Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 102.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Yevropa uygʻonish davri tilshunosligi

Купить
MUNDARIJA: KIRISH 2 I BOB UMUMIY RATSIONAL GRAMMATIKANING YARATILISHI 4 1.1. Uyg‘onish davri tilshunosligi 4 1.2. Uyg'onish davrining asosiy bosqichlari 7 II BOB UYG'ONISH DAVRI VA BIRINCHI YEVROPA LINGVISTIK MAKTABLARINING SHAKLLANISHI 11 2.1. Umumiy ratsional grammatika (“Por-Royal grammatikasi”) ning yaratilishi. Rus tilshunosligi 11 2.2. Oksitan grammatikaning shakllanishi. Fransuz tili va Nemaniya grammatika 20 2.3. Slavyan tili bilimining kelib chiqishi 31 XULOSA 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 40 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Til fanining vujudga kelishidanoq tilshunoslarni til va jamiyat o`rtasidagi bog`liqlik muammosi qiziqtirgan, chunki til muloqot vositasi sifatida faqat jamiyatda tug`iladi va rivojlanadi. Antik davrda, ayniqsa qadimgi Yunonistonda tilning ijtimoiy mohiyati muammosi uning kelib chiqishi masalasidan ajralmas edi. Demokritning izdoshi Diodor Sikuly (miloddan avvalgi I-asr) borliq uchun umumiy kurash odamlarni guruhlarga birlashishga, ma nosiz tovushlardan artikulyar tovushlarga o tishga vaʼ ʻ har bir narsa uchun so z – ramzlarni o rnatishga majbur qilganini ta kidlagan. ʻ ʻ ʼ Tabiiyki, til va jamiyatning o zaro bog liqligi muammolari lingvistik ʻ ʻ material to planishi sodir bo lgan ilk davrdagi tilshunoslik maktablari va ʻ ʻ yo nalishlari uchun dolzarb bo lmagan. Nazariy tilshunoslikning rivojlanishi ʻ ʻ bilangina olimlar til tarixi va unda so‘zlashuvchi xalqlar tarixi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatib, bu masalaga tobora ko‘proq e’tibor bera boshladilar. V. Gumboldt tilda ijtimoiy (jamoat) va shaxs o'rtasidagi munosabatlar haqidagi tezisni aniq shakllantirgan. Gumboldtning fikricha, til faqat jamiyatda rivojlanadi va inson o'zini so'zlari boshqalarga tushunarli bo'lgandagina tushunadi; til umuman nutq faoliyatining alohida harakatlaridan farq qiladi. Aynan mana shu psixologik yondashuv tilshunoslikda ustunlik qilgan. Bir tomondan, individual psixologiya shaxsning psixologik jarayonlari va uning individual hayotining ko'rinishi sifatida til bilan shug'ullanadi. Boshqa tomondan, til yordamida qurilgan kollektiv psixologiya (xalqlar psixologiyasi) individual psixologiyaning davomi sifatida e'tirof etilgan. “Xalqlar psixologiyasi”ning ko‘zga ko‘ringan nazariyotchilaridan biri G.Shteyntal til o‘z mohiyatiga ko‘ra jamiyat, xalq mahsuli bo‘lib, “xalq ruhining o‘z-o‘zini anglashi, dunyoqarashi va mantiqidir” deb yozgan edi”. Kurs ishining maqsadi – Yevropa uyg onish davri tilshunosligi. ʻ "Xalqlar psixologiyasi" nazariyasi psixologik sotsializmning turlaridan biri sifatida asossizdir, chunki barcha ijtimoiy munosabatlarni, shu jumladan lingvistik munosabatlarni psixologik tartib munosabatlariga qisqartirish mumkin emas. Mashhur rus tilshunosi I.A. Bouden de Kurteney tilda shaxs va ijtimoiy qarama-qarshilikdan qochishga harakat qildi. Uning aytishicha, shaxs faqat jamiyatda lingvistik jihatdan rivojlanishi mumkin. Agar shunday bo'lsa, unda til chinakam mavjud hodisa sifatida jamoaviy-individual hodisa bo'lishi kerak. Shunday qilib, til va jamiyat o'rtasidagi bog'liqlik haqida ikkita fikr mavjud edi: 1) til faqat jamiyatda mavjud 2) til ichida ham ijtimoiy, ham individuallikni ajratish mumkin. Tilning kelib chiqishi muammosi doimo faylasuflar va mutafakkirlarning diqqat markazida bo'lib kelgan, u ayniqsa Russo, Didro va Gerder asarlarida aniq yoritilgan. Biroq XVIII asr hozirgi tilshunoslikning rivojlanishiga turtki bermadi. O rta asrlarda ham o rta asr me morchiligi, naqqoshlik, haykaltaroshlik san atiningʻ ʻ ʼ ʼ go zalligi va ulug vorligiga qoyil qolish davrida Yevropada faylasuf va ʻ ʻ yozuvchilar muloqot vositasi sifatida til muammosini ko tardilar. ʻ Umuman olganda, o'rta asrlar, to'g'rirog'i, o'rta asrlar madaniyatidan zamonaviy madaniyatga o'tish davri Uyg'onish davri deb ataladi. Bu davrda jamiyatda antifeodal kayfiyatlar, insonparvarlik dunyoqarashi, antik davrning madaniy merosiga da’vogarlik hukmron bo‘lganligi sababli “uyg‘onish” deb atalgan. Uyg'onish Italiyada paydo bo'ldi va eng aniq namoyon bo'ldi. Kurs ishining vazifalari: - Uyg‘onish davri tilshunosligi - Uyg'onish davrining asosiy bosqichlari - Umumiy ratsional grammatika (“Por-Royal grammatikasi”) ning yaratilishi. Rus tilshunosligi - Oksitan grammatikani shakllanishi. Fransiz tili va Nemaniya grammatika - Slavyan tili bilimining kechib olishlari Kurs ishi kirish, ikki bob, beshta paragrif, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan tashkil topgan. I BOB UMUMIY RATSIONAL GRAMMATIKANING YARATILISHI 1.1 Uyg‘onish davri tilshunosligi Tilshunoslik alohida, mustaqil fan sifatida XIX asrning birinchi choragida (1816-yilda) fanlar olamiga kirib keldi. Tilshunoslik fani shu kungi taraqqiyot bosqichiga yetib kelguncha uzoq tarixiy taraqqiyot davrini, “o‘sish” davrini bosib o‘tdi. U turli maktablar, oqimlar, ta’limotlar ta’sirida bo‘ldi, olimlar tomonidan lisoniy hodisalar haqida aytilgan fikrlar qarama-qarshiligiga, til hodisalari haqida yaratilgan juda ko‘plab manbalarga “guvoh bo‘ldi” shakllandi. Tilshunoslik fanining qadimgi eng muhim manbalari, ta’limotlari, maktablari ilk bor qadimgi Hindiston, Yunoniston, Rim va Xitoy mamlakatlarida maydonga keldi. O‘rta va yangi asrlarda esa til haqidagi fan Yevropada, Arabiston va O‘rta Osiyoda taraqqiy etdi. Yevropada Uyg‘onish davri tilshunosligi XV- XVIII asrlarni o‘z ichiga oladi. Bu davrda insoniylik g‘oyalari, milliy o‘zini anglash, san’at va adabiyotga bo‘lgan qiziqish, fanga bo‘lgan jiddiy qarash, e’tibor kuchaydi, o‘sdi. Sharq tillarini, ayniqsa, semit tillarini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish kuchaydi, semit filologiyasi maydonga keldi. Bu davrda barcha tillarning yagona, bitta mantiqiy asosi bo‘lishi – bitta grammatika bo‘lishi kerak degan ta’limot yaratildi. Natijada mantiqiy grammatika yaratish g‘oyasi maydonga keldi va Parij atrofidagi Por-Royal monastirining rohib olimlari mantiqshunos Anton Arno va tilshunos Klod Lanslolar «Umumiy ratsional grammatika» asarini fransuz tilida yaratib, Parijda nazariyanashr qildilar. Uyg‘onish davrining boshlanishi bilan cherkovning obro‘-e’tibori susayib, antik davrga bo‘lgan e’tibor, qiziqish, uni qadrlash kuchaya bordi. Anig‘i, uyg‘onish davrining vakillari, ziyolilari yunon va rimliklarning boy milliy madaniyatiga murojaat qila boshlashdi. Uyg‘onish davri kapitalizmning feodalizm ustidan bo‘lgan g‘alabasi bilan yakunlandi. Yangi asr Yevropada Kolumb, Magellan, Galiley, Kopernik, Dekart, Nyuton, Leybnits, Lomonosov kabi dastlabki kashfiyotchilar va ulkan olimlarni yuzaga chiqaradi. Uyg‘onish davrida, dastavval, dunyo tillari haqidagi ma’lumotlar ancha ko‘paydi. Tilshunoslik fanining keyingi taraqqiyoti uchun muhim va zarur bo‘lgan lisoniy materiallarni, faktlarni to‘plash, yig‘ish jarayoni amalga oshirildi. Kapitalizmga o‘tish, uning rivoji, millatlar va milliy tillarning yuzaga kelishi, milliy iftixor kabilar qator tillarning grammatikasini tuzishga, yaratishga undadi. Ayni davrda arman, fors, venger, yapon, koreys, ispan, niderland, fransuz, ingliz, polyak, chex, nemis, ukrain va boshqa tillarning grammatikasi hamda leksikasiga oid asarlar yaratildi. Ushbu davrda lisoniy materiallarni to‘plab, yig‘ib borish ularning mohiyatini tushunish, mazmunini anglash bilan birgalikda olib borildiki, natijada til haqida e’tiborli fikrlar o‘rtaga tashlandi. Jumladan, faylasuf Bekon “tildan boshqa aloqa vositasi mavjud” desa, faylasuf Lokk “tovush bilan tushuncha o‘rtasida tabiiy bog‘lanish yo‘q”, degan asosli fikrni ta’kidladi. Faylasuf Leybnits mantiqiy- matematik asosga qurilgan xalqaro til yaratish masalasini ko‘tardi. Yevropa olimlarining – yunon va rimliklarning boy madaniy va ma’rifiy merosini egallashlari juda katta mehnat natijasida va lotin tiliga oid qator asarlarning – matnlarning nashr qilinishi hamda ularni sharhlash natijasida mumkin bo‘ldi. Antik (yoki klassik filologiya) davrining adabiy asarlarini nashr qilish va ularga lisoniy sharhlar yozishda, ayniqsa, quyidagi olimlarning xizmatlari, mehnatlari katta bo‘ldi. Bular: Jyul Sezar Skaliger (1484-1558), Robert Stefanus (1503-1559), uning o‘g‘li Genrix Stefanus (1528-1598), Gerxardt Iogann Fossiy, Sharl Dyukanj, Iogann Reyxlin, Iogann Melanxton va boshqalar. J. Skaliger «Lotin tili asoslari haqida» (1540) asarini yaratgan bo‘lsa, R. Stefanus «Lotin tili xazinasi» (1553) tadqiqotini e’lon qiladi. G. Stefanus esa yunon tiliga bag‘ishlab, «Grek tili xazinasi» asarini chop ettirdi 1 . Ayni vaqtda sharq tillarini, ayniqsa, semit tillarini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish kuchaydi, semit filologiyasi maydonga keldi. Ya’ni qadimgi yahudiy, aramiy, arab, efiopiya tillari tadqiq qilindi. Qator asarlar yaratildi. I. Reyxlin 1 Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – T., 2016 qadimgi yahudiy tili grammatikasini (1506) yaratib, unda birinchi bo‘lib «affiks» terminini qo‘lladi va bu termin XVI-XVIII asrlarda faol ishlatila boshlandi. P. de Alkam arab tili grammatikasiga oid asarlarini (1506) e’lon qildi. Yakov Xolius va Erleniylar arab tili tadqiqi bilan shug‘ullangan bo‘lsalar, Iov Ludolf efiopiya tili yuzasidan ish olib bordi. Ayniqsa, XVI asrda qator tillarning – nemis (1527), fransuz (1531), ingliz (1538), venger (1539), chex (1567), polyak (1568), slavyan (1596) va boshqa tillarning gramatikasiga oid asarlar maydonga keldi. Ana shunday lug‘atlardan biri rus sayyohi akademik Pyotr Simon Pallasning «Barcha tillar va shevalarning (lahjalarning) qiyosiy lug‘ati» asaridir. 272 tilga oid to‘rt tilli bu lug‘at Peterburgda 1786-1791-yillarda nashr qilingan bo‘lib, unda ruscha so‘zlarning 272 tilga qilingan tarjimasi beriladi va qiyoslanadi. Bu lug‘at qiyosiy-tarjima lug‘at sifatida e’lon qilinadi. Mazkur lug‘atga Osiyo, Yevropa, Afrika va Amerika tillari kiritiladi, ushbu tillarga oid materiallar beriladi. Yana bir katta lug‘at ispaniyalik Lorenso Gervasning «Ma’lum xalqlar tillarining katalogi» (Madrid, 1800-1804) asaridir. Ushbu lug‘at 307 tilga oid leksik va grammatik ma’lumotlarni berishi bilan ajralib turadi. Leksikografik tadqiqotlar yo‘nalishida ma’lum bo‘lgan ishlardan biri nemis olimlari I.K. Adelung va I.S. Faterlarning «Mitridat yoki umumiy tilshunoslik» lug‘atidir. Ushbu lug‘at 500ta tilni qamrab olishi, ular haqida ma’lumotlar berishi bilan e’tiborga loyiq bo‘lgan. Xullas, ko‘plab tillarni o‘z ichiga olgan qator lug‘atlarning nashr qilinishiga, ulardagi ma’lumotlarning to‘liq va mukammal emasligiga qaramay, bunday ishlar tillarni taqqoslab, qiyosiy o‘rganishga – qiyosiy-tarixiy tilshunoslikka zamin yaratdi. XVII asr tilshunoslari ratsionistlarning “aql inson faoliyatida yetakchi rol o‘ynaydi”, degan fikrini olib, uni tilga tadbiq qilganlar, ya’ni aqlga, mantiqqa aloqador bo‘lgan qonuniyatlarni tilga nisbatan qo‘llaganlar. 1.2. Uyg'onish davrining asosiy bosqichlari Shahar xarakteriga ega bo lgan Uyg onish davri madaniyatining salafi o rtaʻ ʻ ʻ asr shahar madaniyati edi; Uyg'onish davridan ancha oldin u faqat yangi tarixiy davrda to'liq rivojlanishi mumkin bo'lgan ko'plab tendentsiyalarni o'z ichiga olgan. O rta asr feodal madaniyati doirasida san at va fanning yuksalishi davrlari ma lum ʻ ʼ ʼ bo lib, ba zan antik davrga qiziqish bilan bog liq (masalan, Karoling Uyg onish ʻ ʼ ʻ ʻ davri); San'atda gumanistik etika va realizm elementlari paydo bo'ldi. Uyg'onish davri, bu hodisalardan farqli o'laroq, Uyg'onish davri bo'lgan g'oyaviy va madaniy hayotdagi burilish davri XIV-XVI asrlarda Evropa jamiyatidagi tub ijtimoiy- iqtisodiy o'zgarishlar bilan bog'liq edi. Uyg'onish davri madaniyati o'tish davrining o'ziga xos xususiyatlarini aks ettirdi. Unda eski va yangi ko'pincha bir-biri bilan chambarchas bog'liq bo'lib, noyob, sifat jihatidan yangi qotishmani ifodalaydi. Uyg'onish davri madaniyatini insonparvarlik dunyoqarashidan, yangi falsafadan ajratib bo'lmaydi. Uyg'onish davrida fan va madaniyatning alohida sohalari hali to'liq farqlanmagan, ko'plab falsafiy g'oyalar professional faylasuflar tomonidan emas (ularning soni oz edi), balki rassomlar, shoirlar va olimlar tomonidan ishlab chiqilgan. Biroq, Uyg'onish davri tabiatshunoslik sohasidagi yirik ilmiy o'zgarishlar bilan ajralib turdi. Uning rivojlanishi, bu davrda vujudga kelayotgan kapitalistik ishlab chiqarish amaliyoti (savdo, navigatsiya, qurilish, harbiy ishlar va boshqalar) talablari bilan bevosita bog'liq bo'lgan, yangi, antidogmatik dunyoqarashning birinchi muvaffaqiyatlari bilan yordam berdi. Bu davr fanining o'ziga xos xususiyati uning san'at bilan chambarchas bog'liqligi edi; O'rta asrlarning diniy- mistik mavhumlik va dogmatizmni yengish jarayoni bir vaqtning o'zida fanda ham, san'atda ham sodir bo'ldi, ba'zan bir shaxsning ishida birlashdi (ayniqsa yorqin misol Leonardo da Vinchi - rassom, olim, muhandis). Tabiatshunoslik astronomiya, geografiya va anatomiya sohalarida eng katta g'alabalarga erishdi. Buyuk geografik kashfiyotlar (X. Kolumb, Vasko da Gama, F. Magellan va boshqalarning sayohatlari) Yerning sharsimonligini amalda isbotlab berdi va ko pchilik yerlarning konturlarini o rnatishga olib keldi. Fanda inqilobiyʻ ʻ inqilobni anglatuvchi kashfiyotlar XVI-asrning o rtalarida astronomiya sohasida: ʻ buyuk polshalik olim N. Kopernik dunyosining geliosentrik tizimidan kelib chiqqan holda, dunyoqarashning diniy qarashlarining asoslarini buzgan 2 . Padua universitetining A. Vesalius boshchiligidagi anatomistlar galaktikasi 16-asrda ilmiy anatomiyaga asos solib, tizimli anatomik qismlarni ajratishni boshladi. Ispan olimi M. Servet tanadagi qon aylanishini kashf etishga yaqin keldi. Uyg'onish davrida tibbiyotda o'rta asrlarda hukmron bo'lgan qarashlar qayta ko'rib chiqildi va kasalliklarni davolashning yangi usullari yaratildi (yatrokimyo asoschisi Paracelsus va boshqalar). Matematikada, xususan, algebrada qator kashfiyotlar qilindi: 3 va 4-darajali umumiy tenglamalarni yechish usullari topildi (italiyalik matematiklar G. Kardano, S. Ferro, N. Tartalya, L. Ferrari), zamonaviy harf belgilari. ishlab chiqildi (fransuz matematigi F.Vyet), o nli kasrlar kiritildi (golland matematigi va muhandisi ʻ S.Stevin) va boshqalar. Mexanika yanada rivojlantirildi (Leonardo da Vinchi, Stevin va boshqalar). Fanning boshqa sohalarida ham bilimlar hajmi ortib bormoqda. Shunday qilib, Buyuk geografik kashfiyotlar nafaqat geografiyada, balki geologiya, botanika, zoologiya va etnografiyada ham ulkan yangi faktlarni taqdim etdi; Tog - ʻ kon sanoatining rivojlanishi bilan bog liq bo lgan metallurgiya va mineralogiya ʻ ʻ bo yicha bilimlar zaxirasi sezilarli darajada ko paydi (nemis olimi G. Agrikola, ʻ ʻ italyan olimi V. Biringuchchioning asarlari) va boshqalar. Tabiiy fanlar va Uyg'onish falsafiy tafakkurining rivojlanishidagi dastlabki muvaffaqiyatlar XVII-XVIII-asrlarda eksperimental fan va materializmning shakllanishiga yordam berdi. Uyg'onish davri fani va falsafasidan (tabiatni ko'p sifatli, jonli va hatto jonli deb talqin qilish bilan) yangi bosqichga - rivojlanishning muhim bosqichiga - eksperimental matematik tabiatshunoslik va mexanik 2 Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. – T., 2002 materializmga o'tish - ilmiy faoliyatda amalga oshirildi. Ingliz faylasufi F.Bekon va italyan G.Galiley. Uyg'onish davri adabiyoti o'zining barkamol, erkin, ijodiy, har tomonlama rivojlangan shaxs ideali bilan bir butun sifatida Uyg'onish davri dunyoqarashidan ajralmasdir. Uyg'onish davrining badiiy tafakkuri, o'z falsafasi kabi, ratsional tamoyillar unda she'riy fantaziya (ko'pincha folklor kelib chiqishi), ayniqsa butunning "tirik ruhi" ni ifodalash shakli sifatida birlashadi. Uyg'onish davri adabiyotining asosiy bosqichlari va qizg'inlari ilk, yuqori va so'nggi Uyg'onish davrlaridagi gumanistik tushunchalarning evolyutsiyasi bilan bog'liq. Ilk Uyg‘onish davri adabiyoti qissa, ayniqsa, hajviy (Bokkachcho, F. Sakketti, T. Gvardati, Navarralik Margarita, M. Bandello, B. Deperrier va boshqalar), ruhoniylarga qarshi va anti-klerikallik bilan ajralib turadi. -feodal yo'nalish, tadbirkor va xudbinlikdan xoli shaxsni ifodalaydi. Oliy Uyg'onish davri qahramonlik she'rining gullab-yashnashi bilan ajralib turdi: Italiyada - L. Pulci, F. Berni, T. Folengoning quvnoq paxmoq she'ri, ajoyib qahramonlik - M. Boyardo, L. Ariosto; Ispaniya va Portugaliya Uyg'onish davri - "konkistador" she'ri uning sarguzasht-ritsarlik syujeti Uyg'onish g'oyasini she'rlaydi. buyuk narsalar uchun tug'ilgan odam. Madaniyatli axloqning ideal cho'pon ayollarning tinch hayotiga mos kelmasligi; satirik, kundalik pikaresk roman shaxsiy hayotning "nasriy sarguzashtlari" ning yangi qahramoni bilan tug'iladi. Kech Uyg'onish davrining eng yuqori ko'tarilishi Shekspirning dramalari va Servantesning qahramon shaxs va ijtimoiy hayotning noloyiq tizimi o'rtasidagi tragik yoki tragikomik to'qnashuvlarga asoslangan romani bo'ldi. Uyg'onish davrida mahalliy shevalarda yoki lotin tilida yaratilgan o'rta asrlar sinfiy adabiyotidan farqli o'laroq, birinchi milliy adabiyotlar - tili va ma'nosi jihatidan paydo bo'ldi. Xalqning adabiy tili shakllangan va nazariy jihatdan asoslangan 3 . 3 Ма djidova R., Sultonova Sh., Zokirov M. O‘zbekcha-ruscha-inglizcha lingvistik atamalar muxtasar lug‘ati. – Т ., 2016 II BOB UYG'ONISH DAVRI VA BIRINCHI YEVROPA LINGVISTIK MAKTABLARINING SHAKLLANISHI 2.1 Umumiy ratsional grammatika (“Por-Royal grammatikasi”) ning yaratilishi. Rus tilshunosligi O‘rta asrlardayoq (XVI-XVII) lisoniy hodisalarning to‘g‘riligi mantiqiy mezonlar asosida aniqlana boshlandi. Bu esa, o‘z-o‘zidan, tilning mantiqqa bo‘ysindirilishiga va barcha tillar uchun umumiy qonunlar mavjudligini tan olishga majbur qilardi. Boshqacha aytganda, ushbu asrlarda lotin tilini o‘rganish mantiqiy tafakkur qonun va qoidalarini bilish deb ham tushunildi. Til hodisalari mantiq asosida izohlandi. Mantiq grammatikadan ustun qo‘yildi. Bu davrda barcha tillarning yagona, bitta mantiqiy asosi bo‘lishi – bitta grammatika bo‘lishi kerak degan ta’limot yaratildi. Natijada mantiqiy grammatika yaratish g‘oyasi maydonga keldi. Por-Royal grammatikasi qadimgi yunon, qadimgi yahudiy, lotin va fransuz tillari materiallari asosida yaratildi. Ammo u qiyosiy yoki chog‘ishtirma grammatika emas, balki mantiqiy-tipologik grammatika hisoblanadi. Ushbu grammatika o‘z oldiga «barcha tillarga xos umumiy prinsiplarni va ularda uchraydigan farqlarning sabablarini» aniqlash vazifasini qo‘yadi. Por-Royal grammatikasida birinchi bor grammatika bilan mantiq o‘rtasidagi aloqa, bog‘lanish nazariy jahatdan asoslab berildi. Agar til tafakkurni ifoda etsa, demak, til kategoriyalari tafakkur kategoriyalarining namoyon bo‘lishidir. Shunga ko‘ra tilni o‘rganuvchi grammatika mantiqqa asoslanishi lozim. Grammatika ratsional, mantiqli bo‘lishi kerak. Mantiq barcha uchun yagona, bitta ekan, binobarin, grammatika ham umumiy va universal bo‘lishi lozim. Yagona grammatika alohida tilning grammatikasi bo‘lishi mumkin emas, u faqat umumiy bo‘lishi mumkin, degan g‘oyalar, ko‘rsatmalar ilgari surildi. Por-Royal grammatikasi ikki qismdan – fonetika va grammatikadan iborat bo‘lib, olti bobdan tashkil topgan brinchi qismda tovush va harf, urg‘u va bo‘g‘inga ajratish kabilar haqida ma’lumotlar beriladi. Grammatikaning yigirma to‘rt bobdan iborat ikkinchi qismining yigirma uch bobida esa morfologiya masalalari – ot, sifat, olmosh, fe’l, sifatdosh, ravish, bog‘lovchi, undov – ularga xos xususiyatlar, kategoriyalar; faqat oxirgi yigirma to‘rtinchi bobida esa sintaksis masalalari – so‘z birikmasi va gap kabilar haqida fikr yuritiladi. Mantiqiy grammatika yohud grammatikadagi mantiqiy yo‘nalish so‘zsiz fikr (ma’no), fikrsiz (ma’nosiz) so‘z yo‘qligi tushunchasidan kelib chiqib, grammatik va mantiqiy kategoriyalarni – so‘z bilan tushunchani – ularni aynan bir narsa deb biladi. Albatta, mantiqiy kategoriyalar bilan grammatik kategoriyalarning o‘zaro muvofiq kelishi, teng bo‘lishi mavjud hodisa. U shubha uyg‘otmaydi. Ammo bu mantiqning barcha kategoriyalari tilda to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘z aksini topishi shart degani emas (masalan, tushunchaning so‘z ma’nosiga, hukm va xulosaning esa turli tipdagi gaplarga mos bo‘lishi, muvofiq bo‘lishi kabilar) 4 . Fransuz tilshunosi Sh.Balli to‘g‘ri aytganidek, «til orqali ifodalangan har bir fikr mantiqiy, psixologik va lisoniy jihatdan aniqlanadi». Ushbu fanlarning har biri gapni o‘z nuqtai nazaridan o‘rganadi. Bu – aksioma. Aristotel to‘g‘ri qayd etganidek, «har bir nutq fikr ifodalaydi, ammo hamma nutq ham o‘zida hukmni tashimaydi». Til va tafakkur o‘zaro bog‘liq, ammo ularning har biri o‘ziga xos xususiyatlarga, jihatlarga ega. Har bir tilda mantiqiy tushunchalarni aks ettirmaydigan, ifodalamaydigan, ammo his-hayajon, xohish-istak-mayl ifodalovchi so‘zlar bo‘ladiki, bunday so‘zlar mantiq tomonidan «tan olinmaydi». Har qanday tilda bir tarkibli gaplar, gapning ikkinchi darajali bo‘laklari, so‘roq va undov gaplar mavjudki, bunday gaplar mantiqiy tushunchalarga zid keladi. Mantiqiy grammatika grammatik kategoriyalarni mantiqiy kategoriyalar bilan teng holda olib, ularni aynan bir narsa sifatida qaraydi va lisoniy hodisalarni mantiq va mantiqiy kategoriya terminlari orqali tasvirlashni o‘z vazifasi deb biladi. 4 Umarxo‘jaev M. Umumiy tilshunoslik. – Andijon, 2010 Tafakkurning umumlisoniy shakl va qonuniyatlarini tekshiruvchi, o‘rganuvchi mantiq fani inson ongining hissiy va irodaviy tomonlari bilan ham, lisoniy ifodalarning shakllari bilan ham qiziqmaydi, bu jihatlarga e’tibor bermaydi. Mantiqiy grammatikada til hodisalariga tarixiy yondashish ham mutlaqo mavjud emas. Mantiqiy hukmda hamma vaqt ikkita bo‘lak – subyekt va predikat mavjud bo‘ladi. Lisoniy birlik bo‘lgan gapda esa bitta (keldi), ikkita (bola uxladi), uchta va undan ortiq (2005 yil – sihat va salomatlik yilidir) bo‘lak bo‘lishi mumkin. Hukm umuminsoniy xarakterga ega, gap esa hamma vaqt milliy shaklda namoyon bo‘ladi. Xullas, mantiqiy (yoki falsafiy, ratsional) grammatika ayni bir mazmunning turli tillarda turli vositalar bilan ifodalanishini hisobga olmadi. Shuningdek, ushbu grammatika ifoda vositalarining qonun va kategoriyalari har xil bo‘lishi mumkinligini tushunmadi. Mantiqiy grammatika tilga o‘zgarmaydigan, bir xilda turuvchi hodisa sifatida qarab, ayni grammatika har doim mantiq qoidalariga bir xilda mos keladi, deb hisoblaydiki, bunda g‘ayri tarixiylik mavjuddir. Aytilgan kamchiliklarga qaramasdan Por-Royal grammatikasi o‘z davri uchun ijobiy ahamiyatga ega bo‘ldi. Ya’ni asar shu tipdagi qator grammatikalarning yaratilishi uchun asos bo‘ldi, xizmat qildi. O‘z davrida katta shuhratga ega bo‘lgan falsafiy-mantiqiy grammatika o‘zigacha yaratilgan grammatikalar kabi ilmiy grammatikagacha bo‘lgan grammatika sifatida baholanadi. Rus tilshunosligi Jahon tilshunosligi taraqqiyotida rus tilshunosligi muhim o rinlardan biriniʻ egallaydi. Rus tilshunoslari juda ko plab dunyo tillarini puxta o rganganligi, lisoniy ʻ ʻ hodisalarni chuqur tahlil qilganliklari, tilshunoslikning ilmiy-nazariy muammolariga alohida jiddiy e’tibor berganliklari, yangi ta’limotlar, nazariyalar «ishlab chiqqanliklari», yangi farazlarni o rtaga tashlaganliklari bilan ajralib turadi. ʻ Aniqrog i, rus tilshunoslari tomonidan rus, slavyan, hind, eron, fin-ugor, turkiy, ʻ mo g ul, xitoy va boshqa qator tillar o rganildi, ular yuzasidan salmoqli,ʻ ʻ ʻ mukammal asarlar yaratildi. XVI asrning oxirlarida (1596) Lavrentiy Zizaniyning slavyan grammatikasiga oid asari nashr qilindi. 1619-yilda Meletiy Smotritskiyning slavyan-rus grammatikasi nashr qilindi 5 . XVIII asrning oxirida (1787) Rossiya fanlar akademiyasi Simon Pallasning o z davri uchun buyuk hisoblangan «Barcha tillar va shevalarning qiyosiy lug ati» ʻ ʻ nomli tadqiqotini chop ettirdi. Bu asarning yaratilishiga Yevropa, Osiyo va Afrika qit’alarining 272 ta tili asos bo lib xizmat qildi. ʻ Rossiyada XIX asrning birinchi yarmida mo‘g‘ul tili bilan Yakov Shmidt, fin-ugor tillari bilan M.A. Kastren, xitoy tili bilan Bichurin, hind tili bilan G.V. Lebedev kabi olimlar shug‘ullandilar. XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida esa rus sharqshunoslik maktabining tashkilotchilari va buyuk vakillari V.R. Rozen, V.V. Bartold, qadimgi Sharq mamlakatlari va misr tillari bo‘yicha eng yirik mutaxassis B.A. Turayev, semit tillari bo‘yicha P.K. Kokovsov, turkiy tillar bo‘yicha N.I. Ilminskiy, N.I. Ashmarin, V.V. Radlov, P. Melioranskiy, mo‘g‘ul tili bo‘yicha O.M. Kovalevskiy, B.Ya. Vladimirsov, arab tili bo‘yicha V.F. Girgas, I.Yu. Krachkovskiy, F.E. Korsh, hind tili bo‘yicha K.A. Kossovich, I.P. Minayev, eron tillari bo‘yicha V.F. Miller, K.G. Zaleman, V.A. Jukovskiy, xitoy tili bo‘yicha V.P. Vasilyev, P. Kafarov, V.M. Alekseyev, suriya tili bo‘yicha M. Nikolskiy va boshqa taniqli olimlar ish olib bordilar. Rus tilshunosligi fani jahon tilshunosligi yutuqlari qatoriga rus akademik Otto Byotling va nemis Rudolf Rotlar tomonidan yaratilgan 7 tomdan iborat sanskrit lug‘atini tuzganligi bilan juda katta ulush qo‘shdi. 1870-yilda Peterburg universitetida tilshunoslik bo‘yicha birinchi bo‘lib, I.A. Boduen de Kurtene, 1885-yilda Xarkov universitetida I.V. Netushil, 1895-yilda Qozon universitetida V.A. Bogoroditskiylar ma’ruzalar o‘qidilar. Rossiyaning eng buyuk tilshunoslari bo‘lgan M.V. Lomonosov, A.A. Potebnya, 5 Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. – T., 2002 Boduen de Kurtenelar tilshunoslik sohasida Yevropa olimlaridan ancha ilgarilab ketgandilar. Mixail Vasilyevich Lomonosov Buyuk qomusiy olim M.V. Lomonosov (1711-1765) o‘z asarlari – grammatika, notiqlik va uslubshunoslikka oid tadqiqotlari bilan rus tilshunosligining mustahkam poydevorini qurib berdi. U 1755-yilda rus tilining birinchi grammatikasi – «Rossiya grammatikasi» asarini rus tilida e’lon qildi. Ya’ni M.V. Lomonosovgacha rus tili bo‘yicha e’lon qilingan ishlar ayni tilda yaratilmagan edi. M.V. Lomonosovning jonli rus tili asosida yaratilgan grammatikasi juda katta shuhratga ega bo‘ldi. Aniqrog‘i, ushbu asar rus tilshunosligi taraqqiyotida alohida muhim o‘rinni egalladi. M.V. Lomonosov grammatikasi tasviriy – me’yoriy – uslubiy grammatika bo‘lib, rus tilining dastlabki ilmiy (akademik) grammatikasi hisoblanadi. Bu grammatika faqat normativ grammatika bo‘lib qolmasdan, ayni vaqtda u rus tili haqida umumiy, yaxlit ma’lumot, tushuncha beruvchi grammatika hamdir. M.V. Lomonosov grammatika haqida shunday deydi: «Grammatikasiz notiqlik ma’nosiz («o‘tmas»), she’riyat to‘mtoq, falsafa asossiz, tarix yoqimsiz, huquq ishonchsizdir». M.V. Lomonosovning «Rossiya grammatikasi» asari olti bo‘limdan (nasihatdan) iborat. Bular quyidagilar: 1. So‘z haqida. 2. Orfoepiya va orfografiya haqida. 3. Nom (ot) haqida. 4. Fe’l haqida. 5. Ko‘makchi (yordamchi) so‘zlar haqida. 6. Sintaksis haqida. M.V. Lomonosov so‘z haqida fikr yuritar ekan, uning insonlarga o‘z tushunchalarini ifodalash uchun, o‘zgalarga xabar yetkazish uchun xizmat qilishini to‘g‘ri ta’kidlaydi. Haqiqatan so‘z ma’no anglatishi bilan, narsa, predmet, voqea- hodisalar haqida xabar, tushuncha berishi bilan ijtimoiy ahamiyatga, «quvvatga» ega bo‘ladi. U so‘z turkumlari muammosiga to‘xtalib, ularni sakkizta deb belgilaydi. Ya’ni: ot, olmosh, fe’l, sifatdosh, ravish, predlog, bog‘lovchi, undov. Ushbu so‘z turkumlarining nutqda qanday vazifani bajarishini ham izohlaydi. Masalan, nom (ot) narsa-predmetlarni ifodalash uchun, olmosh nomlashni qisqartirish uchun, fe’l esa harakat-holatni anglatish uchun, bog‘lovchi tushunchalarimizning o‘zaro bog‘liqligini, aloqadorligini ko‘rsatish uchun xizmat qilishini aytadi. Umuman olganda, M.V. Lomonosov grammatik sistemasining markazida so‘z turkumlari haqidagi ta’limot yotadi. Shunga ko‘ra so‘z turkumlari mantiqiy- funksional asosda, yuqorida ko‘rganimizdek, asosan, ikki guruhga: mustaqil so‘zlar va yordamchi so‘zlarga ajratiladi. Mustaqil so‘zlar – ot, fe’l, sifat va sonlar bo‘lib, ular obyektiv borliqni aks ettiradi. Yordamchi so‘zlar esa til birliklarining tejamkorlik prinsipiga muvofiq nutqiy takrorni qisqartiradi, takrordan qutqaradi. Demak, yordamchi so‘zlar, asosan, mustaqil so‘zlarni bog‘lash yoki ularni qisqartirish uchun xizmat qiladi. M.V. Lomonosov rus ilmiy terminologiyasining boyishiga, mukammallashishiga katta hissa qo‘shdi. U rus tili asosida tushunarli, aniq, ona tili lug‘at tarkibiga asoslangan ilmiy terminologiyani ishlab chiqdiki, bunga oid terminlarning aksariyati hozirda ham o‘z kuchini yo‘qotgani yo‘q. M.V. Lomonosov o‘zining «Ritorikaga oid qisqacha qo‘llanma» (1748) asarida gap nazariyasi haqida atroflicha ma’lumot beradi. Shu bilan rus sintaksisining asosini yaratadi. U «Rossiya tilidagi cherkov kitoblarining nafi haqida» asarida uch stil (uslub) haqidagi nazariyani rivojlantirdi. Ya’ni, u rus adabiy tilida so‘zlarning ma’nosini, qo‘llanishi, faollik darajasini, qanday o‘rinlarda ishlatilishini, emotsional-ekspressiv xususiyatlarini va boshqalarni o‘rganib, rus tilidagi uch asosiy uslubni – yuqori, o‘rta va quyi uslublarni ajratadi. Yuqori uslub – slavyan-rus so‘zlaridan tuzilib, bunda qahramonlik qasidalari, prozaik nutqlar tuziladi. O‘rta uslub – rus tilida qo‘llanadigan so‘zlardan tuzilib, sahna asarlari, maktublar, hajviy asarlar yoziladi. Quyi uslub – cherkov-slavyan tilida mutlaqo uchramaydigan ruscha so‘zlar – komediya, epigrammalar, ashulalar, prozada esa maktublar, ish qog‘ozlari yoziladi. Xullas, M.V. Lomonosov o‘z tadqiqotlarida fonetika, so‘z yasalishi, morfologiya va sintaksis sohalariga oid rus tili materiallarini kuzatish va umumlashtirishga asoslangan empirik metodga qat’iy amal qiladi. Jonli rus tiliga asoslangan M.V. Lomonosov grammatikasi juda katta shon- shuhratga ega bo‘lib, A. Vostokovning «Rus grammatikasi» asarigacha bo‘lgan davrda – deyarli 80-yil rus tilining asosiy, etakchi grammatikasi vazifasini o‘tadi 6 . Fyodor Ivanovich Buslayev (1818-1897) F.I. Buslayev buyuk rus filologi, rus tili va adabiyoti, xalq og‘zaki ijodi, qadimgi rus san’atining tadqiqotchisidir. U 1838-yilda Moskva universitetini tugatdi. 1840-1841-yillarda chet elda bo‘ldi. 1847-yildan boshlab, Moskva univesitetida rus tili, yozma va og‘zaki ijodiyotdan ma’ruzalar o‘qidi. 1861-yilda professor, keyinroq esa akademik bo‘ldi. F.I. Buslayev 1844-yilda – 26-yoshida, gimnaziyaning o‘qituvchisi sifatida “Vatan tilini o‘qitish haqida” kitobini nashr qildi. Asarda olim ona tilini o‘qitishda quruq, qotib qolgan ta’limotlarga, qarashlarga qarshi chiqib, “shu kungacha biz ona tilidan ta’lim berishda lotin vagrek tillari grammatikasi asosida yaratilgan ishlarga asoslandik. Vaholanki, bu ishlarda, bi tomondan, lingvistik elementlaar etishmaydi, ikkinchi tomondan esa, ortiqcha narsalar, ayniqsa, mayda-chuyda qoidalar ko‘p uchraydi” - deydi. F.I. Buslayev tilni o‘qitish jarayonida o‘quvchi shaxsini esdan chiqarmaslikni aytib, uning o‘qib chiqqanini yoki eshitganini aniq tushunishiga, bilishiga erishish lozimligini alohida qayd etadi. Bu – haq gap. O‘z davrida taniqli rus tilshunosi Aleksey Aleksandrovich Shaxmatov F.I. Buslayevning ona tilini 6 Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – T., 2016 o‘qitishga bag‘ishlangan ushbu asarini rus tili haqidagi eng qiziqarli kitob deb, yuqori baholagan. 1858-yilda F.I. Buslayev rus grammatikasi tarixida katta ahamiyatga ega bo‘lgan “Rus tili tarixiy grammatikasi tajribachi” asarini e’lon qiladi. Mazkur grammatika materialiga ko‘ra tarixiy; ammo nazariy fikrlariga, xulosalariga ko‘ra esa mantiqiy xarakterga egaligi bilan ajralib turadi. Olim shu asosda ot turkumiga quyidagicha ta’rif beradi: ot predmetlarni anglatuvchi so‘z turkimidir. Gap, so‘zlar orqali ifodalangan fikrdir. F.I. Buslayev ta’limotiga ko‘ra mantiqiy nuqtai nazardan gapda faqat ikkita bo‘lak – ega va kesim bo‘lishi mumkin, grammatik jihatdan esa bosh bo‘laklardan ikkinchi darajali bo‘laklar farqlanadi. Ular bosh bo‘laklarni tushuntiradi, izohlaydi va to‘ldiradi, - deydi. F.I. Buslayev rus tilini tarixiy jihatdan o‘rganish muammolariga to‘xtalar ekan, u tilni qiyosiy va tarixiy o‘rganish o‘zaro zich bog‘liqligini aytadi. Tillarni faqat qiyosiy jihatdan o‘rganish til qonunlari haqida haqqoniy va aniq tushuncha, ma’lumotlar berishini, shuningdek, tillar faqat tarixiy tadqiq qilinganda, u yoki bu lisoniy birlik (forma), genetik jihatidan, nima uchun aynan shunday shaklda, ko‘rinishda qo‘llanishini aniqlash mumkin, - deydi. U rus tili tarixini o‘rganishda ta’lim jarayoniga qiyosiy grammatika fanini ham kiritish zarurligini aytadi. Rus tili qiyosiy grammatikasining maqsadi shundaki, - deydi olim, rus tilining boshqa slavyan tillardan, hind-Yevropa tillaridan qaysi jihati bilan farq qilish muammosini hal qilishdir. F.I. Buslayev tilda xalqning butun hayoti – tairixi, urf-odatlari, dunyoqarashi aks etishini, ifodalanishini to‘g‘ri qayd etadi. Aleksandr Afanasyevich Potebnya (1835-1891) A. Potebnya rus, ukrain va jahon tilshunosligi fanining buyuk vakili 1860-yilda “Slavyan xalq poeziyasidagi ba’zi belgilar (simvollar) haqida” mavzusidagi magistrlik dissertatsiyasini yoqlaydi. U 1863-yilda ushbu universitetning dotsenti unvoniga sazovor bo‘ladi. 1856-yilda Moskva arxeologiya jamiyatining haqiqiy a’zoligiga o‘tadi, 1875-yilda universitet professori bo‘ladi va shu yili Rossiya fanlar akademiyasining muxbir a’zoligiga saylanadi. A. Potebnya ilmiy faoliyati davomida tilshunoslikning umumfalsafiy masalalari, umumiy tilshunoslik, sintaksis, semantika, etimologiya, fonetika, dialektologiya, adabiyot nazariyasi, folklor, etnografiya va boshqa muammolar bilan shug‘ullanib, qator jiddiy asarlar yaratdi. A. Potebnyaning eng muhim asarlari “Fikr va til” (1862) hamda IV tomdan iborat “Rus grammatikasidan lavhalar”dir (1874). A.Potebnya ilmiy faoliyatining dastlabki davrlaridanoq keng qamrovli tilshunos sifatida ko‘rindi. U birinchilardan bo’lib, A. Shleyxer ta’limotiga – uning biologizmi va hind- Yevropa tillari taraqqiyotining ikki davri (rivojlanish va inqiroz davri) haqidagi noto’g’ri nazariyalarga qarshi chiqdi. A.A. Potebnya tilni xalqning ijod mahsuli deb hisoblaydi. A. Potebnya til o‘zining obyektiv qonunlariga egaligini ta’kidlab, til hodisalarini til sistemasining o‘zi orqali, o‘zi bilan bog‘lab tushuntirishga harakat qildi. Aniqrog‘i, A. Potebnya ta’limotidagi bosh g‘oya til faktlarini, hodisalarini sistemada va tarixiy jarayonda o‘rganish bo‘ldi. U til hodisalarining izohini, sababini psixologiyadan emas, balki tilning o‘zidan qidirdi. Chunki A. Potebnya uchun til doimiy faoliyatdir. Demak, til doimiy faoliyat, jarayon ekan, unda lisoniy hodisalarning, yangiliklarning, o‘zgarishlarning to‘xtovsiz ravishda bo‘lib turishi tabiiy, mantiqiy bir holdir. Chunki til egasi bo‘lgan jamiyat doimo taraqqiyotda, rivojlanishda, “o‘sishda”dir. A. Potebnya fikricha, so‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi umumiylik har ikkovining ham aynan bir xalqqa, bir millatga tegishliligi bilan belgilanadi. U til va tafakkur munosabatiga to‘xtalar ekan, fikrning hosil bo‘lishi va o‘zining ifodasini topishi, voqelikka aylanishi faqat til yordamida, til materialida yuz berishini ko‘rsatadi. Shuningdek, u tilning faqat tafakkur – fikrlash jarayoni bilangina emas, balki umuman inson psixikasi bilan bog‘liqligini qayd etadi. U tillarni qiyosiy-tarixiy tekshirish bilan bevosita shug‘ullanmagan bo‘lsa-da, ammo ayni tadqiqot metodini yuqori baholaydi. A. Potebnyaning grammatikadagi mazmun va shaklning o‘zaro ta’siri va murakkab munosabatini ochib berish bilan bog‘liq grammatik ta’limoti rus tilshunosligi fanining qo‘lga kiritgan katta yutug‘i bo‘ldi. So‘z masalasi, til va tafakkur munosabati masalasi kabi, A. Potebnya ta’limotining bosh g‘oyasi hisoblanadi, uning asarlarida markaziy o‘rinni egallaydi. Har qanday so‘z uch elementdan: tovush, tushuncha va ma’nodan tashkil topadi. So‘z tovushsiz bo‘lishi mumkin emas. So‘zdagi tovush, - deydi A. Potebnya, belgi emas, balki belgining qobig‘i yoki uning formasi (shakli)dir, belgining belgisidir. So‘z faqat tovushlar birligi bo‘lmay, ayni vaqtda u tushuncha va ma’no birligidan ham iboratdir. So‘zda tovushdan tashqari yana so‘zning ichki formasini tashuvchi, ifodalovchi ma’noning belgisi ham mavjud. Ma’noning belgisi simvol (ramz) bo‘lib, so‘zlarni sistemaga aylantiradiki, u fikr va ma’noni shakllantirish va uzatish qobilyatiga ega bo‘ladi, ammo so‘zning mazmunini hosil qilmaydi. A. Potebnya so‘zning haqiqiy hayoti nutqda amalga oshishini, so‘zning ma’nosi esa faqat nutqda reallashishini ta’kidlaydi va so‘zning nutqda har gal turlicha ma’no ifodalashini qayd etadi. A. Potebnya fikricha, inson fikri mazmuniga ko‘ra yo obraz yoki tushunchadir. Faqat so‘z fikr taraqqiyotining vositasi, obrazni tushunchaga o‘zgartirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi. A. Potebnya so‘z haqida – so‘zning ichki formasi haqida fikr yuritar ekan, uning uchun ichki forma, dastavval, so‘zning eng muhim xususiyatlaridan biri sifatida har qanday so‘zni tushunish uchun imkon yaratadi. Shunga ko‘ra, ichki forma so‘zning “etimologik ma’nosi” yoki “so‘zning eng yaqin etimologik ma’nosi” sifatida qaraladi. Umuman, A. Potebnya, har bir so‘zda tashqi formani, ya’ni qismlarga ajraluvchi, bo‘laklanuvchi tovushni va ichki formani – ma’noni farqlaydi 7 . 7 Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – T., 2016 2.2. Oksitan grammatikani shakllanishi. Fransiz tili va Nemaniya grammatika O rta asrlardagi ulkan madaniy yuksalish bilan birga fanning barchaʻ sohalarida, jumladan, tilshunoslikda ham tanazzul kuzatildi. O'rta asrlarda o'rganilgan yagona til lotin tili edi. Bundan tashqari, lotin tili faqat amaliy maqsadlarda o'rganildi, chunki lotin tili universal fan tili edi. Lotin tili bo yicha ʻ asosiy darsliklar Rim grammatikachilari Donat va Priskyanning kitoblari edi. Uyg'onish davri tilga nisbatan, A.A. Islohotchi, uchta asosiy muammo: 1) milliy tillarni yaratish va rivojlantirish 2) xalqaro miqyosda turli tillarni o'rganish va o'zlashtirish 3) qadimiy va o‘rta asr til merosini qayta ko‘rib chiqish. G'arbning katolik mamlakatlarida lotin tiliga konsentratsiya ham tarixiy jihatdan mantiqiy va asosli edi. Rim imperiyasining qulashi davridan meros qolgan lotin tili maktab ta limining, shuningdek, o rta asrlar mafkurasining hukmron ʼ ʻ shaklini ifodalagan din doirasida rivojlangan falsafiy fikrning yagona tili sifatida mavjud bo lib qoldi. ʻ Asrlar davomida xalqaro tus olgan bu adabiy til G‘arbiy Yevropaning barcha mamlakatlaridagi ma’rifatli kishilar o‘rtasidagi ma’naviy muloqot ehtiyojlarini ta’minladi va shu tufayli, tabiiyki, maktab tizimida markaziy o‘rinni egalladi. Shuning uchun ham lotin grammatikasi juda erta ilmiy tadqiqot mavzusiga aylandi. Asosan didaktik xarakterdagi vazifalarga yo'naltirilgan ushbu tadqiqot uzoq vaqt davomida o'sha davrdagi lotin tilining morfologiyasi va sintaksisi bo'yicha eng nufuzli ma'lumot organi bo'lgan Priskyan grammatikasining qoidalarini o'z ichiga olgan sharhlarni yig'ish orqali amalga oshirildi, tushuntirildi va qisman oydinlashtirildi. Ta'limning o'zaro bog'liq elementlarining bunday tizimli aloqasi. O'rta asr ziyoliining shaxsiyatini shakllantirishga xizmat qilgan va koinotning ilohiy kontseptsiyasiga bo'ysungan holda amalga oshirilgan, o'rta asrlar dunyoqarashiga xos bo'lgan ierarxiya tamoyiliga singib ketgan sintetik konstruktsiyalarga intilish ifodalangan. XIII-XIV-asrlarda milliy tillarni yaratish jarayoni boshlandi. Buyuk geografik kashfiyotlar davri evropaliklarni noma'lum xalqlar va tillar bilan tanishtirdi va yangi tillarning tavsiflari paydo bo'ldi. Milliy adabiy tillarning shakllanish usullari har xil edi. Har qanday jamiyatda kundalik nutq milliy til darajasiga ko'tarilgan, bu qisman tilning tayyor materialdan, masalan, roman va german tillarida bo'lgani kabi, qisman millatlarning kesishishi va qorishishi tufayli ham, milliy til darajasiga ko'tarilgan. ingliz tili. Iqtisodiy va geografik sabablarga ko'ra "birinchi kapitalistik davlat Italiya edi. Feodal o'rta asrlarning oxiri va zamonaviy kapitalistik davrining boshlanishi ulkan shaxs bilan ajralib turadi. Bu italiyalik Dante, o'rta asrlarning so'nggi shoiri va ayni paytda yangi davrning birinchi shoiridir. Dante Aligyeri (1265 - 1321) birinchilardan bo'lib til masalalari bilan qiziqdi. "Ommaviy nutq to'g'risida" risolasida. Tilning kelib chiqishi masalasiga kelsak, Dante odamlar bir-birini faqat imo- ishora yoki tana harakati yordamida tushuna olmasligini, ularning fikrini bir-biriga etkazish uchun asosli va sezgir belgi bo'lishi kerakligini ta'kidlaydi. Shunday qilib, til tanish bo'ldi. Dante til ikki tomonlama tabiatga ega, deb hisoblardi: tovushda namoyon bo'ladigan hissiy va biror narsani anglatish qobiliyatida namoyon bo'ladigan oqilona. Eng umumiy ma'noda u tilning kommunikativ funktsiyasi haqida gapirdi: dastlab umumiy tildan foydalangan holda barcha odamlarning muloqoti yoki odamlarning professional guruhlari ichida og'zaki aloqa vositalarining mavjudligi. U mashhur til lotin tilidan olijanobroq ekanligini ta'kidladi, chunki bu til "tabiiy" va lotin "sun'iy" tildir (Dante "Ilohiy komediya" ni lotin tilida emas, balki italyan tilida yozgan) 8 . Uyg onish davri grammatikachilaridan Aristotel sxolastikasiga qarshiʻ chiqqan P.Rameni (Ramus) qayd etish lozim. U yunon, lotin va frantsuz tillarining grammatikalarini yozgan. Uning maktabining filologlari orasida ba’zan hozirgi 8 Ма djidova R., Sultonova Sh., Zokirov M. O‘zbekcha-ruscha-inglizcha lingvistik atamalar muxtasar lug‘ati. – Т ., 2016 zamonning birinchi fonetiki deb ataladigan J. Orusni aytib o‘tishimiz kerak. "Harflar haqida, ikkita kitob" (1586) kichik asarida u nutq tovushlariga tizimli ta'riflar va ularni shakllantirish usullarini beradi. XVI asrdan boshlab Rossiyada grammatik masalalarning mustaqil rivojlanishi, xususan, Maksim Yunon asarlarida (taxminan 1475 - 1556) boshlandi. Birinchi bosilgan slavyan grammatikasi 1586 yilda Vilnada "Slavyan grammatikasi", 1591 yilda "Adelfotes grammatikasi yaxshi og'zaki uni-sloven tilining dunyoning sakkiz qismining mukammal san'ati grammatikasi ko'p nomli rus tilini jazolash uchun nashr etilgan. Lvov va Drukarna birodarlikdagi oila, Lvov maktabi kabi talabalar tomonidan turli grammatikalardan tuzilgan. G arbiy Yevropa grammatikʻ ta limotlari ta sirida bo lgan birinchi to g ri slavyan grammatikasi Lavrentiy ʼ ʼ ʻ ʻ ʻ Zizaniyning “Slavyan tilining grammatikasi so zning sakkiz bo lagi mukammal ʻ ʻ san ati...” (1596) bo ldi. Muallif uni qayta tiklashda yunoncha misollardan ʼ ʻ foydalanib, o'nta tuslanish va ikkita konjugatsiya beradi. 1691 yilda M.G.Smotritskiy (taxminan 1578 - 6133) "Sloven tili grammatikasi, to'g'ri sintagma ..." ni tuzdi. Bu kitob bir necha marta qayta nashr etilgan va uning asosida keyinchalik F.Maksimov tomonidan tuzilgan "Sloven tilining grammatikasi yoki yozuvi, Kremyantsi'da ehtiyotkorlik bilan qisqacha nashr etilgan" (Volin tilida) va "Sloven tili grammatikasi" nashr etilgan. XIV-XVII-asrlarda nashr etilgan barcha grammatikalarning o'ziga xos xususiyati ularning tavsif xususiyatidir. Milliy grammatika lotin tili grammatikasi sxemalariga asoslangan edi, ammo turli tillarning grammatik xususiyatlarini taqdim etish ushbu sxemalarga to'g'ri kelmadi, bu esa turli tillarning o'ziga xos xususiyatlarini aniqlashga olib keldi va uning rivojlanishiga hissa qo'shdi. grammatik nazariya. Ularning har birida grammatikalarning shakllanishi o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lib, muayyan mamlakat xalqlarining tarixan shakllangan turmush sharoiti bilan belgilanadi. Oksitan tili XX-asrning o'rtalariga qadar Provans nomi bilan mashhur bo'lib, XIII-asrdan boshlab o'rganish ob'ekti bo'lish sharafiga ega bo'lgan, ehtimol bundan oldinroq o'z trubadurlarining ajoyib muvaffaqiyati tufayli. XI-XII-asrlar oxirida paydo bo'lgan trubadurlarning lirikasi zamondoshlarida - birinchi navbatda G'arbiy Evropa ritsarligida kuchli taassurot qoldirdi: Germaniyaning tiklanishi, uning ta'siri ostida Minnesingerlar paydo bo'ldi, Ispaniyada Galisiya she'riyati gullab-yashnadi, Italiya va Kataloniyada XII-asrning oxiridan boshlab trubadurlarning mahalliy lordlar sudlariga doimiy tashrif buyurishlari tufayli oksitan tilida she'r yozish qobiliyati keng tarqaladi va ularning o'z trubadurlari paydo bo'ladi: Tabiiyki, ular oksitan tilida she'r yozganlarida, ular oksitaniyalik shoirlarning ijodini to'plashlari va o'rganishlari kerak edi: bizgacha etib kelgan 95 ta oksitan lirikasi antologiyasidan - kazoniere (italyancha "qo'shiq" dan) - 52 nafari Italiyadan, 19 nafari Okitaniyadan, 14 nafari Fransiyadan va 10 nafari Kataloniyadan. Oksitan tilining birinchi grammatikalari Italiya va Katoloniyada tuzilganligi bejiz emas: Juk Faiditning "Provans Donatus" va Raymond Vidalning "She'riy kompozitsiya asoslari". Donatusning muallifi, eng qadimgi qo'lyozmaning kolofonidan ma'lum bo'lishicha, Yuk Faidit bo'lib, uni ikki italyan lordlari iltimosiga binoan o'rtada tuzgan. XIII-asrning "provans tilini o'rgatish va undagi haqiqat va yolg'onni farqlash". Bu darslik va uning tuzuvchisi Oksitan tili o'qituvchisi va bundan tashqari, Italiyada yagona emas: o'z risolasini yakunlab, u o'z ishining afzalliklarini shubha ostiga qo'yadigan hasadgo'y odamlar haqida gapiradi. Omma oldida javob berishga tayyor, chunki "Undan oldin hech kim bu mavzuni bunchalik chuqur o'rganmagan va uni barcha tafsilotlarida sinchkovlik bilan tushuntirmagan". Risolat matnida ishning yarmidan bir oz kamroq qismini egallagan birinchi, ikkinchi, uchinchi va to rtinchi konjugatsiyalarning (775 - 1466) fe llariningʻ ʼ (infinitivlarining) uzun ro yxati e tiborga molik. Ushbu holat, shuningdek, lotincha ʻ ʼ interlinear tarjimaning mavjudligi darslik muallifi morfologiyadan tashqari, lug'atni yaratishga intilayotganligini ko'rsatadi. uning tinglovchilari uchun ochiq bo'lgan Oksitan tili: Jon Marshall nashridagi indekslar 123 ta tegishli ismni o'z ichiga oladi. Ko'rinishidan, u o'qish va fonetika qoidalarini o'zi, ya'ni "to'g'ridan- to'g'ri" tarzda tushuntirgan va sintaksis italiyalik talabalar uchun deyarli hech qanday qiyinchilik tug'dirmagan. O'qitish odatiy o'rta asr namunasiga amal qilgan, deb o'ylardi: o'qituvchi o'z kitobidan asta-sekin dikta qilardi, talabalar esa eslatma olishdi. Bu o‘ta nomuvofiq va ancha ekssentrik grammatik obrazini yaratadi, u aniqlab bo‘lmaydigan nomlar yoki uchinchi shaxs birlik tugashi kabi ma’lumotlarga chuqur kirib boradi va shu bilan birga ikkinchi va uchinchi tuslanishni ajrata olmaydi, shuningdek. Ikkinchi va uchinchi konjugatsiya. Ammo Yuk o'z oldiga hech qanday nazariy vazifa qo'ymagan bo'lsa kerak: uning maqsadi maktab darsligini yaratish emas edi - Oksitan tili Italiya maktablarida o'rgatilmagan - lekin o'qishni va hatto yozishni o'rganmoqchi bo'lgan kattalar uchun qo'llanma, shuning uchun qofiyalar ro'yxati. va fe'llarning uzun ro'yxati, Lug'atning eng muhim qismi Oksitan she'riyatidir 9 . Uning risolasini, nomiga qaramay, darslik turi sifatida emas, balki "qoidalar" (regulae) deb ataladigan janr sifatida tasniflash kerak, ular ta'riflar va grammatik tushuntirishlarga emas, balki paradigmalar va misollar ro'yxatiga e'tibor qaratishlari kerak; Oksitan Donatus kabi, ular nutq qismlarini tanlab ko'rib chiqadilar, qarang. Priscianning "Ismlar, olmoshlar va fe'llar haqidagi fan". Shu nuqtai nazardan qaraganda, hatto optativ va kon'yunktiv paradigmalarning kesishishi kabi aniq ko'rinadigan bema'nilik ham Donatus yoki Priscian grammatikalarining monoton tizimliligi tufayli muallifning iloji boricha tezroq assotsiativ aloqalarni o'rnatish istagi sifatida talqin qilinishi kerak. Yuk italiyaliklarga yoki hech bo'lmaganda Romanesk nutqida so'zlashuvchilarga oksitan tilini o'rgatganini e'tibordan chetda qoldirib bo'lmaydi va shuning uchun o'quvchilar e'tiborini ular uchun qiyin bo'lishi mumkin bo'lgan narsalarga qaratgan: unli tovushlar sifati, fleksiyon va boshqalar. Ular boshqa 9 Umarxo‘jaev M. Umumiy tilshunoslik. – Andijon, 2010 narsalarni, masalan, analitik zamonning tuzilishini o‘z ona tillariga o‘xshatish orqali o‘rgandilar. Yuk Faiditning qo'llanmasi katta muvaffaqiyat bo'ldi, ya'ni u faol ravishda qayta yozildi va o'sha paytdagidek, yo'lda biroz o'zgartirildi. Besalu shahridan mashhur kataloniyalik trubadur Raymond Vidalning "Versifikatsiya tamoyillari" (Razos de trobar) asari Donatusning qo'llanmalari kabi maktab grammatikasidan Juk Faidit risolasidan ham ko'proq olib tashlangan. U o‘z taqdimotini shunday so‘z bilan ochadi: “She’r yozmoqchi va tushunmoqchi bo‘lgan har bir kishi, avvalambor, tilimizning eng tabiiy shevasi she’riyat shevasi ekanligini bilishi kerak. Vidalning "Prinsiplari" ning ma'nosi quyidagilarga bo'linadi: she'r (vers), kanzonlar yoki sirventlar yozmoqchi bo'lgan har bir kishi Limuzindan foydalanishi kerak, bu birinchi navbatda declension bilan tavsiflanadi - uning qoidalari kataloniya misolida juda batafsil bayon etilgan. fleksiya uzoq vaqtdan beri yo'qolgan, - qolganlari uchun u limuzin (so'zning keng ma'nosida) trubadurlarning asarlarini o'rganishi kerak - trubadurlarning kelib chiqishini uning tarjimai holidan aniqlash qiyin emas edi, vida - hatto unutmasdan. eng mashhurlari ba'zi narsalarda adashadi. Ushbu sodda va juda qiziqarli taqdim etilgan nazariya, ehtimol, Kataloniyada trubadur she'riyatining gullab-yashnashiga katta hissa qo'shgan bo'lishi mumkin, ammo tan olish mumkin emaski, oxir-oqibat Vidalning raqiblari to'g'riroq bo'lib chiqdi: bu chet eldan ketish edi, garchi u bilan bog'liq bo'lsa ham, mahalliy she'riy maktablarning paydo bo'lishiga olib kelgan an'ana - Galisiya, Sitsiliya, Katalan va boshqalar. Ushbu evolyutsiyaning muqarrarligi o'rta asr roman tillari o'rtasidagi sezilarli farqlar bilan bog'liq, aytaylik, qadimgi yunon dialektlaridan farqli o'laroq, deyarli hamma u yoki bu adabiy janr "dialektallik" ga ega bo'lgan”, odatda ma’lum bir fonetik leksik patinaga qisqartiriladi. O'rta asrlarda qiyoslab bo'lmaydigan darajada mashhur bo'lgan frantsuz tili, shunga qaramay, Oksitan tilidan biroz keyinroq va umuman pastroq darajada o'rganila boshlandi. Birinchi Oksitan grammatikasi yozilgan Italiyada ular frantsuz grammatikasiga qiziqish bildirishlari kerak edi. Biroq, bu sodir bo'lmadi, ammo ajablanarli emas: O'rta asrlarda Evropada o'z adabiyotlari bilan antik davrga nisbatan hali ham zaif bo'lgan tirik tillar, qoida tariqasida, o'rganilmagan. Oksitanning muvaffaqiyati alohida holatlar tufayli yuzaga kelgan istisnodir. 1066 yilda Uilyam Bosqinchi bilan birga orolga kelgan frantsuzlar uch avloddan keyin daniyalik salaflarining taqdirini hisobga olgan holda, tabiiyki, chet tilli muhitda erimagan, balki aksincha, qit'adan doimiy aholi oqimi tufayli yangi sulola qirollarining asosiy mulki ajoyib adabiyot yaratishga muvaffaq bo'ldi. Ingliz tili deyarli ikki asr davomida Patois darajasiga qaytdi. Dvoryanlar o‘z farzandlarini Fransiyaga o‘qishga jo‘nata boshladilar va ularga fransuz tilini o‘zlashtirishlari uchun darsliklarga talab paydo bo‘ldi. Bunday turdagi birinchi asar Valter de Bibesvortning XIII-asrning ikkinchi yarmida yozilgan "L ' Aprise de la langue francoise" ("Frantsuz tilini o'rganish") she'ridir. Bu bolalar uchun emas, balki, V.Rotvell hazil bilan ta’kidlaganidek, ularning ota-onalari uchun, to‘g‘rirog‘i, farzandiga juda yoshligidan fransuz tilini o‘rgatmoqchi bo‘lgan, lekin o‘zini yetarli darajada bilmasligini his qiladigan ona uchun mo‘ljallangan. Eng qadimgi lug'at "Bryugge shahrining hunarmandchilik kitobi" (taxminan 1349 yil) bo'lib, Flaman tiliga tarjimasi bilan kundalik lug'atga oid dialoglar va o'quv matnlari to'plamidir. Hunarmandchilikka alohida e'tibor berilgan, shuning uchun risolaning nomi. Uning muhim qismi "alifbo" - suhbatlar va so'zlashuv nutqi namunalari bo'lib, ular Odam Atodan Zakariyoga (Zakariya) o'zboshimchalik bilan tanlangan ismga ega bo'lgan ma'lum bir hunarmandning vakili yoki vakiliga murojaat qilish bilan ochiladi. Darhaqiqat, grammatik asarlar faqat XIII-asrning oxiridan boshlab paydo bo'la boshladi, ammo ular lotin tilini dastlabki o'rganish bosqichida hali maxsus o'rganish predmeti bo'lmagan frantsuz tilidan foydalanilganda ma'lum bir yashirin holatga ega edi. Bu maktab amaliyotining bir qismiga qanchalik erta kirganini bilmaymiz, ehtimol kechki antik davrdan boshlab, kundalik so'zlashuv tili va lotin tili o'rtasidagi farq aniq sezila boshlagan. Donatusning birinchi frantsuzcha tarjimalari va moslashuvlari bizga XIII-XV-asrlardagi nusxalarda etib kelgan, ammo ular, shubhasiz, ancha oldingi misollarga borib taqaladi 10 . Albatta, Yuk Faidit yoki "Sevgi qonunlari" (habitutz) da bo'lgani kabi grammatik tahlil qilish uchun hech qanday urinish amalga oshirilmagan, ammo bunday paradigmaning mavjudligi haqiqati - bundan tashqari, Yukning o'xshashligi. paradigma - juda ajoyib. Bu yerdan, shuningdek, Yukning tegishli qismlarini tahlil qilishdan kelib chiqqan holda, XIII-asr boshlarida yoki undan ancha oldinroq, o'tmishning analitik shakllari og'zaki paradigmaga kiritilgan, degan xulosaga kelish mumkin. to'liq grammatikdir. S. Heinimann tomonidan nashr etilgan tarjima bilan bir xil qo'lyozmada mavjud bo'lgan Donatusning frantsuz tilidagi qattiq interpolyatsiya qilingan versiyasi ham xuddi shu matnlar guruhiga tegishli. XV asrda tuzilgan lotin sintaksisi bo'yicha kichik risola o'ziga xos va qiziqarli. Uning maqsadi sub'ekt va predikat, nisbiy va oldingi kabi asosiy sintaktik tushunchalarni o'rgatish, ot va sifatni farqlash, eng umumiy ma'noda kelishik va nazoratni tavsiflash va hokazo. Bunga frantsuz tilida tuzilgan qoidalar orqali erishiladi, frantsuz yoki lotin misollari bilan birga oxirida majburiy xulosa - lotincha ikki yoki uch qatorli, aniq yodlash uchun mo'ljallangan. Shunisi e'tiborga loyiqki, ushbu 33 she'riy xulosaning juda oz qismi Aleksandr de Vilyadeining "Ta'limot"iga borib taqaladi: aksariyati ushbu qo'llanma uchun maxsus yozilgan. Ba'zi tuzatishlar bilan bu zamonaviy maktab uchun juda foydali bo'ladi. Frantsuz tilini o'qitishning yordamchi tili sifatida qo'llash uning "grammatiklashuviga", ya'ni uning grammatik tuzilishini tushunishga olib kelishi mumkin emas edi. Yaqinda to'plangan juda kam, ammo juda qimmatli dalillar, Parij yoki Orleandagi ko'plab maktab va monastirlarda uzoq vaqt davomida o'qigan va o'qigan o'rta asrlarning grammatikachilari uchun frantsuz tili o'zining 10 Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. – T., 2002 analitik xususiyatlariga shubha qilmaydi. konstruktsiyalar hech qanday sirni anglatmagan. Birinchi frantsuz grammatik risola bizgacha Kembrijda saqlanayotgan bitta qo'lyozmada yetib keldi va bu bizni Angliyaga qaytaradi, u bilan bog'liqligi shubhasizdir, garchi bu mutlaqo zarur bo'lmasa ham. u erda yozilgan deb taxmin qilish. Keyingi uchta grammatik asar ham lotin tilida va Frantsiyada yashagan inglizlar tomonidan yozilgan. Ularning umumiy tomoni shundaki, ular imloga bag'ishlangan. Nemis tiliga, to g rirog i, german qabilalarining ona tili lahjasi – alamannlar,ʻ ʻ ʻ bavariyaliklar, franklar va boshqalar – uni yozma ravishda yozib olish va ijtimoiy- siyosiy va madaniy sohada qo llash muammolariga qiziqishning kelib chiqishi ʻ o sha davrga borib taqaladi. 771-814 yillarda Frakiya davlatini boshqargan Karl. ʻ Nemis tilining o'ziga xos xususiyatlari uning o'rta asrlarda Evropada fan, madaniyat va ta'limda hukmronlik qilgan lotin tili bilan munosabatlarida talqin qilingan. Tilning mintaqaviy o zgaruvchanligi aniq tan olingani, dialekt farqlari, ʻ ozmi-ko pmi katta-kichik dialekt hududlari haqida ma lum fikrlar ishlab ʻ ʼ chiqilganligi haqida bizda ko plab dalillar mavjud. Shu bilan birga, XIII-XIV ʻ asrlarda nemis adabiy tilining shakllanishi bilan chambarchas bog'liq bo'lgan nemis tilining, shu jumladan quyi nemis (sakson) va golland tillarining ma'lum birligi g'oyasi mavjud edi. asta-sekin, bir nechta super-mintaqaviy variantlarni yaratish orqali sodir bo'ldi. Nemis tilining grammatik tuzilishi haqidagi g'oya ham asta-sekin va asta- sekin rivojlandi; lotin tilini o‘rgatish amaliyoti esa ularning rivojlanishiga hissa qo‘shgan. O'rta asrlarda eng mashhurlari Priscian va Dotanning lotin grammatikalari bo'lgan va XII-asrdan Germaniyada Donatusning "Ars minor" kitobi nutq qismlari haqida savol-javob shaklida ishlatilgan. o'rgatish uchun. Lotin grammatikasini o'rgatishning dastlabki bosqichlarida talabalar lotin tilini yaxshi bilmaganliklari sababli, ular o'z ona tili yordamiga murojaat qilishlari kerak edi, garchi rasmiy talablarga ko'ra, cherkov va monastir maktablarida darslar butunlay lotin tilida o'tkazilishi kerak edi 11 . 1470-1480 yillarda Germaniyaning g'arbiy qismida nemis tili grammatikasi va imlosi haqida u yoki bu darajada boshqa kitoblar paydo bo'ldi. Nemis grammatik ta'limotlari tarixi uchun nemis grammatikasi bo'yicha ma'lumotlarni o'z ichiga olgan tarjima qo'llanmasi katta ahamiyatga ega - "Exercitium puerorum grammmaticale per dietas distributum" 1485 yilda Antverpenda nashr etilgan va keyin bir necha bor qayta nashr etilgan. Uning muallifi, ehtimol, Rudolf Agrikola boshchiligidagi golland gumanistlari doirasiga mansub edi. O'qitishga sxolastik yondashuvdan voz kechish muallifga nemis tilining grammatik tuzilishining bir qator muhim qonuniyatlarini ochishga yordam beradi. Lotin va nemis tillarini taqqoslab, u lotin uchun umumiy qabul qilingan grammatik toifalar to'plamidan kelib chiqadi, lekin bu toifalarni nemis tilida ifodalash vositalarini aniqlaydi. Nemis leksikografiyasi uzoq an'anaga ega. Nemis lug'atini mustahkamlash bo'yicha ishlar qadimgi nemis davrida boshlangan, butun o'rta asrlarda amalga oshirilgan va yuqorida muhokama qilingan nemis grammatikasini o'rganishga bo'lgan birinchi urinishlar singari, lotin tilini o'rgatish va lotin matnlarini o'qish amaliyoti bilan bog'liq edi. XV-asr oxirida Chop etishning paydo bo'lishi bilan ko'plab lotin-nemis lug'atlari nashr etildi, ular keng tarqaldi va tez-tez qayta nashr etildi. Taxminan bir vaqtning o'zida nemischa-lotincha frazeologik lug'atlar, so'zlashuvlarning bir turi paydo bo'ldi. Shunday qilib, o'rta asrlarda nemis tili hali maxsus lingvistik tadqiqotlar ob'ekti bo'lmaganiga qaramay, uning grammatik tuzilishi va leksik tarkibi, mintaqaviy o'zgaruvchanligi va o'ta mintaqaviy birlashmasi haqidagi g'oyalar asta- sekin paydo bo'ldi. Bu jarayonlar nemis millati tilining rivojlanishi va nemis adabiy tilining shakllanishi bilan parallel ravishda kechdi. 11 Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – T., 2016 Nemis tilining o'ziga xos xususiyatlari birinchi navbatda lotin tiliga nisbatan o'ylangan, uning grammatikasi o'rganishning majburiy elementi edi. 2.3 Slavyan tili bilimining kelib olishlari Slavlar o'zlarining birinchi grammatik ma'lumotlarini yunoncha qo'llanmalardan rasmiy, diniy va vatanparvarlik adabiyotlarini qadimgi cherkov slavyan tiliga jadal tarjima qilish davrida olishgan. Matnning allegorik xarakterini yetkazish uchun ona tilining majoziy shakllarini hisobga olish, ulardan foydalanib, ekvivalent original tasvirlar tizimini yaratish kerak. Qadimgi slavyan matnlaridagi badiiy belgilarning asl to'plamini aynan shunday tarjimalar tashkil etgan. "Fe'l" va "aql" (signans va signatum) o'rtasidagi munosabat, bir tomondan, so'z va matn o'rtasidagi bog'liqlikni ta'minlaydi, ikkinchidan, so'zning til fakti sifatida ikki tomonlama xususiyatini ko'rsatadi. "so'z" ning ikkinchisi Logos tushunchasi va ob'ekti "aql" umumiy atamasida birlashtirilgan); Tarjima nazariyasining keyingi rivojlanishi har doim filologiyaning matnni tushunish, keyin bayon, hatto keyinroq so'z va, nihoyat, paradigma sifatida rivojlanishining turli bosqichlari bilan bog'liq edi. Shunga muvofiq ravishda “erkin tarjima” nazariyasi, “so zdan so zga” tarjima, so ngra tarjimaning grammatik nazariyasi.ʻ ʻ ʻ Slavyan yozuvining yaratuvchilari Kiril va Metyusning "hayoti" va rohib Xrabraning xuddi shunday qadimiy "Yozuv to'g'risida" asari ma'lum bo'lib, ular slavyan alifbosini tuzish, slavyan yozuvini yaratish va tarjimalari haqida gapiradi. Muqaddas Bitik eski cherkov slavyan tiliga. Qadimgi rus adabiyotining qayta tiklanishi ular hatto matnlarning leksikografik ishlanmalarini o'rganishning asosiy yo'nalishi bo'lib qolgan davrda ham Rossiyada filologik bilimlarning shakllanishiga katta ta'sir ko'rsatdi. Xuddi ikkinchisi singari, bu filologik asarlar ham matnlarni tarjima qilish yoki qayta yozishning amaliy ehtiyojlaridan kelib chiqqan va hali to'liq lingvistik bo'lmagan. Hatto terminologiya bu vaqtda yunon ilmi an'analarini davom ettirdi, garchi bir vaqtning o'zida uni slavyan bilimlari ehtiyojlariga moslashtirishga birinchi urinishlar qilingan bo'lsa ham. Uyg'onish davri XIV-asr o'rtalarida. Athos tog'idagi slavyan monastirlarining faol ishi natijasida filologiya masalalariga amaliy qiziqishning yangi to'lqini boshlanadi. Rossiyada ham, Bolgariyada ham ushbu rag'batlantiruvchi ta'sir ostida liturgik kitoblarni tuzatish va ularning yangi tarjimalarini yaratish zarurati matn va qo'lyozmaga umumiy munosabatni qayta ko'rib chiqishga olib keldi. Ammo agar uzoq Moskvada bu masala faqat matnlarning yangi tarjimalari va tuzatishlari bilan chegaralangan bo'lsa, qo'shni Vizantiya hududida, Bolgariya va Serbiyada noyob grammatik an'ana paydo bo'ldi. Psevdo-Damashq grammatikasi paydo bo'ldi, orfografiyaning yangi tamoyillari ishlab chiqildi, birinchi grammatik kodlar yaratildi, bu slavyan harfini ishlatgan barcha slavyan mamlakatlarida keyingi an'anaga katta ta'sir ko'rsatdi 12 . Bu to'lqin avvalgisidan uzoqroq edi: "ikkinchi janubiy slavyan ta'siri" yanada muhimroq bo'lib chiqdi, chunki u nafaqat tilga, balki stilistikaga ham tegishli bo'lib, matnlarning tarkibi va dizayni bilan bog'liq masalalarga to'xtalib o'tdi. matnni filologik tanqid qilishning barcha sohalari va matn ustidagi original leksikografik asarga asos solgan va hokazo. Bu Sharqiy slavyan ulamolari arxaizmlarning funktsional xususiyatlariga tayangan holda, keyinchalik Evtimiy tomonidan kanonizatsiya qilingan va " Ikkinchi Janubiy slavyan ta'siri." Barcha slavyanlar uchun umumiy bo'lgan slavyan adabiy tilining birinchi standarti yaratildi; an'analar bilan mustahkamlangan, u XVII-asrning oxirigacha mavjud edi, ammo keyinchalik, masalan, M. Smotritskiy asarlarida umumiy slavyan adabiy tili g'oyasi xuddi shu yo'nalishda ishlab chiqilgan. Grammatik bilimlarni rivojlantirishning umumiy yo'nalishini quyidagicha ko'rsatish mumkin. Hech bo'lmaganda XVI asr oxirigacha matn ustida matn, paleografik va lug'at ishlari asosiy vazifa edi. Bu matndagi so‘zlar haqidagi filologiya fani bo‘lib, uning uchun mazmundan ko‘ra shakl muhimroqdir. 12 Ма djidova R., Sultonova Sh., Zokirov M. O‘zbekcha-ruscha-inglizcha lingvistik atamalar muxtasar lug‘ati. – Т ., 2016 Maksim yunon grammatik asarlar lotin tilidan ushbu tarjimalarga o'ziga xos munosabat bo'ldi. Uning leksikologiya va leksikografiya sohasidagi faoliyati shunchalik ajoyib va ilg'or edi, uning zamonaviy rus tiliga tarjimalari naqadar muhim edi, uning filologik asarlari va tushuntirishlari qanchalik muhim edi. tarjima va tafsirning turli masalalari, uning grammatika sohasidagi nazariy ishlari shu qadar ahamiyatsiz: u o‘z oldiga grammatik nazariyani yaratish vazifasini qo‘ymagan, chunki u grammatik nazariya bilan kifoyalangan. Pseudo-Damascene grammatikasi. Qisman Maksimning sharhlari rus ulamolariga ma'lum bo'lgan narsalarni takrorlaydi, qisman ular sun'iy yunon yozuv an'analariga qaytadi, qarang. Ayniqsa, uning "Yuqori ellin kuchidan" inshosi (prosodiya haqida). U yana "oddiy ovozlar" asosida rus tilining o'ziga xos prozodik tizimini yaratishga bo'lgan birinchi urinishlarni ko'plab an'anaviy belgilar va ulardan foydalanishning murakkab orfografik ketma-ketligi bilan eskirgan yunon tizimiga qarama-qarshi qo'yadi. Ushbu mexanik qoidalar bizning Sharqiy slavyan prosodik tizimimizni barqarorlashtirishni uzoq vaqtga kechiktirdi, bu bugungi kunda bizni zamondoshlarimizdan ushbu jarayon uchun eng qiziqarli vaqtda ruscha aksentning rivojlanishi to'g'risida ishonchli dalillardan mahrum qiladi. Bosma grammatikalar paydo bo'lgandan keyingina, XVI-asrning oxirida, qo'lyozmalar sahifalariga haqiqiy, "so'zlashuv" urg'usining asta-sekin kirib borishi mumkin bo'ldi, XVI-asrning aksariyat qo'lyozmalarida esa XVI-asrning aksariyat qo'lyozmalari o'rtasidagi doimiy kurashni aks ettiradi. Haqiqiy talaffuzni aks ettirishga urinishlar va shu bilan birga yunon yozuvi an'analari Maksim nomi bilan yoritilgan sun'iy talaffuzga amal qilish. Ko'p yillar davomida tilning fonetik jihatlariga murojaat qilish taqiqlangan. Reaksiya birinchi marta kitobga qaytish edi, faqat eski imonlilar, tushunarsiz tarzda, ular bir vaqtning o'zida "qadimiy taqvodorlik" uchun kurashgan bid'atchi islohotchilarning g'oyalariga qaytib, batafsil tadqiqotlar bilan shug'ullanishdi. bu sohada. Ularni o'qish paytida yozma matnni takrorlash bilan bog'liq fonetik masalalar ham qiziqtirdi. Yunon Maksimning grammatik terminologiyasi Sharqiy slavyanlar orasida umuman ildiz otgani yo'q, bu o'sha kunlarda lingvistik terminologiya ilmiy muammolarning rivojlanish darajasi bilan chambarchas bog'liqligini aniq ko'rsatadi, har doim grammatikaning ona tili bilan belgilanadi, import qilinishi mumkin emas, balki uning "ichki shakli" ni milliy asosda rivojlantirishi kerak. Yunon Maksim, qo'shimcha ravishda, slavyan tili tizimining xususiyatlarini aniqroq tushunishga harakat qildi, ammo unchalik muvaffaqiyatli emas. Shunday qilib, u nominal padigmada deklarativ holatni ajratib ko'rsatadi, uni dativga tenglashtiradi, garchi misollar biz mahalliy (osmonda) ish haqida gapirayotganimizni ko'rsatadi. Hozirgi “rus-slavyan” tilining grammatik tizimini tasvirlashga urinish Lavrentiy Zizaniyning “Sloven tili grammatikasi”; Maktab o‘qitish an’analariga ko‘ra, qo‘llanmalar savol-javob tarzida tuzilgan, lug‘at ilova qilingan. Asosan, bu Adelfotlar grammatikasini slavyan materialiga qayta ishlash. Smotrytskiyning o'z grammatikasi 1619 yilda nashr etilgan: "Sloven grammatikasining to'g'ri sintagmasi". XVII-asr davomida. U qayta-qayta to'liq yoki qisqartirilgan holda, shuningdek o'quv qo'llanmasi sifatida ko'chirmalarda qayta nashr etilgan, qarang: "Sloven tilini o'rganishni xohlaydigan yosh bolalar uchun sloven tilining grammatikasi yoki yozuvi", "Grammatika" yoki sloven tilining yozuvi diqqat bilan nashr etilgan" va boshqalar. Oldingi asarlarning grammatik yutuqlari va kashfiyotlarini o'zlashtirgan M. Smotritskiy grammatikasi yangi ("rus") shakllanishiga katta ta'sir ko'rsatdi). Cherkov slavyan tili va Rossiyada grammatik bilimlarni yanada rivojlantirishga muhim hissa qo'shdi. Shunday qilib, Meletius Smotritskiy grammatikasining yaratilishi bilan Sharqiy slavyan filologiyasining o'rta asr rivojlanishining barcha yo'nalishlari tugadi. Matn sintagmalari til paradigmalariga ajraladi va model ("paradigma") konspekt emas, balki tilning mustaqil birligi - so'z o'zining grammatik shakllarida. Shunga qaramay, o'rta asrlarda til haqidagi ilmiy bilimlarning nafaqat ma'lum bir sinkretizmi mavjud edi - bu kabi ma'lumotlarning barchasi umumiy ob'ektiga ko'ra birgalikda to'planmagan va "til" toifasini mustaqil o'rganish mavzusi bo'lmagan. Ular ma'lum g'oyalarni amalga oshirish uchun shakl va material sifatida va mavhum, aks holda tushunarsiz falsafiy kategoriyalar, mantiqiy qonunlar va to'g'ri nutqning haqiqiy ko'rinishi sifatida intellektual faoliyatning turli jihatlari bilan bog'liq edi. XULOSA Tilshunoslik uchun eng muhimlari quyidagilardir: inson tilining ijtimoiy tabiati; tilning paydo bo'lishi va rivojlanishining ijtimoiy shartliligi; xalqlarning tarixiy hamjamiyatining tili va shakllari; adabiy tillar va til normalari shakllanishining ijtimoiy shartliligi; tilning alohida bo'limlarining notekis rivojlanishi - jamiyat ehtiyojlariga qarab; til strukturasi differensiatsiyasining ijtimoiy shartlanishi; funktsional til uslublari va jamiyat; jamiyatning tilga ongli, maqsadli ta'sir qilish imkoniyati; jamiyatning tilga qaramligi; nutq madaniyati muammolari tildan ijtimoiy foydalanish muammolari sifatida; til va ilmiy- texnikaviy inqilob. O‘z mohiyatiga ko‘ra til ijtimoiydir. Uning mohiyati uning maqsadi, roli, xizmat qiladigan va qondiradigan ehtiyojlaridadir. V. Gumboldt va Gegel asarlarida til insonning muloqotga bo'lgan ehtiyojini qondirishi mumkinligi haqidagi fikr bildirilgan. Til uchun aloqa funktsiyasi asosiy ustun bo'lib, boshqalarga bo'ysunadi yoki belgilaydi. Boshqa barcha narsalarni bo'ysundirib, bir vaqtning o'zida aloqa funktsiyasi uning asosiy asosiga aylanadi. Aynan aloqa funktsiyasi asosida tilning ta'sir qilish, aloqa qilish, modellashtirish, hatto fikrlar va ongning boshqa holatlarini shakllantirish va ifodalash kabi funktsiyalari mavjud. "Hatto" bu funktsiya aloqa uchun zarur bo'lganligi sababli, fikrlarni ifoda etmasdan, muloqot qilish mumkin emas; Ammo odamlarning birgalikdagi faoliyati bilan qo'llab-quvvatlanadigan va yangilanadigan muloqotga ehtiyoj bo'lmaganida, fikr ifodasi bo'lmaydi. Til va ong birlikni tashkil qiladi, ongni shakllantirish, ifodalash funktsiyalari ham birlikni tashkil qiladi. Ehtimol, fan hech qachon oldingi tillarning haqiqiy ko'rinishini va insonning birinchi to'g'ri tillarini tiklay olmaydi. Ammo ular tuzilishida va elementlar to'plamida qanday bo'lishidan qat'i nazar, ularni faqat inson ajdodlari ixtiyorida bo'lgan materialdan, ya'ni ulardan foydalanish shartlariga qarab farqlashni boshlagan, hali qayta ishlanmagan tovushlardan qurish mumkin edi. Turli xalqlarning tillari turli rivojlanish sharoitlarida o'zlarini topadi. Bu muqarrar ravishda rivojlanish sur'atlarida va ushbu sur'atlarga bog'liq natijalarda farqlarga olib keladi. Shunday xalqlarning tillari bor ediki, ular o z so zʻ ʻ boyligining ko p qatlamlari va “sohalarini” rivojlantira olmaganlar – yozuvning ʻ yo qligi, ilm-fan va madaniyatni erkin rivojlantira olmaganligi, o z iqtisodiyotini ʻ ʻ yaratishdagi to siqlar tufayli. ʻ Rivojlanish uchun zarur shart-sharoitlarga ega bo'lgan tillarda lug'at va frazeologiyaning alohida qatlamlari va qatlamlari teng ravishda boyitiladi va o'zgaradi. Bundan tashqari, ularning bir davrda faol boyitilganlari boshqa davrda rivojlanishini sekinlashtirishi mumkin. Milliy adabiy tillarning shakllanish yo'llari har xil bo'lishi mumkin. Bu haqda Marks va Engels “Nemis mafkurasi” asarida shunday yozgan edilar: “Har qanday zamonaviy rivojlangan tilda tabiiy ravishda vujudga kelgan nutq, qisman, romantizmdagi kabi tayyor materialdan tilning tarixiy rivojlanishi tufayli milliy til darajasiga ko‘tarilgan. va german tillari, qisman, ingliz tilidagi kabi millatlarning kesishishi va qorishishi, qisman iqtisodiy va siyosiy kontsentratsiya natijasida kelib chiqqan dialektlarning yagona milliy tilga to'planishi tufayli. V.Gumboldning so‘zlarini eslaylik: “...har bir tilda o‘ziga xos dunyoqarash mavjud. Agar tovush ob'ekt va shaxs o'rtasida tursa, unda butun til bir butun sifatida inson va tabiat o'rtasida bo'lib, unga ichki va tashqi ta'sir qiladi. Inson predmetlar dunyosini idrok etish va o‘zlashtirish uchun o‘zini tovushlar olami bilan o‘rab oladi. Bu pozitsiya hech qanday tarzda aniq haqiqat chegarasidan tashqariga chiqmaydi. Insonning idroki va faoliyati uning g'oyalariga bog'liq bo'lganligi sababli, uning narsalarga munosabati butunlay til bilan belgilanadi. O'zidan til yaratgan harakat bilan inson o'zini uning kuchi ostiga qo'yadi; Har bir til o'zi tegishli bo'lgan odamlar atrofidagi doirani tasvirlaydi, siz undan faqat boshqa doiraga kirganingizda chiqib ketishingiz mumkin. Shuning uchun chet tilini o'rganishni oldingi dunyoqarashda yangi nuqtai nazarga ega bo'lish bilan taqqoslash mumkin...” FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Кондрашев Н .A. История лингвистических учений . – M.,1979. 2. Usmonov S. Umumiy tilshunoslik. – T., 1972. 3. Кодухов В.И. Общее языкознание. – M., 1974. 4. Baskakov N.A. va b. Umumiy tilshunoslik. – Toshkent: O‘qituvchi, 1979. 5. Щербак A.M. Сравнительная типология тюрских языков. – Л., 1970. 6. Амирова Т., Олховиков Б.А., Рождественский Ю.В. Очерки по истории лингвистики. -М., 1975. 7. Bo‘ronov Sh.B. Ingliz va o‘zbek tillari qiyosiy grammatikasi. – T., 1973. 8. Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. – T., 2002. 9. Nurmonov A., Iskandarova Sh. Umumiy tilshunoslik. – Andijon, 2007. 10. Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – T., 2016. 11. Ломтев Т.П. Современное языкознания и структурная лингвистика. В кн: “Тоеритическое языкознание”. – М., 1964. 12. Левицкий Ю.А. Общее языкознание. – М., 2009. 13. Попова З.Д., Стернин И.А. Общее языкознание – М., 2007. 14. Umarxo‘jaev M. Umumiy tilshunoslik. – Andijon, 2010. 15.Rasulov R. Umumiy tilshunoslik.– Т .,2007/2010. 16. Шарафутдинова Н.С. Теория и история лингвистической науки. – М., 2007. 17. Ма djidova R ., Sultonova Sh ., Zokirov M . O ‘ zbekcha - ruscha - inglizcha lingvistik atamalar muxtasar lug ‘ ati . – Т., 2016. 18. Н. A .Кондрашов.История лингвистических учений М., 1979. 19. В.В.Виноградов. История руских лингвистических учений М.1978. 20. Я.В.Лоя История лингвистических учений М 1968 21. S. Usmanov. Umumiy tilshunoslik. T. 1972 22. В И Кодухов. Общее языкознание. T .1974.

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB UMUMIY RATSIONAL GRAMMATIKANING YARATILISHI

1.1. Uyg‘onish davri tilshunosligi

1.2. Uyg'onish davrining asosiy bosqichlari

II BOB UYG'ONISH DAVRI VA BIRINCHI YEVROPA LINGVISTIK MAKTABLARINING SHAKLLANISHI

2.1. Umumiy ratsional grammatika (“Por-Royal grammatikasi”) ning yaratilishi. Rus tilshunosligi

2.2. Oksitan grammatikaning shakllanishi. Fransuz tili va Nemaniya grammatika

2.3. Slavyan tili bilimining kelib chiqishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить