Yevro osiyo iqtisodiy ittifoqi bilan hamkorlikning O’zbekiston moliya tizimiga tasiri - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	19000UZS
Размер	146.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Февраль 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Hojiakbar Turatov

Дата регистрации 08 Апрель 2025

2 Продаж

Yevro osiyo iqtisodiy ittifoqi bilan hamkorlikning O’zbekiston moliya tizimiga tasiri

Купить

Yevro osiyo iqtisodiy ittifoqi bilan hamkorlikning
O’zbekiston moliya tizimiga tasiri
Reja:
Kirish
1. Evro osiyo iqtisodiy ittifoqi bilan hamkorlikning Özbekiston moliya
tizimiga tasiri
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati

Kirish
Bugungi shiddatli globallashuv sharoiti jahon mamlakatlari o rtasida yuzʻ
berayotgan savdo-iqtisodiy munosabatlarning zamonaviy tendensiyalari – xalqaro
mehnat taqsimoti va ixtisoslashuv imkoniyatlaridan samarali foydalanish
masalalarini chuqur tadqiq etish lozimligini taqozo etmoqda. Bu o rinda milliy
ʻ
iqtisodiyotlar oldida jahon hamjamiyatiga samarali integratsiyalashuvni
chuqurlashtirish orqali tashqi iqtisodiy siyosatni doimiy takomillashtirib borish
vazifasi muhim ahamiyat kasb etadi.
Yevroosiyo materigi yevropa va osiyo qit’asidan iborat bo’lib, maydoni
bo’yicha quruqlikning 36 foizini va yer yuzi aholisining 70 foizidan ko’prog’ini
o’zida mujassamlagan yirik materikdir. Dunyo yalpi ichki mahsulotining 63,1 foizi
(2021) yevrosiyoga to’g’ri keladi. Ushbu qit’ada 93 davlat mavjud bo’lib yevropa
ittifoqi(ing.EU), yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi janubiy osiyo mintaqaviy hamkorlik
assotsatsiyasi janubiy-sharqiy osiyo xalqlari assotsatsiyasi kabi ko’plab ittifoq va
uyushmalar mavjud. Mintaqada eng yirik ittifoq Yevropa ittifoqi va yevropa
ittifoqini asosiy model qilib olgan Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqidir(YeOII). YeOII
o’zida 4 ta erkinlik: Tovar va hizmatlar, inson resurslari va moliya erkinligini
jamlagan bo’lib 2015 yildan buyon faoliyat yuritib kelmoqda. Ittifoq 5 davlatdan
iborat bo’lib, o’zaro iqtisodiy ijtimoiy yo’nalishlarda hazirgi kunga qadar
hamkorlik qilib kelmoqda. 2020 yili O’zbekiston hamda Kuba davlatlari Ittifoqni
kuzatuuvchi davlat sifatida e’lon qilingani ushbu davlatlarda YeOII ga bo’lgan
qiziqishni namoish etadi. Shu sababli O’zbekistonning ittifoqga a’zo bo’lishida
kuzatilishi mumkin bo’lgan ijobiy va salbiy oqibatlarni ishbu maqolada qayd etib
uni yoritishga harakat qilindi. YeOII hududida bugungi kunga qadar yuzaga kelgan
ba’zi mavzuga oid muammolar tovarlar va mablag’lar hamda ishchi migrantlarning
erkin harakatiga oid misollar bilan tahlil qilindi. Hulosa shaklida O’zbekiston
YeOII ga a’zo bo’lganda ittifoqga a’zo bo’lgan 5 davlat bilan hamkorlik qilishni
qo’lga kiritsada bunga alternativa sifatida jahon savdo tashkiloti hamda ko’pgina
davlatlar bilan erkin savdo shartnomalarini imzolash ijobiy natija berishi
mumkinligidir.

Shu ma noda, bugun O zbekistonda amalga oshirilayotgan yangi bosqichdagiʼ ʻ
islohotlar samarasi jahon iqtisodiyoti tizimiga integratsiyalashishga, ayniqsa,
hududiy jihatdan yaqin mamlakatlar bilan savdo-iqtisodiy munosabatlarni
rivojlantirishga ham bog liqdir. Shu nuqtayi nazardan, MDH doirasida savdo-
ʻ
iqtisodiy munosabatlarni iqtisodiy integratsiyaning muhim ko rinishi hisoblangan
ʻ
yagona bojxona ittifoqi doirasida rivojlantirish, uning tashkiliy va huquqiy
asoslarini takomillashtirish, bugungi kunning eng dolzarb masalalaridan biri bo lib
ʻ
qolmoqda.
Ekspertlarning ta kidlashlaricha, bu borada Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi
ʼ
(YEOII) sobiq ittifoq hududidagi omadli va istiqbolli integratsiya loyihasidir.
1995-yilda Rossiya Federatsiyasi va Belorus Respublikasi o rtasida imzolangan
ʻ
“Bojxona ittifoqi to g risida”gi bitimga asoslangan va keyinchalik o z tarkibiga
ʻ ʻ ʻ
Qozog iston, Qirg iziston hamda Armanistonni birlashtirgan Yevrosiyo iqtisodiy
ʻ ʻ
hamjamiyati, o zining shakllanish tarixi va rivojlanish amaliyotiga ko ra, jahon
ʻ ʻ
hamjamiyatining diqqat markaziga tushdi.
Hozirgi kunda dunyoda 5 ta asosiy iqtisodiy blok mavjud bo lib, ular Yevropa
ʻ
Ittifoqi, MERCOSUR - Janubiy Amerika davlatlarining davlatlararo iqtisodiy
birlashmasi, NAFTA – Shimoliy Amerika erkin savdo zonasi, ACEAN – Janubiy-
Sharqiy Osiyo davlatlari uyushmasi va Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (YEOII)
hisoblanadi.

1. Evro osiyo iqtisodiy ittifoqi bilan hamkorlikning Özbekiston
moliya tizimiga tasiri
Yevropa Ittifoqi dunyodagi eng rivojlangan mintaqaviy integratsiya bloki
hisoblanadi. Integratsiyaning barpo etilishi sohasidagi rejali va tizimli ishlar
Yevropa ittifoqi doirasida iqtisodiy va siyosiy ittifoq tuzish shaklida o ziningʻ
ijobiy natijalarini berdi. Bojxona ittifoqi va Yevropa ittifoqining hozirgi shaklda
muvaffaqiyatli shakllanishi, barcha muammolarga qaramay, Yevropada
integratsiya jarayonining hayotiyligini tasdiqlamoqda.
MERCOSUR – Lotin Amerikasi va Karib dengizi havzasi aholisining 55,3
foizini (300 milliondan ortiq) qamrab olgan bo lib, to g ridan-to g ri xorijiy
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
investitsiyalarning 40 foizini, mintaqa mamlakatlari tashqi savdosining 33 foizini
tashkil etadi. Mazkur uyushma a zolarining umumiy yalpi ichki mahsuloti 3,3 trln.
ʼ
dollarni tashkil qiladi va hajmi hamda iqtisodiy salohiyati bo yicha Yevropa
ʻ
Ittifoqidan keyin ikkinchi, erkin savdo hududi hajmi bo yicha Yevropa Ittifoqi va
ʻ
NAFTAdan keyin uchinchi o rinni egallaydi.
ʻ
ACEAN uyushmasi Janubiy-Sharqiy Osiyodagi 10 ta davlat (Indoneziya,
Malayziya, Singapur, Tailand, Filippin, Bruney, Vyetnam, Laos, Myanma va
Kambodja) ni birlashtirgan. Hozirgi kunda ACEANga a zo davlatlarning aholisi
ʼ
qariyb 500 million kishiga yetgan, umumiy yalpi ichki mahsuloti esa 737 mlrd.
dollarini tashkil etmoqda.
Umuman, dunyo davlatlarining iqtisodiy integratsiyaga moslashuvi qanday
omillarga asoslanmoqda, ularning birlashuviga qanday sabablar ta sir
ʼ
ko rsatmoqda? Eng asosiy sabab, birinchidan, iqtisodiy hayotning globallashuvi,
ʻ
ikkinchidan esa xalqaro mehnat taqsimotining chuqurlashuvidir. Shuningdek,
dunyo miqyosidagi ilmiy va texnologik inqiloblar va milliy iqtisodiyotlarning
ochiqligini oshirishga ehtiyoj ham mamlakatlarning o zaro integratsiyalashuviga
ʻ
sabab bo lmoqda.
ʻ
Shu jihatdan qaraganda, bugun turli bahs-munozaralarga turtki bo layotgan
ʻ
masala – O zbekistonning Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (YEOII)ga a zo bo lishi
ʻ ʼ ʻ
yuzasidan fikr-mulohazalarimizni bildirishni joiz, deb bildik.

Bu o rinda, eng avvalo, YEOII doirasidagi tashkiliy-huquqiy munosabatlarniʻ
tartibga soluvchi organlar va ularning faoliyati, hamkorligining huquqiy asoslari,
o zaro kelishuv va bitimlarni chuqur tahlil qilish maqsadgamuvofiqdir.
ʻ
Ta kidlash lozim, YEOIIning a zo davlatlari (Rossiya, Belarus, Qozog iston,
ʼ ʼ ʻ
Armaniston va Qirg iziston) o rtasida tovarlar va xizmatlar harakati, migrantlar
ʻ ʻ
harakatlanishi va kapital harakatining erkinligi ta minlangan bo lib, yagona
ʼ ʻ
bojxona tizimiga ega bo lgan umumiy iqtisodiy hudud shakllantirilgan.
ʻ
Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqining oliy organi a zo davlatlar rahbarlari
ʼ
tarkibidan tashkil topgan Oliy Yevroosiyo Iqtisodiy Kengashi (OYEIK)
hisoblanadi. Kengash ittifoq faoliyatining asosiy masalalarini ko rib chiqadi,
ʻ
integratsiyani rivojlantirish strategiyasi, yo nalishlari va istiqbollarini belgilaydi.
ʻ
YEOII Shartnomasi, YEOII doirasidagi xalqaro kelishuvlar va Oliy Kengash
qarorlarining bajarilishi va monitoringi a zo davlatlar hukumat rahbarlaridan iborat
ʼ
Hukumatlararo Kengash tomonidan ta minlanadi.
ʼ
YEOII Sudi – doimiy faoliyat yurituvchi sud organi hisoblanib, uning shtab-
kvartirasi Minsk shahrida joylashgan. U a zo davlatlar tomonidan YEOII
ʼ
Shartnomasi tartib-qoidalaridan teng ravishda foydalanilishini ta minlaydi va
ʼ
nizolarni hal qiladi.
Birinchi va ikkinchi jahon urushi juda ko’p yoqotishlarga va shu orqali bir
qancha o’zgarishlarda saboq bo’ldi. Birinchi jahon urushi Germaniyaning
mag’lubiyati va Antanta davlatlari o’rtasidagi “Versal sulh shartnomasi” bilan
yakun topgan bo’lsa, ikkinchi jahon urushi AQSh va uning ittifoqdoshlari hamda
Sovet sotsialistik Respublika ittifoqi va uning ittifoqdoshlari tomonidan kelishilgan
sovuq urush bilan yakun topdi. Yuqorida keltirilgan urushlar davlat yoki davlatlar
ittifoqining xalqaro aloqalarda dominantlik qilmasligi uchun olib borilgan urushlar
bo’lib, asosan dunyodagi kuchlar(ta’sir doirasi) mutanosibligini ta’minlash
maqsadida yuzaga kelganligini ko’rishimiz mumkin. Ammo ikkinchi jahon
urushidan so’ng mamlakat va davlatlatni harbiy kuch bilan egallash yoki
ittifoqdosh qilish emas balki o’zaro iqtisodiy hamda ijtimoiy aloqalar orqali
ittifoqlik qilish kerakligini o’rgatdi. Ayni shu davrda birlashgan millatlar

tashkiloti(BMT), jahon banki(WB) hamda tariflar va savdolar bo’yicha bosh
kelishuvi(GATT) asosida keyinchalik tashkil etilgan jahon savdo tashkiloti(JST)
kabi xalqaro tashkilotlar o’z faoliyatini boshlaganini misol tariqasida keltirish
mumkin. Bundan tashqari mintaqaviy iqtisodiy, moliyaviy bitimlar keng ko’lamda
qo’llanila boshlanib, yevropada davlatlararo uyushma – hozirgi yevropa
ittifoqi(ing.EU) bosqichma bosqich shakllanib, bugungi kunda eng birinchi tashkil
topgan o’zaro iqtisodiy hamda ijtimoiy taraqqiy etish kabilarni qamrab olgan 27
davlatdan iborat bo’lgan siyosiy va iqtisodiy birlashma(ittifoq) yuzaga keldi.
Yevroosiyo Iqtisodiy Komissiyasi iqtisodiy ittifoqning 170 tadan iborat
funksiyalarini bajaradi:
Jumladan, bojxona-tarif va notarif tartibga solish; bojxona ma murchiliginiʼ
tartibga solish; sanitariya, veterinariya va fitosanitariya chora-tadbirlarini tartibga
solish; uchinchi mamlakatlarga nisbatan savdo rejimlarini o rnatishni tartibga solish;
ʻ
makroiqtisodiy va raqobat siyosatini belgilash; sanoat va qishloq xo jaligiga
ʻ
subsidiyalar, tabiiy monopoliyalar, davlat xaridlari, transport va tashishga oid chora
– tadbirlarni tartibga solish va boshqalar.
Shu o rinda, ayrim faktlarni ham keltirib o tish o rinli. Ya ni, YEOIIni tashkil
ʻ ʻ ʻ ʼ
etuvchi beshta a zo davlat hudud, aholi soni va iqtisodiyot hajmi jihatidan bir-
ʼ
biridan keskin farq qiladi. Ittifoqning eng katta mamlakati Rossiya, eng kichigi
Armanistondan 574-marta kattaroqdir va shunga o xshash, Rossiyaning yalpi ichki
ʻ
mahsuloti (YAIM) Armanistondan 170 baravar katta. Umuman, Rossiyaning
YAIMi qolgan to rt a zoning umumiy YAIMidan taxminan 6 baravar katta. To rt
ʻ ʼ ʻ
a zo davlat – Armaniston, Belarus, Qozog iston va Qirg izistonning umumiy aholisi
ʼ ʻ ʻ
qariyb 42 million, Rossiya aholisi esa 147 millionga yaqin.
Shu jihatdan qaraganda, umumiy YAIMning 87 foizi, umumiy aholining 80
foizi Rossiya Federatsiyasi hissasiga to g ri kelishi hamda YEOIIga a zo
ʻ ʻ ʼ
davlatlarning iqtisodiy jihatdan baravar emasligi Rossiyaning dominantlik
pozitsiyasini namoyon etadi.
Shu bilan birga, Yevrosiyo Iqtisodiy Komissiyasining prinsiplariga ko ra,
ʻ
mazkur Komissiya qarorlarni teng vakillik va konsensus prinsipi asosida qabul

qilishi - har bir davlatga uning iqtisodiy kuchi va aholisi soni katta-kichikligiga
nisbatan emas, balki teng a zo sifatida qaralishi ko rsatib o tilgan.ʼ ʻ ʻ
Shuningdek, ayrim ekspertlar tomonidan YEOII tuzilmasiga iqtisodiy blok
sifatida emas, balki ko proq siyosiy blok sifatida qaraladi. O z navbatida,
ʻ ʻ
Yevroosiyo Iqtisodiy Komissiyasi vakolatlari doirasida siyosiy masalalar ushbu
Komissiya vakolatiga kirmasligi ham belgilab qo yilgan.
ʻ
Hozirgi vaqtda YEOII tomonidan xorijiy sheriklar bilan hamkorlik aloqalari
Jahon Savdo Tashkiloti (JST) normalari va tamoyillariga muvofiq tarzda o rnatilgan.
ʻ
Kuzatuvchilik maqomi. 2017-yil aprel oyida Moldova Respublikasi bilan
hamkorlik to g risida memorandum imzolandi, YEOII mamlakatlari prezidentlari
ʻ ʻ
Moldovaning Ittifoqda kuzatuvchi mamlakat maqomini olish to g risidagi
ʻ ʻ
murojaatini qabul qildilar. 2018-yil may oyida Moldovaga YEOIIda kuzatuvchi
davlat maqomi berildi.
Erkin savdo zonasi kelishuvlari. 2017-2018-yillarda YEOII uchinchi davlatlar
bilan xalqaro iqtisodiy aloqalarni sezilarli darajada kengaytirishga muvaffaq bo ldi.
ʻ
Bugungi kunga qadar Vyetnam (2016-yil oktyabr) va Singapur (2018-yil noyabr)
bilan erkin savdo zonasi to g risidagi, Xitoy bilan iqtisodiy hamkorlik (2017-yil)
ʻ ʻ
to g risidagi bitimlar imzolangan, Eron bilan esa mazkur maqsadda vaqtinchalik
ʻ ʻ
bitim (2018-yil) imzolangan.
Shuningdek, yana qator davlatlar bilan erkin savdo zonasi kelishuvini amalga
oshirish bo yicha muzokaralar olib borilmoqda.
ʻ
Jumladan:
Hindiston. 2015–2016-yillarda Hindiston Respublikasi bilan YEOII erkin
savdo zonasi to g risida Bitim tuzishning maqsadga muvofiqligini o rganish
ʻ ʻ ʻ
bo yicha qo shma tadqiqot guruhi o tkazildi. Tadqiqot natijalariga ko ra, erkin
ʻ ʻ ʻ ʻ
savdo rejimiga o tish YEOIIning Hindiston bilan o zaro importining ham,
ʻ ʻ
eksportining ham 18 foiz o sishi prognoz qilindi. 2017-yil iyun oyida YEOII bilan
ʻ
erkin savdo zonasini tashkil etish bo yicha muzokaralarni boshlash to g risida
ʻ ʻ ʻ
bayonot imzolandi.

Misr. 2016-yilda OYEIKning yig ilishida Misr Arab Respublikasi bilan erkinʻ
savdo bitimi tuzish bo yicha muzokaralarni boshlash to g risida qaror qabul qilindi.
ʻ ʻ ʻ
2017-yil dekabr oyida ushbu masalada Misr tomoni vakillari bilan texnik
maslahatlashuvlar o tkazildi.
ʻ
Mo g uliston.
ʻ ʻ 2015-yil iyun oyida YEOII va Mo g uliston o rtasidagi keng ʻ ʻ ʻ
qamrovli hamkorlikni rivojlantirishga ko maklashish, o zaro savdoni rivojlantirish
ʻ ʻ
yo lidagi to siqlarni bartaraf etish choralarini ko rish maqsadida OYEIK va
ʻ ʻ ʻ
Mo g uliston hukumati o rtasida hamkorlik to g risidagi memorandum imzolandi.
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Tailand. 2016-yil 1-aprelida Rossiya va Tailand o rtasida erkin savdo zonasini
ʻ
yaratish bo yicha muzokaralar boshlandi.
ʻ
Shuningdek, Vengriya, Isroil, Kambodja, Laos, Pokiston, Peru, Koreya
Respublikasi, Suriya, Tunis, Chili, Yaponiya va Indoneziya kabi 50 ga yaqin
davlatlar ushbu ittifoq bilan erkin savdo zonasini yaratish yuzasidan qiziqish
bildirgan.
Jumladan,
Isroil. Erkin savdo bitimini tuzish bo yicha ishlarni faollashtirish maqsadida
ʻ
2018-yil 23-24-aprel kunlari tomonlar muzokaralarning birinchi bosqichini
o tkazdilar. Uning doirasida bitim tuzish bo yicha muzokaralar olib borish
ʻ ʻ
yuzasidan hujjat imzolandi. Hujjat o zaro hamkorlik yo nalishlarini belgilab,
ʻ ʻ
kelgusida ishlash va muzokaralar formatiga oid qator muhim kelishuvlarni o z
ʻ
ichiga oldi.
Koreya Respublikasi. 2015-yil oktyabr oyida Komissiya va Koreya
Respublikasi Davlat xaridlari xizmati o rtasida hamkorlik to g risida memorandum
ʻ ʻ ʻ
imzolandi. Hujjatda davlat xaridlarini tartibga solish, xususan, elektron xaridlar
tizimini takomillashtirish sohasida tajriba almashish ko zda tutildi. Bundan tashqari,
ʻ
2015-yil 30-noyabr kuni YEIK va Koreya Respublikasi Sanoat, savdo va energetika
vazirligi o rtasida savdo-sotiq sohasidagi hamkorlikning keng ko lamli masalalari
ʻ ʻ
bo yicha hamkorlik to g risidagi memorandum imzolandi.
ʻ ʻ ʻ
Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik. YEOII xalqaro tashkilotlar va
institutlar bilan faol hamkorlik olib bormoqda. Jumladan, Jahon savdo tashkiloti

(JST), Shanxay hamkorlik tashkiloti (ShHT), Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish
tashkiloti (OYECD), Jahon bojxona tashkiloti (WCO), Xalqaro migratsiya tashkiloti
(MOM) va boshqalar bilan o zaro aloqalar yo lga qo yilgan. Shuningdek, mazkurʻ ʻ ʻ
ittifoqqa a zo davlatlarning asosiy qismi Jahon savdo tashkiloti (JST)ga ham a zo
ʼ ʼ
hisoblanadi.
YEOII va MDH davlatlari hamkorligi. YEOII va MDH davlatlari o rtasidagi
ʻ
hamkorlik 2013-yildan buyon tizimli ravishda rivojlanib bormoqda. YEIK
tashabbusi ko ra, MDHning Ijroiya qo mitasi bilan o zaro anglashuv memorandumi
ʻ ʻ ʻ
va o zaro hamkorlik to g risida memorandumlar imzolangan.
ʻ ʻ ʻ
So nggi yillarda YEIK va MDH Ijroiya qo mitasi turli sohalarda, ayniqsa,
ʻ ʻ
mehnat migratsiyasi masalalarini muvofiqlashtirish sohasida faol hamkorlik
qilmoqda. 2018-yil noyabr oyida YEIK va MDH Ijroiya qo mitasi hamkorlikni
ʻ
chuqurlashtirish to g risida memorandum imzoladi.
ʻ ʻ
Hozirgi kunda YEOII bilan MDHga a zo boshqa davlatlar o rtasida savdo-
ʼ ʻ
iqtisodiy aloqalar 2011-yilda tashkil etilgan MDH Erkin savdo zonasi doirasidagi
o zaro imtiyozlar tizimi orqali amalga oshirilmoqda.
ʻ
MDHning YEOIIga a zo bo lmagan davlatlar bilan o zaro hamkorlik qilish
ʼ ʻ ʻ
YEOIIning xalqaro faoliyatidagi ustuvor yo nalishlaridan biri hisoblanadi.
ʻ
Shu o rinda, Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi doirasida hal etilishi zarur bo lgan
ʻ ʻ
ustuvor vazifalar haqida to xtaladigan bo lsak, birinchi navbatda davlatlararo
ʻ ʻ
ustuvor ahamiyat kasb etuvchi tashqi savdo va bojxona siyosatiga jiddiy e tibor
ʼ
qaratish lozim, deb hisoblaymiz. Chunki puxta o ylangan tashqi savdo va bojxona
ʻ
siyosatining amalga oshirilishi nafaqat Yevroosiyo iqtisodiy hamjamiyati
doirasidagi integratsiyaning yangi bosqichga ko tarilishiga, balki a zo davlatlarning
ʻ ʼ
xalqaro savdo jarayonlarida faol ishtirok etishida ham muhim omil bo ladi. Bu
ʻ
yo nalishda quyidagilarni alohida ta kidlash o rinli:
ʻ ʼ ʻ
• davlatlararo to laqonli erkin savdo rejimini joriy etish;
ʻ
• yagona bojxona tariflari va tartibga solishning yagona notarif usullarini joriy
etish;

• tovar va xizmatlar savdosining umumiy qonun-qoidalarini joriy etish va
ularning ishtirokchi davlatlar ichki bozorlarida qat iy amal qilishini ta minlash;ʼ ʼ
• ishtirokchi davlatlar tomonidan Jahon Savdo Tashkiloti (JST) va boshqa
xalqaro iqtisodiy tashkilotlar bilan o zaro munosabatlarni o rnatishda yagona
ʻ ʻ
kelishilgan yondashuvlarni ishlab chiqish;
• YEOII tashqi chegaralarida iqtisodiy xavfsizlikni ta minlash.
ʼ
Shuningdek, tashkiliy-huquqiy yo nalishni takomillashtirish
ʻ
uchun quyidagilarni inobatga olish zarur:
YEOIIga a zo davlatlarning milliy qonunchiliklarini o zaro muvofiqlashtirish;
ʼ ʻ
YEOII doirasida umumiy huquqiy makonni yaratish maqsadida ishtirokchi
davlatlar huquqiy tizimlarining o zaro ta sirchanligini so zsiz ta minlash.
ʻ ʼ ʻ ʼ
Yuqorida qayd etilgan chora-tadbirlarning barchasini YEOIIga a zo
ʼ
davlatlarning o zaro teng manfaatlari nuqtayi nazaridan kelib chiqqan holda amalga
ʻ
oshirish, bunda ishtirokchi tomonlarning yagona “konsensus” larga erishishi
orqaligina amalga oshirish mumkin. Zero, xalqaro iqtisodiy munosabatlar tizimida
integratsiya jarayonlarining makro darajasi – iqtisodiy siyosatni davlatlararo
muvofiqlashtirish orqali hududiy miqyosda sifat jihatdan yangi iqtisodiy muhitni
yaratish demakdir.
Mutaxassislarning e tirof etishlaricha, makro darajada ana shunday integratsiya
ʼ
guruhlarini shakllantirish, pirovard natijada milliy xo jaliklar ko lamida barqaror
ʻ ʻ
iqtisodiy o sishni ta minlash, yuzaga kelgan ijtimoiy nomutanosibliklarni bartaraf
ʻ ʼ
etish imkonini beradi.
Xulosa o rnida aytish mumkinki, hozirgi zamonaviy sharoitda xalqaro mehnat
ʻ
taqsimoti asosida davlatlar o rtasida barqaror iqtisodiy aloqalarning rivojlanishi
ʻ
global xarakter kasb etmoqda. O zbekistonning mazkur integratsion uyushmaga a zo
ʻ ʼ
bo lishi respublikada rivojlanayotgan ilmiy va texnologik inqiloblar, xalqaro savdo,
ʻ
kapitalning ko chib yurishi, zamonaviy transport, aloqa va axborot tizimlari
ʻ
iqtisodiy hayotning xalqarolashuvi jarayonining global shakllangan darajaga
o tishiga yordam berishi mumkin.
ʻ

Shuningdek, O zbekiston va boshqa a zo davlatlar o rtasidagi o zaroʻ ʼ ʻ ʻ
integrallashuv ishlab chiqarish hajmining o sishiga, yangi texnologiyalarning keng
ʻ
va jadal tarqalishiga, infratuzilmalarning rivojlanishiga, xalqaro iqtisodiy
tashkilotlar, fondlar rolining yanada oshishiga, savdo va bozorlarning erkinlashuviga
va boshqa yutuqlarga erishilishiga olib kelishi mumkin.
Yevrosiyo mintaqasida esa sobiq soviet ittifoqi hukmronligi tugatilib mustaqil
davlatlar hamdo’stligi tashkil etildi. Mustaqillikga erishgan davlatlar o’z
rivojlanish yo’li hamda erkin bozor iqtisodiyotini shakllantirish strategiyalari bilan
birga ichki bozor va chegaralar dahlsizligini ta’minlash rejalarini tuzdi. Shunday
bo’lsada ular mintaqaviy erkin savdo zonasini tashkil etish fikridan vos kechmagan
va bu yo’lda birqancha mashaqqatli mehnat qilib kelgan. Bunga misol tariqasida
yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi(YOII)ni keltirishimiz mumkin. U jahon savdo tashkiloti
ko’lamida va evropa ittifoqini bosh model qilib olgan yangi iqtisodiy uyushma
loyihasidir. Bu loyiha ilk bora Qozog’iston respublikasining birinchi prezidenti N.
Nazarboev tomonidan 1994- yilda taklif etilgan bo’lib, u 2010 yilga kelib
yevrosiyo iqtisodiy ittifoqining bojxona ittifoqi: Rossiya, Qozog’iston va Belarus
ko’rinishida bosqichma bosqich shakllanib keldi. 2011 yil oxiriga kelib ayni
bojxona ittifoqiga Qizg’iziston, Armaniston respublikasi qo’shildi. Hozirda
yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi Rossiya, Qozog’iston, Belarus, Qirg’iziston va
Armaniston kabi 5 ta a’zo davlat va Moldova, O’zbekiston va Kuba singari 3 ta
kuzatuvchi davlatdan iborat. Ittifoq ishchi kuchi, moliya, tovar va hizmatlarning
erkin almashinuvi orqali “yagona bozor” hamda umumiylashgan makroiqtisodiy
siyosatni yaratishni maqsad qilgan. Bugungi maqola yevrosiyo iqtisodiy
ittifoqining rivojlanish bosqichlari hamda O’zbekistonning ushbu ittifoqga
qo’shilganda kuzatilishi mumkin bo’lgan o’zgarishlarni yoritib beradi.
Yevrosiyo dunyo aholisining 2/3 qismini hamda dunyo yalpi ichki
mahsulotining 63.1%ni tashkil qiladigan materikdir. Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi
esa sobiq soviet ittifoqidan so’ng mustaqillikga erishgan davlatlarni yagona
tizimlashgan maqsad yo’lida birlashtirishga hizmat qiladi deb qaralsa, g’arbda bu
ittifoq davlatlarni qayta sovietlashtirish yohud Rossiyaga tobelikni kuchaytirishga

hizmat qiladi deb qaralib kelinmoqda. Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqini o’rganar
ekanmiz ushbu qit’ada mavjud bo’lgan asosiy xalqaro tashkilotlar va ularga a’zo
davlatlar bilan tanishib chiqishimiz lozim.
<1-jadval>
Tashkilot nomi A’zo davlatlar Tashkil
etilgan davri Asosiy maqsadi
Mustaqil
Davlatlar
Hamdo stligiʻ
(MDH) Ozarbayjon,
Armaniston,
Belorussiya,
Qozog iston,
ʻ
Qirg iziston, Rossiya,
ʻ
Tojikiston, Moldaviya
O’zbekiston 8 dekabr
1991 yil siyosiy, iqtisodiy, gumanitar
va madaniy sohalarda
yagona
iqtisodiy makon yaratish
Kollektiv
havfsizlik
shartnomasi
tashkiloti(KHShT
) Rossiya, Armaniston,
Belorussiya,
Qozog iston,
ʻ
Qirg iziston,
ʻ Tojikiston 15 may 1992
yil xalqaro va mintaqaviy
havfsizlik va barqarorlikni
mustahkamlash, husudiy
yaxlitligi va suverenitetini
himoya qilish
Demokratiya va Gurjiston(Gruziya oktyabr 1997 Evropa va xalqaro
tuzilmalarga
Iqtisodiy
Rivojlanish
Tashkiloti
(GUAM) respublikasi), Ukraina,
Ozarbayjon, Moldova yil yo’nalgan holda umumiy
manfaatlarga ega
submintaqaviy hamkorlik
tuzish
Yevroosiyo
iqtisodiy
hamjamiyati
EurAsEC Belorussiya,
Qozog iston,
ʻ
Qirg iziston, Rossiya,
ʻ
Tojikiston 10 oktyabr
2000 integratsiyaning eng yuqori
darajasini ta minlagan holda
ʼ
erkin savdo zonalarini
yaratish
Shanxay
hamkorlik Qozog iston,
ʻ
Qirg iziston,
ʻ Rossiya, 15 iyun 2001
yil mintaqaviy xavfsizlik va
iqtisodiy hamkorlik

tashkiloti (ShHT) Tojikiston, O zbekiston,ʻ
Xitoy,
Hindiston, Pokiston tashkiloti
Rossiya
Belorussiya
Qozog iston
ʻ
bojxona ittifoqi Rossiya, Armaniston,
Belorussiya,
Qozog iston, ʻ
Qirg iziston
ʻ 1 iyun 2010
yil o zaro bojxona chegaralarini
ʻ
bekor qilish, boshqa
mamlakatlar uchun yagona
boj
tariflarini joriy etish
Yagona iqtisodiy
makon (YIM) Rossiya, Armaniston,
Belorussiya,
Qozog iston,
ʻ
Qirg iziston
ʻ 1 yanvar
2012 Xo jalik
ʻ aloqalarini
takomillashtirish, iqtisodiy
resurslardan oqilona
foydalanish maqsadida
tovarlar, xizmatlar,
kapitallar va mehnat
resurslarining erkin
harakatini ta minlash
ʼ
Yevroosiyo
Iqtisodiy Ittifoqi
(YOII) Rossiya, Armaniston,
Belorussiya,
Qozog iston,
ʻ
Qirg iziston
ʻ 29 may 2014
yil Tovarlar va xizmatlar,
kapital va ishchi kuchining
erkin harakatlanishini
muvofiqlashtirish
kelishilgan yoki
birlashtirilgan siyosatni
amalga oshirish
Manbaa: har bir tashkilotning bosh sahifasi Yuqorida keltitilgan jadvaldan ma’lum
bo’lib turibdiki yevrosiyo mintaqasida ko’pgina yuqori maqsadlarni o’zida
jamlagan tashkilotlar hozirgi kunga qadar faoliyat yuritib kelmoqda. YOII haqida
so’z yuritar ekanmiz har bir davlatning YeOIIga qadar ko’rsatgan natijalarini
hozirgi kundagi natijasi bilan solishtirishimiz darkor.
YaIMning real Aholi jon boshiga YaIM,

o’sishi (yillik foiz
o’zgarishi, %
hisobida) joriy narxlar
(Kishi boshiga AQSh
dollari) Aholi(million)
2014 2019 2014 2019 2014 2019
Rossiya 0,7 1,3 14 007,516 11 601,418 146,267 146,749
Belarussiya 1,7 1,2 8 316,012 6 658,055 9,468 9,475
Qozog’iston 4,2 4,5 12 713,564 9 750,165 17,416 18,632
Qirg’iziston 4 4,5 1 292,621 1 323,465 5,777 6,389
Armaniston 3,6 7,6 3 889,004 4 604,772 2,985 2,969
YaIMning real o’sishi 1
Yuqoridagi manbaadan ma’lum bo’ladiki Rossiya, Belarussiya va Qozog’istonda
2014 yildan 2019 yil oralig’ida YaIM hamda aholi sonidagi o’zgarishlar juda
kam miqdorni tashkil etgan. Aholi jon boshiga YaIM ko’rsatkichi aksincha
ancha pasayganini ko’rsatdi. Faqatgina Qirg’iziston va Armaniston 2014-2019
yillar davomida ijobiy natijaga erishganligini ko’rish mumkin.
O’zbekistonning xalqaro tashkilotlarga nisbatan ochiq siyosat olib borishi 2016 yil
Sh.M. Mirziyoyevning prezidentlik davridan boshlandi. U yaqin qo’shni davlatlar
bilan xalqaro aloqalarni yaxshilash siyosatini olib borish bilan boshladi.
Avvalambor chegara kesib o’tish bojxona protseduralarini soddalashtirish,
mintaqadagi transport infratuzilmasidagi muammolarni bartaraf etish, suv
resurslarini rivojlantirish, muntazam aviaqatnovlarni tiklash kabilar o’z yechimini
topdi. 2
Qo’shni Qirg’iziston bilan o’zaro chegaradagi muammolarni yechish bilan
birga ba’zi qirg’iz fuqarolarini O’zbekiston hududiga kirib chiqishida qulayliklar
yaratdi. 3
Avvallari Tojikistonda qurilayotgan dambaga e’tiroz bildirgan hamda
terror havfini bartaraf etish maqsadida to’silgan yo’llar ochilib Tojikiston
fuqarolariga O’zbekiston hududiga kirishga chegaralar ochildi. Avg’oniston va
boshqa markaziy osiyo davlatlariga nisbatan ham ko’pgina yengilliklar kiritildi.
Bank moliya va tashqi siyosatdagi yangi reformalar O’zbekistonni yopiq iqtisodiy
1
https:// www.imf.org
2
S.F.Starr and S.E.Cornell(2018) “Uzbekistan: A New Model for Reform in the Muslim World?” The Central
Asia- Caucasus Analyst, p.3
3
R.Weitz(2018) “Uzbekistan’s New Foreign Policy: Change and Continuity under New Leadership”, Silkroad
Paper , pp.33-34

siyosatdan olib chiqdi. Hamda yangi hukumatning jahon savdo tashkilotiga a’zo
bo’lish borasida ijobiy fikrda ekanligi O’zbekistonning tashqi siyosati
o’zgarganligidan yaqqol dalolat beradi.
O’zbekistonning yevrosiyo iqtisodiy ittifoqiga a’zo bo’lish arafasida ekanligini
Rossiya Federatsiyalar kengashi spikeri V.Matvienko o’zining Toshkentga qilgan
safarida aytib o’tganidan so’ng xalq ichida ommaviy muhokamalarga sabab bo’ldi
va 2020 yilning 11 dekabr kuni O’zbekiston YeOIIning kuzatuvchi davlati
maqomini qo’lga kiritganligi hamda 2022-2023 yilga qadar to’laqonli a’zosi
bo’lishi kutilmoqdaligi chet ommaviy vositalarida bong urildi. 4
Ammo prezident
Sh.Mirziyoyev o’zining 2020 yil 20 yanvar senatda qilgan chiqishida
“Integratsiyalashuv haqida ikki og iz aytsam. Ko p odamlarimizʻ ʻ chet elda ishlab
yuribdi. Qozog iston
ʻ va Rossiyada”- dedi hamda YeOII ga a’zo bo’lib
qo’shilmayotgani shuningdek milliy mustaqillik ulug’ ne’mat ekanligini takidlab
chet el ommaviy axborot vositalarining yolg’on axborotiga chek qo’ydi. Shunday
bo’lsada agar O’zbekistonning YeOII ga qo’shilish ehtimoli bo’lsa unda quyida
keltirilgan maqsad yo’lida birlashishi mumkinligini taxmin qilish mumkin:
O’zbekistonning YeOIIga a’zo bo’lish ham salbiy va ham ijobiy ta’sirlarni o’z
ichiga olgan bo’lib, avvalambor eksport bozorini kengaytirishga qaratilgan bo’lishi
mumkindir. YeOIIga a’zo davlatlarda ishlab chiqarilgan tovar va mahsulotlar
bojxona to’lovlarisiz ittifoq doirasida erkin harakatlanishi mumkinligi ishlab
chiqaruvchiga bozor ko’lamini kengaytirishga hizmat qiladi. Avvallari I. Karimov
davrida ichki milliy bozorni himoya qilish maqsadida chet el mahsulotiga ko’pgina
bojxona baryer(to’lov)lari o’rnatilgan va O’zbekiston hududida import o’rnini
bosuvchi sanoat strategiyasini keng qo’llanilgan. Hamda bu raqobatbardosh
tovarlarni ishlab chiqarish va ularning eksportni rivojlantirgan holda iqtisodiyotni
yanada taraqqiy etishga qaratilgan chora-tadbirlar bo’lgan. Hozirda O’zbekistonda
eksport bozorini kengaytirish orqali iqtisodiy rivojlanishni davom ettirishida
ustuvor yo’nalish – hududimizda ishlab chiqarilgan tovarlarni ayriboshlash
bozorlarini kerakligidir.
4
Ахмет Бурханов (2020). Узбекистан вступит в ЕАЭС: альтернативы нет
https://eadaily.com/ru/news/2020/09/03/uzbekistan-vstupit-v-eaes-alternativy-net. (2021.02.16)

Manbaa: O`zbekiston respublikasi davlat statistika qo`mitasi
https://stat.uz/uploads/docs/tash_savdo_mart_2019_uz.pdf

Birgina 2019 yilning 1 chorakdagi tashqi savdo aylanmasida yuqori ulushga
ega bo’lgan davlatlarni misolida ko’radigan bo’lsak O’zbekistonning eng yirik 3 ta
eksport davlatlari Xitoy (21.2%), Rossiya (16,8%), Qozog’iston (8,9%) ekanligini
ko’rishimiz mumkin. Yuqoridagi jadvalda 18ta davlat keltirilgan bo’lib ular
orasida YeOIIga a’zo
5 davlatdan 4 davlatning mavjudligini hisobga olsak YeOII ga a’zo bo’lish
O’zbekistonga foyda (boj tariflarida) yani ijobiy natija keltirishi mumkin. Ammo
tanganing ikkinchi tomoni bo’lgani kabi O’zbekiston chegaralari ham qolgan a’zo
davlatlarga ochilsa milliy bozor yani yosh soha (davlat subsidiyasi asosida
rivojlantirilayotgan yangi soha) lar zarar ko’rishi, raqobatga dosh bera olmasligi
mumkin. Rivojlanishning qishloq xo’jaligi sektoriga kirgan O’zbekiston ishlab
chiqarish sektoridagi Qozog’iston hamda servisdagi Rossiya bozori bilan raqobat-
hamkorlik qilishi kerak bo’ladi.
2015 yildan buyon YeOII tarkibiga chet davlatlarning qo’shilishga
shoshilmayotganligini ko’rishimiz mumkin. Va holangki, a’zo davlatlar doirasida
notarif reglament, hamda boshqa davlatlarga (offshore) umumiy tarif qo’llanilish
2015 yildan boshlangan edi. Bunga asosiy sabab YeOII rivojlanish davrida
kuztganimiz kabi yillar davomida eksportchilar bir qancha qiyin vaziyatlarda
qolganliklari, bojxona tariflarisiz tovarlarni chegara hududidan olib o’tishdagi
qiyinchiliklar YeOII hududida va’da qilingan erkin savdoga to’sqinlik bo’lganligi
sabab bo’ldi. Hozirgi kunga kelib esa bunday muammolar asta-sekin bartaraf etilib,
eksport va import tartib(protsedura)lari soddalashtirilib savdo-sotiqni
rag’batlantirish choralari ko’rib kelinmoqda. 2016 yilda tuzilgan to’siqlarni
elektron ro’yxatdan o’tkazish hamda 2017 yilda Oq kitob (white book) ni tuzilishi
bunga misol bo’la oladi. Aslida Rossiya YeOII dan oldin o’z ichki bozorni himoya
qilish yoki siyosiy maqsadlarda import mahsulotlarga nisbatan sanitariya yoki
fitosanitariya talablari(SPS), texnik teglament(TBT), importni taqiqlash, narxni
boshqarish va h.k. larni ham qo’llab kelgan edi. Ammo YeOII tuzilganidan so’ng
bunday muammolar yuzaga kelmasligi kutilsada, 2017 yilda Qirg’iziston va
Qozog’iston chegarasida meva-sabzavot(agrar) mahsulotlarni kiritmaganligi

oqibatida yuzaga kelgan konflikt, 2018 yilda Rossiyaning Belorussiyada ishlab
chiqarilgan sut va sutli mahsulotlarning sifatiga nisbatan qo’yilgan import cheklovi
va h.k.lar kuzatildi(Yevropa ittifoqidan Belorussiya qadoqlari ostida kirib
kelayotgan sut mahsulotiga chek qo’yish hamda ichki bozordagi ishlab
chiqaruvchilarni himoya qilish asosiy maqsad bo’lgan). Albatta, bunday
cheklovlarni nafaqat Rossiya balki 2019 yilda Qozog’iston ham qo’llaganligini
ko’rish mumkin. Bularning barchasi har bir davlat o’z ichki bozorini himoya
qilishga bo’lgan urinish sababida deb baholash mumkin.
O’zbekistonning asosiy eksport mahsuloti bo’lgan meva-sabzavot, paxta
va avtombil sanoatida YeOII bilan hamkorlik qilishi mumkin. Prezident Sh.
Mirziyoyevning Rossiyaga qilgan tashrifida aynan shu (eksport) haqida kelishuvni
muhokama qilingan (2017). Ammo yuqorida takidlanganidek har bir davlat o’z
ichki bozori himoyasi uchun yangi baryer(qaror)lar chiqaradigan bo’lsa
O’zbekiston eksport qilayotgan mahsulot qaysidir davlat chegarasida qolib
ketmasligiga kafolat yo’q. 2020 yilning noyabr oyida O’zbekistonning Farg’ona
viloyatidan Rossiya Federatsiyasiga bulg’or qalampiri va pomidor mahsulotini
exporti qilish uchun namunalari jo’natilganda Rossiya sanitariya va fitosanitariya
bo’yicha federal hizmati tomonidan exportga vaqtincha ta’qiq qo’yilgani
barchamizga ma’lum. Bunga asosiy sabab mahsulotda pomidor jigarrang
kasalligini aniqlanishi deb topilgan. Ammo respublikamizda esa pomidorda
bunday kasallik aniqlanmaganini bayon qilishdi. Sanitariya va fotosanitariya
choralari aholini yoki ekologiyani himoya qilish uchun qo’llash bilan bir qatorda
siyosiy qurol sifatida qo’llanilishi ham mumkin. Agar biz YeOII ga yangi eksport
bozorlarini kashf qilish uchun qo’shiladigan bo’lsak har qanday riskni qarshi
olishga tayyor bo’lishimiz kerak.
O’zbekiston 2020 yil holatiga 33 milliondan ortiq fuqarolariga ega bo’lib
ishchi kuchiga boy davlat. Furaqolarning bir qismi chet davlatlarda istiqomat
qiluvchi ishchi yoki talabalardir. Dunyo banki(World Bank) ma’lumotiga ko’ra
chet el valyutasining O’zbekistonga oxirgi 2019 yilda kirib kelgan qismi 4,150
million AQSh dollari miqdorida bo’lib bu o’z navbatida O’zbekiston YaIMning

6.9%ni tashkil etdadi. 5
Ushbu chet el valyutasi jo’natmalarining asosiy qismi
Rossiya, Qozog’iston, Koreya Respublikasi va Yevropa davlatlarida ishlayotgan
muhojirlar ulushiga to’g’ri keladi. YeOII ning asosiy vazifalaridan bir bo’limi
erkin ishchi kuchi (migratsiya) bo’lganligi bois ittifoq tuzilganidan so’ng YeOIIga
a’zo davlatlar o’rtasida ishchi kuchi harakatlanishi erkinlashdi. Rasmiy
ma’lumotlarda O’zbekistonliklarning Rossiya hududida mehnat qiluvchilar soni
2015 yilda 74,242 kishini tashkil etgan bolsa 2017- 2018 yillarga kelib 64,073-
55,378 kishini tashkil qilib yildan yilga kamayib borayotganini ko’rsatadi. Rasmiy
ma’lumotlarga ko’ra O’zbekistonning chet elda mehnat qilayotgan fuqarolari soni
2020 yil nisbatiga 2milliondan oshgan. 6
Rossiya va Qozog’iston ulushi 1,5million
va 200 mingga yaqin. Lekin Rossiyadagi norasmiy(nolegal) ishchilar soni 2
milliondan oshishi taxmin qilinmoqda. Bunga asosiy sabab YeOII hududida
ishchilarning erkin harakatini ta’minlash maqsadida kiritilgan qonun bo’lib unga
ko’ra YeOII ga a’zo bo’lgan davlat fuqarolari Rossiya hududida ishlash uchun
mahsus ruhsatnoma(patent)siz ishlashlari mumkinligi, rus tili va Russiya tarixi
mahsus imtixonlaridan ozod etilganliklari sabab bo’ldi. O’zbekiston hukumati esa
bunga alohida e’tibor qaratib O’zbekiston hududida Rossiyaga muhojirlikga borish
istagini bildirganlar uchun maxsus o’quv markazlari tashkil etdi. Bu markazda
xorijga ishlashga ketishdan oldin fuqarolar kasb-hunarga va xorijiy tillarga
o’qitiladi, ularga kasbiy malakani tasdiqlovchi xalqaro sertifikatlar beriladi.
Albatta yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi O’zbekistonning ittifoqga a’zo bo’lishi uchun
migrant ishchilarga nisbatan to’siq qo’ydi deyish qiyin lekin O’zbekiston
fuqarolarini muhojir ishchilar markazida malaka va kasb-xunarga o’rgatishi
keyinchalik YeOIIga kirishga ijobiy ro’l o’ynashi mumkin deb o’ylayman. Lekin
keyinchalik (asosiy yoshlarning universitetni bitirganligini hisobga olsak) malakali
ishchilarni ham davlatdan chiqib ketishiga sabab bo’lshi mumkin. Yevrosiyo
iqtisodiy ittifoqi Yevropa Ittifoqini bosh model qilib olganligi sababli yevropa
ittifoqi tarixida migrantlarga oid shunga o’xshash vaziyatni Yevropaning
5
World Bank(2019). Migration and Remittances. Leveraging Economic Migration for Development: A Briefing for
the World Bank Board. (2021.02.17)
6
O‘zbekistonlik migrant chet elda jinoyatga qo‘l ursa...(2020).

rivojlangan davlatlariga kamroq rivojlangan davlatlaridan ishchi kuchini kirib
kelishi ko’p kuzatilgan va hozirgi kunda ham bor.
Davlatning rivojlanish davrida migrant ishchilar va ular jo’natgan chet el
valyutasi to’g’ri ishlatilganda davlatni yuksaltirishi mumkinligini Koreya
respublikasi misolida ko’rsak bo’ladi. Koreya urushidan so’ng qashshoqlikda
qolgan Janubiy Koreyaliklarning aksariyati yevropa hamda BAA davlatlariga
borib mehnat qilishganligini, maoshlarini o’z yurtlariga jo’natishganligini ko’p
manbaalarda o’qib guvohi bo’lamiz. Koreya davlatiga kirib kelgan chet el valyutasi
davlat infratuzilmasini yaxshilashga va savdo (ishlab chiqarish) ni qo’llab
quvvatlashga sarflangan. Hozirgi gigant firmalarga sharoitlar yaratib qo’llab
quvvatlab kelgan (nafaqat koreya balki Yaponiyada ham huddi shunday vaziyatni
kuzatishimiz mumkin). Natijada hozirgi Koreya Respublikasi katta yigirmatalik
(G-20) iqtisodiy kuchga ega mamlakatlar qatoriga kiradi.
YeOIIda inson (muhojir ishchi) va moliya(mablag’) larning erkin
harakatlanishi ta’minlanishi belgilab qo’yilgan bo’lib ittifoq yillari davomida
ishchilarga yengillik yaratish bilan birga to’siqlar ham paydo qilindi. Misol
tariqasida g’arbning Rossiyaga nisbatan sanksiyalarni e’lon qilishi Rossiya
iqtisodiyotiga sezilarli ta’sir ko’rsatdi. 2019 yilda Rossiya o’z hududidan chet elga
pul jo’natish(Vyetnam, Qozog’iston, Qirg’iziston, Armaniston hamda Xitoy) 7
ga
nisbatan cheklovlar o’rnatganligi YeOII hududida moliya(mablag’)ning erkin
harakatlanishini bloklovchi vosita sifatida e’tirof etildi. 8
Ammo Rossiyaning bunga
nisbatan qarori o’zgarmagan hamda cheklovlar aylanma yo’llar bilan
mablag’larning chetga chiqishiga qaratilganini aytgan.
Hulosa shaklida shuni aytish lozimki mehnat muhojirlarini chet elda ish
bilan ta’minlash borasida YeOII ga a’zo bo’lish ijobiy natija berishi mumkin, lekin
O’zbekistonda yoshlarning ilmga bo’lgan qiziqishining ortishi va asosiy
qatlamning oliy ta’lim muassasalarini tamomlaganligi O’zbekistonning yaqin
kelajakda dunyoni arzon ishchi kuchi(migrant) bilan emas, balki malakali
7
Jo’natma summasi Qirg’iziston uchun 100 ming rubl, Qozog’iston uchun 150 ming rubl, Armaniston uchun 1
million rubl miqdorida belgilangan
8
Мухаммедкалый Абылгазиев: Ограничение в переводах - нарушение договора о ЕАЭС. 2019.09.25

mutaxassislar bilan ta’minlash orqali yanada yuksaklikga erishishiga ishonamiz.
O’zbekistonning YeOII bilan hamkorligi – tashqi savdo aylanmasining
ortishi, milliy bozorda ishlab chiqarilayotgan tovar va hizmatlarni, iqtisodiy
tarmoqlarni raqobatbardoshligini oshirishi hamda xorijda mehnat faoliyatini olib
borayotgan yurtdoshlarimizni himoyalash, qo’llab-quvvatlashga hizmat qilib,
bojxona hamda eksport tartiblarining soddalashtirilishi eksportchilarga ko’plab
tovar va mahsulotlarni ayrboshlash hamda yetkazib berish uchun imkoniyatlar
yaratishi mumkin. Yangi iste’mol bozoriga chiqish transport va yuk tashish
vositalarining erkin harakatini ta’minlaydi. Ammo ittifoq a’zolari birdamlik va
o’zaro manfaat uchun harakat qilmas ekan YeOIIning yuqoridagi misollarda
keltirilgani kabi aks ta’sir oqibatida birmuncha to’siqlarga duch kelish mumkin.
O’zbekiston YeOII ga a’zo bo’lganda ittifoqga a’zo bo’lgan 5 davlat bilan
hamkorlik qilishni qo’lga kiritsada bunga alternativa sifatida jahon savdo tashkiloti
hamda ko’pgina davlatlar bilan erkin savdo shartnomalarini imzolash
O’zbekistonga bundanda kuproq ijobiy natijalarni olib kelishi mumkin.
2020-yilning 15-dekabr kuni Oliy Majlis Qonunchilik palatasining
navbatdagi majlisi bo lib o tdi. Kun tartibidagi masalalarni ko rib chiqishdan avvalʻ ʻ ʻ
deputatlar bir necha oylardan beri olib borgan sa y-harakatlari mantiqiy yechim
ʼ
topganligini va shu yil 11-dekabr kuni O zbekiston
ʻ
Respublikasi Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi tarkibida kuzatuvchi maqomini olganligi
ishtirokchi davlatlar tomonidan qo llab-quvvatlanganligini mamnuniyat bilan
ʻ
ta kidladilar. So zga chiqqan barcha fraksiyalarning vakillari YEOII bilan iqtisodiy
ʼ ʻ
hamkorlikda faoliyat ko rsatishga hozirlik ko rish zarurligini qayd etdilar.
ʻ ʻ
Ta kidlab o tilganidek, bugun O zbekiston tashqi siyosati chuqur o ylangan
ʼ ʻ ʻ ʻ
o zaro manfaatli va amaliy jihatdan mustahkam yo nalishlar asosida rivojlanib
ʻ ʻ
bormoqda. Ayniqsa, xalqaro iqtisodiy hamkorlikni kengaytirish va jahon bozoriga
integratsiyalashuv jarayonlari mamlakatimiz uchun har qachongidan ham dolzarb
bo lib qolmoqda.
ʻ
Binobarin, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev YEOII sammitidagi nutqida
mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng miqyosli ijtimoiy-iqtisodiy

islohotlarning bugungi muhim bosqichida O zbekiston barcha xalqaro sheriklarʻ
bilan savdo-iqtisodiy va investitsiyaviy hamkorlikni izchil kengaytirib borish, shu
jumladan, Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi bilan muloqotni rivojlantirish tarafdori
ekanini qayd etdi.
Ta kidlash joizki, YEOII bilan integratsiyalashuv masalasini chuqur,
ʼ
atroflicha ilmiy asoslangan holda o rganish maqsadida Qonunchilik palatasida
ʻ
Ishchi guruhi tuzilib, mazkur masala bo yicha barcha taklif va mulohazalar
ʻ
o rganilgan edi. Deputatlarning bir necha oy davomida olib borgan o rganishlari,
ʻ ʻ
masalaga har tomonlama chuqur yondashuvlari natijasida
mamlakatimizning Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi bilan kuzatuvchi davlat maqomida
hamkorlik qilishi to g risida qaror qabul qilingan edi. Qolaversa, O zbekiston
ʻ ʻ ʻ
sanoat kooperatsiyasini kengaytirish, transport va tranzit sohasida o zaro
ʻ
muvofiqlashgan yondashuvlarni ishlab chiqish, mehnat migratsiyasi tizimida
yaqindan hamkorlik qilish kabi muhim omillar ham o zaro hamkorlik qilish uchun
ʻ
asos bo ldi.
ʻ
Deputatlarning ta kidlashicha, O zbekistonning kuzatuvchi davlat maqomida
ʼ ʻ
bo lishi integratsiyalashuv jarayonining dastlabki bosqichi bo lib, YEOIIga
ʻ ʻ
a zolikning ijobiy va salbiy jihatlarini chuqur tahlil qilish, milliy iqtisodiyotga
ʼ
ta sirini o rganish, milliy qonunchilikni Ittifoq qonunchiligi bilan
ʼ ʻ
uyg unlashtirishda qanday o zgartirish va qo shimchalar kiritishlarni o rganish va
ʻ ʻ ʻ ʻ
tayyorgarlik ko rish uchun zarur imkoniyat hisoblanadi. Davlatimiz rahbari ta biri
ʻ ʼ
bilan aytganda, bu amaliy va ko p qirrali munosabatlarning sifat jihatidan yangi
ʻ
bosqichiga chiqish, YEOII doirasida ro y berayotgan muhim jarayonlarni yana-da
ʻ
chuqur va aniq tushunish imkonini beradi.
O zbekistonning YEOII bilan hamkorligi tashqi savdo aylanmasining
ʻ
ortishi, iqtisodiyot tarmoqlari raqobatbardoshligining kuchayishi hamda xorijiy
davlatlarda mehnat qilayotgan vatandoshlarimiz huquqlarining himoyasi
mustahkamlanishiga xizmat qiladi.
Qishloq xo jaligida bojxona tartiblarini soddalashtirish hisobidan YEOII
ʻ
davlatlariga O zbekistondan ko plab tovar va mahsulotlarni, shu jumladan minglab
ʻ ʻ

tonna meva-sabzavot mahsulotlarini yetkazib berish uchun keng imkoniyatlar
ochadi. Shuningdek, xalqaro tashishlar sohasida ruxsat berish uchun tartiblari
soddalashtiriladi, yo lovchilarning, yuklar va transport vositalarining erkinʻ
harakatlanishi ta minlanadi.
ʼ
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining ,
16.04.2020 yildagi 225-IV-son O’zbekistonning Yevroosiyo Iqtisodiy Ittifoqi
Bilan Hamkorligining Ayrim Muhim Jihatlari To’g’risida 9
O’zbekiston Respublikasi Bosh vazirining moliya-iqtisodiyot va
kambag’allikni qisqartirish masalalari bo’yicha o’rinbosari — iqtisodiyot
taraqqiyot va kambag’allikni qisqartirish vaziri, tashki ishlar vaziri hamda axborot
texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirining “O’zbekistonning
Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi bilan hamkorligining ayrim muhim jihatlari
to’g’risida”gi axborotlarini eshitib, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlis
Qonunchilik palatasi ta’kidlaydiki, mamlakatimizning iqtisodiyotdagi
raqobatbardoshligini va eksport salohiyatini oshirish, xalqaro iqtisodiy hamkorlikni
kengaytirish maqsadida qator ishlar olib borilmoqda.
O’zbekistonning Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (EOII) bilan hamkorligi
barqaror iqtisodiy o’sishni ta’minlashi, pirovard natijada mavjud iqtisodiy va
ijtimoiy nomutanosibliklarni bartaraf etishga xizmat qilishi uchun hozirdan chuqur
iqtisodiy tahlillar asosida kelingan xulosalarga asoalanib yo’l tutish zarur bo’ladi.
Shuningdek, ushbu hamkorlik yurtimizda barcha sohalarda rivojlanish
jarayonlarini jadallashtirish va globallashuv talablariga tezroq moslashish imkonini
yaratadi.
Bugungi kunda mamlakatlar o’rtasidagi savdo-iqtisodiy munosabatlarning
zamonaviy tamoyillari xalqaro mehnat taqsimoti va ixtisoslashuv imkoniyatlaridan
samarali foydalanish masalalarini chuqur tadqiq qilish lozimligini taqozo etmoqda.
Shundan kelib chiqib, mamlakatimizning EOII bilan hamkorligi masalalarini
o’rganish jadallashib borayotganligini hisobga olib, iqtisodiyotning yirik
sohalarning, jumladan tashqi raqobatdan nisbatan himoyalangan sanoat
9
16.04.2020 yildagi 225- IV - son

tarmoqlarining o’rta va uzoq muddatdagi rivojlanishi ssenariylari hamda ularning
oqibatlarini baholash muhim ahamiyat kasb etadi.
Bunda, barcha sohalarda sog’lom raqobatga keng yo’l ochilishi munosabati
bilan O’zbekistonning ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish segmentlari EOIIning
boshqa a’zo davlatlari korxonalari tomonidan egallab olinishi xavfi yuqoriligi
ta’kidlab o’tildi.
EOII bilan hamkorlik qilish jarayonida sanoat korxonalarining
raqobatbardoshlikligini ta’minlash uchun sanoatning 13 ta yetakchi tarmoqlari,
jumladan qisqa muddatli davrda — qora metallurgiya, neft va gaz, ko’mir,
farmatsevtika yog’-moy, oziq-ovqat sanoati korxonalari, o’rta muddatli davrda —
to’qimachilik va tikuv trikotaj, charm-poyabzal, elektrotexnika, kimyo, elektr
energetika sanoati korxonalari, uzoq muddatli davrda esa — avtomobilsozlik,
qishloq xo’jaligi mashinasozligi korxonalari bo’yicha muayyan chora-tadbirlaning
o’z vaqtida qo’rilishi ahamiyatga egadir.
Shu munosabat bilan ushbu sohalarga oid qonun hujjatlarini yangi
sharoitlarda ishlashga uyg’unlashtirishimiz, jumladan axborot texnologiyalari va
kommunikatsiyalarini rivojlantirish sohasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi
normativ-huquqiy hujjatlar va texnik reglamentlarni chuqur o’rganish maqsadga
muvofiqdir.
Ushbu xalqaro tashkilotga a’zo davlatlar tomonidan elektron raqamli
imzodan foydalangan holda davlatlararo hujjatlar almashinuvi, xalqaro elektron
savdo, hujjatlarni elektron ravishda tasdiqlash va xalqaro bank operatsiyalarini
yanada rivojlantirish imkoniyatlari mavjud.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, O’zbekiston Respublikalari “Parlament
nazorati to’g’risida”gi Qonunining 10-moddasiga muvofiq, O’zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi qaror qiladi:
1. O’zbekiston Respublikasi Bosh vazirining moliya-iqtisodiyot va
kambag’allikni qisqartirish masalalari bo’yicha o’rinbosari – iqtisodiyot taraqqiyot
va kambag’allikni qisqartirish vaziri J. Kuchkarov, tashki ishlar vaziri A. Kamilov
hamda axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vaziri Sh.

Sadikovning “O’zbekistonning Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi bilan hamkorligining
ayrim muhim jihatlari to’g’risida”gi axborotlari ma’lumot uchun qabul qilinsin.
2. O’zbekiston Respublikasining Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi bilan
hamkorligini yo’lga qo’yish masalasini o’rganishni tashkil etish bo’yicha ishchi
guruhi:
O’zbekistonning EOII bilan hamkorligini yo’lga qo’yish masalasi yuzasidan
parlamentdagi siyosiy partiyalar fraksiyalari va qo’mitalarning xulosalarini olsin
hamda umumlashtirsin;
axborotda keltirilgan ma’lumotlarni O’zbekistonning EOII bilan
hamkorligini yo’lga qo’yish masalasi yuzasidan O’zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi Qonunchilik palatasining xulosasini tayyorlashda inobatga olsin.
3. Ushbu Qarorning ijrosini nazorat qilish O’zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi Qonunchilik palatasi Spikerining birinchi o’rinbosari A. Saidov zimmasiga
yuklatilsin.
4. Ushbu qaror qabul qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi.
2020 yilning muhim voqealardan biri –11-dekabr kuni Oliy Yevroosiyo
iqtisodiy kengashida, Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqiga a zo-mamlakat rahbarlariʼ
tomonidan O zbekiston Respublikasiga tashkilot huzuridagi kuzatuvchi davlat
ʻ
maqomini berish to g risida bir ovozdan qaror qabul qilingani bo ldi.
ʻ ʻ ʻ
29 dekabr` mamlakatimiz siyosiy va ijtimoiy-iktisodiy xayotida yilning eng
muhim tadbiri - Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
murojaatnomasi bo’lib o’tdi. Davlatimiz rahbarining ichki va tashqi
siyosatimizning dolzarb masalalari yuzasidan bildirgan fikrlari, taklif va
tashabbuslari siyosiy doira vakillari va keng jamoatchilik tomonidan yuksak
baholanmokda.
Murojaatnomada 2022-2025 yillarda O’zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalishi bo’yicha Taraqqiyot strategiyasi
doirasida amalga oshirilayotgan muhim islohotlar, erishilayotgan natijalar va
oldimizda turgan ustuvor vazifalar chuqur tahlil etildi.
Xususan, mamlakatimizning tashqi siyosatini rivojlantirish, xorijiy

mamlakatlar va nufuzli xalqaro tashkilotlar bilan do’stona va o’zaro manfaatli
hamkorlikni mustahkamlash masalalariga ham urg’u berildi. Prezidentimiz bu
haqda to’xtalar ekan, jumladan, O’zbekiston yaqinda Evroosiyo iqtisodiy ittifoqida
kuzatuvchi maqomini olgani, ushbu tashkilotga a’zo bo’lgan davlatlar bozorlarida
to’laqonli ishtirok etish uchun milliy texnik tartibga solish me’yorlarini ularning
talablariga moslashtirish bo’yicha ishlarni jadallashtirish zarurligini aytib o’tdi.
Aytish kerakki, 2020 yilda O’zbekiston Respublikasi tashqi siyosatida milliy
manfaatlardan kelib chiqqan holda keng ko’lamli islohotlarni amalga oshirish va
iqtisodiy modernizatsiyani jadallashtirish uchun zarur shart-sharoitlar yaratish,
O’zbekiston fuqarolari manfaatlari va huquqlarini har tomonlama himoya qilish,
xalqaro iqtisodiy aloqalar tizimida mamlakatimizning o’rni va rolini hamda jahon
hamjamiyatidagi obro’sini mustahkamlash maqsadida faol ishlar olib borildi.
Xususan, O’zbekiston o’z tarixida ilk bor Mustaqil davlatlar hamdo’stligi
tashkilotiga raislik qildi hamda belgilangan reja va maqsadlarni muvaffaqiyat bilan
amalga oshirdi. BMTning Inson huquqlari bo’yicha Kengashiga a’zo bo’ldi.
Shanxay hamkorlik tashkiloti faoliyati doirasida O’zbekistonning ishtiroki sezilarli
ravishda faollashdi. Pandemiyaga qaramasdan yaqin va uzoq xorijdagi barcha
mamlakatlar hamda tashkilotlar bilan sheriklik aloqalari yanada mustahkamlandi.
Shu bilan birga, yakunlanayotgan yilning muhim voqealardan biri –
11 dekabr` kuni Oliy Evroosiyo iqtisodiy kengashida, Evroosiyo iqtisodiy
ittifoqiga a’zo-mamlakat rahbarlari tomonidan O’zbekiston Respublikasiga
tashkilot huzuridagi kuzatuvchi davlat maqomini berish to’g’risida bir ovozdan
qaror qabul qilingani bo’ldi.
Qayd etib o’tish lozimki, EOII tomonidan O’zbekistonga ushbu tashkilot
huzurida kuzatuvchi davlat maqomining berilishi, bu shubhasiz so’nggi yillarda
O’zbekistonning iqtisodiy salohiyati oshayotganligi, mamlakatimiz tashqi savdo-
investitsion munosabatlarda faol ishtirokchiga aylanib, mintaqada muhim rol`
o’ynab kelayotganligini yaqqol namoyon qildi. Bundan tashqari, kuzatuvchi davlat
maqomining berilishi – tashkilotga a’zo davlatlar tomonidan O’zbekistonga
ishonchli va ma’suliyatli hamkor sifatida qaralishidan dalolatdir.

O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev EOII sammitidagi
nutqida ta’kidlaganidek, bugungi kunga kelib Ittifoqning xalqaro nufuzi tobora
ortib, tashkilotning xorijiy mamlakatlar bilan amaliy hamkorlik geografiyasi
kengayib bormoqda. Shu o’rinda o’tgan sammitda O’zbekiston bilan bir qatorda
Kuba davlatiga ham tashkilot huzuridagi kuzatuvchi davlat maqomi berilganligi
EOII rivojlanib borayotgan salohiyatli va keng qamrovli iqtisodiy hamkorlikni
izchillik bilan olib borayotgan tashkilot ekanligi namoyon bo’lmoqda.
O’zbekistonning EOII bilan hamkorlik qilishining sezilarli faollashishi,
jumladan, tashkilot huzuridagi kuzatuvchi maqomini olishi har tomonlama
mamlakatimizning milliy manfaatlariga javob beradi hamda ijtimoiy-iqtisodiy
sohadagi ustuvor va dolzarb vazifalarni amalga oshirishda xizmat qiladi. Buni
qo’yidagi omillar orqali ko’rsatib o’tish mumkin.
Birinchidan, EOII mintaqada katta iqtisodiy salohiyatga ega va rivojlanib
borayotgan tuzilmalar safiga kiradi. Xususan, ittifoq aholisi soni 185 million nafar,
a’zo-mamlakatlar hududi dunyo er maydonining 14 foizini egallaydi. Butun dunyo
tabiiy gaz zahiralarining 20 foizi, uning eksportining 50 foizi, neft` zahiralarining 8
foizi va eksportining – 18 foizi, ko’mir zahiralarning 22 foizi, jahonda ishlab
chiqariladigan elektr energiyasining 5,1 foizi Ittifoqga a’zo davlatlar hissasiga
to’g’ri keladi.
Qayd etish lozimki, ittifoq iqtisodiyotining muhim tarmoqlari jadallik bilan
modernizatsiya qilinib, texnologik va yuqori qiymat qo’shilgan mahsulotlar ishlab
chiqarishga qaratilmoqda. Jumladan, 2019 yilda EOIIda sanoat ishlab chiqarish
hajmi 1,2 trillion dollarini tashkil etdi (2018 yilga nisbatan 2,5% o’sish). Canoatda
qayta ishlash mahsulot hajmi 2018 yilga nisbatan 13,8 foiz o’sish qayd etildi. Shu
bilan birga ittifoq davlatlari o’rtasida sanoat mahsulotlarining savdo aylanmasi
2018 yilga nisbatan 34,1 foizga oshdi. Qishloq xo’jaligi mahsulotlarini ishlab
chiqish va qayta ishlash hajmi 2019 yilda 120 milliard dollarni tashkil qildi (2018
yilga nisbatan 3,4% o’sish qayd qilindi). Ittifoq hududida o’zaro tovar aylanmasi
o’tgan 5 yilda 35 foizga oshib, 2019 yilda 62 milliard dollarga etdi. EOII chet
davlatlar bilan tashqi savdosi aylanmasi 2019 yilda 733,1 milliard dollarni tashkil

qildi (eksport 459,3 milliard dollar, import – 273,8 milliard dollar).
Ushbu ijobiy iqtisodiy tendentsiyalar o’z navbatida xorijiy mamlakatlarning
EOII bilan hamkorlikni faollashtirishga qiziqishi ortishiga sabab bo’lmoqda.
Xususan, Evroosiyo iqtisodiy ittifoqi savdo-iqtisodiy hamkorlik o’rnatish bo’yicha
erkin savdo hududi (eSh) to’g’risidagi shartnomalar imzolash orqali uchinchi
mamlakatlar bilan ham hamkorlik qiladi. Bugungi kunga qadar EOII erkin savdo
hududi to’g’risida V`etnam (2016 y.), Singapur (2018 y.), eron (2018 y.), Serbiya
(2019 y.) bilan shartnomalar imzolangan. Shuningdek EOII va Xitoy o’rtasida
savdo-iqtisodiy hamkorlik to’g’risidagi bitim bo’yicha muzokaralar yakunlandi.
EOII bilan erkin savdo hududi va hamkorlik to’g’risida memorandumlar
imzolagan uchinchi mamlakatlarning yalpi ichki mahsuloti 29,6 trillion dollarni
(xarid qobiliyati pariteti bo’yicha) yoki jahon yalpi ichki mahsulotining 23,2
foizini tashkil etadi. Ittifoqning tashqi sheriklari yalpi ichki mahsuloti hajmi 43,9
trillion dollardan iborat (xarid qobiliyati pariteti bo’yicha), bu o’z navbatida jahon
yalpi ichki mahsulotining 34,3 foiziga to’g’ri keladi.
Ushbu salohiyat o’z navbatida ittifoqni iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanishiga
zamin yaratmoqda. Xususan, 2019 yil yakunlariga ko’ra EOII yalpi ichki
mahsuloti, tashkilot tuzilgan 2015 yilga nisbatan 21 foizga oshib, 1,9 trillion
dollarni tashkil etdi. Misol uchun Armaniston YAIM 2015 yilda 10,5 milliard
dollar bo’lsa, 2019 yilga kelib 13,6 milliard dollarga etdi (22% o’sgan).
Qirg’izistonda esa ushbu davr oralig’ida YAIM 6,6 mlrd. dollardan 8,4 milliard
dollarga ko’paygan (21% ga ortgan).
Butun Ittifoqda aholi jon boshiga YAIM 2015-2019 yillarda 16% o’sgan
(8913 dollardan 10683 dollarga), asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi
19% oshgan, ishsizlik darajasi esa 12% kamaygan.
Ikkinchidan, EOII mamlakatlari geografik joylashuvi va tarixiy aloqalar
nuqtai-nazardan O’zbekistonning asosiy, tabiiy savdo sheriklaridir. Shundan kelib
chiqqan holda so’nggi yillarda O’zbekiston EOIIga a’zo-davlatlar bilan
hamkorlikni kengaytirib bormoqda. O’z o’rnida O’zbekistonning tanlagan
iqtisodiy rivojlanish yo’li xalqaro va mintaqaviy birlashmalar, shu jumladan EOII

bilan samarali hamkorlikni kuchaytirishni taqozo etadi.
Bu, bir tomondan, ushbu Ittifoqda o’zaro savdo-iqtisodiy aloqalarimiz
tobora kengayib borayotgan strategik hamkorlarimiz bo’lgan Rossiya, Qozog’iston
va Qirg’iziston davlatlarining a’zo ekanligi, ikkinchi tomondan – kengroq iqtisodiy
makonda mahsulotlarimiz raqobatbardoshligini oshirishga imkoniyat yaratilishi
bilan bog’liq.
Misol uchun, 2017-2019 yillarda O’zbekistonning EOIIga a’zo-davlatlar
bilan umumiy tovar ayirboshlash hajmi yiliga 26 foizga oshib, qariyb 10 milliard
dollarga etdi. Bugungi kunda O’zbekistonning EOII bilan tashqi savdosidagi ulushi
deyarli 30%, qishloq xo’jaligi mahsulotlari eksporti hajmi esa 75% dan ortiqni
tashkil qiladi. Bundan tashqari, O’zbekiston tashqi savdo yuklarining 80% EOII
davlatlari hududi orqali o’tadi.
Uchinchidan, eng muhim omillardan biri – bugungi kunda O’zbekiston
Respublikasi o’zining tarixiy rivojlanishining muhim bosqichini bosib o’tmoqda.
Oxirgi yillarda mamlakatimiz barqaror iqtisodiy o’sishini ta’minlash maqsadida
iqtisodiyotni modernizatsiyalash, investitsiyalar, zamonaviy texnologiyalar va nou-
xaularni joriy qilishga mo’ljallangan keng ko’lamli islohotlar amalga oshirilib,
yangi istiqbolli bozorlarga chiqish bo’yicha harakatlar olib borilmoqda. O’z
navbatida, yuqoridagi vazifalarning EOII doirasida ustuvor yo’nalishlar sifatida
belgilanganligi ushbu tashkilot bilan faol hamkorlik qilishni taqozo etadi.
Xususan EOIIda 2025 yilga qadar O’zbekiston uchun dolzarb bo’lgan
qo’yidagi yo’nalishlar bo’yicha umumiy, uyg’unlashgan bozor va makon tashkil
qilish, shuningdek, iqtisodiy integratsiyani jadallashtirish rejalashtirilgan.
Birinchidan, ittifoq hududida energoresurslarning, jumladan gaz, neft` va
neft` mahsulotlarining umumiy bozorini shakllantirish ko’zda tutilgan. Bunda EOII
a’zo davlatlarning energetika kompaniyalari gaz, neft va elektroenergiyani
cheklovlarsiz, birja auktsionlarida shakllangan bozor narxlari bo’yicha etkazib
berish ko’zda tutilgan. Mutaxassislarning fikricha, energoresurslarning umumiy
bozori tashkil qilinishi EOII davlatlari iqtisodiyotining barqaror rivojlanishiga,
aholining turmush farovonligini oshirishga, shuningdek, energetik xavfsizlikni

mustahkamlashga va jahon bozorida Ittifoq hududida ishlab chiqarilgan
tovarlarning raqobatbardoshligini oshirishga yordam beradi.
Ikkinchidan, EOII hududida yagona transport makonini shakllantirish.
Uyg’unlashgan transport siyosati doirasida quyidagi maqsadlar ko’zlangan: 1)
umumiy transport-logistika xizmati bozorini shakllantirish; 2) Evroosiyo
hududidagi transport koridorlarni salohiyatini oshirish va yangi koridorlar tashkil
qilish; 3) transport-logistika infratuzilmasini rivojlantirish bo’yicha umumiy
takliflarni ishlab chiqish va zamonaviy logistika markazlarini yaratish. Transport-
logistika sohasini rivojlantirilishi ekspertlarning ta’kidlashicha, EIIO hududida
tovar, xizmat, kapital hamda fuqarolarni hech qanday to’siqlarsiz aylanishiga
salmoqli hissa qo’shadi.
Shu o’rinda aytish lozimki, ijtimoiy-iqtisodiy o’sishni barqaror sur’atlarini
ta’minlash, kambag’allikni qisqartish hamda iqlim o’zgarishlariga moslashishga
uchun transport va energetika sohasini rivojlantirish muhim rol o’ynaydi. Xususan,
Osiyo taraqqiyot bankining ma’lumotlariga ko’ra, Osiyo mintaqasidagi
rivojlanayotgan davlatlar ushbu maqsadlarga erishishi uchun 2030 yilga qadar 14,7
trillion dollarni elektroenergiya sohasiga, transport-logistikani rivojlantirishga
yo’naltirishlari lozim. O’z navbatida, EOII umumiy energetika bozori hamda
yagona transport makoniga O’zbekistonni integratsiyalashuvi nafaqat ushbu
sohalardagi hamkorlikni kengaytirishga to’sqinlik qilayotgan mavjud
muammolarni echishga, shu bilan birga, energoresurslardan keng foydalanish
imkoniyatini, hamda investitsiyalar va texnologiyalarni jalb qilishga imkon
yaratadi.
Jumladan, O’zbekistonning barqaror iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashda
yangi transport marshrutlarini yaratish va transport-logistika sohasini
modernizatsiyalash orqali mahsulotlarni yirik tashqi bozorlarga olib chiqish muhim
ahamiyat kasb etadi. O’zbekiston geografik nuqtai nazardan dengiz portlardan
uzoqda joylashganligi sababli mahsulotlarni eksport qilishda transport-logistika
xarajatlari 10-15 foizni tashkil qiladi, yuk tashuvchilarning yo’ldagi 40 foiz vaqti
esa bojxonadagi to’siqlarda ketadi. Hisob-kitoblarga ko’ra, Evrosiyo mintaqasida

yuklar tranzitida uyg’unlashgan tariflarni qo’llash natijasida ishlab chiqaruvchilar
va etkazib beruvchilarni xarajatlari 221 million dollarga qisqaradi, va bu, o’z
navbatida, eksport va import mahsulot tannarxi kamayishiga olib keladi.
Uchinchidan, ittifoq hududida umumiy moliya bozorini tashkil qilish.
EOIIda samarali moliyaviy bozorni shakllantirish maqsadida a’zo davlatlar 2025
yilga kelib: a) milliy qonunchilikni va uni qo’llash amaliyotini uyg’unlashtirish; b)
qimmatli qog’ozlar bozorini tartibga solishni takomillashtirish; v) iqtisodiyotning
real sektoridagi korxonalarni kreditlash hajmini oshirish; g) iqtisodiyotda
davlatning rolini kamaytirish kabi vazifalarni bajarish ko’zda tutilgan. Bu, o’z
navbatida, iqtisodiy integratsiya jarayonlarini yanada chuqurlashtirib, barqaror
rivojlanish uchun qulay shart-sharoit yaratadi.
To’rtinchidan, qishloq xo’jaligi sohasida uyg’unlashgan siyosat yuritilishini
ta’minlash. Bugungi kunda EOII a’zo davlatlari qishloq xo’jaligi sohasidagi
turlicha iqtisodiy mexanizmlarni (kreditlash va subsidiyalar taqdim qilish,
narxlarni tartibga solish, sug’urta, soliqqa tortish) amalga oshirmoqda. EOII
makonida agrar sohasidagi ma’muriy to’siqlarni olib tashlash, mavjud iqtisodiy
mexanizmlarni uyg’unlashtirish, bojxona regulyatsiyasini soddalashtirish,
veterinariya va fitosanitariya nazoratining yagona qoidalariga amal qilish orqali
qishloq xo’jaligi mahsulotlari bilan o’zaro savdo hajmini oshirish hamda boshqa
davlatlarga qishloq xo’jaligi mahsulotini eksportini oshirish maqsad qilingan.
Shu bilan birga, Ittifoqda biotexnologiya, organik mahsulotlar va yuqori
qo’shilgan qiymatga ega bo’lgan tayyor qishloq xo’jaligi mahsulotlarini ishlab
chiqish, shuningdek, global iqlim o’zgarishiga moslashish va genetik jihatdan
modifikatsiyalangan mahsulotlarni yaratish sohasidagi izlanishlar olib borish
istiqbolli yo’nalishlar sifatida belgilangan.
Beshinchidan, hududlararo sanoat kooperatsiyasini rivojlantirish va yagona
innovatsion makon yaratish. EOIIda endilikda sanoat kooperatsiyasida nafaqat
ikkitomonlama hamkorlik, balki ko’ptomonlama mintaqaviy hamkorlikni
rivojlantirish bo’yicha amaliy harakatlar boshlangan. Bundan asosiy maqsad har
bir a’zo-davlatni salohiyatidan kelib chiqqan holda, sanoat kooperatsiyasi

jarayonini yanada tezlashtirish va ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarni
raqobatbardoshligini oshirish, o’zaro yangi innovatsion texnologiyalar va
izlanmalar bo’yicha almashinuvlarni tizimli yo’lga qo’yish, shuningdek,
ko’ptomonlama investitsion loyihalarni amalga oshirishdir. Hozirgi kunda EOII
doirasida sanoat kooperatsiyasini yanada rivojlantirish maqsadida “EOII sanoat
kooperatsiyasi va texnologiyalar transferi tarmog’ining maxsus raqamli
platformasi yaratilgan. Ushbu platforma EOII a’zo davlatlar hududida joylashgan
korxonalar va mahsulot etkazib beruvchilar o’rtasida o’zaro hamkorlikni yo’lga
qo’yish, mavjud innovatsion ishlanmalar va texnologiyalar yordamida texnologik
ishlab chiqarish zanjirlarini shakllantirish hamda yagona raqamli ekosistema
yordamida mahsulotlarni eksport qilishga xizmat qilmoqda.
O’z o’rnida aytib o’tish lozimki, yangi innovatsion va texnologik
kashfiyotlarni yaratish uzoq muddatli ilmiy izlanishlar hamda katta mablag’larni
talab qilishi sababli, ittifoqdosh davlatlar mavjud izlanmalardan hamkorlikda
foydalanishdan manfaatdordir. Xususan, BMTning Evropa iqtisodiy komissiyasi
ma’lumotlariga ko’ra, davlatlararo sanoat kooperatsiyasi natijasida yangi mahsulot
ishlab chiqarish jarayoni 14-20 oy muddatga qisqaradi, ishlab chiqarishni yo’lga
qo’yish xarajatlari esa 50-70% kamayadi. Ta’kidlab o’tish lozimki, Evroosiyo
iqtisodiy komissiyasi tomonidan, 2022 yilga qadar EOII davlatlari hududida
amalga oshirilishi rejalashtirilayotgan umumiy qiymati 777 mlrd. dollarlik 622
yirik investitsion loyihalar ishlab chiqilgan.

Xulosa
Yuqorida qayd etib o’tilgan omillardan ko’rinib turibdiki, milliy
manfaatlardan kelib chiqqan holda, O’zbekiston va EOII o’rtasida iqtisodiy
aloqalarni kengaytirish uchun o’zaro istiqbolli yo’nalishlar mavjud.
Shu o’rinda EOII bilan hamkorlik O’zbekiston tashqi iqtisodiy faoliyatining
mantiqiy davomi ekanligini alohida ta’kidlash lozim. Bugungi kunda
mamlakatimiz ijtimoy-iqtisodiy rivojlanishning ustuvor yo’nalishlari aniq
belgilangan, pragmatizm va milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda, yaqin va
uzoq xorijdagi barcha mamlakatlar hamda tashkilotlar bilan sheriklik aloqalarini
mustahkamlamoqda.
Xususan, O’zbekiston Jahon savdo tashkilotiga kirishi bo’yicha harakatlarni
jadallashtirdi, o’zaro savdo uchun yanada qulay sharoitlar yaratish va tashqi savdo
rejimini maqbullashtirish maqsadida Evropa Ittifoqi bilan bilan Kengaytirilgan
sheriklik va hamkorlik to’g’risidagi bitim bo’yicha muzokaralar, shuningdek,
Preferentsiyalarining bosh tizimiga (“PBT+”) qo’shilishi doirasida yakuniy ishlar
olib borilayapti.
O’z o’rnida, bugungi kunda O’zbekiston Respublikasida amalga
oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar samaradorligi, ko’p jihatdan, jahon
xo’jaligi tizimiga integratsiyalashishga, ayniqsa, hududiy jihatdan yaqin
mamlakatlar bilan savdo-iqtisodiy munosabatlarning rivojlanishiga bog’liqdir.
Ta’kidlash lozimki, ushbu omil ayniqsa pandemiya davrida juda dolzarb
masalaga aylandi. Pandemiya juda ko’plab davlatlar iqtisodiyotining barcha
sohalariga salbiy ta’sir ko’rsatdi. Xususan, ta’minot zanjirlari uzilib qoldi, mehnat
bozori zarar ko’rdi, qator korxonalar o’z faoliyatini to’xtatdi, transport tashuvlari
kamaydi.
Pandemiya saboqlari umumiy sa’y-harakatlarni faollashtirishga undaydi.
Ushbu vaziyatda xalqaro ekspertlar mintaqaviy jarayonlar kuchayishi va
mintaqaviy tuzilmalar ahamiyati oshishini taxmin qilmoqda. Bunday inqirozli
vaziyatlarda ustunlik global savdo munosabatlari zanjiri uzilishi muammosini

samaraliroq hal qiladigan, milliy iqtisodiyotlar uchun “elkadosh” vazifasini o’tab
beruvchi ixcham mintaqaviy bozorlarga beriladi.
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, endilikda kuzatuvchi davlat
maqomini olgan O’zbekistonga EOIIning a’zolari va hamkor davlatlari bilan
muloqotni mustahkamlash, tashkilotning dasturiy va shartnomaviy organlari
hujjatlarini amalda tatbiq etilishini yanada chuqurroq o’rganish, a’zo davlatlarning
o’zaro hamkorlik mexanizmlari, qaror qabul qilish jarayoni, mavjud me’yoriy-
huquqiy baza va uni qo’llash amaliyoti kabi muhim jarayonlar bilan tanishish
imkoniyatini yaratildi.
Bundan tashqari, tashkilot ichidagi jarayonlarga qo’shilgan holda bizda
ulardan doimiy ravishda xabardor bo’lib turish hamda milliy manfaatlarimizdan
kelib chiqqan holda EOII iqtisodiy siyosatini shakllantirishda bilvosita qatnashish
imkoniyati yuzaga keldi.
Shu bilan birga, ushbu integratsion tuzilmada kuzatuvchi bo’lish iqtisodiy
sohadagi mavjud qonunchiligimizni EOII talab va qoidalariga muvofiqlashtirish
imkonini beradi.
EOIIda kuzatuvchi maqomining yana bir afzalligi unda ittifoq talablariga
rioya qilish majburiyatining yuklanmasligi, ayni vaqtda Ittifoq bilan hamkorlik
istiqbollari mahalliy biznes vakillariga yanada raqobatbardosh bo’lish uchun o’z
faoliyatlarini takomillashtirish masalasini dolzarblashtiradi. Bundan iste’molchilar
va, umuman, modernizatsiyaning yangi bosqichiga chiqishi orqali iqtisodiyot
yutadi.
Ta’kidlash kerakki, EOIIdagi kuzatuvchilik maqomi bizning boshqa
iqtisodiy uyushmalar bilan hamkorlik qilish bo’yicha tashabbus bildirish
huquqlarimizni cheklamaydi va boshqa davlatlar bilan iqtisodiy
munosabatlarimizga ta’sir qilmaydi. Aksincha, mintaqaviy iqtisodiy integratsion
tuzilmalarda ishtirok etib, biz iqtisodiy salohiyatimizni va sanoat tarmoqlar
tajribasini samarali hamkorlik qilish bo’yicha oshiramiz.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. А.Бурханов (2020). Узбекистан вступит в ЕАЭС: альтернативы нет.
eadaily.com/ru/news/2020/09/03/uzbekistan-vstupit-v-eaes-alternativy-net.
2. E ЭК. Евразийский экономический союз вошел в число мировых лидеров по
темпам прироста обрабатывающей промышленности.25.03.2020
3. ЕОИИ билан ҳамкорлик ва янги қонунлар. 17.12.2020.
www . norma . uz / bizning _ sharhlar / eoii _ bilan _ hamkorlik _ va _ yangi _ qonunlar
4. Итоги внешней торговли ТС и ЕЭП с третьими странами. Итоги
внешней торговли ЕАЭС с третьими странами. eec . eaeunion . org .
5. М.Абылгазиев(2019): Ограничение в переводах - нарушение договора о
ЕАЭС.
6. Прямые инвестиции в евразийском экономическом союзе. eec . eaeunion . org .
statistical _ publications 2018
7. E. Vinokurov (2020). The Free Trade Agreements of the Eurasian Economic
Union.

Reja:

Kirish

Evro osiyo iqtisodiy ittifoqi bilan hamkorlikning Özbekiston moliya tizimiga tasiri

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati

Купить