rsatadi. Ulug‘ insonlar va ularning asarlarini to‘liq anglab bo‘lmaydi, xuddi gavharlardagidek. Qancha vaqt o‘tmasin, bunday asarlar qanchalik o‘rganilmasin ularning yangi qirralari ochiladi. Abdulla Qodiriy ana shunday buyuk siymolardan biridir. “O‘tkan kunlar” o‘zbek roman janriga asos solgan. Nemis tadqiqotchisi Moris Shreder "Roman tajribasizlik dan tajribaga, sarobdan o‘tishning qiyinchiliklarini tasvirlaydi." deb e’tirof etgan. Shu asari bilan Abdulla Qodiriy o‘zbek romanchiligiga ulkan hissa qo‘shgan, desak adashmagan bo‘lamiz. 1.2 “O‘tgan kunlar” va “Mehrobdan chayon”ning o‘zbek adabiyotidagi ahamiyati “O‘tgan kunlar” o‘zbek adabiyotidagi ilk tarixiy-romantik roman sifatida tanilgan. Ushbu asarda Qodiriy o‘z davri jamiyatining muhim masalalarini badiiy yoritib, milliy o‘zlik va qadriyatlar muammolarini ko‘taradi.[6,25] Abdulla Qodiriy sho ro hokimiyatining dastlabki yillarida qizg in jurnalistik ʻ ʻ faoliyati bilan barobar o zbek adabiyotidagi birinchi roman – „O tkan kunlar“ni ʻ ʻ yaratdi (1919—1920). Romandan boblar 1922-yil „Inqilob“ jurnalida e lon etildi. ʼ 1924—1926-yillari har bir bo limi alohida-alohida kitob holida bosildi. „O tkan ʻ ʻ kunlar“ yaratilgan davr o zbek xalqi uchun millatning erki, ozodligi, mustaqilligi, ʻ jahondagi o rni masalasi hayot-mamot ahamiyatiga molik edi. Abdulla Qodiriy ʻ mintaqamiz taraqqiyparvar ziyolilari safida turib ona yurtning, millatning taqdiri ustida astoydil qayg urdi, o zicha najot yo lini izladi. Avvaliga u bolsheviklarning ʻ ʻ ʻ yolg on va dalariga ishondi, ammo adib bu va dalar qog ozda qolib ketayotganini, ʻ ʼ ʼ ʻ yovuz mustamlaka siyosati mohiyat-e tibori bilan o zgarmay qolayotganini, ʼ ʻ 8 munofiqona tus olayotganini, el orasida buzg unchilik, fitna, sinfiy-mafkuraviy ʻ adovat avj oldirilib, birodarkushlik urushi boshlanib ketganligini, sho rlik xalq bu ʻ qonli siyosatning qurboni bo layotganini o z ko zi bilan ko rdi. Ayniqsa, Qo qon ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ muxtoriyatining tor-mor etilishi ko pgina hur fikrli ziyolilar qatori Abdulla ʻ Qodiriyning qalbini larzaga soldi. Adib „O tkan kunlar“ romani orqali xalqning ʻ milliy ongini uyg otmoqchi bo ldi, „tariximizning eng kir, qora kunlari“ – yurtni ʻ ʻ mustamlaka balosiga giriftor etgan keyingi „xon zamonlari“ – XIX-asr o rtasidagi ʻ mudhish tarixiy jarayonlar haqida so z ochib, bu ayanchli haqiqatdan xalqqa saboq ʻ bermoqchi bo ldi.[5] ʻ Quyida Abdulla Qodiriy qalamiga mansub “O‘tgan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlariga keng va batafsil sharh beraman. Har bir asar alohida tahlil qilinib, ularning mavzusi, g‘oyasi, obrazlar tahlili hamda badiiy xususiyatlari batafsil bayon qilinadi. Ushbu sharhni kengaytirib, kerak bo‘lsa, reja asosida 6 betlik ishga aylantirish mumkin. “O‘tgan kunlar” romani 1. Mavzu va mazmun. “O‘tgan kunlar” (1926) o‘zbek adabiyotida birinchi badiiy roman sifatida alohida o‘rin tutadi. Asar o‘z davrining ijtimoiy muammolarini yorqin yoritadi. Roman ikki yoshning – Otabek va Kumushning sof muhabbat hikoyasi orqali feodal tuzum va ijtimoiy adolatsizlikni fosh qiladi. Bunda Qodiriy o‘sha davr jamiyatining ijtimoiy tuzilishini, urf-odatlarini va inson huquqlari bilan bog‘liq masalalarni teran tasvirlagan. 2. G‘oya va maqsad. Asarning bosh g‘oyasi – muhabbat va insoniy fazilatlarni ulug‘lashdir. Qodiriy Otabek va Kumush obrazlari orqali insonlar o‘rtasidagi mehr- muhabbat, samimiyat va sadoqatni tasvirlagan. Biroq ularning muhabbati zamonning qattiq urf-odatlari va insonlarning ayanchli xato qarorlari tufayli fojia bilan yakunlanadi. Shunday qilib, asar insoniyatning eski, adolatsiz tuzumlar qurboni bo‘lishini ko‘rsatib beradi. 9 3. Obrazlar tahlili. Otabek – Asarning bosh qahramoni bo‘lib, u boy oilaning o‘qimishli va aqlli vakili. Otabekning shaxsiyati orqali yozuvchi ideal erkak qiyofasini yaratgan. U sadoqatli, jasur va muhabbatiga sodiq qahramon sifatida namoyon bo‘ladi. Kumush – Asarning yana bir markaziy obrazi bo‘lib, u go‘zallik va kamtarlik timsoli. Kumushning fojiali taqdiri asar voqealarining kulminatsiyasiga aylanadi. Yusufbek hoji – Otabekning otasi. U donishmand, o‘ziga xos qarashlari bilan ajralib turadigan obraz bo‘lib, eski va yangi tuzum o‘rtasidagi qarama-qarshilikni ramziy ma’noda ifodalaydi. O‘zbek va Qo‘qon xonligi vakillari – Bu obrazlar orqali Qodiriy xalqning feodal tuzum davridagi azob-uqubatlarini aks ettirgan. 4. Badiiy xususiyatlar. Roman tilining ravonligi va xalqona bo‘lishi asarning o‘qilishi oson bo‘lishini ta’minlaydi. Voqealar rivoji dramatizmga boy bo‘lib, kitobxonni hayajonda ushlaydi. Dialoglarning jonliligi va realistik tasvir usuli asarning badiiy qiymatini oshiradi. “Mehrobdan chayon” romani 1. Mavzu va mazmun. “Mehrobdan chayon” (1929) romani o‘zining qiziqarli syujeti va o‘tkir ijtimoiy mavzusi bilan ajralib turadi. Asar o‘z davrining qoloq va adolatsiz jamiyatini tanqid qiladi. Unda odamlarning ilmsizlik va aqidaparastlik tufayli qanday qilib fojialarga olib keladigan xatolarga yo‘l qo‘yishlari tasvirlangan. Roman voqealari asosan Abdulla va Ra’no o‘rtasidagi fojiali muhabbat hikoyasiga asoslangan. 2. G‘oya va maqsad. Romanning bosh g‘oyasi – insonlarning ma’rifat va bilimga intilishi zarurligini ko‘rsatishdir. Qodiriy bu asar orqali aqidaparastlik, ma’rifatsizlik va ayollarga nisbatan adolatsiz munosabatlarni tanqid qiladi. 3. Obrazlar tahlili. Abdulla – Yozuvchi Abdulla obrazida bilimli, jasur va sevgan insoni uchun kurashuvchi yigitni tasvirlagan. Abdulla zamonaviy dunyoqarashning timsoli bo‘lib, eski aqidalarga qarshi kurashadi. 10 Ra’no – Asardagi bosh ayol obrazi bo‘lib, u zamonaviylik va erkinlik tarafdori. Ra’no o‘zining kuchli shaxsiyati bilan ajralib turadi, biroq jamiyatning qattiq qoidalari uni azobga soladi. Jahongir domla – Qodiriy bu obrazi orqali o‘sha davrning qoloq, dinni suiste’mol qiluvchi shaxslarini tanqid qiladi. 4. Badiiy xususiyatlar. Roman voqealarida ruhiy kechinmalar chuqur ochib berilgan. Qodiriy o‘ziga xos sarkazm va tanqidiy uslub orqali o‘quvchini o‘ylashga majbur qiladi. Asarda dramatik voqealar tasviri va qarama-qarshiliklar orqali realistik manzara yaratilgan. Abdulla Qodiriy ijodining ikki durdona asari – “O‘tgan kunlar” va “Mehrobdan chayon” o‘zbek adabiyotining rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Ushbu romanlar milliy uyg‘onish davrining ijtimoiy, siyosiy va ma’naviy muammolarini yoritib, xalqning o‘zligini anglashiga va adolat uchun kurashga undagan. Qodiriy bu asarlar orqali o‘zbek xalqining ma’rifiy uyg‘onishiga ulkan hissa qo‘shdi. “Mehrobdan chayon” esa jamiyatdagi illatlar va korrupsiya muammolarini ochib beruvchi satirik romandir. Abdulla Qodiriy bu asar orqali o‘z zamonasining ijtimoiy muammolariga keskin tanqidiy munosabat bildirgan.[7,42] Abdulla Qodiriy ikkinchi yirik asari „Mehrobdan chayon“ni 1928-yil fevralda yozib tugatdi. Roman 1929-yil Samarqandda bosilib chiqdi. Garchi bu roman mavzui ham XIX adabiyot hodisalar i – „xon zamonlar i“ davrida gi o zboshimchaliklarni ko rsatishga qaratilgan bo lsada, unda roman yozilgan davrʻ ʻ ʻ ruhi kuchli. Asarni „Mehrobdan chayon“ deb atash, ziyoli ulamolarni qahramon qilib tanlashdan murod muqaddas dargoh – sajdagohdan chiqqan, o sha dargohga ʻ nomunosib munofiq, qallob, tuban kimsalarga, hasadgo y, e tiqodsiz kishilarga ʻ ʼ ishoradir. Romanda Anvar bilan Ra noning sevgi sarguzashti, qalb nazokati ʼ shoirona tarannum etilgan. Maktabdor Solih mahdumning yumoristik obrazi 11 adabiyotshunoslikda yozuvchining jiddiy yutug i, kashfiyoti sifatida e tirof ʻ ʼ qilingan. Garchi „Mehrobdan chayon“da davr zug umi muayyan darajada sezilsa ham, ʻ adibda goho tarafkashlik mayllari ko rinsada, amalda realizm mavqeida turgan, ʻ tarixiy haqiqatni mumkin qadar haqqoniy ifodalashga intilgan. Yozuvchining „Mehrobdan chayon“dagi realistik mahorati Solih maxdum obrazida juda yorqin namoyon bo lgan. Romanda muallif yengil hazil-mutoyiba, kulgi-yumor, piching, ʻ kinoya-kesatiq, hajv orqali maxdum tabiatiga xos „maqtab bo lmaydigan“ ʻ xususiyatlarni batafsil ko rsatadi. Bunday xususiyatlarning ichki va tashqi ijtimoiy ʻ ildizlarini ham ochadi. Ayni paytda mahdumning „hamma nuqsonlarini yuvib ketarlik“ fazilatini ham ta kidlaydi: „nima bo lganda ham maxdum o z ʼ ʻ ʻ zamonasining eng oldingi domlalaridan, Qo qon aksariyatining savodxon ʻ bo lishlariga sababchi ustozlardan“. Romandagi Anvar bilan Ra no obrazlari, bir ʻ ʼ qarashda, romantik qahramonlarday taassurot beradi. Barkamollik – aql-zakovat, do stga, sevgiga sadoqat, erk, adolat yo lidagi shijoat bobida ular afsona, doston ʻ ʻ qahramonlarini eslatadilar. Ishqiy mulohazalar bobida bu ikki yosh juda erkin, oralaridagi gap-so zlar bir qadar kitobiy, shoirona… Masalaga sinchiklab qaralsa, ʻ Anvar va Ra nodagi favqulodda, kitobiy tuyulgan xislatlar, ularning „g ayritabiiy“ ʼ ʻ xatti-harakatlari mantiqan va ruhiy jihatdan asoslangan. Ular maktab ko rgan, ʻ yaxshi tarbiya, chuqur bilim olgan, Sharqning yuksak madaniyati, gumanistik g oyalarini o zlari uchun chin e tiqod, bosh maqsad qilib olgan odamlardir. Adib ʻ ʻ ʼ asar personajlari qismati bilan bog liq holda muhim tarixiy hodisalar, shaxslar, ʻ sarguzashtlar haqida ham ma lumot beradi. Solih maxdumning kechmishi, ota- ʼ bobolari qismati bahonasida keltirilgan Amir Umarxonning kanizi to g risidagi ʻ ʻ hikoya, haq ishlari uchun jabr ko rgan Sayidxon, mulla ʻ Siddiq va Mo minjonlarning achchiq qismati, Xudoyorxon tarixi to g risidagi ma lumotlar, ʻ ʻ ʻ ʼ Og acha oyim sarguzashtlari, xon harami, xotinlari, o rdadagi qullar haqidagi aniq ʻ ʻ ma lumotlar asarda salmoqli o rin tutadi. Ular bilan tanishganda hujjatli-tarixiy, ʼ ʻ publitsistik asar o qiyotganday bo lasiz. Yozuvchi ba zan qahramonlari tabiatini, ʻ ʻ ʼ 12 xususan haramdagi qizlar fojiasini hazil-mutoyiba, o yin-kulgi orqali ochib beradi.ʻ Ammo bu kulgili bo lib tuyulgan hodisalar zamirida jiddiy insoniy drama va ʻ shafqatsiz haqiqat yotadi. Xullas, „Mehrobdan chayon“ hayot haqiqatini „orttirmay va kamitmay“ o z holicha jamiki qirralari, tovlanishlari bilan gavdalantirgan, ʻ xarakterlar olamini, ruhiyatini o ziga xos ohanglar, bo yoqlar vositasida kashf etib ʻ ʻ bergan o xshashi yo q badiiy obidadir.[7,42] ʻ ʻ 1.3 Yozuvchining uslubi va yangi adabiy yo‘nalishga ta’siri Abdulla Qodiriy o‘z asarlarida badiiy obrazlar orqali o‘zbek xalqining tarixiy tajribasi va milliy ruhiyatini ifodalashda o‘ziga xos uslub yaratdi. Uning asarlaridagi dialoglar, milliy ramzlar va badiiy mahorat yangi o‘zbek adabiyotining asosiy yo‘nalishlarini belgiladi. Abdulla Qodiriy zukko tilshunos, zabardast tarjimon sifatida ham katta ishlar qildi. U tatar fizik olimi Abdulla Shunosiyning „Fizika“ (1928), Gogolning „Uylanish“ (1935), Anton Chexovning „Olchazor“ (1936) asarlarini o zbekchaga ʻ tarjima qildi. Qozonda bosilgan „To la ruscha-o zbekcha lug at“ni (1934) tuzishda ʻ ʻ ʻ ishtirok etgan. Abdulla Qodiriy asarlari, ayniqsa romanlari, jahon miqyosida tez tarqaldi. „O tkan kunlar“ ozarbayjon tilida 1928-yilda, „Mehrobdan chayon“ tojik ʻ tilida 1935-yilda, „Obid ketmon“ rus tilida 1935-yilda nashr etildi. Shundan buyon bu asarlar rus, qozoq, uyg ur, tatar, arab, italyan, ingliz, nemis va boshqa tillarda ʻ qayta-qayta nashr etilib kelayotir. Yozuvchi birinchi navbatda eng ko'p to'qnashadigan mavzu bu "insonning ichki tabiati" hisoblanadi. Shu bilan birga yozuvchi kishilarni o'zlari qanday bo'lsa, shunday tasvirlash kerak, birinchi navbatda har bir harakatning motiv sababi va ayniqsa barcha odamlarga xos bo'lgan undovlar bilan qiziqishini ta'kidlash lozim. Abdulla Qodiriyning fikricha barcha tabaqadagi odamlar bir xil, yuqori tabaqa vakillari "o'z harakatlarining asl sabablarini konventsiya, yolg'on, 13 ikkiyuzlamachilik va da'vogarlik bilan yashirishni bilishlari" bilan farqlanadi. Yozuvchining e'tibori butun inson tabiatiga xos bo'lgan, lekin ma'lum ijtimoiy qatlamlar va shaxslarga xos bo'lgan turli xil shakllarda namoyon bo'ladigan narsalarga qaratilgan. O'zbek adabiyoti milliy asarlar, jumladan o'zbek romanlarini o'z ichiga olgan to'plamdir. O'zbek romanchiligi eng yaxshi an'analarni o'zida mujassam etgan va zamon bilan hamnafas rivojlanib bormoqda. O'zbek romanlari ham boshqa millat vakillari singari o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lganini ulug' adib Abulia Qodiriyning ikki romanining qiyosiy tavsifi ham tasdiqlaydi. Ishonch bilan aytish mumkinki, Abdulla Qodiriyning navbatdagi "Mehrobdan chayon" romani "O'tgan kunlar" romanining tarixiy va mantiqiy davomi bo'lib xizmat qiladi, unda ijtimoiy-madaniy hayotning turmushi, urf-odatlari, xon davri aks ettirilgan. Albatta, badiiy adabiyotda o'sha davr madaniy, adabiy-estetik tafakkurining, ijtimoiy-iqtisodiy, g'oyaviy-siyosiy jazosining ta'siri juda katta. Bu ta'sir "Mehrobdan chayon" romanining badiiy-g'oyaviy tuzilishida, ayniqsa, sinfiy xarakterda yaqqol seziladi. Roman muallifi ma'lum darajada o'sha davr sinfming dogmalariga moyil, ammo bu romanda uning sun'iy tasavvuri emas, balki tarixning bir qismi sifatida ko'rsatilgan. Shu bilan birga, u umuminsoniy tushunchalar va tarbiya me'yorlarini boshqaradi. Jamiyatning sinf va qatlamlariga nisbatan bunday munosabat o'n to'qqizinchi asr jahon romanizmining yirik namoyandalari (Honor de Balzak, Emilya Zola, Lev Nikolayevich Tolstoy, Fyodor Dostoyevskiy)larning epik asarlarida juda yaqqol ifodalangan. "O'tgan kunlar" romanidan keyin "Mehrobdan chayon" romani romanizmning yangi milliy maktabi bo'lib, unda faqat o'zbeklarga xos badiiy odat paydo bo'ldi. Bu badiiy tamoyil birinchi milliy romanda juda muvaffaqiyatli qo'llanilgan. Ijobiy va salbiy obrazlar yaratish uchun muallif Sharq adabiy-badiiy an'analarini, ularning tajribasini o'rganib, ularni romanning buyuk epik obrazlari tarkibiga 14 kiritgan. Buni Abdulla Qodiriyning sanab o'tilgan ikki tarixiy romanini qiyoslashda ham ko'rish mumkin. "Mehrobdan chayon" va "O'tgan kunlar" (Anvar, Ra'no, Otabek, Kumush) romanlarining bosh qahramonlari bir-biriga juda o'xshash. Ular hatto deyarli bir xil ko'rinishga ega. Bunday o'xshashlik ichki dunyoda (xarakter, ma'naviyat, psixologiya) ham kuzatiladi. Ular Otabek aytganidek, har tomonlama komil inson namunasidir. Yozuvchi "Mehrobdan chayon", "O'tkan kunlar" romanlarida erkak qahramonlar portretini tasvirlashda "muhtasham va ko'zga tashlanadigan", "barvasta", "mag'rur", "qora ko'z" kabi qolipli shtrixlardan foydalangan. Romanning voqea-hodisa rivoji jarayonida yuqoridagi portret boshqa personajlarga xos xususiyatlar bilan to'ldiriladi: "ohunikidek go'zal ko'zlar", "qizil olmadek qip-qizil yuz", "ko'kalamzorlarning ilk nihollari" va boshqalar. Qahramonlarning bunday tavsifi birinchi marta Otabek obrazida "O'tgan kunlar"da qo'llangan. Abdulla Qodiriydan "menga qo'yilgan ayblarni boshdan oyoq rad etaman. Haqiqat yo'lida hech qanday jazodan, qiynoqdan qo'rqmayman. Agar otmoqchi bo'lsalar, ko'kragimni kerib turaman..."[13]. deb aytgan so'zlaridan ham uning asarlarining mohiyati qanday bo'lganini bilish qiyin emas. Uning asarlari yigirmanchi syezddan so'ng, 1956-yildan boshlab yangidan nashr etila bordi. 1990- yilda Respublika prezidenti Farmoni bilan Abdulla Qodiriy nomidagi Respublika Davlat mukofoti ta'sis etildi. 1991-yilda esa Abdulla Qodiriyga Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti berildi. Hozirgi kunda esa bir qator ko'chalar, bog'lar, maktablar, kutubxona, mahalla va oliy bilimgohlar uning tabarruk nomi bilan yuritiladi. Uning nomidagi Toshkent Davlat Madaniyat oliy bilimgohida eng bilimdon talabalarga Abdulla Qodiriy nomidagi davlat stipendiyasi beriladi. Xulasa qilib aytganda oxir-oqibat shaxslar, guruhlar va sinflar o'rtasidagi qarama-qarshiliklar to'ntarish va fuqarolar urushiga olib keladi. Abdulla Qodiriy "O'tgan kunlar" va "Mehrobda n chayon" romanlarida konseptual , 15 syujetkompozitsion chiziq, zamon va jamiyat tarixi tasviri, ijtimoiy hayot, personajlar tuzilishi, poetik tamoyillar, tarixiylik, qadimiylikni o'zida mujassam etgan. Bundan tashqari siz asarlarda monologik tafakkur, milliylik, xayrixohliklarni ham kuzatasiz. Shu asosda romanizm olamida yangi she'riy asar - "Abdulla Qodiriy romanizm maktabi" yoki "Yangi milliy romanizm maktabi" paydo bo'ldi. Eng muhimi, bu maktab ko'p qirrali, murakkab va yigirmanchi asrga xos bo'ldi. Bir so'z bilan aytganda bu dunyoqarashning mukammal namunasidir. Abdulla Qodiriyning tarixiy romanlari 20-yillardagi yangi o zbek adabiyotiʻ oldida turgan murakkab g oyaviy-badiiy muammolarning juda ko pini yechib berib, ʻ ʻ adabiy taraqqiyotning tezlanishiga xizmat etdi. Keyinroq o zbek adabiyotining ʻ atoqli vakillari qatoriga ko tarilgan Oybek, G afur G ulom, Abdulla Qahhor ʻ ʻ ʻ Abdulla Qodiriy ijodining katta ta siri ostida yetuk yozuvchi bo lib yetishdilar. ʼ ʻ Abdulla Qodiriy ijodining milliy adabiyotlarga ta sirini tojik, turkman, qozoq va ʼ qirg iz adabiyotining Sadriddin Ayniy, M. Avezov, X. Deryayev, Chingiz ʻ Aytmatov singari yirik vakillari ham qayta-qayta qayd etishgan. Nemis adabiyotshunoslari N.Tun, I. Baddauf, amerikalik tadqiqotchilar E. Olvort, Xristofor Murfi, asli eronlik amerika olimi Eden Nabi Abdulla Qodiriy ijodi bo yicha jiddiy ishlar qilganlar. Abdulla Qodiriy ijodidagi chuqur mazmunni ʻ jozibador va ravshan shaklda ifoda eta olish, hayotdan yirik va salmoqli voqealarni tasvir uchun tanlay olish, hayotdagi dramatik vaziyatlarga e tibor, shaklning ʼ ixchamligi va katta prozada ortiqchaliklardan xoli ifodaning ustunligi, so zning ʻ ma noga mosligi va yorqinligi, hammadan ham muhimi – kishilar harakteridagi ʼ muhim xususiyatlarni ko ra olish va tasvir eta bilish yosh avlod uchun doimo ibrat ʻ namunasi bo lib kelmoqda. Oybek aytganidek, „O tkan kunlar“ romanida yozuvchi ʻ ʻ til ustida katta mahorat ko rsatadi. Romanning tili haqiqatan boy, bo yoqli, sodda, ʻ ʻ ifoda kuchi zo r, ommaga anglashilarlik bir tildir. O zbek adabiy tilining ʻ ʻ shakllanishida bu asarning roli, shubhasiz, katta. Abdulla Qodiriy yosh adabiy avlodni doimo jahon realistik adabiyotidan o rganishga chaqirar, o zi ham jahon ʻ ʻ klassiklarini mutolaa etish va ularning asarlarini o zbekchaga tarjima qilish ʻ 16 jarayonida realizm ustalaridan o qib-o rganib borar edi. Adib o z kasbi haqidaʻ ʻ ʻ to xtalib shunday degan edi: „Yozuvchilikda bir qonun bor: hammadan ilgari ʻ ma no, undan so ng shu ma noni ifoda qilish uchun so z qurish, so zgina emas, ʼ ʻ ʼ ʻ ʻ san atkorona, ya ni shundog so zki, aytmoqchi bo lgan fikringizning ifodasi ʼ ʼ ʻ ʻ ʻ uchungina maxsus yaratilgan bo lib, yasama bo lmasin. Mana shu shartni bajarib, ʻ ʻ bu jihatdan ta min etilgach, boshqa masalalarga o tishga haq olgan bo lasan…“.[5] ʼ ʻ ʻ II BOB. ABDULLA QODIRIY IJODINING YANGI O‘ZBEK ADABIYOTIDAGI O‘RNI 2.1 Milliy uyg‘onish davrida adibning roli Milliy uyg‘onish davri o‘zbek xalqining mustamlakachilik davridagi turmush tarzi, madaniyati va qadriyatlarini aks ettirgan. Bu davrning yozuvchilari, jumladan, Abdulla Qodiriy, xalqni savodxonlikka, milliy o‘zlikni anglashga va zamonaviy madaniyatni qabul qilishga chorlashgan. Qodiriyning asarlari orqali xalq o‘z tarixini, madaniyatini va qadriyatlarini qayta anglay boshlagan. Milliy uyg‘onish davrida Abdulla Qodiriyning o‘rni beqiyos bo‘lib, u yangi o‘zbek adabiyoti va madaniyatining shakllanishida muhim rol o‘ynagan. Quyida uning bu davrdagi faoliyati va ahamiyati haqida kengroq ma’lumot beraman: 1. Adabiyotni isloh qilish va yangi yo‘nalish yaratish. Qodiriy o‘zining ijodi bilan o‘zbek adabiyotini yangi bosqichga olib chiqdi. Uning “O‘tgan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari o‘zbek adabiyotida ilk badiiy romanlar hisoblanadi. Bu asarlar millatni ma’rifatparvarlik, o‘zligini anglash, adolat va axloqiy qadriyatlarga chaqirish orqali ma’naviy uyg‘onishga undadi. 2. Tarixiy va ijtimoiy masalalarga e’tibor qaratish. Qodiriy o‘z asarlarida tarixiy voqealarni yoritish bilan birga, xalqning ijtimoiy muammolariga ham e’tibor qaratgan. U feodal tuzum, urf-odatlar va zamonning eskirgan qarashlarini tanqid qildi. Ayniqsa, uning "O‘tgan kunlar" romanidagi ijtimoiy tengsizlik va inson huquqlari masalasi millatning uyg‘onishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. 17 3. Milliy ong va ma’rifatparvarlik g‘oyalarini targ‘ib qilish. Qodiriy milliy uyg‘onish g‘oyalarining targ‘ibotchisi sifatida millatni ilm-fan, ma’rifat va madaniyatga intilishga undadi. Uning asarlarida ta’lim va o‘qimishlilikning ahamiyati, ayollar huquqlari va jamiyatdagi islohotlar zarurati o‘z aksini topgan. 4. Milliy madaniyatning rivojlanishi. Qodiriy o‘z asarlari bilan o‘zbek tilining adabiy imkoniyatlarini ko‘rsatib, milliy madaniyatni rivojlantirdi. Uning tili xalqona, mazmuni esa boy va ibratli bo‘lib, millatning o‘zligini anglashiga xizmat qildi. 5. Zamonaviy adabiyotga asos solish. Qodiriy o‘z ijodi bilan o‘zbek adabiyotida yangilik, o‘ziga xos badiiy uslub va yondashuvlar olib kirdi. U xalqni ma’naviy uyg‘otishda adabiyotning rolini kuchaytirdi va zamonaviy o‘zbek adabiyotining poydevorini yaratdi. 6. Ijtimoiy-siyosiy faoliyati. Milliy uyg‘onish davrida Qodiriy nafaqat yozuvchi, balki faol jurnalist ham edi. U gazetalarda turli ijtimoiy-siyosiy maqolalar yozib, millatning og‘riqli masalalarini ochiq yoritgan. Bu uning xalq orasida hurmat qozonishiga va ma’rifatparvar sifatida tanilishiga sabab bo‘ldi. 7. Dushmanlarning tanqidlari va hayotining fojiali yakuni. Qodiriy o‘zining mustaqil fikrlari va milliy uyg‘onish g‘oyalari tufayli qatag‘on davrida ayovsiz tanqid qilindi. 1938-yilda nohaq ayblanib qatl etilishi uning hayotining fojiali yakuni bo‘ldi. Ammo uning ijodi xalq orasida yashashda davom etmoqda. Abdulla Qodiriy milliy uyg‘onish davri yozuvchilari orasida eng yuksak mavqega ega bo‘lgan shaxslardan biridir. U o‘z ijodi bilan nafaqat o‘zbek adabiyotini yangi bosqichga olib chiqdi, balki milliy madaniyat va ongning shakllanishiga ham ulkan hissa qo‘shdi. Uning asarlari millatni uyg‘onishga, o‘zligini anglashga va adolat sari intilishga chorlovchi muhim badiiy yodgorliklardir. Qodiriy o‘z romanlari orqali zamonaviy jamiyatni shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. "Mehrobdan chayon" asari zamondoshlar ini o‘zgarishlar ga tayyorlashga, eski tartib va urf-odatlarni tahlil qilishga undagan. Asarda 18 jamiyatdagi axloqiy inqiroz, ruhan boy hayot kechirish va yuksak ma’naviyat masalalari ko‘tarilgan. Abdulla Qodiriy o‘z ijodi orqali milliy uyg‘onish davrining ideallarini targ‘ib qildi. Uning asarlarida milliy o‘zlikni anglash va ma’naviy tiklanish masalalari markaziy o‘rin egallaydi. Bu jihatlar, ayniqsa, “O‘tgan kunlar” romanida namoyon bo‘ladi. Milliy uyg‘onish davri O‘zbekiston adabiyoti va madaniyatida yangi bir bosqichni boshlab berdi. Bu davrning yetakchi siymolaridan biri Abdulla Qodiriy bo‘lib, uning ijodiy faoliyati milliy ong va o‘zlikni anglashning muhim ramzi hisoblanadi. Qodiriy o‘z asarlari orqali jamiyatning turli muammolarini qalamga olib, xalqni savodxonlikka, taraqqiyotga va erkin fikrlashga chorladi. Abdulla Qodiriy 1894-yilda Toshkentda tug‘ilgan. Yoshligidan kitobga qiziqqan, madrasada tahsil olgan va turli sohalarda o‘z bilimini boyitgan. U faqat adabiyot bilan emas, balki jamiyatdagi muammolarni hal qilish yo‘llari bilan ham qiziqqan. Shu sababli uning ijodi faqat badiiy asarlar bilan chegaralanib qolmay, ijtimoiy-falsafiy qarashlari bilan ham boyigan. Qodiriy adabiyotga tarixiy roman janrini olib kirgan ilk o‘zbek yozuvchilardan biri edi. Uning "O‘tkan kunlar" romani o‘zbek adabiyotida yangi sahifa ochib berdi. Bu asar orqali yozuvchi nafaqat tarixiy voqealarni yoritgan, balki zamonining ijtimoiy masalalariga ham o‘z munosabatini bildirgan. Asar qahramonlari orqali Abdulla Qodiriy o‘sha davrning axloqiy, iqtisodiy va siyosiy muammolarini o‘quvchilarga taqdim etgan. Abdulla Qodiriy 30-yillardagi murakkab sharoitda ham ijodni davom ettirdi. 1934-yil qishloq hayotidan „Obid ketmon“ qissasini yozdi. Asardagi Obid obrazi o zbek adabiyotidagi noyob hodisa. Uni o zbek xalqining mehnat, dehqonchilikʻ ʻ madaniyati bobidagi yetukligi timsoli, deyish mumkin. Yozuvchi bu obraz tasvirida o sha davrda odat tusiga kirgan tor „sinfiylik“ doirasidan ancha chetga chiqib, ʻ umuminsoniy qadriyatlarni ardoqlash yo lidan boradi; xolis turib qishloq xo jaligini ʻ ʻ jamoalashtirish harakatining bir qancha tomonlarini haqqoniy ko rsatdi; ʻ 19 ichki muammo – ziddiyatlarni ochib berdi, kolxoz tuzumi oxir-oqibatda odamlardagi tashabbusni, shaxsiy egalik, manfaatdorlik tuyg usini so ndirishliginiʻ ʻ aytdi. Qodiriyning mazkur qissasini o zbek adabiyotidagi birinchi „ishlab ʻ chiqarish“ qissasi, Obidni esa birinchi ishbilarmon odam obrazi deyish mumkin. Abdulla Qodiriy bu o rinda iqtisod, xo jalik masalalarining bilimdoni, tadqiqotchisi ʻ ʻ sifatida ham ko rinadi; asar bosh qahramonining harakteri, ruhiy olami asosan ʻ mehnatda, xo jalik ishlarida ochiladi. ʻ 2.2 Qodiriy qahramonlarining ma’naviy o‘ziga xosligi Abdulla Qodiriy ijodida qahramonlarining o‘ziga xosligi ularning hayotiy, tabiiy va milliy xarakterga ega ekanligida namoyon bo‘ladi. U o‘z asarlarida qahramonlarni real hayotiy voqealar, ijtimoiy muhit va milliy an’analar bilan chambarchas bog‘lagan holda yaratgan. Quyida bu xususiyatlarni batafsil yoritamiz: 1. Hayotiylik va tabiiylik. Qodiriy qahramonlari o‘sha davr jamiyatidagi turli qatlam vakillarining hayotini aks ettiradi. Ular sodda, real hayotga yaqin va ishonarli. Masalan, Otabek ( "O‘tkan kunlar" ) - muhabbat va majburiyatlar orasida qiyin tanlov qilgan inson; u o‘z prinsiplariga sodiq, lekin jamiyatning bosimi ostida azob chekadi. 2. Ichki ziddiyatlar va ko‘tarilgan mavzular. Qahramonlarning ichki ziddiyatlari ular orqali ko‘tarilgan dolzarb mavzularda aks etadi. Kumush va Zaynab o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar ("O‘tkan kunlar") nafaqat shaxsiy his- tuyg‘ular, balki jamiyatdagi erkak va ayol mavqeyi, urf-odatlarning inson hayotiga ta’siri haqida chuqur fikrlash imkonini beradi. 3. Milliylik va tarixiylik. Qodiriy o‘z asarlarida qahramonlarni milliy xususiyatlar, til, kiyinish va harakatlar orqali boyitadi. Misol uchun, "Mehrobdan chayon"dagi Komilning xarakteri orqali o‘sha davr ziyolilari, ularning muammolari va orzulari aks ettirilgan. 20 4. Ijtimoiy qatlamlarni ng vakillari sifatida. Qahramonla r ijtimoiy qatlamlarning turli guruhlarini ifodalaydi. Masalan, Yusufbek hojining qiyofasi orqali o‘z davridagi savdogar va ziyoli qatlamlar, ularning intilishlari va dunyoqarashlari tasvirlanadi. 5. O‘z davrining muammolar ini ochib berish.Qahr amonlar o‘zlari yashayotgan davrning siyosiy, ijtimoiy va ma’naviy muhitini yoritib beradi. Ularning hayotiy tanlovlari, fikrlari va munosabatlari orqali o‘sha davrdagi islohotlarga, eskirgan urf-odatlarga va ijtimoiy tengsizlikka tanqidiy yondashuv seziladi. Qodiriy qahramonlarining o‘ziga xosligi ularga xos xarakter, qiyin tanlovlar va hayotiy to‘qnashuvlar orqali nafaqat adabiy, balki tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lishida namoyon bo‘ladi. Abdulla Qodiriyning qahramonlari o‘zbek adabiyotida chuqur iz qoldirgan va ularning o‘ziga xos jihatlari yanada kengroq tahlilni talab qiladi. Quyida bu qahramonlarning yanada kengroq tahlili keltiriladi: 1. Psixologik chuqurlik va ichki kechinmalar Qodiriy qahramonlari ruhiy holatlari va ichki kechinmalari bilan hayotiy realizmga boy. Ularning harakati va qarorlari ichki azob-uqubatlar, umidlar va orzular bilan chambarchas bog‘langan. - Otabekning ichki kurashi – qadimiy urf-odatlar bilan zamonaviy fikrlar o‘rtasidagi kurash. U eski an’analarni hurmat qiladi, ammo zamonaviy tafakkurni qo‘llab-quvvatlaydi. - Kumush obrazi nafaqat sadoqatli ayol, balki o‘z baxti va or-nomusi uchun kurashadigan kuchli shaxs sifatida tasvirlangan. 2. Qahramonlarning murakkab ijtimoiy roli. Qodiriy asarlaridagi qahramonlar oddiy inson emas, balki o‘z davrining ijtimoiy o‘zgarishlarida faol ishtirok etuvchi shaxslardir. Ularning hayoti ijtimoiy-siyosiy voqealar bilan bevosita bog‘langan. - Otabek — savdogar bo‘lsa-da, xalq taqdiri va jamiyatdagi o‘zgarishlarga befarq emas. U iqtisodiy erkinlik va xalq farovonligi uchun kurashadi. 21 - Rizvonbek kabi obrazlar orqali Qodiriy feodal tuzum va zolim hukmdorlarning adolatsizligiga e’tibor qaratadi. 3. Jamiyat va qadriyatlar to‘qnashuvi Qodiriy qahramonlari eski va yangi qadriyatlar to‘qnashuvini o‘z shaxsiy hayoti orqali boshdan kechiradi. - Otabekning ma’rifatparvarligi va Zaynab bilan Kumush o‘rtasidagi ziddiyatlar jamiyatdagi qadimiy urf-odatlar va yangilanish istagini ifodalaydi. - Zaynab obrazi rashk va xudbinlikni ifodalaydi, bu esa o‘z davrining ayollar o‘rtasidagi mavqei va huquqlariga tanqidiy yondashuvni ko‘rsatadi. 4. Qahramonlarning hayotiy evolyutsiyasi. Qodiriy yaratgan qahramonlar o‘z asarlari davomida rivojlanib boradi. Ularning fikrlari, his-tuyg‘ulari va qarashlari vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi. - Otabek dastlab shunchaki yirik savdogar o‘g‘li sifatida ko‘rinadi, ammo asar davomida u jamiyat muammolariga boshqacha qaraydigan, mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladigan shaxsga aylanadi. - Kumush o‘z muhabbati va oilasini saqlab qolish uchun jonbozlik ko‘rsatadi, ammo u ham hayotiy sinovlardan o‘tadi va ruhiy jihatdan o‘sadi. 5. Tragik obrazlar va hayotiy dramatizm. Qodiriy asarlarida ba’zi qahramonlar hayotiy fojiaga duch keladi. Bu orqali yozuvchi insoniy zaiflik, jamiyatdagi adolatsizlik va muammolarni ochib beradi. - Kumushning fojiali o‘limi jamiyatdagi ayollarning ayanchli taqdirini va eskirgan urf-odatlarning salbiy ta’sirini ko‘rsatadi. - Otabekning fojeasi esa o‘z ideallari va haqiqiy hayotning keskin to‘qnashuvidan kelib chiqadi. 6. Qahramonlarning milliylik va universallik uyg‘unligi. Qodiriy o‘z qahramonlari orqali o‘zbek xalqining milliy ruhini, qadriyatlarini ko‘rsatgan bo‘lsa- da, ularning dardlari va orzulari butun insoniyat uchun dolzarb. - Otabekning ma’rifatparvarlik g‘oyalari nafaqat o‘zbek xalqiga, balki butun Sharq xalqlari uchun muhim bo‘lgan g‘oyalardir. 22 - Zaynabning rashk va hasadga berilishi esa insoniyatga xos umumiy insoniy muammolarni aks ettiradi. 7. Ijtimoiy adolat va insoniy qadriyatlar. Qodiriy ijobiy va salbiy qahramonlar orqali jamiyatdagi adolatsizlik, zulm va ijtimoiy tengsizlik muammolarini ko‘rsatadi. - Otabek — adolat va haqiqat tarafdori bo‘lib, u ijtimoiy tenglik va erkinlikni orzu qiladi. - Rizvonbek va unga o‘xshash obrazlar feodal jamiyatning zolim va shafqatsiz vakillari sifatida tasvirlanadi. 8. Ayol obrazlarining kuchli tasviri. Qodiriy asarlarida ayol qahramonlar mustaqil fikrlovchi va hayotiy kuchga ega shaxslar sifatida aks ettirilgan. - Kumush — sadoqatli, ammo kuchli iroda sohibasi, o‘z baxti va oilasi uchun kurashadi. - Zaynab — salbiy obraz bo‘lsa-da, uning rashki va xudbinligi ayol ruhiyatining murakkab jihatlarini ochib beradi. Hech kimga sir emaski Qodiriy barchaga o’rnak bo’lgudek mard, jasur va xaq yo’lidan qaytmaydigan bo’lgan. Shuning uchun ham adib asarlarining qaxramonlari ham o’zi kabi adolatli, rostgo’y va andishalidir. Anvarni olaylik xoh Otabekni otashin va hayo to’la muhabbatini tasvirlagani qalamda xarflar, tilda so’zlar ojizdur. Kumush va Ranoni olsak, sevgisiga sodiq, xaq yo’lida mo’tadil va jasoratli anvoyi gullar. Go’zalligi tasvirlanganda nogahon hayotta bo’lsayu bir ko’rishsam, suhbatini olsam deydi kishi. Bu romanni o’qib ham Anvar, ham Otabekka oshiq bo’lmagan qiz, ham Rano, ham Kumushning go’zalligi va beg’uborlgiga maftun bo’lmagan yigit bo’lmasa kerak. Ularning Muhabbati tillarda doston. Qodiriy ijodi o‘ziga xos va noyob. U o‘z asarlarida oddiy xalqning hayotini, quvonch va dardlarini tasvirlab, kitobxonlar bilan yaqin aloqa o‘rnata olgan. Uning uslubi sodda va tushunarli, ammo chuqur mazmunli bo‘lgan. Shuningdek, 23 yozuvchi o‘z asarlarida xalq tilidan keng foydalangan, bu esa ularni o‘quvchilar orasida yanada mashhur qilgan. Abdulla Qodiriy o‘z ijodi bilan milliy uyg‘onish davrining asosiy ramzlaridan biriga aylandi. Uning asarlari faqat tarixiy ahamiyatga ega bo‘lib qolmay, balki hozirgi zamon uchun ham dolzarbdir. Yozuvchining ijodi milliy o‘zlikni anglash, mustaqil fikrlash va milliy qadriyatlarni qadrlash yo‘lida katta hissa qo‘shgan. Qodiriy ijodi milliy uyg‘onish davrining chinakam yorqin yulduzidir. Abdulla Qodiriy qahramonlari o‘zbek xalqining ma’naviy boyliklari va ijtimoiy hayotini yorqin aks ettiradi. Masalan, Otabek (“O‘tgan kunlar”) obrazida milliy o‘zlik va jasorat talqin etilsa, Zaynab (“Mehrobdan chayon”) kabi qahramonlar ijtimoiy muammolarni ko‘rsatishda ramziy ahamiyat kasb etadi. Abdulla Qodiriyning 44 yillik umri, 20 yillik ijtimoiy va ijodiy faoliyat davri keskin kurashlar, ta qibu tahdidlar ichida o tdi. Rostgo y adib sho ro davri haqidagiʼ ʻ ʻ ʻ badiiy asarlarida, publitsistikasida sho ro voqeligiga xos ziddiyatlarni, siyosatdagi ʻ xato va kamchiliklarni xolis turib ko rsatishga jazm etdi. Ammo uning bu ʻ urinishlari birin-ketin zarbaga uchray boshladi. 1926-yil „Mushtum“da bosilgan „Yig indi gaplar“ hajviyasidagi tanqidiy mulohazalari uchun „aksilinqilobiy harakat ʻ qilganlik“da ayblanib qamoqqa olinadi, turli bo xtonlar bilan sudlanadi. Sudda u ʻ mardona turib o z sha nini himoya qiladi. „Obid ketmon“ qissasi ham sho ro ʻ ʼ ʻ mafkurachilariga ma qul kelmaydi, keskin tanqidga uchraydi; „ideologik ʼ buzuqliklar va xatolar“ga to la, „siyosiy tutruqsiz“ asar sifatida baholanadi. ʻ Yozuvchining tarixiy romanlarining esa asosiy mavzusi – millat taqdiri, birligi, el- yurt qayg usi, mustaqilligi, shaxs erki, ijtimoiy adolat uchun kurash g oyalari bilan ʻ ʻ yo g rilganligi tufayli ham hukmron mafkuraga zid asarlar bo lib chiqdi. Millat ʻ ʻ ʻ ruhini yorqin aks ettirgan, xalqning, o zga millat kitobxonlarining sevimli asarlariga ʻ aylangan bu romanlar sho ro davri siyosati uchun zararli kitoblar sifatida bot-bot ʻ qoralandi. 30-yillar o rtalariga kelib, bu mash um kampaniya avjiga chiqdi. G ofir ʻ ʼ ʻ G ulom, Abdulla Qahhor, Uyg un kabi shogirdlarining "donos"lari ortidan Abdulla ʻ ʻ Qodiriy 1937-yil 31-dekabr kuni xibsga olindi. 9 oylik qamoqdagi so roq- ʻ 24 tergov, qiynoq, xo rlikdan so ng Cho lpon, Fitrat kabi maslakdoshlari bilan birgaʻ ʻ ʻ qatl etildi. Qodiriy xibsga olingach, asarlari „zararli“ sanalib o tda yoqildi, ʻ kutubxonalardan yo qotildi, ularni o qish ta qiqlandi. ʻ ʻ ʼ 2.3 Abdulla Qodiriy ijodining mustaqillik davri adabiyotiga ta’siri Abdulla Qodiriy ijodi mustaqillik davri adabiyotiga ulkan ta’sir ko‘rsatib, yozuvchilarning yangi mavzularni o‘rganishida va milliy qadriyatlarni tiklashda ilhom manbai bo‘ldi. Uning asarlari hozirgi davrda ham xalqni o‘z tarixiga hurmat bilan qarashga va o‘zligini anglashga chorlamoqda. Shu sababli, Qodiriy ijodi o‘zbek adabiyotining eng yorqin sahifalaridan biri sifatida doimo qadrlanadi. Abdulla Qodiriy – o‘zbek adabiyotining mumtoz vakillaridan biri bo‘lib, uning ijodi nafaqat o‘z davrida, balki keyingi asrlarda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Ayniqsa, mustaqillik davrida Qodiriy ijodining qayta o‘rganilishi va qadrlanishi o‘zbek adabiyoti rivojiga ulkan ta’sir ko‘rsatdi. Quyida bu ta’sirning muhim jihatlari haqida to‘xtalamiz: 1. Adabiy merosning qayta tiklanishi  Mustaqillikdan so‘ng Abdulla Qodiriy ijodiga bo‘lgan qiziqish yangi darajaga ko‘tarildi. Uning asarlarida xalq hayoti, milliy mustaqillik, ozodlik va erkinlik g‘oyalari teran ifodalangan. Bu g‘oyalar mustaqillik davri adabiyoti uchun katta ilhom manbai bo‘ldi.  Qodiriy asarlari, xususan, “O‘tgan kunlar”, “Mehrobdan chayon” singari romanlar o‘zbek xalqining milliy o‘zligini anglashda muhim vosita sifatida qayta-qayta chop etildi va o‘rganildi. 2. Milliy o‘zlikni tiklashda ijodiy namuna.  Mustaqillik davrida adabiyot milliy qadriyatlarni qayta tiklashga katta e’tibor qaratdi. Qodiriy asarlarida ifodalangan milliy xarakter, urf- odatlar va o‘zbekona turmush tarzi adiblar uchun tayanch bo‘ldi. 25  Abdulla Qodiriy o‘zining tanqidiy realizmi bilan jamiyatdagi nohaqliklarni ko‘rsatib bera olgani bois, uning uslubi mustaqillik davrining ko‘plab yozuvchilari uchun o‘rnak bo‘ldi. 3. Tarihiy va madaniy xotirani uyg‘otish.  Qodiriy o‘z asarlarida tarixiy voqealarni badiiy tasvir etgan bo‘lsa, mustaqillik davri adabiyotida ham tarixiy mavzularni yoritishga katta ahamiyat berildi.  Ayniqsa, mustaqillik yillarida yangi avlod yozuvchilari Qodiriy singari xalq taqdiriga oid voqealarni badiiy tasvir qilishga intildilar. Bu davrda tarixiy romanlar va qissa yozish an’analari rivojlandi. 4. Adib hayoti va faoliyatining ilhomlantiruvchi kuchi.  Abdulla Qodiriy o‘zining hayoti va faoliyati bilan, hatto qatag‘on qurboni bo‘lishiga qaramay, haqiqiy ziyoli va vatanparvar shaxs sifatida e’tirof etildi.  Uning jasorati mustaqillik davri ijodkorlarini qo‘rqmasdan haqiqatni yozishga, jamiyatdagi kamchiliklarni ochib berishga ruhlantirdi. 5. O‘zbek adabiyotida realizm an’analarining davom ettirilishi  Abdulla Qodiriy asos solgan tanqidiy realizm yo‘nalishi mustaqillik davri adabiyotida yangi shakllarda davom ettirildi. Yozuvchilar xalqning hayotini real tasvirlashga, ijtimoiy masalalarni ochib berishga intildilar.  Shu jihatdan, Qodiriy ijodi mustaqillik davri adabiyotining g‘oyaviy va badiiy uslubiy negizlaridan biri sifatida xizmat qildi. 6. Abdulla Qodiriy obrazining adabiyot va san’atda gavdalanishi.  Mustaqillik davrida Abdulla Qodiriy hayoti va ijodini aks ettiruvchi ko‘plab badiiy asarlar, sahna asarlari va filmlar yaratildi. Bu Qodiriy shaxsiyati va ijodini xalq orasida yanada mashhur qildi. Abdulla Qodiriy ijodi o‘zbek adabiyoti uchun ulkan meros bo‘lib, uning g‘oyalari va badiiy mahorati mustaqillik davrining adabiy-madaniy taraqqiyotiga 26 kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Uning asarlari yosh avlodni milliy qadriyatlarni hurmat qilishga, milliy mustaqillikni qadrlashga o‘rgatishda davom etmoqda. Shu bois, Qodiriy ijodi mustaqillik davri adabiyotida o‘ziga xos ilhom manbai sifatida yashayveradi. Abdulla Qodiriy ijodi mustaqillik davrida ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmadi. U yaratgan obrazlar va badiiy yo‘nalishlar zamonaviy o‘zbek yozuvchilarining ilhom manbaiga aylandi. Adibning badiiy merosi hozirgi adabiyotda milliy qadriyatlarni targ‘ib qilishda muhim o‘rin tutadi.[12,75] Abdulla Qodiriy o‘z ijodi bilan o‘zbek adabiyotida chuqur iz qoldirgan va milliy uyg‘onish davrining asosiy namoyandalaridan biri sifatida tan olingan. Uning asarlari nafaqat o‘z davrida, balki mustaqillik yillarida ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Aksincha, Qodiriy ijodi mustaqillik davri adabiyotiga yangi ruh va mazmun olib kirdi. 1991-yilda O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, milliy qadriyatlarni qayta tiklash, tarixiy merosni o‘rganish va ulug‘ shaxslarning asarlarini targ‘ib qilishga alohida e’tibor qaratildi. Abdulla Qodiriy ijodi ham shu jarayonning markazida turdi. Mustamlakachilik davrida cheklangan yoki noto‘g‘ri talqin qilingan asarlari qayta o‘rganildi va ularning chinakam ma’nosi ochib berildi. Qodiriyning "O‘tkan kunlar" va "Mehrobdan chayon" romanlari mustaqillik davrida adabiyotshunoslar, yozuvchilar va keng jamoatchilik tomonidan qadrlanib, yangi avlodga o‘rgatilmoqda. Bu asarlar o‘zbek xalqining tarixiy o‘zligini anglash, madaniy qadriyatlarini tiklash va o‘tmishdan saboq olishga yordam beradi. Abdulla Qodiriy milliy tarixni yoritishda yetakchi o‘rin tutgan. Mustaqillik davri adabiyotida uning uslubi va mavzulari davom ettirildi. Yozuvchi asarlaridagi quyidagi jihatlar zamonaviy adabiyotga katta ta’sir ko‘rsatdi: Qodiriyning tarixiy roman janridagi uslubi mustaqillik davrida ham davom ettirilib, zamonaviy yozuvchilar tomonidan milliy tarixni yorituvchi yangi asarlar yaratildi. Masalan, Ibrohim G‘afurov va Pirimqul Qodirov kabi yozuvchilar o‘z asarlarida Qodiriyga xos tarixiy va ijtimoiy mavzularni rivojlantirdilar. 27 Qodiriyning ijodida milliy o‘zlik va qadriyatlar alohida o‘rin egallagan. Bu jihat mustaqillik davrida milliy ruhni ko‘tarishga qaratilgan asarlarda ham namoyon bo‘ldi. Mustaqillik davrida yozuvchilar Qodiriy uslubida xalqning an’analari va urf-odatlarini targ‘ib qildilar. Qodiriy asarlaridagi ijtimoiy muammolarni dadil yoritish va adolatsizlikni fosh qilish usuli mustaqillik davri adabiyotida ham o‘z aksini topdi. Yozuvchilar Qodiriyning izidan borib, o‘z asarlarida jamiyatning dolzarb masalalarini ko‘tarishni davom ettirdilar. Abdulla Qodiriyning asarlari mustaqillik yillarida keng miqyosda tadqiq qilinib, yangi talqinlar orqali o‘rganildi. Uning qahramonlari orqali o‘sha davrning tarixi va ruhiyatini yanada chuqurroq anglash imkoniyati paydo bo‘ldi. Shu bilan birga, yozuvchining asarlari mustaqillik yillaridagi ta’lim va tarbiya tizimida muhim o‘rin egalladi. Abdulla Qodiriy nafaqat o‘z davrida, balki mustaqillik yillarida ham o‘zbek xalqining milliy o‘zligini anglash yo‘lida ulkan ahamiyatga ega bo‘ldi. Uning asarlari yangi avlodni milliy qadriyatlarni qadrlash, tarixni o‘rganish va zamonaviy jamiyatni rivojlantirishga undaydi. Qodiriy ijodi o‘zbek adabiyotining abadiy merosiga aylanib, milliy adabiyot va madaniyatni boyitishda davom etmoqda. XULOSA Ushbu yozilgan kurs ishining asosiy maqsadi bugungi o’zbek adabiyotining xozirgi bosqichiga kelguniga qadar buyuk adiblar qatori bo’lgan Abdulla Qodiriyning singan mehnati, romanlarining o’ziga xosligi, milliy uyg’onish davridagi adibning hissasi, quyoshday porloq ijodiyu va hayoti xaqida suxbat olib borish bo’ldi. Abdulla Qodiriy ijodi yangi o‘zbek adabiyoti shakllanishida asosiy o‘rin tutadi. Uning asarlari milliy uyg‘onish davrining ramzi bo‘lib, zamonaviy o‘zbek 28 adabiyoti rivojiga zamin yaratgan. Bugungi kunda uning merosi yangi avlod yozuvchilari uchun ulkan ilhom manbai bo‘lib xizmat qiladi. Abdulla Qodiriyning buyuk va asil o’zbek adibi ekanini asarlaridagi qaxramonlarning ibosiyu samimiyatidan ham bilsa bo’ladi. Albatta kurs ishi davomida bu xaqda ham ta’kidlab o’tildi va mutoalaa qiluvchi o’qish jarayonida zavqlanadi degan niyyat bilan qalam qoralandi. Abdulla Qodiriy yaratgan qahramonlar o‘zlarining hayotiyligi, ichki murakkabligi, ijtimoiy muammolar bilan bog‘liqligi va psixologik chuqurligi bilan o‘zbek adabiyotida betakror o‘rin egallaydi. Ularning taqdirlari orqali Qodiriy o‘z davrining ijtimoiy, siyosiy va madaniy muammolarini yoritadi hamda o‘quvchini chuqur o‘yga soladi. Xulosa qilish mumkunku Abdulla qodiriy o’zbek adabiyotiga kata ta’sir o’tkizar darajada adabiyot sultonlarining yirik vakillaridan bo’lgan. Bog’bon oilasida tug’ilganiga qaramay musulmon maktabida ta’lim olib tirishqoqligi bilan o’zbek adabiyotining ulkan namoyondasiga aylanadi va o’zbek romanchiligiga asos solidi. O’quvchilarning qalbini butkul zabt etgan, tillarda doston va hali hamon tildan-tilga, avloddan-avlodga o’tib kelayotgan mashxur ikki romani xaqida ham alohida ta’kidlab o’tildi, ya’ni “Mehrobdab chayon” va “O’tgan kunlar” romani. Kurs ishsi o’qilgandan so’ng buyuk adib xaqida ancha ma’lumotlarga ega bo’lishingiz mumkun. 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimov, I. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch.” Toshkent: “O‘zbekiston”, 2008, 12-bet. 2. Karimov B. 20 asr o zbek adabiyotshunosligida talqin muammosi ʻ (Qodiriyshunoslik misolida). FFD dissertatsiyasi, T., 2002 3. Mirzaev I. Abdulla Qodiriyning ijodiy evolyutsiyasi. T.: Fan, 1977. 4. Normatov U. Qodiriy bog i. T., 1995. ʻ 5. Oybek, Asarlar [19 jildli], 16-jild (Abdulla Qodiriyning ijodiy yo li), T., ʻ 1979; Qodiriy H., Otam haqida, T., 1983; Abdulla Qodiriy zamondoshlari xotirasida, T., 1988; Boqiy N., Qatlnoma, T., 1992; Qo shjonov M., ʻ O zbekning o zligi, T., 1994; Normatov U., Qodiriy bog i, T., 1995; ʻ ʻ ʻ Normatov U., „O tgan kunlar“ hayrati, T., 1996. Umarali Normatov, Bahodir ʻ Karimov. 6. Qodiriy, A. “O‘tgan kunlar.” Toshkent: “Sharq” nashriyoti, 1926, 25-bet. 7. Qodiriy, A. “Mehrobdan chayon.” Toshkent: “O‘zbekiston”, 1929, 42-bet. 8. Qodiriy H. Otam haqida. T., 1983. 9. Qo shjonov M. Abdulla Qodiriyning tasvirlash san ati. T.: Fan, 1966. ʻ ʼ 10. Qo shjonov M. O zbekning o zligi. T., 1994. ʻ ʻ ʻ 11. Rustamov, M. “Abdulla Qodiriy va o‘zbek romanchiligi.” Toshkent: “Fan”, 1990, 50-bet. 12. O‘zbek adabiyoti tarixi (tahrir hay’ati). Toshkent: “O‘qituvchi”, 2015, 75- bet. 13. https://cyberleninka.ru/article/n/abdulla- qodiriy-asarlarining-ijtimoiy- badiiy-tasnifi 30

MUNDARIJA

I bob. Abdulla Qodiriy va yangi o‘zbek adabiyoti

1.1. Abdulla Qodiriy hayoti va ijodiy faoliyati

1.2. "O‘tgan kunlar" va "Mehrobdan chayon" romanlarining o‘zbek adabiyotidagi ahamiyati

1.3. Yozuvchining uslubi va yangi adabiy yo‘nalishga ta’siri

II bob. Abdulla Qodiriy ijodining yangi o‘zbek adabiyotidagi o‘rni

2.1. Milliy uyg‘onish davrida adibning roli

2.2. Qodiriy qahramonlarining ma’naviy o‘ziga xosligi

2.3. Adib ijodining mustaqillik davri adabiyotiga ta’siri

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить