Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 94.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Yangi o‘zbek adabiyotida Abdulla Qodiriy ijodiy o‘rni

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ O ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN ʻ KURS ISHI MAVZU: YANGI O‘ZBEK ADABIYOTIDA ABDULLA QODIRIY IJODIY O‘RNI Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………3 I BOB. YANGI O‘ZBEK ADABIYOTI VA ABDULLA QODIRIY IJODINING SHAKLLANISHI……………………………………………….5 1.1. Yangi o‘zbek adabiyotining vujudga kelishi va asosiy xususiyatlari………5 1.2. Abdulla Qodiriyning hayoti va ijodiy yo‘lining boshlanishi……………...11 Bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………...17 II BOB. ABDULLA QODIRIY IJODINING YANGI O‘ZBEK ADABIYOTIDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI……………………………..18 2.1. Qodiriy romanlarida davr muammolari va badiiy mahorat……………….18 2.2. Yozuvchi ijodining milliy adabiyot taraqqiyotiga ta’siri…………………20 Bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………...24 UMUMIY XULOSA………………………………………………………….25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………….26 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimizda milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani tiklash va ma’naviy merosni chuqur o‘rganish jarayonida adabiyot muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, XX asr boshlarida shakllangan yangi o‘zbek adabiyoti milliy tafakkur, ma’rifat va ijtimoiy ongning yuksalishida beqiyos ahamiyat kasb etdi. Mazkur davr adabiy jarayonida Abdulla Qodiriy ijodi alohida o‘rin egallab, o‘zbek adabiyotida realistik roman janrining shakllanishi va taraqqiyotiga asos soldi. Abdulla Qodiriyning badiiy merosi nafaqat o‘z davri muammolarini yoritgan, balki milliy uyg‘onish, ijtimoiy adolat, tarixiy xotira va ma’naviy qadriyatlar masalasini ilgari surgan muhim adabiy manba hisoblanadi. Yozuvchining “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari orqali o‘zbek xalqining tarixiy taqdiri, ijtimoiy munosabatlari va milliy ruhini badiiy jihatdan yuksak darajada aks ettirilgan. Shu bois Qodiriy ijodini yangi o‘zbek adabiyoti kontekstida tahlil qilish bugungi adabiyotshunoslik uchun ham muhim ahamiyatga ega. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Abdulla Qodiriy ijodi yuzasidan ko‘plab ilmiy tadqiqotlar, monografiyalar va maqolalar yaratilgan. Jumladan, jadid adabiyoti va Qodiriy romanlarini ng badiiy- estetik xususiyatlar i taniqli adabiyotshunoslar tomonidan turli jihatlardan tadqiq etilgan. Biroq yozuvchining ijodiy o‘rnini yangi o‘zbek adabiyotining umumiy taraqqiyot jarayoni bilan uzviy bog‘liq holda o‘rganish masalasi hanuz dolzarbligini saqlab qolmoqda. Kurs ishining obyekti . XX asr boshlaridagi yangi o‘zbek adabiyoti jarayoni hisoblanadi. Kurs ishining predmeti esa Abdulla Qodiriyning badiiy ijodi va uning yangi o‘zbek adabiyotidagi o‘rni bilan bog‘liq masalalardan iborat. Ishning maqsadi Abdulla Qodiriy ijodining yangi o‘zbek adabiyoti shakllanishi va rivojidagi ahamiyatini ilmiy-nazariy asosda tahlil qilishdan iborat. Yozuvchi asarlarining bugungi kundagi ahamiyati. 3 Kurs ishining vazifalari: 1.Yangi o‘zbek adabiyotining shakllanishi va rivojlanish bosqichlarini aniqlash; 2.XX asr boshlaridagi adabiy jarayonning ijtimoiy va madaniy omillarini yoritish; 3.Abdulla Qodiriyning hayoti va ijodiy faoliyatiga oid asosiy jihatlarni tahlil qilish; 4.yozuvchining badiiy merosida davr ruhi va milliy g‘oyaning aks etishini ko‘rsatish; 5.Qodiriy romanlarining badiiy-uslubiy xususiyatlarini ochib berish. Kurs ishining tuzilishi. Kirish, 2 bob, 4 fasl, bob bo‘yicha xulosalar, umumiy xulosa va foydalanilgan adabiyotlaridan iborat. Jami: 27 bet. 4 I BOB. YANGI O‘ZBEK ADABIYOTI VA ABDULLA QODIRIY IJODINING SHAKLLANISHI 1.1. Yangi o‘zbek adabiyotining vujudga kelishi va asosiy xususiyatlari Abdulla Qodiriy o‘z davrining ilg‘or bir ziyolisi sifatida Vatan va millat taqdiri xususida qayg‘urdi. Zamon taloto‘plari adib qalbini iztirobga soldi. “O‘tkan kunlar” romani orqali xalqning milliy ongini uyg‘otmoqchi, “tariximizning eng kir, qora kunlari”- yurtni mustamlaka balosiga yo‘liqtirgan keyingi noahil “xon zamonlari”dan so‘z ochib, bu ayanchli haqiqatdan xalqqa saboq bermoqchi bo‘ldi. Romanning ma’no-mundarija doirasi nihoyatda keng. Unda xilma-xil insoniy taqdirlar, ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-axloqiy, oilaviy-ishqiy muammolar qalamga olingan. Biroq ular orasida yurtning taqdiri, mustaqilligi masalasi alohida ajralib turadi. Asarning bosh qahramonlari Otabek va Yusufbek hoji shu yurt istiqloli, farovonligi, osoyishtaligi yo‘liga hayotini, jonini tikkan fidoyi kishilar sanaladi 1 . “O‘tkan kunlar” romani bamisoli ulkan va tiniq ko‘zgu, unda o‘zbek millatining muayyan tarixiy sharoit, vaziyatdagi turmushi, urf- odatlari, ruhiyma’naviy dunyosi, bo‘y-basti, qiyofasi keng ko‘lamda aniq-ravshan tasvirlanadi. Romandagi uchlik - oshiq, ma’shuqa va ag‘yor, bir qarashda, an’anaviy ishq dostonlarini ham eslatadi. Unda Otabek bilan Kumushning toza muhabbati, ishqiy kechinmalari, baxti va baxtsizligi juda zo‘r mahorat bilan ko‘rsatiladi. Asardagi juda kam insonlar qalbidan chuqur joy oladigan bir “durri bebaho” ishqmuhabbat tuyg‘usiga doir inja tafsilotlar kitobxonni hayajonga soladi. Otabek bilan Kumushning saodatli onlaridan mahrum etgan fojiaviy sahnalar kishini chuqur o‘yga toldiradi. Muallif oshiqlarning ishqiy sarguzashtlari bahonasida muayyan tarixiy davrni - Turkistonning rus bosqini arafasidagi ahvoli, qora kunlarini ko‘z oldimizda gavdalantiradi. Ayni damda o‘lkaning tutqunlikka tushishining bosh 1 Bahromova G. Abdulla Qodiriy ijodi va milliy ruh. // Academic research in educational sciences. – 653-B. 5 sababi jaholat, qoloqlik va o‘zaro ichki nizolardir, degan fikrni g‘oyat ustalik bilan asarning mazmun-mohiyatiga singdiradi. “O‘tgan kunlar” romani mehnatkash xalqqa chuqur hurmat ruhi bilan sug‘orilgan. Yozuvchi Hasanali, usta Olim, Saodat, To‘ybeka, Oybodoq singari mehnatkash xalq vakillari obrazlarini mehr bilan tasvirlagan. Jumladan, Yusufbek hojining xizmatkori Hasanali uddaburro, tadbirli, sadoqatli, aqlli, g‘amxo‘r, vijdoni pok, mehribon - umuman oddiy insonga xos eng yaxshi fazilatlarni o‘zida mujassamlantirgan kishi obrazi sifatida kitobxon hurmatiga sazovor bo‘ladi. «O‘tgan kunlar» romanida xotin-qizlar obrazi salmoqli o‘rin egallaydi. Yozuvchi xotinqizlarning Kumushbibi, Zaynab, O‘zbek oyim, Oftob oyim, Saodat, Oybodoq, To‘ybeka, Xushro‘ybibi, Jannat kampir kabi o‘nlab xilma-xil obrazlarini yaratgan. Muallif Homid, Xushro‘ybibi, Jannat kampir, Musulmonqul, Azizbek, Sodiq kabi murakkab obrazlarni ham zo‘r mahorat bilan yaratgan. Asarda, Kumushbibi vafodorlik, go‘zallik va samimiylikning ramzi bo‘lsa, Xushro‘ybibi ichi qoralik va shumlik, battollik va yomonlik, behayolik va urshqoqlik, o‘jarlik va xudbinlik timsolidir. “O‘tgan kunlar” romanidagi obrazlarning har biri o‘zicha bir olamki, ular hech qachon bir-birini takrorlamaydi. Ularning hammasi ham yuksak darajada mahorat bilan yaratilgandir. Abdulla Qodiriyning “O‘tgan kunlar” asari - o‘zbek romanchiligining birinchi cho‘qqisidir. Ijodkorning mahorati yana shunda ko‘rinadiki, u o‘zi mansub bo‘lgan xalqning hayotini milliy til vositasida tasvirlayotganida tarixiy hodisalar orqali milliy qahramon va milliy urf- odatlarni bir - biriga o‘yg‘unlashtirib yuboradi. Albatta, “...badiiy mahorat chiroyli iboralar, chiroyli ifodalar, antiqa voqealar, kugili va qayg‘uli holatlar topish emas, xalqqa aytadigan zarur so‘zimizni kitobxonning qalbiga olib kiradigan obrazlar yaratish demakdir.” Binobarin, adabiy asarlardagi personajlar ma’lum inson shaxsining ifodasi bo‘lib, ularning o‘zlari ham izhor etib berolmaydigan murakkab ruhiy holatlari muallif nutqi yordamida tasvir etiladi. 6 Qodiriy asarlaridagi sehrli jozibaning omillaridan biri uning milliy tilidir Adib asar yozish uchun poydevor bo‘ladigan manba qidirgan paytda o‘zbek xalqiga tegishli bo‘lgan jozibador, madaniy va go‘zal til shaklini ham izladi. Manbani xalq og‘zaki ijodidan topgan bo‘lsa, bunday til shaklini adabiy tilimizga asos bo‘lgan lahjalarimiz va ularning zahirasi hisoblangan shevalarimizdan izladi va topishga muyassar bo‘ldi. Shu asnoda barcha shevalarimiz adabiy til uchun bitmas-tuganmas xazina ekanligiga amin bo‘lgan holda buni amalda isbotladi. Aslida sheva mulki hisoblangan leksik birliklarimizni adabiy tilimizga olib kirdi. Holbuki adabiy tilda ularning o‘rni bo‘sh edi, ana shu bo‘shlikni to‘ldirishda ham Abdulla Qodiriyning xizmati beqiyosdir. Undagi so‘z tanlash jarayoni xuddi rassom surat uchun rang tanlash misoli yorqin aks etgan. Buni adibning asarlarini o‘qiyotgan paytda his qilasiz. Yozuvchi o‘zbekona sodda so‘zlashuv tarzini romanlariga olib kirib, asarlari tilining jonli va hayotiyligini ta’minladi. Bu o‘z-o‘zidan bo‘lgani yo‘q, chunki adibning o‘zi xalq orasida yurib ustachilik, ya’ni uylarning tomini yopish bilan shug‘ullandi. Keyin mahallasidagi tashlandiq yerni tozalab, unga jon bag‘ishlab bog‘ yaratdi. Oddiy insonlar bilan yaqin munosabat, jismoniy mehnatdan rohatlanish hissida tiniqlashgan aql ana shunday badiiy jihatdan mukammal, kitobxonni o‘ziga rom etadigan asarlarning yaratilishiga zamin bo‘ldi. Haqqoniy badiiy asarlarda shoir va yozuvchilarning shaxsi, o‘ziga xos ichki dunyosi, tabiati, yashagan muhiti aks etib turadi. Shu nuqtai nazardan yozuvchining o‘zi ham asarda individuallashgan tipik xarakterlar singari namoyon bo‘ladi. “Jumladan, O. Balzak “Odamizod komediyasi”da 2000 obrazni yaratdi, deylik. Demakki, Balzak qalbi, hayoti, fikrlari, turmush va insonlar haqidagi tushunchasi ana shu 2000 obrazga taqsimlanib, har bir obraz o‘z hayoti bilan yashadi, o‘z fikrlari bilan o‘yladi, o‘z tilida so‘zladi. Buning ustiga, shu 2000 obrazni “Odamizod komediyasi”ga jamlashtirgan, ular faoliyatini ma’lum maqsadga yo‘naltirgan ikki ming birinchi obraz mavjudki, busiz Balzak hayotini, xarakterini, qalbini, dunyoqarashini, iste’dodini, uslubini mukammalligicha anglash mumkin emas. Bu ikki minginchi obraz barcha obrazlar ustidan mutlaq hokimlikka ega bo‘lgan, har 7 birining hayot faoliyatini ko‘rsatib turgan, ularni harakatlantirgan kuch – avtor obrazidir.” Muallifning asarda qahramonlar singari namoyon bo‘lishida uning nutqi muhimdir. Muallif nutqi yozuvchi mahoratinig oynasi bo‘lib, asarda qiyofalar, ularnig portretlari, ichki dunyosi, tabiat manzaralari, hamma – hammasini yozuvchining tili va dilidan bayon qiluvchi “hokimlikka” ega nutqdir. Hokim nutq badiiy asarning g‘oyaviy yo‘nalishi va qahramonlar xarakterini ochishga xizmat qiladi. Biz badiiy asarlarda muallif nutqining ahamiyatini o‘rganar ekanmiz, o‘zbek milliy romanchiligi asoschisi A.Qodiriyning “O‘tgan kunlar” romanida muallif nutqining juda antiqa shakliga duch keldik. - “Kumushbibi uyqudan turib favqulodda bir holga uchraydi: bir kechada hammaning tushiga “to‘y”kirib chiqqan. - To‘y uchun yangi ko‘rpalar qoplamoqchi bo‘ladilar, par to‘shaklar olmoqchi bo‘ladilar, kuyov uchun qanday kiyim yarashmog‘i ham bahs qilinar, Oftob oyim eriga oltin kamar olmoqqa buyuradir... Tavba, demay chora yo‘q: Oftob oyimning kuyovlari kim, qaysi qizlarini erga beradilar, ularning Kumushbibidan ham boshqa qizlari bormi? Ularning qizlari yolg‘iz, demak, Kumush erga beriladir... - Tushunarli gap emas: - Erga kim tegadir? - Kumush! - Kumushbibi kuyovni yoqtiradimi, yo‘qmi? Bu to‘g‘rida uning fikrini bilish kerakmi, emasmi? - So‘zlashish ham kerak emas, bildirish ham. - Nega? - Chunki odat shul? Kumush ota –ona yoqtirgan kishiga rozi bo‘lish uchun majbur” Mazkur badiiy nutq bayonini o‘qigan kitobxon, albatta, ikki qahramon so‘zlashayotgan dialog bo‘lsa kerak, deyishi mumkin. Sinchiklab e’tibor bersangiz, bu nutqda hech qanday qahramonlar ishtirok etmayapti. Qizig‘i shundaki, yuqoridagi ko‘chirmani yozuvchi qahramonlar nutqiga ham yuklashi mumkin edi. Ammo Kumushbibining uyqudan uyg‘onishi, bir kechada hammaning tushiga tuy 8 kirib chiqishi, tuy uchun yangi ko‘rpalaru par to‘shaklarni tayyorlash kabi badiiy tasvirlarni faqatgina hokim nutq izohlab berishi mumkin. Izohdan anglashiladiki, muallif nutqining milliyligi har bir so‘z va iboralarda yaqqol ko‘zga tashlanib turadi. Sharq xotin – qizlarining iffati, nafosati, go‘zalligi, hatto kuyovni yoqtirish – yoqtirmasligi haqida u bilan so‘zlashish kerak emasligi, balki odat shul ekanligi muallif nutqida ishonarli qilib berilgan. Bundan tashqari, “Qudalarni kutib olish” bobida shunday bir jumla bor: “Kumush salom berdi va qo‘lidagi paranjisini yerga tashladi, yugurib kelib o‘zini O‘zbek oyimning quchog‘iga otdi. O‘zbek oyim ham uni mahkam siqib quchoqlab olgan, yuzidan shap-shap o‘pib, aylanib, o‘rgilar va tikilib-tikilib nima uchundir yig‘lar edi...» Garchi yozuvchi bu o‘rinda «nima uchundir» so‘zini ishlatsa ham, kitobxon O‘zbek oyimning «nima uchun yig‘lashini» juda yaxshi tushunadi. O‘zbek oyimday sodda va sofdil ayol Kumushning go‘zalligini, uning bo‘lakcha jozibasini, tortinchoq, uyatchan tabassumini ko‘rganida o‘zining nohaqligini, unga nisbatan qilgan adolatsizliklarini, uni baxtsiz qilib qo‘yganini tushunmasligi mumkin emas edi. O‘zbek oyim, soddadil ayollarga xos bir sezgirlik bilan buni tushungan va o‘z qilmishidan pushaymon bo‘lib, ko‘z yoshi to‘kar va bu bilan Kumushdan kechirim so‘rar edi 2 . Shu o‘rinda adabiyotshunos olim Izzat Sultonning “... badiiy asardagi muallif nutqi dastavval axborot xarakterga egadir”, degan fikriga qo‘shilgan holda o‘z qarashlarimizni ham aytib o‘tsak. Bizningcha, muallifning nutqi “axborot xarakteridan” iborat bo‘lsa, asarning badiiy ta’sirchanligiga putur yetadi. Shunday ekan, yozuvchi muallif nutqida qahramonlarning ma’lum bir vaziyatdagi holati, milliy sharoit ta’sirida uning ruhiyatida sodir bo‘lgan o‘zgarishlarni badiiy tasvirlaydi. Yuqoridagi fikrlarimizdan ko‘rinib turibdiki, Abdulla Qodiriy ijodida 2 Bahromova G. Abdulla Qodiriy ijodi va milliy ruh. // Academic research in educational sciences. 9 milliylik ikki yo‘nalishda o‘z ifodasini topadi. Birinchidan, adib barcha asarlari, xususan, “O‘tkan kunlar” romani badiiy niyatiga mavzuni o‘z ona yurti, ona xalqi tarixi, mentalitetidan kelib chiqib ifodalash orqali erishadi. Ikkinchidan, mavzu, g‘oya, obraz yechimi islom ma’rifati hamda jadidchilik ta’limotiga yo‘g‘rilgan va bu esa milliylikni yanada chuqurlashtirgan. Bundan tashqari , adib folklor asarlarining umumiy ruhidan ilhom olib, o‘zi yaratgan obrazlar xatti-harakatida, ularning faoliyatini tasvir-lashda oilaviy-maishiy muhit, xalqning urf-odatlari va marosimlaridan oziqlanib ijod qildi. Albatta, Abdulla Qodiriyning folklor an’analariga munosabati bevosita emas, balki bilvosita soniyaga ega. Ana shunda ham adib o‘zi yaratgan obrazlarning realistik qiyofasini ishonarli aks ettirishda, romanlar konfliktini hayotiy asoslarda rivojlantirish va hal etishda xalq og‘zaki ijodi an’analariga murojaat etdi. Aniqroq qilib aytganda, Abdulla Qodiriyning folklor an’analaridan foydalanishi sintezlash asosida amalga oshdi. Adib asarlariga diqqat bilan yondashilsa, ularda xalq hayotiga oid lavhalar, ayniqsa, folklorga xos komik obrazlarni o‘z asari tarkibiga singdirib yuborganligi sezilib turadi. Uning “O‘tgan kunlar” romanidagi qiziqchi va masxarabozlarning san’ati real hayotidagi xalq tomosha san’atining roman tarkibiga mohirona singdirib yuborilganligining yorqin namunasi bo‘la oladi. Abdulla Qodiriy “O‘tgan kunlar” romanida maishiy-psixologik tasvirga moyillik bildiradi. Shu bois uning ushbu romanidagi folklor an’analari ham mana shu nuqtai nazardan istifoda etilgan. Aytish mumkinki, yangi o‘zbek adabiyotida epik obraz va epik rivoya (bayon), avvalo, Abdulla Qodiriydan boshlangan bo‘lib, bunda uning xalq og‘zaki ijodi va yozma mumtoz adabiyotdagi poetik tasvir shaklini, romantik ifoda usulini realistik nasrga nihoyatda tabiiy ko‘chirgani ulkan kashfiyot bo‘ldi. Abdulla Qodiriy asarlarida milliy ruh va folklor an’analari uyg‘unlashib, ijodkorning o‘ziga xos, betakror uslubini namoyon qiladi. Umumun olganda, Abdulla Qodiriyning nafaqat “O‘tkan kunlar”, 10 “Mehrobdan chayon” romanlariyu, “ Obid ketmon” qissasi, balki “Ahvolimiz”, “To‘y”, “Millatimga”, “Fikr aylagil” kabi she’rlarida, “Juvonboz”, “Uloqda”, “Jinlar bazmi” kabi hikoyalarida, “Baxtsiz kuyov” dramalarida ham milliy ruh hukmronlik qiladi 3 . 1.2. Abdulla Qodiriyning hayoti va ijodiy yo‘lining boshlanishi Abdulla Qodiriy 1894-yil 10-aprelda Toshkentda bog bon oilasida asi ʻ Qodirmuhammad Eski Jo va mahallasi Xo ja ko chasida yashovchi ʻ ʻ ʻ Hojimuhammad boboning 1822-yilda tug ilgan ikkinchi o g li edi. ʻ ʻ ʻ Hojimuhammadning Toshmuhammad hamda Xayriniso ismli o g il va qizi ʻ ʻ ham bo lgan. Qodirmuhammad baquvvat, serg ayrat, shijoatli va dunyo ko rgan ʻ ʻ ʻ kishi bo lib, yigitlik chog larida xon va beklar qo lida sarboz bo lgan. U Eski Jo va ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ bozorida baqqollik do koni ochib, ipak, idish-tovoq, choy kabi mollar bilan savdo ʻ qilgan. Tijorat vaji bilan uzoq shahar-mamlakatlarga safar qilgan. Qodirmuhammad 1870-yilgacha savdoda, keyin Samarqand darvoza Eshonguzar mahallasidan yer olib bog bonlik bilan shug ullangan. To rt marta ʻ ʻ ʻ uylangan. Bunga farzandsizlik vaji sabab bo lgan. Qodirmuhammad to rtinchi bor ʻ ʻ 50 yoshlar atrofida 15-16 yashar Josiyat bibiga uylangan. Ular 1879-yilda o g il ʻ ʻ ko rib Rahimberdi deb ism qo yganlar. Ammo undan keyingi tug ilgan o n ikki ʻ ʻ ʻ ʻ farzand sababsiz nobud bo lgan. Bu holdan irim qilgan Qodirmuhammad oilasi ʻ Eski Jo vadagi hovlisini sotib Samarqand darvoza Eshonguzar mahallasidagi yeriga ʻ ko chib o tadi va o sha yerda yashay boshlaydilar. Mana shu maskanda Abdulla ʻ ʻ ʻ Qodiriy dunyoga kelgan. Undan so ng 1897-yilda Qodiriyning ukasi Qudratilla ʻ tug ilgan. Qodirmuhammad uzoq umr ko rib 1924-yil 5-aprelda 103 yoshda vafot ʻ ʻ etgan 4 . Akasi Rahimberdi Robiya ismli qiz bilan oila qurib oddiy hayot kechirgan. Rahimberdi duradgorlik kasbini egallagan. Abdulla Qodiriy akasidan toqi yo nishni ʻ 3 Bahromova G. Abdulla Qodiriy ijodi va milliy ruh. // Academic research in educational sciences. – 653-658-B. 4 Jadid.uz dan olindi. 11 o rgangan. U 1963-yilda vafot etgan. Ukasi Qudratilla 1897-yilda tug ilgan.ʻ ʻ Abdulla Qodiriy yoshligida bolalarcha sho x bo lgan. Uning bolaligi Eshonguzar ʻ ʻ mahallasida o tgan. ʻ Ma lumoti Qodirmuhammadning ilmi bo lmasa-da, farzandlarining ta lim ʼ ʻ ʼ olishiga katta e tibor bergan. U: “O zimni xatim yo q-da, bo lmasa hammangni ʼ ʻ ʻ ʻ barmog imda o ynatardim”, degan so zlarni ko p takrorlagan. Bog da mehnatning ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ko pligiga qaramay o g li Abdullani maktabga bergan. Akasi Rahimberdining esa ʻ ʻ ʻ o qishga unchalar qiziqishi bo lmagan. Abdulla Qodiriy dastlab 1904–1906yillarda ʻ ʻ musulmon maktabda ta lim olgan. Dastlabki savodini Zangi ota mahallasidagi ʼ mulla Olim va mulla Ziyo domlalardan olgan. Qodirmuhammadning uch o g li ham ʻ ʻ shu domlalar qo lida o qigan. Qodiriy ushbu muallimlardan tashqari Mirlar ʻ ʻ mahallasidagi Yusufxon domla va Chorsuga yaqin joyda joylashgan mulla G ulom ʻ ismli muallimlardan ta lim olgan. So ng 1908–1912yillarda Abdulla Qodiriy ʼ ʻ rustuzem maktabida o qigan. Bu maktab Samarqand darvoza mahallasidagi Akrom ʻ savdogarning tashqi hovlisida joylashgan bo lib, “7-son russko-tuzemnaya shkola” ʻ deb atalgan. U Toshkent shahridagi Abulqosim shayx madrasasida 1916- 1917yillarda arab va fors tillaridan tahsil olib sarf va nahvni yaxshi o rgangan. ʻ Ta lim bilan birga jadidchilik harakati namoyandalariga fikrdosh bo lib, milliy ʼ ʻ matbuotda o z ijodi namunalarini nashr etgan. Ilmini oshirish va jahon adabiyoti ʻ bilan tanishish uchun 1924–1925-yillarda Toshkent Vaqf sho basining ko magida ʻ ʻ Moskvadagi Valeriy Bryusov nomi bilan ochilgan adabiyot institutida o qigan. ʻ Faoliyati Oiladagi iqtisodiy yetishmovchilik bois Abdulla Qodiriy 12 yoshidan bir boyning xizmatiga kirib ishlaydi. Rus-tuzem maktabini tamomlagach bir muddat ishsiz yurgan. U 17–18 yoshlarida Chorsu bozorida savdo bilan shug ullanuvchi Rasulmuhammadboyga prikazchilikka yollanib, uch-to rt yil ʻ ʻ ishlagan. Prikazchilikda 1915-yilga qadar ishlagandan so ng, savdogarning ishi ʻ orqaga ketib uyga qaytishga majbur bo ladi. Bu vaqtda u akasi bilan toqichilik ʻ qilib, kunbay ishlarda hamda uyida bog bonlik bilan mashg ul bo lgan. ʻ ʻ ʻ 12 Rossiya imperiyasi tuzumi tugatilib, 1917-yil fevral va oktabr voqealaridan keyin uning hayotida ham, ijodida ham o zgarishlar ro y berdi. Hukumatga ishga ʻ ʻ kirib Toshkent eski shahar ozuqa qo mitasining sarkotibi (1918), “Oziq ishlari” ʻ gazetasining muharriri (1919), Kasabalar sho rosining sarkotibi (1920) va boshqa ʻ sovet idoralarida ishladi. “Ishtirokiyun” va “Qizil bayroq” gazetalarida adabiy xodim bo lib faoliyat yuritdi. “Mushtum” jurnali tashkilotchilaridan va tahrir ʻ hay ati a zosi (1923-26) bo lim ushbu jurnal va gazetalarda o z maqolalarini nashr ʼ ʼ ʻ ʻ ettiradi. Ilmiy-adabiy merosi Abdulla Qodiriy ijodi 1913-1914-yillarda boshlandi. U shu yillari barcha ilg or fikrli yoshlar qatori jadidchilik harakatiga qo shilgan va ʻ ʻ o zining ilk asarlarida ma rifat, millat taraqqiyoti va hurligi g oyalarini targ ib eta ʻ ʼ ʻ ʻ boshlagan. Qodiriy dastlab ma rifiy she rlar yozdi. 1914-yilda “Ahvolimiz”, ʼ ʼ “Millatimiz”, “To y” kabi she rlari jadid matbuotida e lon qilinadi. 1915-yili u ʻ ʼ ʼ Behbudiyning “Padarkush” fojiasi ta sirida “Baxtsiz kuyov” pyesasini yozadi. ʼ So ng o zi “milliy ro mon” deb atagan “Juvonboz” hikoyasini yaratadi. Bu asarlar ʻ ʻ ʻ ham avvalo ma rifatparvarlik qarashlari mahsuli bo lib, jamiyatdagi chirkin illatlar ʼ ʻ va qoloq urfodatlarni keskin tanqid qilishga yo naltirilgan. Abdulla Qodiriy –– ʻ Alimov, Julqunboy, Shoshiy, Boyqush, Dumbulboy, Dumbulboy jiyani, Dumbuldevona, Dumbulnisa, Dumbulboy o g li, J-boy, Jarqinboy, Jiyan, Jiyaningiz ʻ ʻ Mushtum, Indamas So fi, Yo lovchi, Kalvak mahzum jiyani, Kalvak mahzum ʻ ʻ shoshiy, Kampir, Karnaychi, Kolxozchi, Lakalang mahzum, Mavlonkufr, Mulla Julqunboy, Mushtum, Ovsar, Saniyxudo , Chin do st, ʻ Chirmand abotir, Chi chora, Shapaloqmahzum, Shilg ay, A.Q, U-boy kabi o ttizdan ortiq taxalluslar bilan ijod ʻ ʻ qilgan. 1919-1920-yillarda “O tgan kunlar” romanini yozib tugallab, 1926-yilda ʻ to la nashrini e lon qiladi. Bu to laqonli realistik ilk o zbek romani bo lib, ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ Qodiriyning jadidona siyosiy qarashlari yuksak badiiy ifodasini topgan asar edi. 1928-yili yozuvchi “Mehrobdan chayon” romanini e lon qildi. 1934-yilda esa “Obid ʼ ketmon” qissasini yozadi. Uning ko plab she r, maqola va hikoyalari “Sadoyi ʻ ʼ Turkiston”, “Ishtirokiyun”, “Qizil bayroq”, “Turkiston” gazetalari, “Oyna”, “Inqilob”, “Mushtum” jurnallarida nashr etilgan. Tarjimonlik sohasi 1925-yilda 13 tatar fizik olimi Abdulla Shunosiyning “Fizika”, 1935-yilda N. V. Gogolning “Uylanish”, 1936-yilda A. P. Chexovning “Olchazor” asarlarini o zbekchaga tarjima qildi. ʻ Oilasi Abdulla Qodiriy 1914-yil Rahbarnisa Rasulmuhammadboy qiziga uylanadi. Ulardan Nazifa (1916), Habibulla (1918), Adiba (1924), Mas ud (1926) hamda Anisa (1928) ʼ ismli farzandlar dunyoga keladi. Abdulla Qodiriyning ayoli Rahbarnisa 1943-yil 6martda vafot etgan. Qizi Nazifa Eski Jo va Tinchob mahallasida yashovchi Muhammad Aminbek ʻ ismli kishi bilan turmush qurgan. Farzona ismli qizlari bo lgan. O g li Habibulla ʻ ʻ ʻ 1919-yili tug ilgan. 1945-yil 29-mayda qamoqqa olinib 10-yil muddatga hukm ʻ qilingan. U 1955-yilda qamoqdan chiqqan. So ng o qishini tiklab 1962-yilda ʻ ʻ Toshkent davlat tibbiyot institutini tamomlagan. Shifokor bo lib xizmat qilgan. ʻ Adabiy faoliyatini 1958-yildan boshlagan. “Nilufar” hikoyalar to plami (1964), ʻ “Afrikaga sayohat” (1966), “Yaman-Misr taassurotlari” (1967) safar ocherklari, “Otam haqida” xotira kitobi (1974), “Qora arab” hikoyalar to plami (1978) chop ʻ etilgan. Habibullo Qodiriy 1987-yili vafot etgan. Ikkinchi o g li Mas ud Abdullayev ham Toshkent davlat tibbiyot institutida ʻ ʻ ʼ o qigan. Shifokor bo lib ishlagan. O zbekiston Mustaqilligini ko rib 1996-yilda ʻ ʻ ʻ ʻ vafot etgan 5 . Qodirmuhammad otadan Abdulla Qodiriyga qolgan Samarqand darvozadagi hovli bog shiyponi 1945-yili Arpapoya ko chasidagi 1-sonli bolalar uyi tasarrufiga ʻ ʻ o tkazilgan. 1949-yilda esa yilqichilik arteliga berilgan. Hovli bog shiyponi ʻ ʻ 1958yildagina Abdulla Qodiriy avlodlariga qaytarilgan. Bugungi kunda Habibulla Qodiriyning katta o g li Xondamir Qodiriy (1957-yil tug ilgan) tomonida ushbu uy ʻ ʻ ʻ hovli va muzey faoliyati olib borilmoqda. 5 Jadid.uz dan olindi. 14 Qatag on Abdulla Qodiriy 1926-yilda “Mushtum”da bosilgan “Yig indiʻ ʻ gaplar” maqolasi tufayli qisqa muddat qamalgan. Uni “O rta Osiyo “Davlat siyosiy ʻ boshqarmasi” (DSB)ning xodimi Kurmanov tomonidan 1926-yil 8-martda hibsga olingan. Abdulla Qodiriyning uyida 1926-yil 8-martdagi DSBning 32-orderiga asosan tintuv o tkazilib, tintuv o tkazishda Shotursun Shosaidov, Muhamedov, ʻ ʻ Teregulov hamda Abdulla Qodiriyning o zi ishtirok etgan. ʻ BDSBga olib ketish uchun Abdulla Qodiriy uyidan quyidagi hujjatlar musodara qilindi: Musulmon tilidagi har xil yozishmalar bir yuz qirq ikki (142) varaq, Uch kitob: “Baxtsiz kuyov”, “Juvonboz” (Abdulla Qodiriyning o zbek ʻ tilidagi asarlari), Yusuf Oqchurinning turk tilidagi “Yevropada ijtimoiy-siyosiy qarashlar” asari. Shundan so ng tergov organlari ish boshladi. Sud organlari tomonidan ʻ Abdulla Qodiriy shaxsi sinchiklab o rganila bordi. Qamoqqa olinganiga qaramay ʻ tergovga chaqirilmay qamoqxonada yotadi. Shu bois Abdulla Qodiriy 1926-yilning 22- martida DSB komendantiga ariza bilan murojaat qiladi. Unda: “Shu yilning 8 martida hibsga olindim va hanuzgacha nazorat ostida qamoqda saqlanib kelinmoqdaman. Haligacha so roqqa chaqirilganim yo q. Umuman, ne gunohlarim ʻ ʻ uchun ayblanayotganligim men uchun qorong u. Zarracha bo lsa-da, o zimni qora ʻ ʻ ʻ sezayotganim yo q, shunday bo lsa-da, mening ishim kimda ekanligini aniqlab, ʻ ʻ zudlik bilan tergovga chaqirishlaringizni so rayman. Aks holda, o zimni qurbon ʻ ʻ qilsam-da, 24-martdan boshlab ochlik e lon qilaman”, deb yozgan edi. ʼ Qodiriyning arizasi inobatga olinib, so roqqa chaqiriladi. Tergovda u o zi ʻ ʻ haqidagi bor haqiqatni aytadi. So rov 1926-yilning 24-martida DSBning maxsus ʻ bo limi vakili Agidullin tomonidan olib borilgan. Qodiriyga tergov jarayonidan ʻ anglashila boradiki, unga qarshi qo zg alayotgan aybnomaga asos bo lgan ashyoviy ʻ ʻ ʻ dalil “Mushtum” jurnalida e lon qilingan “Yig indi gaplar” maqolasi edi. Ish shu ʼ ʻ tariqa jiddiy tus ola boradi. Tergovchilar har bir mayda “material”larigacha ahamiyat berib sinchkovlik bilan aybnomalarni to ldirib borib, ishga doir hujjatlar ʻ kundankun ko payib borgan. ʻ 15 Dastlab uning aybnomasiga “Abdulla Qodirov “Mushtum” jurnalining muharrir yordamchisi lavozimida ishlagan paytda, o z vazifasidan foydalanganiʻ holda muharrirning qat iy taqiqiga qaramay jurnalning 27-sonida “Yig indi gaplar” ʼ ʻ maqolasini bostirgan. Mohiyati jihatidan mazkur maqola ochiqdan-ochiq O zbekiston hukumati va Kompartiyasining rahbarlarini obro sizlantirish hamda ʻ ʻ shu bilan birga Kommunistik partiyaning muhim tadbirlarini tanqid qilish va masxara qilish ruhi bilan yozilgan. Muallif shubhasiz bu maqolani aksilinqilobiy maqsadlarda foydalanish uchun keng yoyishga uringan” deb yoziladi 6 . Ushbu qo yilgan ayb uchun O zbekiston SSR Jinoyat protsessual ʻ ʻ kodeksining 72 va 105-moddasining 1-bandiga bo yicha ish ko riladi. Bu ʻ ʻ protokolni DSBning tergovchilari Agidullin va Belskiylar tomonidan tuzilgan edi. A.Qodiriyga ushbu aybnoma 1926-yilning 24-martida tanishtiriladi. Ammo Abdulla Qodiriy qo yilgan ayblarga javoban “O zimni aybdor deb tan olmayman” ʻ ʻ deya imzo chekkan. Qodiriy ishi ustidan qo shimcha dalillar to planib 1926-yil 3-aprelda O zSSR ʻ ʻ ʻ Jinoyat kodeksining 116-moddasiga binoan 128, 129, 142-moddalarga amal qilingan holda ishi ko rib chiqish ko zda tutiladi. Bu gal ham Qodiriy aybdor ʻ ʻ emasligini bildirgan holda aybnomaga imzo chekib bergan. Onasi Josiya bibining 1926-yil 2-aprelda yozgan o g li bilan ko rishish va ʻ ʻ ʻ kafillikka olishga ruxsat so rab qilgan iltimosnomasi shu yilning 13-aprelidagina ʻ ko riladi. Biroq Toshkent viloyat sudining keyingi majlisdagi xulosasidagina javob ʻ berilishi ma lum qilinadi. ʼ O zbekiston Davlat prokurori Nazarovning buyrug iga binoan mahbus ʻ ʻ Abdulla Qodirov 8-iyunda soqchi nazorati ostida Samarqandga keltirilgan. Nihoyat, ham ruhan, ham jisman horigan adibni tergov qilish tugay boradi. Sabr kosasi to lgan Qodiriy o ziga qo yilgan aybnomalarni bo yniga olar ekan, bu holni ʻ ʻ ʻ ʻ shaxsiy adovatdan boshqa narsa emasligini bildiradi. 6 Jadid.uz dan olindi. 16 Abdulla Qodiriyning 1926-yil 8-martda qamoqqa olinishi bilan bog liq sud ʻ ishining yakuni uch kun (15-17-iyun) davom etadi. O zbekiston SSR Oliy Soveti ʻ Prezidiumi maxsus majlis chaqirib Markaziy ijroiya qo mitasining Samarqand ʻ shahrida 1926yil 17-iyundagi yig ilishida rayosat a zolari Oxunboboyev, Bikson, ʻ ʼ G oziyev, Volik, Ikromov, Ivanov, Qosimxo jayev, Rahimiy, Mavlonbekov, ʻ ʻ Strogonov, Cheloguzov ishtirok etadi. Shu bilan birga, muassasalardan: Oliy sud Qosimov, rais: Qosimxo jayev, kotib: Rahimiy qatnashdilar. ʻ Unda “O zbekiston SSR Oliy sudi 1926-yil 15-16-iyunda sud qilinib, ikki ʻ yilga ozodlikdan mahrum etilgan Abdulla Qodiriyning qamoq muddatini o tamasdan ozod qilib yuborilishini so raydi” deb qaror qilinadi. ʻ ʻ Shundan so ng O zbekiston SSR Oliy sudining iltimosi qondirilib, Ikki yil ʻ ʻ muddatga ozodlikdan mahrum qilingan Abdulla Qodiriy qamoq muddatini o tamasdan ozod qilinadi. Oliy sud raisi Qodiriyni qamoqdan ozod qilish haqida ʻ buyruq tayyorlaydi. O zSSR Oliy sudi, sud kollegiyasining 1926-yil 17-iyundagi ʻ 1895-raqamli shoshilinch buyrug i chiqarilgan ʻ 7 . Bob bo‘yicha xulosa Birinchi bobda yangi o‘zbek adabiyotining shakllanish jarayoni hamda Abdulla Qodiriyning ijodiy kamol topishiga ta’sir etgan ijtimoiy va adabiy omillar tahlil qilindi. Mazkur davr adabiy muhitining milliy ongni uyg‘otishga qaratilgani, adabiyotning ma’rifiy va ijtimoiy vazifalari kuchaygani aniqlandi. Yangi adabiyot an’anaviy usullardan voz kechib, real hayot, tarixiy voqelik va jamiyat muammolarini badiiy aks ettirishga intilganligi bilan ajralib turadi. Abdulla Qodiriyning shaxsiy hayot tajribasi, zamonaviy bilim va ma’rifatga bo‘lgan intilishi uning ijodiy qarashlarini shakllantirgan muhim omil sifatida baholandi. Yozuvchining adabiyotga kirib kelishi tasodifiy emas. 7 Jadid.uz dan olindi. 17 II BOB. ABDULLA QODIRIY IJODINING YANGI O‘ZBEK ADABIYOTIDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI 2.1. Qodiriy romanlarida davr muammolari va badiiy mahorat “Mehrobdan chayon” o zbek romanchiligining asoschisi Abdulla Qodiriyning ʻ ikkinchi yirik asari, 1928-yil fevralda yozib tugatilgan. Roman birinchi marta 1929yil Samarqandda bosilib chiqdi. Roman mavzusi 19-asr hodisalari “xon zamonlari“ davridagi o zboshimchaliklarni ko rsatishga qaratilgan bo lsa-da, unda ʻ ʻ ʻ roman yozilgan davr ruhi kuchli singdirilgan. Asarni “Mehrobdan chayon” deb atash, ziyoli ulamolarni qahramon qilib tanlashdan murod muqaddas dargoh sajdagohdan chiqqan, o sha dargohga ʻ nomunosib, munofiq, qallob, tuban kimsalarga, hasadgo y, e tiqodsiz kishilarga ʻ ʼ ishoradir. Romanda Anvar bilan Ra noning sevgi sarguzashti, qalb nazokati ʼ shoirona tarannum etilgan. Maktabdor Solih mahdumning yumoristik obrazi adabiyotshunoslar tomonidan yozuvchining jiddiy yutug i deya hisoblanadi. ʻ Asar uzoq yillar davomida juda ko p marotaba qaytadan nashr etilgan. ʻ Jumladan 1994-yilda G afur G ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi ʻ ʻ tomonidan “O tkan kunlar” bilan bir kitobda 602 betli 60 000 nusxada, 2016-yilda ʻ Yangi asr avlodi nashriyoti tomonidan 512 betli yumshoq muqovada, 2008 va 2018yillarda Sharq nashriyoti tomonidan 288 betli qattiq muqovada nashr etilgan. Garchi “Mehrobdan chayon”da davr zug umi muayyan darajada sezilsa ham, ʻ adibda goho tarafkashlik mayllari ko rinsada, amalda realizm mavqeida turgan, ʻ tarixiy haqiqatni mumkin qadar haqqoniy ifodalashga intilgan. Yozuvchining “Mehrobdan chayon”dagi realistik mahorati Solih maxdum obrazida juda yorqin namoyon bo lgan. Romanda muallif yengil hazil-mutoyiba, kulgi-yumor, piching, ʻ kinoyakesatiq, hajv orqali maxdum tabiatiga xos “maqtab bo lmaydigan” ʻ xususiyatlarni batafsil ko rsatadi. Bunday xususiyatlarning ichki va tashqi ijtimoiy ʻ ildizlarini ham ochadi. Ayni paytda mahdumning “hamma nuqsonlarini yuvib ketarlik” fazilatini ham ta kidlaydi: “nima bo lganda ham maxdum o z ʼ ʻ ʻ 18 zamonasining eng oldingi domlalaridan, Qo qon aksariyatining savodxon ʻ bo lishlariga sababchi ustozlardan”. ʻ Romandagi Anvar bilan Ra no obrazlari, bir qarashda, romantik ʼ qahramonlarday taassurot beradi. Barkamollik – aql-zakovat, do stga, sevgiga ʻ sadoqat, erk, adolat yo lidagi shijoat bobida ular afsona, doston qahramonlarini ʻ eslatadilar. Ishqiy mulohazalar bobida bu ikki yosh juda erkin, oralaridagi gap- so zlar bir qadar kitobiy, shoirona… Masalaga sinchiklab qaralsa, Anvar va ʻ Ra nodagi favqulodda, kitobiy tuyulgan xislatlar, ularning “g ayritabiiy” xatti- ʼ ʻ harakatlari mantiqan va ruhiy jihatdan asoslangan. Ular maktab ko rgan, yaxshi ʻ tarbiya, chuqur bilim olgan, Sharqning yuksak madaniyati, gumanistik g oyalarini ʻ o zlari uchun chin e tiqod, bosh maqsad qilib olgan odamlardir. Adib asar ʻ ʼ personajlari qismati bilan bog liq holda muhim tarixiy hodisalar, shaxslar, ʻ sarguzashtlar haqida ham ma lumot beradi. Solih maxdumning kechmishi, ʼ otabobolari qismati bahonasida keltirilgan Amir Umarxonning kanizi to g risidagi hikoya, haq ishlari uchun jabr ko rgan Sayidxon, ʻ ʻ ʻ mulla Siddiq va Mo minjonlarning achchiq qismati, Xudoyorxon tarixi to g risidagi ʻ ʻ ʻ ma lumotlar, Og acha oyim sarguzashtlari, xon harami, xotinlari, o rdadagi qullar ʼ ʻ ʻ haqidagi aniq ma lumotlar asarda salmoqli o rin tutadi. Ular bilan tanishganda ʼ ʻ hujjatli-tarixiy, publitsistik asar o qiyotganday bo lasiz. Yozuvchi ba zan ʻ ʻ ʼ qahramonlari tabiatini, xususan haramdagi qizlar fojiasini hazil-mutoyiba, o yinkulgi orqali ochib beradi. ʻ Ammo bu kulgili bo lib tuyulgan hodisalar zamirida jiddiy insoniy drama va ʻ shafqatsiz haqiqat yotadi. Xullas, “Mehrobdanchayon” hayot haqiqatini “orttirmay va kamitmay” o z holicha jamiki qirralari, tovlanishlari bilan gavdalantirgan, ʻ xarakterlar olamini, ruhiyatini o ziga xos ohanglar, bo yoqlar vositasida kashf etib ʻ ʻ bergan o xshashi yo q badiiy obidadir. Abdulla Qodiriy juda qisqa, bor yo‘g‘i 44 ʻ ʻ yil umr ko‘rdi. Shu yillarning har bir daqiqasini Qodiriy o‘zi uchun emas, xalqi uchun, jaholat botqog‘iga botgan yurtini ozod etmak uchun sarfladi. Har bitta she’rlarida, hikoyalarida, felyeton-u hajviyalarida, romanlarida xalqiga murojaat 19 qilishdan to‘xtamadi. Otabek bo‘lib yuqori lavozimli ziyoli qatlamdan, adolatli podshohlardan umidvor bo‘ldi, Kalvak Mahzum qiyofasida e’tiqodiga sobit Qodiriyni ko‘rsatdi, “Yig‘indi gaplar” maqolasi orqali “Ovsar” qiyofasida bor haqiqatlarni ochiqladi, Julqunboy qiyofasi orqali kulgu ostida juda achchiq haqiqatlarni keltirdi. Bular ortidan o‘ziga ne kunlar kelajagini Qodiriy bilar edi va bu vaziyatni “Mehrobdan chayon” romanida ko‘rsatdi. Asar yakunidagi kabi Anvar qiyofasidagi Qodiriyni xalq qutqarishiga umid bog‘ladi. Zero Cho‘lpon aytganidek,“Xalq dengizdir, xalq to‘lqindir , xalq kuchdir”. Ming afsus… Abdulla Qodiriy hayotida uni qutqarguvchi xalq bo‘lmadi. Lekin yozuvchining davrdosh-u davradosh, lek, darddosh bo‘lolmagan hamkasblari mehrobdan chiqqan chayonlik vazifasini to‘liq ado etdilar. Bundayin ruhdagi asarlari orqali Qodiriy o‘z xalqiga, yurtdoshlariga, katta lavozimli amaldorlarga ko‘zgudagi asl turqini ko‘rsatib , rohat botqog‘idan chiqishga chorladi. Ammo qon rangini xush ko‘rguvchi qizil imperiyaga Otabek-u Anvar emas, Obid ketmonlar kerak edi. Hammasi tugadi. 1938-yil 4-oktabr Millatimiz tarixidagi qonli sana. Abdulla Qodiriyning so‘nggi so‘zlari esa hukmni ijro qiluvchi zobitga bo‘ldi. “So‘nggi istagim, iltimos ikki rakaat namozimni o‘qib olay…” 8 . 2.2. Yozuvchi ijodining milliy adabiyot taraqqiyotiga ta’siri Barchamiz badiiy asarlarda tabiat manzaralari tasviriga duch kelganmiz, albatta. Bu esa ijodkor mahoratining ne chog‘lik boy ekanligini ko‘rsatadi. Chunki tabiat manzaralari tasvirida ijodkorning o‘zi qalamga olayotgan makonga munosabati, u joyni qanchalik bilishi, qahramonlar dunyosi va ular yashayotgan muhitni naqadar chuqur his qilishi bilinadi. Shuning uchun ham badiiy asarlarda tabiat manzaralari tasviri asarning asosiy tarkibiy qismi sanaladi. 9 Badiiy asarda 8 Quranboyeva N., Axmedova M., Satmuratova X. “Mehrobdan chayon” romanida davr va shaxs talqini. // international journal of recently scientific researcher's theory. – 64-66-B. 9 Aminova L. Turk yozuvchisi Yashar Kamol asarlarida badiiy mahorat masalalari,-fil.fan.nom.ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya, T.:2003 20 muallif o‘z maqsadini ro‘yobga chiqarish uchun tasviriy va ifodaviy vositalardan foydalanadi. Asardagi tabiat manzaralari kitobxonning biror narsa haqida tasavvur hozil qilishi, muayyan tuyg‘uni his etishi, ko‘rish, eshitish mumkin bo‘lgan narsa va obrazlarni inson ongida hosil qiluvchi unsurlar tasviriy vositalar hisoblansa, asarda so‘z va iboralarni ng turli ma'no tovlanishl ari, majoziy xususiyat lari, voqeahodisalarni turli yo‘llar bilan ifodalash usulllari - ifodaviy vositalar hisoblanadi. Badiiy tarjimada tabiat tasvirini qayta jonlantirish va bunda so‘z tanlash muammosi muallifdan katta mahorat talab etadi. "Tarjimon - asarni boshqa tilda, ya'ni ona tilida qayta yaratish uchun muallif fikrini ancha pishitadi, o‘ziga singdirib oladi, keyin matn xarakteriga qarab muqobil so‘z tanlaydi, bu so‘zlar ma'nosi, jarangdorligi, shakli, uslubiy muqobilligi, asl nusxadagi fikrni iloji boricha to‘laroq ifodalash tashvishida yonadi" 10 - deb yozadi G‘aybulla Salomov. Shuni ta'kidlash lozimki, asar yaratishda qo‘llanilgan badiiy tasvir va ifoda vositalari orqali muallif mahoratining qirralari aniqlanadi. Ana shunday vositalardan biri badiiy asardagi tabiat tasviridir. Tabiatning betakrorligi, albatta, insonda va uning ruhiyatida aks etadi. Inson tug‘ilganidan vafot etganiga qadar tabiat bilan hamnafas bo‘lib, uning go‘zalliklaridan bahramand bo‘lib yashaydi. Tabiatdan shaydolik, undan ilhomlanish nafaqat insoniyatga balki butun olam jonzotlariga xosdir. Barcha insonlar tabiat inom etgan go‘zalliklardan o‘ziga xos taassurotlar hosil qilishi mumkin lekin faqatgina san'at sohiblari shu jumladan, yozuvchi va shoir badiiy so‘z vositalaridan, rassom xilma-xil bo‘yoqlardan foydalangan holda ana shu taassurotlarni asarlarda aks ettira oladi. Qaysi bir asarni mutoola qilmaylik, unda tabiat tasviriga duch kelamiz, albatta. Haqiqiy ijodkor esa insonni ona tabiat bilan birga, doimiy uyg‘unlikda tasvirlaydi. Har bir ijodkor san'at asari yaratayotganda, har bir voqea, tabiat manzarasi, umuman, voqelikka o‘z nazari bilan qaraydi. U asarning umumiy g‘oyasida kelib chiqib, mos 10 Salomov G’., Tarjima san’ati, Toshkent, 1973, 57-b. 21 detal tanlaydi va o‘sha tanlagan detal orqali asar mazmunida salmoqli o‘rin tutgan fikrni ifodalaydi. Badiiy asarlar ko‘p uchraydigan "bahor" tasvirini misol qilib oladigan bo‘lsak, uni har kim o‘zgacha talqin qiladi: "beg‘ubor va yoqimli bahor", "go‘zallik va yosharish fasli", "bahor tarovati" va shunga o‘xshash tabiat hodisalari inson ruhiy holatining ijobiy tomonlar, hayotning go‘zalligi, mazmuni ko‘klam tarovatini ifodalasa, "sovuq yomg‘ir tomchilari", "qora bulut" kabi tasvirlar inson ruhiyatida gi salbiy holatlar, qo‘rquv, ichki g‘alayon, xavf-xatar yoki tushkunliklardan darak beradi. Bunday tasvirlarda yozuvchi tabiatning bir qismi bo‘lgan bahor faslini asar ixtiyoriga bo‘ysundiradi, asar qahramonlarining ichki kechinmalari, voqelikka munosabatini shu tasvir vositasida ifodalaydi va bunda ijodkorning o‘ziga xos uslubi namoyon bo‘ladi. Tarjimon asarni tarjima qilishdan oldin shu jihatlarni aniqlab olmasa, muallif muddaosini tarjimada o‘quvchilarga yetkazib berolmaydi. Buning natijasida muallif uslubiga tarjimada putur yetishi mumkin. 11 Abdulla Qodiriy tabiat tasviriga qo‘l urar ekan, unda jonlantirish, o‘xshatishlar, sifatlashlarni ko‘p qo‘llaydi. Masalan, romanning "Jonso‘z bir xabar va qo‘rqinch bir kech" nomli bobidan bir parcha: 12 "Oyning o‘n beshlari bo‘lsa-da, havoning bulutlig‘i bilan oy ko‘rinmas, chin ma'nosi bilan qorong‘i kuzning qorong‘i bir tuni edi. Bir necha yuz yillardan beri yashab favqulodda zo‘rayib ketgan "Xo‘ja Maoz" mozorining chakalagi bu qorong‘iliqqa bir manba' kabi edi. Kuchlik bir yel turg‘an, qandaydir bir ishga hozirlang‘an kabi to‘rt tomong‘a yugurib yurar edi. Mozor chakalagining bir burchagida tutab yotg‘an to‘nka yonida sochlari o‘sib soqolig‘a qo‘shilib ketgan bir devona bu mudhish qorong‘iliqqa qarshi kurashkan kabi gulxanni yondirishg‘a tirishar, gulxan tavaragidan aylanib qo‘lidag‘i kasavi bilan to‘rt tomonidan kavlar 11 Hamidov X. “Badiiy asar tarjimasida tabiat tasvirining berilishi”, Tarjima masalalari(Ilmiy maqolalar to’plami, 2012yil 26-aprel) 75-77-b. 12 Qodiriy A. “O’tkan kunlar”, Toshkent, G’.G’ulom nashr.,1992. 22 edi. Yel borg‘an sari kuchlana bordi, chakalak tartibsiz holg‘a kirib ketdi, bittayarimta to‘kilmay qolg‘an yaproqlar shitir-shitir to‘kilishka oldilar, qarg‘a va zog‘chalar ayni uyqu zamonida tinchsizlangani uchun yelga qarshi namoyish qilg‘andek g‘o-g‘u bila chakalak ustidan aylana boshladilar. Yel kuchaygandan kuchayib borar va shu nusbatda mozor ichi ham yana bir qat qo‘rqunch holg‘a kirar edi, yel ketma-ket bo‘kurar, bunga chiday olmag‘an shox-shabbalar qars-qurs sinar, keksa yog‘ochlar g‘iyq-g‘iyq etib yolborish tovshi chiqarar edilar. Yel ortiqcha bir g‘azab ustida edi, yer yuzidagi tikkaygan narsani bukib-yanchib tashlamoqchi bo‘lgandek pishqirar edi..." Ushbu parchada tarjimonning yutuqlari shundan iboratki, "Bir necha yuz yillardan beri yashab favqulodda zo‘rayib ketgan "Xo‘ja Maoz" mozorining chakalagi bu qorong‘iliqqa bir manba' kabi edi" jumlasi "The clutter of Khoja Maoz's tomb, which had been in existence for hundreds of years, was like a source of darkness"- bir necha yillardan beri mavjud bo‘lgan "Xo‘ja Maoz" mozori qorong‘ulikka bir manba kabi ko‘rinardi" shaklida o‘girilgan. Demak, bu holda "favqulodda zo‘rayib ketgan "Xo‘ja Maoz" mozorining chakalagi" jumlasi ma'no nuqtai nazaridan asl matnda nazarda tutilgan mazmun tarjima nusxada to‘la qamrab olingan 13 . Bob bo‘yicha xulosa Ikkinchi bobda Abdulla Qodiriy ijodining yangi o‘zbek adabiyotidagi o‘rni va ahamiyati badiiy hamda ijtimoiy jihatdan tadqiq qilindi. Yozuvchining romanlari orqali o‘zbek adabiyotida realistik tasvir, tarixiy haqiqat va chuqur psixologik tahlilning mustahkam qaror topgani aniqlandi. Qodiriy yaratgan obrazlar milliy xarakter va davr muammolarini mujassam etgan holda adabiy tafakkur taraqqiyotida muhim bosqichni belgilab berdi. Qodiriy ijodida milliy g‘oya va ijtimoiy mas’uliyat masalalari badiiylik bilan uyg‘unlashgani ko‘rsatildi. Yozuvchi o‘z asarlari orqali 13 Choriyeva M. Abdulla Qodiriyning "O‘tkan kunlar" romanidagi tabiat tasvirining tarjimadagi in’ikosi. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 1125-1129-B. 23 jamiyatdagi ijtimoiy ziddiyatlarni ochib berib, o‘quvchini tarixiy xotira va milliy o‘zlikni anglashga undaydi. Natijada, Abdulla Qodiriy ijodi yangi o‘zbek adabiyotining mazmun va shakl jihatidan yangilanishiga xizmat qilgan, keyingi adabiy avlodlar uchun mustahkam ijodiy zamin yaratgan adabiy meros sifatida baholandi. 24 UMUMIY XULOSA Abdulla Qodiriy ijodi yangi o‘zbek adabiyotining shakllanishi va rivojlanishida markaziy o‘rin tutadi. Yozuvchi asarlari orqali milliy uyg‘onish g‘oyasi, tarixiy voqelik va jamiyatdagi ijtimoiy muammolarni chuqur badiiy ifodalash imkonini berdi. Qodiriy romanlaridagi obrazlar va voqealar nafaqat o‘z davrining muammolarini yoritgan, balki milliy adabiyotning ma’naviy taraqqiyotiga ham sezilarli hissa qo‘shgan. Yozuvchining ijodi yangi avlod adabiyotshunoslari va yozuvchilari uchun namuna bo‘lgani, o‘zbek adabiy tafakkurining rivojlanishida asosiy yo‘nalishlarni belgilab bergan. Abdulla Qodiriyning badiiy merosi nafaqat o‘z davri, balki keyingi avlodlar uchun ham qimmatli adabiy manba bo‘lib qolmoqda. Qodiriy ijodi milliy uyg‘onish, ijtimoiy tafakkur va badiiy jihatlarni uyg‘unlashtirgan holda yangi o‘zbek adabiyotining rivojlanishida beqiyos o‘rin egallaydi. 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.Abdurakhimova P. D. Theoretical and practical foundations of banking innovations’ impact on economic development of countries. 2.Adilbaevna K. Z. (2019). Socio-psychological basis of modern poetry. Anglisticum: Journal of the Association-Institute for English Language and American Studies , 8(11), 37–42. 3.Aminova L. Turk yozuvchisi Yashar Kamol asarlarida badiiy mahorat masalalari,fil.fan.nom.ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya, T.:2003 4.Bahromova G. Abdulla Qodiriy ijodi va milliy ruh. // Academic research in educational sciences. 5.Botirova Sh.I. (2018). Symbolic-figurative talk and psychological relations. «Экономика и социум». 12 (55), 114-118. 6.Botirova Sh.I. (2018). The Role оf Artistic Literature In The Spiritual Development оf Youth. Мировая наука, 5 (14), 26-28. 7.Botirova Sh.I. (2019). Poetics of artistic psychologism. Теория и практика современной науки, 2 (44), 31-34. 8.Choriyeva M. Abdulla Qodiriyning "O‘tkan kunlar" romanidagi tabiat tasvirining tarjimadagi in’ikosi. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 9.Gulmurza K. (2021). Synonymy in Uzbek and Karakalpak phrases with the concept of “speech”. American Journal of Social and Humanitarian Research , 2(6), 98–103. 10.Hamidov X. “Badiiy asar tarjimasida tabiat tasvirining berilishi”, Tarjima masalalari(Ilmiy maqolalar to’plami, 2012-yil 26-aprel) 75-77-b. 11.Hamidov X. “Badiiy asar tarjimasida tabiat tasvirining berilishi”, Tarjima masalalari(Ilmiy maqolalar to’plami, 2012yil 26-aprel) 26 12.Karimov B. “Abdulla Qodiriy”.-T.: “Fan”.2006. 13.Mengliboevna B. S., Sherali M. (2021, October). The need to develop students’ professional competencies in teaching specific methods of teaching the Uzbek language. In Online-Conferences platform (pp. 131–132). 14.Qodiriy A. “O‘tkan kunlar”, Toshkent, G‘.G‘ulom nashr.,1992. 15.Quranboyeva N., Axmedova M., Satmuratova X. “Mehrobdan chayon” romanida davr va shaxs talqini. // international journal of recently scientific researcher's theory. II. Internet saytlari 16. www.Dissnаtib.ru 17. www.Dissеrcаt.com 27

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Yangi o‘zbek adabiyoti va Abdulla Qodiriy ijodining shakllanishi

1.1. Yangi o‘zbek adabiyotining vujudga kelishi va asosiy xususiyatlari

1.2. Abdulla Qodiriyning hayoti va ijodiy yo‘lining boshlanishi

Bob bo‘yicha xulosa

II bob. Abdulla Qodiriy ijodining yangi o‘zbek adabiyotidagi o‘rni va ahamiyati

2.1. Qodiriy romanlarida davr muammolari va badiiy mahorat

2.2. Yozuvchi ijodining milliy adabiyot taraqqiyotiga ta’siri

Bob bo‘yicha xulosa

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить