Yashil iqtisodiyot faninng predmeti va vazifalari - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	17 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Yashil iqtisodiyot faninng predmeti va vazifalari

Купить

 “ YASHIL IQTISODIYOT” FANINNG PREDMETI VA VAZIFALARI  REJA:  “ Yashil iqtisodiyot” kursining predmeti va vazifalari  Barqaror rivojlanishni ta minlashda “yashil ʼ iqtisodiyot”ning o‘rni  “ Yashil iqtisodiyot” konsepsiyasining mohiyati va rivojlanish bosqichlari

 1. “Yashil iqtisodiyot” kursining predmeti va vazifalari  “ Yashil iqtisodiyot” iqtisodiy fan sifatida XX asr oxirlarida shakllangan bo‘lib, iqtisodiyotning tabiiy muhitga bog‘liqligi, uning tarkibiy qismi ekanligi va tabiiy muhit doirasida amal qilishini o‘rganuvchi fan hisoblanadi. Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi resurslarni tejashga yo‘naltirilgan iqtisodiyot, ekologik iqtisodiyot, atrof-muhit iqtisodiyoti, yashil siyosat, xalqaro iqtisodiy munosabatlar nazariyasi, iqtisodiyotni modernizatsiyalash, innovatsion iqtisodiyot kabi iqtisodiy fanlardagi ilmiy g‘oyalarni qamrab oladi.

“ Yashil iqtisodiyot” fan sifatida o‘z shakllanish tarixi va rivojlanish bosqichlariga ega. Tabiiy resurslarning cheklanganligi, takror ishlab chiqarilmasligi bilan bog‘liq muammolar insoniyatning barcha faoliyat yo‘nalishlari, jumladan, iqtisodiy faoliyatiga jiddiy ta sir ko‘rsatadi. Ushbu ʼ muammoni ilmiy jihatdan o‘rganish XX asrning 60-70-yillarida ommalasha boshladi. Bu davrda iqtisodiy adabiyotda an anaviy iqtisodiyot tamoyillariga ʼ asoslangan “atrof-muhit iqtisodiyoti”, deb nomlangan yangi yo‘nalish paydo bo‘ldi. Ushbu yo‘nalish doirasida iqtisodiy faoliyatning atrof-muhitga ta siri ʼ natijasida yuzaga kelayotgan ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarni eksternali, ya ni ʼ tashqi samaralar sifatida talqin etish boshlandi.

Unga muvofiq ekologik muammolarni amaldagi iqtisodiy munosabatlar doirasida hal etish va xalqaro darajada umumlashtirilishi zarur2. Misol tariqasida atmosferaga chiqarilayotgan issiqxona gazlarining xalqaro savdosini tashkil etish masalasini keltirish mumkin. XX asrning 80-90-yillarida ekologik muammolarni tor doirada iqtisodiy yondashuvlar orqali hal etishning muqobil varianti sifatida ekologiya iqtisodiyoti (ecological economics) fani paydo bo‘ldi va jadal sur atlarda rivojlana boshladi. Atrof-muhit ʼ iqtisodiyotidan farqli ushbu yo‘nalish iqtisodiyot fanining maxsus bo‘limi sifatida emas, balki ilmiy tadqiqotlarning mustaqil sohasi sifatida talqin etiladi Unga muvofiq ekologik muammolarni amaldagi iqtisodiy munosabatlar doirasida hal etish va xalqaro darajada umumlashtirilishi zarur2. M

Iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik hodisalarni tadqiq etishda yagona uslubiy bazani yaratish va ushbu masalaga fanlararo yondashish qator muammolar va ziddiyatlarni keltirib chiqardi. Yuqoridagi holatlarga qaramasdan ekologik iqtisodiyot barqaror rivojlanish tamoyillari bilan bevosita bog‘liqligi tufayli jamoatchilik o‘rtasida va siyosiy darajada jadal sur atlarda ommalasha boshladi.ʼ Atrof-muhit iqtisodiyoti va ekologiya iqtisodiyotining rivojlanishi asosida ilgari surilgan tamoyillarning iqtisodiy siyosatga joriy etilishi natijasida “yashil iqtisodiyot” tushunchasi shakllana boshladi. Ushbu atama ilk bor 1989 yilda Buyuk Britaniya hukumati uchun yetakchi iqtisodchilar tomonidan “Yashil iqtisodiyot”ni rivojlantirish rejasi”, deb nomlangan hisobotda foydalanilgan .Iqtisodiy, ijtimoiy va ekolo

Atrof-muhit iqtisodiyoti yoki ekologik iqtisodiyotdan farqli ravishda “yashil iqtisodiyot” ko‘proq amaliy xarakterga ega hisoblanadi. “Yashil iqtisodiyot” ilmiy fan sohasi emas, balki ustun darajada real iqtisodiy siyosat, konkret faoliyat sohalari (energetika, inovatsiya, qishloq xo‘jaligi va b.) ga taalluqlidir. Ushbu farqni “yashil iqtisodiyot”ning inglizcha economics (iqtisodiy nazariya yoki environmental economics, ecological economics kabi iqtisodiy fanlar) emas, balki economy (real iqtisodiy faoliyat) so‘zlari orqali ifodalanishida kuzatish mumkin. “Yashil iqtisodiyot” fani nazariy jihatdan xo‘jalik yuritish tizimini “yashillashtirish”ning umumiy strategiyasini ishlab chiqish va ustuvor yo‘nalishlarini belgilab berish bilan shug‘ullanadi.Atrof-muhit iqtisodiyoti yoki ekologik iqtiso

Yashil iqtisodiyotni boshqarish darajalari “ Yashil iqtisodiyot”ni nazariy asoslashdan keyin uning ahamiyatini iqtisodiy subyektlar o‘rtasida ommalashtirish zaruriyati paydo bo‘ladi. Ushbu darajada yashil iqtisodiyotning bosh vazifasi jamiyatda ekologik toza ishlab chiqarishning zarurligi va ahamiyati to‘g‘risida dunyoqarashni uyg‘otish hisoblanadi. “ Yashil iqtisodiyot”ga o‘tish nazariy va g‘oyaviy jihatdan asoslangandan keyin, uning huquqiy asoslarini shakllantirish va sohaga oid tegishli qonunchilikni ishlab chiqish zaruriyati paydo bo‘ladi. “Yashil iqtisodiyot”ni rivojlantirishga oid qonunchilik iqtisodiyotni “yashillashtirish”ga ko‘maklashishi bilan bir vaqtda barcha xo‘jalik subyektlari manfaatlariga mos kelishi zarur.Yashil iqtisodiyotni boshqarish darajalari “ Yashil iqtisodiyot”ni

 “ Yashil iqtisodiyot” fanining vazifalari quyidagilardan iborat:  - “yashil iqtisodiyot”ga oid kategoriyalar va tushunchalar mohiyatini ochib berish;  - barqaror rivojlanishni ta minlashda “yashil iqtisodiyot”ning tutgan o‘rnini baholash; ʼ  - “yashil iqtisodiyot” konsepsiyasining maqsadi, tamoyillari va amalga oshirish mexanizmini tahlil etish;- “yashil iqtisodiyot” va “yashil o‘sish” miqyosini baholashning xalqaro tashkilotlar tomonidan tavsiya etilayotgan yondashuvlarini qiyosiy tahlil etish;“yashil iqtisodiyot”ga o‘tish jarayonini moliyalashtirish holati, ko‘rsatkichlari va rivojlanish istiqbollarini o‘rganish;“yashil energetika”ga barqaror rivojlanish omili sifatida baho berish; organik qishloq xo‘jaligini rivojlantirish muammolarini o‘rganish; jahondagi ekologik vaziyatga baho b

2 . Barqaror rivojlanishni ta minlashda “yashil ʼ iqtisodiyot”ning o‘rni Jamiyatda asta-sekinlik bilan tabiiy resurslarni rekreatsiya va ilmiy tadqiqot maqsadlari uchun asrab qolish zaruriyati to‘g‘risidagi g‘oyalar, kelajak avlod oldida ekologik mas uliyatga asoslangan ilmiy ʼ konsepsiyalar shakllanashiga olib keldi. Ushbu g‘oyalarning amaliyotga tadbiqi barqaror rivojlanishni ta minlash orqali hal etilishi zarur. ʼ Barqaror rivojlanish deyilganda, aholi ehtiyojlarini to‘la qondirish maqsadida kelajak avlod ehtiyojlarini qondirish imkoniyatlarini esa xavf ostiga qo‘ymaslikka asoslangan rivojlanish tushuniladi. Barqaror rivojlanishni “ijtimoiy”- “iqtisodiy”-“ekologik” uchlikning o‘zaro bog‘liqlikda rivojlanishiga asoslangan sinergetik samara hisobidan taraqqiy etadigan jarayon sifatida tas

Barqaror rivojlanish konsepsiyasiga nisbatan iqtisodiy yondashuvga E.R.Lindal va J.R.Xikslar asos solishgan 5 . Xiks-Lindal yalpi daromadlarning maksimal oqimi nazariyasiga muvofiq daromad yalpi kapitalni saqlab qolgan holda yaratilishi zarur. Bunda cheklangan resurslar va ekologik (tabiiy resurslar, energiya va materiallarni tejovchi) texnologiyalardan oqilona foydalanish, ekologik mahsulotlar yaratish, chiqindilarni boshqarish nazarda tutiladi. Ushbu masalani hal etishdagi bosh muammo qaysi kapital (jismoniy, tabiiy yoki inson kapitali) saqlanib qolishi va turli xil kapital turlari qanchalik o‘zaro o‘rin almashinishi hamda ushbu aktivlar (ekologik resurslar) qiymatini baholash muammosi hisoblanadi. Natijada iqtisodiy barqarorlikning quyidagi ikki turi paydo bo‘ldi:- kuchsiz – vaqt bo‘yic

Ijtimoiy barqarorlikning muhim jihati ne matlarni adolatli taqsimlash hisoblanadi. ʼ Inson taraqqiyoti konsepsiyasiga muvofiq inson taraqqiyot obyekti emas, balki uning subyekti sanaladi. Barqaror rivojlanish konsepsiyasi inson tanlovini kengaytirish asosiy g‘oya ekanligiga tayangan holda insonning o‘z hayot faoliyatini shakllantirish, qarorlar qabul qilish, ularni amalga oshirish va bajarilishini nazorat qilish jarayonida to‘laqonli qatnashishi lozimligini nazarda tutadi. Ekologiya nuqtai nazaridan barqaror rivojlanish jismoniy va biologik tabiat tizimining yaxlitligini ta minlashi zarur. Bunda ʼ global biosferaning barqarorligini ta minlab ʼ beruvchi ekotizim muhim ahamiyat kasb etadi. Tabiiy resurslarning degradatsiyalashuvi, atrof- muhitning ifloslanishi va biologik xilma- xillikning y

Barqaror rivojlanishga erishish vositalari hisoblangan iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik komponentlarni o‘zaro muvofiqlashtirish murakkab vazifa hisoblanadi. Ushbu jarayonda uch konsepsiyaning o‘zaro ta sir mexanizmlari muhim ʼ ahamiyatga ega. Iqtisodiy va ijtimoiy komponentlar jamiyat oldiga bir avlod mobaynida (masalan, daromadlarni taqsimlash) adolatga erishish va aholining kambag‘al guruhlariga maqsadli yordam ko‘rsatish kabi yangi vaziflarni qo‘ymoqda. Iqtisodiy va ekologik komponentlar atrof-muhitga tashqi ta sir qiymatini baholash ʼ (korxonalarning iqtisodiy hisobotida hisobga olinishi) zarurligi bilan bog‘liq yangi g‘oyalarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Ijtimoiy va ekologik komponentlar esa avlodlar ichida va o‘rtasida tenglikni ta minlash (keyingi avlod huquqlarini ʼ hurmat qilis

Barqaror rivojlanishni ta minlash ʼ borasidagi xalqaro amaliy faoliyat BMT tashabbusi bilan ilgari surilgan. 2000 yilda BMT Bosh Assambleyasi tomonidan Ming yillik rivojlanish maqsadlari qabul qilindi va 2015 yil qo‘yilgan maqsadlarga erishishni hisoblash yili sifatida belgilab olindi. 2012 yilda BMTda Ming yillik rivojlanish doirasida amalga oshirilishi yakunlanmay qolgan maqsadlarga erishish uchun jahon hamjamiyatini 2015 yildan keyingi rivojlanish maqsadlarini belgilab olish zaruriyati ta kidlandi. Shu tarzda, ʼ BMTning 2012 yili barqaror rivojlanish mavzusida o‘tkazilgan “Rio+20” Konferensiyasida dunyo mamlakatlari rahbarlari Barqaror rivojlanish maqsadlarini (Sustainable Development Goals (SDGs)) ishlab chiqishga kelishib oldila Barqaror rivojlanish maqsadlari har bir inson uchun faro

1. 3 . “Yashil iqtisodiyot” konsepsiyasining mohiyati va rivojlanish bosqichlari Yuqorida qayd etilganidek, “barqaror rivojlanish” konsepsiyasi dunyo mamlakatlarining bosh maqsadiga aylanib bormoqda 7 . Ushbu masalaning kulminatsion cho‘qqisi 2015 yilda Fransiyaning Parij shahrida o‘tkazilgan BMTning iqlim isishiga bag‘ishlangan konferensiyada 195 mamlakat tomonidan global isish darajasini +2 S da ushlab turish siyosatini qabul qilishi bilan belgilandi. Konferensiyada 147 ta mamlakat “yashil iqtisodiyot” rejalarini, 147 ta mamlakat tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish dasturlarini va 167 ta mamlakat energiya samaradorligini iqlim o‘zgarishlariga munosib ravishda oshirish tavsiyalarini taqdim etishdi8. “ Yashil iqtisodiyot”ga o‘tish konsepsiyasi o‘z rivojlanish tarixiga ega va quy

Birinchi bosqich – 1950-1960 yillar iqtisodiyotning atrof-muhit va insonga salbiy ta sirini anglab yetish davri ʼ hisoblanadi. Bu davrda atrof-muhitning degradatsiyalashuviga bag‘ishlangan qator xalqaro anjumanlar o‘tkazildi. Jumladan, 1955 yilda dunyoning yirik shaharlarida zaharli gazlardan o‘lim holatlarining ko‘payishi atmosferaning ifloslanishiga bag‘ishlangan birinchi xalqaro konferensiya o‘tkazildi. Xalqaro darajada muvofiqlashtirish va kelishuvning yo‘qligi, biznes va atrof-muhit muhofazasi borasidagi vazifalarning bir biriga to‘g‘ri kelmasligi xalqaro miqyosda ekologik kuchlarni to‘liq ishga solish imkonini bermas edi. BMT Bosh Assambleyasi1962 yil 18 dekabrda “Iqtisodiy rivojlanish va tabiatni muhofaza qilish” (1831(XVII) to‘g‘risidagi rezolyutsiyasini qabul qildi9 . “ Yashil iqt

Uchinchi bosqich – 1980-1990 yillar. Ushbu davr rivojlangan mamlakatlarda “yashil” texnologiyalarni jadal sur atlarda rivojlanish bosqichi bo‘lib, ekologik modernizatsiya g‘oyasi ʼ ilgari surildi. Mazkur g‘oyaning asosiy mazmuni iqtisodiy o‘sish va sanoatning rivojlanishi ekologik jihatdan moslashishi iqtisodiyot nuqtai nazaridan maqsadga muvofiq ekanligi bilan izohlanadi. Ushbu davrda mutaxassislar o‘rtasida barqaror rivojlanish konsepsiyasi shakllana boshladi. 1983 yilda Atrof-muhit va rivojlanish bo‘yicha Butunjahon komissiyasi tashkil etildi 10 . Komissiya uch yil davomida iqtisodiy, ijtimoiy-madaniy va ekologik omillarning o‘zaro ta siri va ʼ aloqadorligi masalalarini o‘rgandi. Mazkur ma ruza “barqaror rivojlanish” (sustainable ʼ development) tushunchasini ommalashtirishga xizmat qild

1992 yilda Rio-de-Jeneyroda Atrof- muhit va uning rivojlanishi bo‘yicha Konferensiya (Yer sammiti) o‘tkazildi. 1997 yilda Kioto protokoli imzolandi. Kioto protokoli — BMTning Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha Doiraviy Konvensiyasi (1992)ga qo‘shimcha ravishda qabul qilingan hujjat bo‘lib, Yaponiyaning Kioto shahrida 1997 yil dekabr oyida qabul qilingan. Ushbu hujjat turli xil mamlakatlar va o‘tish iqtisodiyoti mamlakatlari oldiga issiqxona gazlari emissiyasini qisqartirish vazifasini qo‘ydi. Kioto protokoli bozor mexanizmining boshqaruviga asoslangan, ya ni ʼ issiqxona gazlarining chiqarilishi bo‘yicha xalqaro kvotalar savdosiga asoslanganatrof-muhit muhofazasi borasida birinchi global kelishuv edi. Protokolning birinchi bosqichi 2008 yil 1 yanvardan boshlanib, 2012 yil 31 dekabrga qadar amalda bo

Protokol ilovasidagi V ro‘yxatda turgan mamlakatlar ushbu besh yil davomida atmosferaga chiqarilayotgan issiqxona gazlari miqdorini qisqartirish borasida majburiyat oldilar. Chegirmaning maqsadi bu davrda 6 turdagi gazlar emissiyasini (karbonat angidrid, metan, ftoruglevodorodlar, ftoruglerodlar, azot oksidi, oltingugurt geksaftoridi) 1990 yilga nisbatan 5,2% ga qisqartirish edi. To‘rtinchi bosqich – 2000-2010 yillar. Barqaror rivojlanish konsepsiyasiningxalqarovamilliyqonunchilikda,biznes-muhitda,ommaviy axborot vositalarida qayd etilishi va mustahkamlanishi. Global moliyaviy- iqtisodiy inqiroz xalqaro iqtisodiy tizimlarning beqarorligi muammosini yangicha talqin etishga undadi. “Erkin bozor” biosfera resurslarini saqlab qolish va ijtimoiy adolat manfaatlarini himoya qilish, uzoq muddatli

Ushbu bosqichda xalqaro sammitlar va konferensiyalar o‘tkazildi. Ular jumlasiga 2000 yilda Nyu-York shahrida o‘tkazilgan BMTning Ming yillik Sammiti (Ming yillik maqsadlarining e lon qilinishi), 2006 yilda Yoxannesburgda ʼ o‘tkazilgan “Rio+10” Barqaror rivojlanish bo‘yicha umumjahon sammiti, 2012 yili Rio-de-Janeyroda BMTning barqaror rivojlanish bo‘yicha “Rio+20” nomini olgan Konferensiyalarini kiritish mumkin. “Yashil iqtisodiyot” tushunchasi 2008–2009 yillardagi jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida BMT tizimida keng qo‘llanila boshladi. Jumladan, 2009 yilda UNEP tomonidan “Yangi “yashil” kurs”, deb nomlangan tahliliy ma ruza e lon qilindi. Mazkur ʼ ʼ ma ruzada sanoat va infratuzilmada “yashil” investitsiyalar ʼ yoki ekologik “sof” texnologiyalarni rag‘batlantirish bo‘yicha chor

 natijalarga olib kelganligiga qaramasdan mukammal emas, deb hisoblashadi. Ekologiyaning buzilishi (iqlim o‘zgarishi, cho‘llashish, bio xilma-xillikning yo‘qotilishi), tabiiy kapital cheklanganligi, tugab borayotganligi, kambag‘allik miqyosining ortib borishi, chuchuk suv, oziq-ovqat, energiyaning yetishmasligi, odamlar va mamlakatlar o‘rtasidagi tengsizlik kabi muammolar amaldagi iqtisodiy tizimning mukammal emasligini shahodatlovchi holatlar hisoblanadi. Yuqorida qayd etilgan sabablarga ko‘ra amaldagi iqtisodiy model “jigar rang iqtisodiyot”, deb ataladi.  Qayd etib o‘tilgan ta riflarni umumlashtirgan holda “yashil iqtisodiyot”nining tor va ʼ keng ma nodagi ta riflarini farqlash mumkin. Tor ma noda “yashil iqtisodiyot”ni ʼ ʼ ʼ an anaviy iqtisodiyot bilan yonma-yon rivojlanayotgan muayy

natijalarga olib kelganligiga qaramasdan mukammal emas, deb hisoblashadi. Ekologiyaning buzilishi (iqlim o‘zgarishi, cho‘llashish, bio xilma-xillikning yo‘qotilishi), tabiiy kapital cheklanganligi, tugab borayotganligi, kambag‘allik miqyosining ortib borishi, chuchuk suv, oziq-ovqat, energiyaning yetishmasligi, odamlar va mamlakatlar o‘rtasidagi tengsizlik kabi muammolar amaldagi iqtisodiy tizimning mukammal emasligini shahodatlovchi holatlar hisoblanadi. Yuqorida qayd etilgan sabablarga ko‘ra amaldagi iqtisodiy model “jigar rang iqtisodiyot”, deb ataladi. Qayd etib o‘tilgan ta riflarni umumlashtirgan holda “yashil iqtisodiyot”nining tor va ʼ keng ma nodagi ta riflarini farqlash mumkin. Tor ma noda “yashil iqtisodiyot”ni ʼ ʼ ʼ an anaviy iqtisodiyot bilan yonma-yon rivojlanayotgan muayyan t

Купить