Yodgorliklar joylashuvi va ular arxitekturasining o’ziga xos jihatlari - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	12.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Yodgorliklar joylashuvi va ular arxitekturasining o’ziga xos jihatlari

Купить

Yodgorliklar joylashuvi va ular
arxitekturasining o’ziga xos jihatlari
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY
ISHI
1

MUNDARIJA
KIRIS H 3.7
IBOB. Qarshi shahridagi me ’ moriy obidalar va ular
arxitekturasining o ’ ziga xos jihatlari E8-
21.
1.1. Qarshi shahridagi me’ moriy obidalarni o`rganish.
1.2. Qarshi shahri me ’ morchilik san ’ atining o ’ ziga xos
xususiyatlari , obidalarining shahar hududi bo ’ ylab
geografik joylashuvi 422-
37
II BOB . Qarshi shahri ma ’ naviy arxitektura
yodgorliklarini yosh - avlod ongiga singdirish va ular
qalbiga merosimiz haqida chuqur iz qoldirish . 335.
N 2. 1 Yoshlar ongiga boy merosimiz haqida singdirish ,
hamda ularni avaylab - asrashni o ’ rgatib borish . 335-
41
2.2 Kasb - hunar kollejlarida qurilish chizmachiligining
o’qitilish metodikasi. W42
-61.
XULOSA. 662-
63.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxat i. 664.
ILOVALAR. 665-
72.
2

KIRISH.
Birinchi prezdentimiz I.A. Karimovning “Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy
tushuncha va tamoyillar” kitobida yozilgan so’z boshida, o’qtirilganidek
“O’zligimizni anglash’ bizning kimligimizni, qanday buyuk ajdodlarimizning
merosiga, necha ming yillik tarix, betakror madaniyat va qadriyatlarga ega
ekanligimizni his etib yashash” mustaqil respublikamizning har bir fuqorosining
asosiy maqsadi va vazifasi bo’lib qoldi. Shuning uchun Vatanimiz ilmi, madaniyati
va qadriyatlari tarixini manbalar asosida chuqur, holisona o’rganish va yoritishga
bo’lgan intilish shu kunning dolzarb masalasi bo’lib qolaveradi. Ajdodlarimiz
qadimdan yashayotgan maskanlarini, devor-u toshlarni, idish-tovoqlarni, ov
jarayonlarini, jang-u jadallar, bazmlar, yozuvlar, tantana marosimlar, turli hayvon,
qush hamda o’simlik naqshlari, tasvirlari bilan bezab kelganlar. Bundan tashqari
bezaklarning ta’sirchanlik kuchini yanada oshirish uchun xalq hikmatlari, ulug’
allomalarning pand-nasihatlari, turli ramziy ma’nolarda ifodalaganlar. Shuning
uchun go’zallikni tezroq yetkaza olganlar. Ana shuning uchun ham birinchi
prezidentimiz Islom Karimov “milliy timsollar va ramzlarning har biri milliy
g’ururimizni yuksaltirishga xizmat qiladi” deb ta’kidlaganlar.
Sohibqiron Amir Temur shaharlarni har tomonlama chiroyli va ulug’vor
qilishga intilgan, tosh hamda g’ishtdan keng va ravon ko’chalar qurdirgan.
Ko’chalarda turli xil hunarmandlik uchun do’ppichilik, misgarlik, zargarlik,
beshikchilik, pichoqchilik, bo’yrachilik, savatchilik va gilamchilik rastalari barpo
ettirgan. Amir Temur Parij, Bog’dod, Damashq, Sheroz, Sultoniya, Qohira nomi
bilan ataluvchi qishloqlar, Bog’i Nav, Bog’i Behisht, Bog’i Baland, Davlat obod
Saroyi bog’i, Bog’i Chinor kabi bog’-u rog’lar, ajoyib ulug’vor saroylar qurdirgan.
Jahongir fath etgan o’lkalardan jalb etilgan ko’plab me’morlar, muhandislar, g’isht
teruvchilar, o’ymakorlik, naqqoshlik, ganchkorlik san’ati ustalarining ijodiy
mehnati, tajribasi A. Temur poytaxtini juda muhtasham, go’zal, savlatli binolar
bilan bezagan.Mana shunday go’zal shaharlardan biri bu Qarshi shahri hisoblanadi.
Qarshi shahrida ham ko’pgina o’ziga xos go’zallikka ega bo’lgan tarixiy-madaniy
3

yodgorliklar mavjudki, ularga o’zimiz shohid bo’lganmiz. Yozma manbalardan
malumki, Qarshi shahri XIV asrda CHig’atoy urug’laridan bo’lmish Kebekxon
saroyi negizida tashkil topgan. Buyuk sarkarda va davlat arbobi Amir Temur
hukmronligining dastlabki davrlarida shahar atrofi ilk bora devor bilan o’ralgan.
Shayboniylar, Ashtarxoniylar va Buxoro amirligi davrida ham Qarshi muhim
savdo va hunarmandchilik markazlaridan biri bo’lgan. Shu narsa malumki,
vohaning o’rta asr poytaxti hozirgi Qarshi shahridan 5 km olisda joylashgan va
Naxshab ( Nasaf arabcha shakli) deb atalgan. U XIII asrda Chingizxon tomonidan
yondirilib, butunlay vayron etilgan.Yillar o’tib bu shahar Chingizxonning nevarasi
tomonidan biroz narida voha markazi sifatida Qarshi nomi bilan yangidan bunyod
etilgan. Nasaf IX asrdan boshlab o’rta asrlarning gullab-yashnagan shaharga
aylangan.
Shahar So’g’d zamini uchun arablar bilan uzoq davom etgan qonli janglar
davrida mustahkam shahar qal’asi sifatida VII-VIII asrlardayoq ma’lum bo’lgan.
Sayyohlar, qadimshunoslar va tadqiqotchilar XIX asrdan boshlab Qarshi-Buxoro
yo’lining boshida, Nasaf shahridan 5 km shimolda joylashgan qadimgi ulkan
shahar qoldiqlariga katta e’tibor bilan qaratib keldilar. Uning tarixi yaqin-
yaqingacha noma’lum edi. Atrofda yashovchi aholi xotirasida ham ba’zi
afsonalardan bo’lak hech qanday ma’lumot saqlanib qolmagan. Bu shahar
shunchaki Yerqo’rg’on deb atalib kelingan. O’z hajmi jihatdan qadimiy
Baqtriyaning Balx va Mesopatamiyaning Suz shaharlaridan qolishmaydigan bu
qadimiy shahar qoldiqlari dastlab A.I.Terepojkin, S.K.Kabanov va M.E.Masson
kabi olimlar tomonidan o’rganilgan. Biroq bu vayronalar jiddiy qazishma ishlari
olib borilmaganlagi sababli noaniqligicha qolgan. O’z davrida Yerqo’rg’on butun
So’g’diyonaning poytaxt shahri bo’lgan. So’g’diyona qadimgi So’g’d mamlakati
janubidagi Baqtrya bilan shimoldagi skiflar o’rtasida joylashgan bo’lib, Markaziy
Osiyoning yuragi hisoblangan. Zarafshon va Qashqadaryo vodiylari
So’g’diyonaning tub hududlarini tashkil etgan. Arablar kelgunga qadar va Islom
dini yoyilgan davrlarda bu joyda yashab kelgan xalq o’zini So’g’dlar deb atagan.
4

Hozirgi O'zbekistonning Qashqadaryo viloyati qadimgi So'g'd vohasining unumdor
dehqonchilik hududini egallagan bo'lib, qadimda o'z suvlarini Amudaryoga
quyuvchi Zarafshon va Qashqadaryo daryolari oralig'ida, Movarounnahrning qoq
markazida joylashgan. Movarounnahrning barcha tarixiy rivojlanish bosqichlari
ushbu viloyat bilan chambarchas bog'liqdir.
Qadimgi Naxshab, Nashebolo, Nasaf nomlari bilan mashhur shaharning
qadimgi harobalari hozirgi Yerqo`rg`onda joylashgan bo`lib, hozirgi Shayxali
bekati hududida zamonaviy Qarshi shahri ma`muriy hududining shimoliy
chegaralaridan u larni ko’rib ustalar mahoratiga qoyil qolmaslikning iloji yo’q.
Qarshi shahri aslida tarixiy sha h ar hisoblanadi. Shuning uchun ham O’zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 2004- yil 29- sentyabrdagi “Qarshi shahrining
2700 yilligini nishonlashga tayyorgarlik ko’rish to’g’risida”gi qarori va
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005-yil 26-iyuldagi “Qarshi shahrining
2700 yilligini nishonlashga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi
qaroridan keyin shaharda keng ko’lamda tayyorgarlik ishlari boshlab yuborildi.
Ko’kgumbaz masjidi tarixiy ko’prik va boshqa me’moriy obidalar ta’mirlandi.
Shaharda “Nasaf”, “Geolog” sport majmualari, tennis korti, yopiq cho’milish
havzasi, sog’lomlashtirish inshootlari, 20 ming o’rinlik stadion, Olimpiya
zaxiralari sport kolleji va boshqalar qurib foydalanishga topshirildi. Viloyat “ Anfi
teatiri”, “Mulla To’ychi” nomidagi san’at saroylari qaytadan rekonsturuksiya
qilindi. O’zbekiston janubidagi bu go’zal shahar Qashqadaryo viloyatining
markazi hisoblanib, juda ko’p osori- atiqalarga boy shahar.
Mavzuning dolzarbligi: Qashqadaryo vohasi o‘zining ko‘hna va boy
tarixiga ega. Bu ko‘hna voha o‘zining uzoq tarixi davomida O‘rta Osiyo
sivilizatsiyasida muhim siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy ahamiyat kasb etgan
mintaqa bo‘lgan. Qashqadaryo vohasi qadimiy arxetekturasini, bu obidalarning
arxitekturaviy yechimini tahlil qilish, qanchalik muhim ahamiyat kasb etishini
yoshlar ongiga singdirish, shu kunning dolzarb vazifalari sanaladi.
5

Bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari: Qashqadaryo
vohasining tarixiy obidalariga oid ma’lumotlarini umumlashtirish, yangi
sahifalarini yoritish uchun quyidagi maqsad va vazifalar belgiladi:
Qadimgi Qashqadaryo vohasining ilk madaniy belgilarini o’rganish;
Qarshi shahri me’morchilik san’ati namunalarini o’rganish, shahar hududi bo’ylab
ularning joylashish geografiyasini o’rganish;
Qarshi shahridagi ma’naviy-tarixiy arxitektura yodgorliklarining hudud
bo’ylab joylashish xaritasini tuzish;
Qarshi shahri ma’naviy tarixiy arxitektura yodgorliklari joylashuvi va
arxitekturasining o’ziga xos jihatlarini o’rganish;
Bitiruv malkaviy ishining ilmiy yangiligi: Bitiruv malakaviy ishining
ilmiy yangiligi shundan iboratki: Qarshi shahridagi jamiki tarixiy obidalarni
tarixini kim tomonidan barpo etilganligi, qanday usulda qurilganligi kabi
ma’lumotlarni o’zida mujassam etgan. Qarshi shahri ma’naviy-tarixiy arxitektura
yodgorliklari xaritasi tuzilgan.
Bitiruv malakaviy ishining obyekti: Qarshi shahri va undagi ma’naviy-
tarixiy arxitektura yodgorliklari, uning hudud bo’ylab joylashuvi;
Bitiruv malakaviy ishining predmeti. Qarshi shahridagi ma’naviy-tarixiy
arxitektura yodgorliklari, ularning qurilish tarixi, ular arxitekturasining o’ziga xos
jihatlari;
Tadqiqotga qo’llanilgan metodlar va uning metadologik asosi.
Adabiyotlar bilan ishlash, tarixiy manbalarni o’rganish, so’rov-suhbatlar, mavzu
bo’yicha me’yoriy hujjatlar, standartlar va shaharsozlik normalari va qoidalari,
tadqiqotning metadologik asoslari bo’lib xizmat qiladi.
Tadqiqotning uslubiy yangiligi va amaliy ahamyati. Kasb-hunar
kollejlari uchun qurilish chizmachiligi o’qitilishining, zamonaviy pedagogic
texnologiyalari qo’llangan taklif qilinishi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati sifatida
Qarshi shahri manaviy-tarixiy yodgorliklarining shahar hududi bo’ylab joylashuv
xaritasi tuzilganligini ko’rsatib o’tish;
6

Bitiruv mal a kaviy ishining hajmi : Ushbu bitiruv malakaviy ishi kirish,
ikki bob, to‘rt bo‘lim, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilova
qismlaridan iborat.
7

I BOB. Qarshi shahridagi me’moriy obidalar va ular arxitekturasining o’ziga
xos jihatlari.
1.1 Qarshi shahridagi me`moriy obidalarni o`rganish.
Qashqadaryo vohasining ilk temir davri yodgorliklari (mil.avv. I ming
yillikning birinchi yarmi) Markaziy Osiyoning boshqa viloyatlari (Murg‘ob,
Zarafshon, Surxon vohalari, Amudaryo quyi oqimi va boshqalar)ga nisbatan kam
o‘rganilgan. Ilk temir davriga oid dastlabki yodgorliklar S.K. Kabanov tomonidan
Tanxozdaryo va Yakkabog‘ daryoning quyi qismlaridan topib tekshirilgan edi.
1972 yillarda Z.I. Usmonova va X.Duke tomonidan Chimqo‘rg‘on suv ombori
hududida mil.avv. I ming yillik boshlari va o‘rtalariga oid qadimgi manzilgoh
qoldiqlari va sopol idishlar topildi. R.H. Sulaymonov va M.YE. Isomiddinovlar
tomonidan esa Janubiy Sug‘dning eng yirik shahar harobalaridan biri –
Yerqo‘rg‘on arxeologik jihatdan o‘rganildi. Yerqo‘rg‘on hududining
o‘zlashtirilishi aynan so‘ngi bronzadan ilk temir davriga o‘tish bosqichida
boshlanganligi aniqlandi. Tadqiqotlar davomida Qashqadaryo quyi qismida o‘troq
dehqonchilik madaniyatining shakllanishi jarayonining ilk temir davridan antik va
ilk o‘rta asrlargacha bo‘lgan bosqichlari xronologik jihatdan aniqlandi.Miloddan
avvalgi birinchi ming yillikning o'rtalarida shahar kengayib boradi. U 35 gektarlik
maydonni egallaydi. Taxminan miloddan avvalgi VI asrda qurilgan yangi mudofaa
devorining balandligi 8 metr, poydevori 3 metr kenglikda bo'lgan. U shaharni sak
chavandozlaridan himoya qilgan. Vaqt o'tishi bilan u bir necha marta ta'mirlangan
va kengaytirilgan, IV asrning o'rtalariga kelib, uning qalinligi 20 metrga
etgan. Sangirtepaning balandligi 8 metr va o‘lchamlari 85x65 metr bo‘lgan
to‘rtburchak shaklidagi markaziy tepalikda amalga oshirildi. Sangirtepa janubiy va
g‘arbiy tomonlaridan mudofa devorlari bilan o‘ralib, uning umumiy maydoni 3
gektardan iborat bo‘lgan. Yodgorlikning qariyib barcha qismi qishloq xo‘jalik
ekinlari ekish maqsadida tekislangan.
Strategrafiya markaziy tepaning ushbu qismida hayot murakkab kechganligi
va to‘rtta qurilish davri mavjudligini ko‘rsatadi. Tepalikka chiqish joyida, uning
8

g‘arbiy va shimoli – g‘arbiy tomonlarida amalga oshirilgan shurf ishlari natijasida
biror-bir yangi ma’lumot qo‘lga kiritilmagan, lekin ularning natijasida
yodgorliklarning ushbu qismida yashash joylari bo‘lmaganligi, gumus va kul
qatlamlar esa ushbu joydan mol saqlash uchun qo‘ra sifatida foydalanganligini
ko‘rsatadi. Sangirtepadagi tadqiqotlar natijasida manzilgohning shakllanish tarixi,
uning o‘zlashtirilishi va tashlandiq holga kelish bosqichlari aniqlandi.
Sangirtepaning ilk shakllanish davri mil.avv. IX – VIII asrlarga oid. Ushbu davrda
bu yerda mustahkam pa x sa devor bilan o‘ralgan yirik inshoot qad ko‘taradi.
Birinchi, eng dastlabki davr uchun tashqi pahsa devorning mavjudligi xos bo‘lib,
yodgorlikning butun hayoti davomida saqlanib qolgan ushbu devor mudofaa
maqsadlariga xizmat qilganligini taxmin qilish mumkin.
Manzilgohning o‘zlashtirilgan qismini mustahkamlash ehtiyoji paydo
bo‘ladiki, natijada qariyb 3 gektarga teng hudud devor – to‘siq bilan o‘raladi.
Sangirtepa mustahkam va qalin devorlar bilan o‘ralib, mahalliy hukmdor qarorgohi
(arki)ga aylanadi. Sangirtepadagi monumental imoratda katta xona bo‘lib, uning
shimoli-g‘arbiy qismida ostida toza qum qatlami saqlanib qolgan mehrob
(otashkada) joylashgan. Devor bo‘ylab supalar hamda diametri katta bo‘lmagan,
turli chuqurlikdagi qator dumaloq o‘ralar joylashgan. Bu o‘ralarning ba’zilari kul
bilan, boshqalari – qum, yana birlari qum shag‘al bilan to‘ldirilgan.
Bu turdagi yodgorliklar ilk temir davrida Marg‘iyona, Baqtriya va
Sug‘diyonada keng tarqalgan. Ko‘p hollarda ular uncha katta bo‘lmagan
hududlarni egallagan, lekin ularning mudofa devorlari bilan o‘ralgani kuzatiladiki,
bu belgi ularning harbiy strategik ahamiyatidan dalolat beradi. Xuddi shunday
belgilar Sangirtepaga ham xos bo‘lib, uni ham yirik shahar qo‘rg‘oni bo‘lgan
yodgorliklar toifasiga kiritish mumkin.
A.S. Sagdullayev va N.I. Krasheninnikovalarning fikriga ko‘ra o‘z davrida
Uzunqir va umuman viloyatning nomi Nautaka (Navtaka) deb atalgan. Qadimgi
sug‘d so‘zi “Nautaka” “yangi qurilish” “Yangi shahar” deb tarjima qilinadi.
So‘zning “tak” qo‘shimchasi “kuch”, “qudrat” “quvvat” ma’nosida izohlanib,
9

ushbu tushuncha Uzunqir o‘rnida mustahkam va qalin mudofaa devorlari bilan
o‘ralgan yirik qal’a, harbiy – tayanch markazining bunyod etilishi jarayonidan
kelib chiqqanligini taxmin qilish mumkin.
Sangirtepadan 650 metr shimolroqda, S h o‘robsoy qirg‘og‘ida Uzunqir
h arobalari joylashgan. Hozirgi vaqtda yodgorlikning katta qismi tekislanib ketgan
va faqat janubi-g‘arbiy tomonida mudofaa devorlarining uzunligi 450 metrga teng
bo‘lgan qismi saqlanib qolgan.
Tadqiqotlarga ko‘ra qal’a devori ahamoniylar davrida qurilgan degan xulosa
chiqadi. A.S. Sagdullayev va N. I. Krasheninnikovalar olib borgan tadqiqot ishlari
natijasida Uzunqirni Nautaka shahrining markazi hisoblashgan, keyinchalik
markaz hozirgi Kitob shahri o‘rniga ko‘chdi.
Uzunqirda mudofa devori va manzilgoh hududini o‘rganish borasidagi ishlar
1986 yilda A.S. Sagdullayev boshchiligidagi arxeologik ekspeditsiya tomonidan
qayta tiklandi. N.I. Krasheninnikova tomonidan qazishmalar o‘tkazilgan joyda
devor tashqi tomoni aniq tasviri ko‘zga tashlandi. Ushbu devor qismi bo‘ylab,
Uzunqir mudofaa devori janubiy qismini o‘rganish davom ettirildi.
Uzunqir mudofaa devorida qazishmalar o‘tkazishdan oldingi balandligi 6
metr, qalinligi asosida 26 metr, nurab tushgan qismi tashqi tomonida 5 metr, ichki
tomonida 4 metrga teng. Devor tashqi tomonini tozalash davomida to‘g‘ri
burchakli rejaga ega bo‘lgan burji ochilib, uning ichida xona mavjud bo‘lgan.
Burjning barcha devorlarida tashqi tomondan pilyastra (to‘rtburchak shakldagi
yarim ustun) bo‘lganligi aniqlanib, janubiy devorda ular ikkita, g‘arbiy va sharqiy
devorda bittadan bo‘lgan. Burchaklardagi yarim ustunlarda nayza shakldagi
“aldamchi” shinaklar mavjud bo‘lgan. Burjning janubiy devoridagi pilyastralarda
“aldamchi” shinaklar mavjud bo‘lmasdan, ularning oralig‘ida asosiy devordan
bo‘rtib chiqqan va mayda tosh yotqizilgan poydevorda turgan jangovor shinak
mavjud bo‘lgan. Burjning sharqiy va g‘arbiy devorlarida yana ikkita jangovor
shinak mavjud. Burjga kirish joyi shimoliy tomondan tor yo‘lak orqali bo‘lib,
10

ushbu yo‘lak yuqori qismi qiya qilib qo‘yilgan g‘ishtlar yordamida qurilgan
arksimon shaklga ega.
Uzunqirning mil.avv. VII asrdayoq to‘g‘ri burchakli burjlari va burj ichi
xonalari, nimustun, jangovor hamda sohta shinaklari bo‘lgan ilk mudofa devorini
tiklashda foydalanilgan istehkom usullari O‘rta Osiyo janubidagi o‘sha davrda
mavjud bo‘lgan boshqa hech bir obidada qayd etilmagan. Bu usul boshqa
obidalarda ancha keyinroq kuzatilgan, lekin Old Osiyo yodgorliklari bilan
ko‘pgina umumiy jihatlarga ega. Masalan, Bobilning (mil.avv. VII –VI asrlar) va
ba’zi Messopotamiyadagi boshqa yirik shaharlarning mudofaa devorlari burjlar
bilan mustahkamlanib, yarim ustunlarga ega bo‘lganki, bu hol Uzunqir me’morlari
tomonidan Old Osiyo an’analari qo‘llanilganligidan dalolat beradi.
Burjdan sharqiy tomonda umumiy uzunligi 20 metr bo‘lgan devor qismi va
yana bir burj ochildiki, u o‘z muhandislik qurilishiga ko‘ra birinchisini qaytaradi.
Ikkinchi burj yaxshi saqlanmagan.
Devor ichki yo‘lagi yoki o‘q otilish uchun ishlatilgan maxsus joylarni
aniqlash maqsadida mudofa devorining sharqiy qismida birinchi va ikkinchi burjlar
oralig‘ida qazishmalar amalga oshirildi. Tadqiqotlar natijasida birinchi devorning
ichki tomoni bo‘lagi va jangovor shinakka chiqish joyi ochildi. Ikkinchi devor
ichki aylanasining burj xonasidan sharqiy qismida yo‘lak chiqish joyi ochib
o‘rganildi. Devorning yuqorigi qismidan turib amalga oshirilgan ikkinchi mudofa
chizig‘i mavjud bo‘lganligini ham taxmin qilish mumkin. Ikkinchi davrda birinchi
devorga tutash qilib, uning g‘ishtlari bilan bir xildagi xom g‘ishtlardan qalinligi 1,6
metr bo‘lgan yangi qo‘shimcha devor qurilgan. Devorning umumiy qalinligi 3,45
metrga yetadi. Shinaklarga olib boruvchi yo‘laklar ikkinchi devorning paxsasi
bilan to‘ldiriladi, lekin burj ichi xonalarida hayot davom etadi. Keyingi, uchinchi
davrda ichki tomon bo‘yicha qalinligi 1,2 metrga teng bo‘lgan yana bir qo‘shimcha
devor quriladi. U burjlarga olib boruvchi yo‘llarni berkitib qo‘yadi.
Uzunqirning shimoli-g‘arbiy qismida amalga oshirilgan shurfda qo‘lga
ishlangan oshxona idishlari bo‘laklari, hayvon suyaklari, o‘simliklar urug‘larining
11

qoldiqlari topilgan. 1984 yilda N.I. Krasheninnikova tomonidan qalinligi 2,5
metrga teng bo‘lgan qurilish qoldiqlari yorg‘uchoq, suyak qoldiqlari, sopol
siniqlari, kul qatlamlari mavjud bo‘lgan madaniy qatlam topilgan bo‘lib, u mil.avv.
I ming yillik boshlari bilan belgilangan. Tadqiqotlar natijalari va shurflardan
olingan ma’lumotlar Uzunqir o‘rniga ilk temir davri shahar markazi mavjud
bo‘lganligidan dalolat beradi. Uzunqir manzilgohining mudofa devorini o‘rganish
davrida qo‘lga kiritilgan topilmalar Janubiy Sug‘dning ilk temir davri mudofa
me’morchiligiga doir yangi ma’lumotlar berdi. Uzunqirning shimoliy tomoni
Sho‘rob daryosi bilan mudofalangan bo‘lib, lekin ushbu joydan topilgan devor
qoldig‘i manzilgohning bu qismida ham mudofa devori mavjud bo‘lganligidan
dalolat beradi. Uzunqirning maydoni 70 gektarga teng bo‘lib, mil.avv. VIII –VII
asrlarga taalluqliligi aniqlangan. Uzunqirdagi g‘arbiy, sharqiy va janubiy mudofa
devorlari qoldiqlarining qalinligi 20 metr bo‘lgan va Sho‘robsoydan tortilgan
sun’iy handaq o‘rab olgan bo‘lib, shimoliy tomon uchun bunday handaq vazifasini
Sho‘robsoyning o‘zi bajargan. Uchta joyda darvozalar o‘rni aniqlanmagan.
Keyingi davrda Uzunqir yanada kengroq o‘zlashtirildi. Uning huddi shu
darajasi kengaydiki, aholini himoyalash maqsadida istehkomlar qurish ehtiyoji
tug‘ildi. Mil.avv. VII –VI asrlarda murakkab mudofaa tizimi: xom g‘ishtlardan
qurilgan mustahkam devordan bo‘rtib chiqqan, burj xonalariga va pilyastralarga
ega bo‘lgan burjlar bilan mustahkamlangan mudofa devorlari vujudga keladi.
Lekin dastlabki davrda Uzunqir devori qalinligi, burjlar oralig‘ida bor-yo‘g‘i 1,85
metrga teng bo‘lgani, unga qo‘shimcha ikkinchi devorning qurilishi shu tufayli
bo‘lsa kerak.
Antik davrda Markaziy Osiyo janubidagi bir qator yirik shahar
markazlarining devorlari o‘z davri me’morchilik an’analari asosida qayta
ta’mirlandiki, bu ularning mudofa imkoniyatlarini yanada oshiradi. Ushbu
qo‘rg‘onlar keyingi davrlarda ham o‘z ahamiyatini saqlab qoladi. Ulardan farqli
ravishda Uzunqir o‘z imkoniyatlaridan foydalanib bo‘ladi.
12

Janubiy Sug‘ddagi ilk shaharlar shakllanish va rivojlanishiga misol qilib
Sangirtepa va Uzunqirni ko‘rsatish mumkin. Uzunqirning mudofaa me’morchiligi
Qashqadaryo vohasidagi ilk temir davri madaniyatining yuqori darajada taraqqiy
etganligidan guvohlik beradi. Bu o‘ziga xos mintaqaviy ahamiyatga ega bo‘lgan
yangilikdir. U Markaziy Osiyo janubidagi ilk shahar madaniyati markazlaridan biri
bo‘lib, butun Qadimgi Sharq uchun umumiy bo‘lgan taraqqiyot qonunlari asosida
rivojlangan. Lekin vaqt o‘tib bu jarayon Uzunqirda to‘xtadiki, buni eng avvalo
sug‘orish tizimidagi o‘zgarishlar bilan izohlash mumkin. Uzunqir – Janubiy
Sug‘dda ilk shahar tuzilmasining shakllanishiga misoldir. U yirik o‘troq
dehqonchilik vohasining hamda Janubiy Sug‘ddagi alohida viloyatning xo‘jalik,
ma’muriy, harbiy va madaniy markazi bo‘lgan. Markaziy Osiyo shaharlari
taraqqiyotining keyingi davrida ushbu belgilar yirik antik shaharlar (mil.avv. III –
II asrlar) uchun ham xos bo‘ladi.
O‘tgan asrning oxirida Sangirtepada amalga oshirilgan arxeologik tadqiqot
ishlari natijasida, 2003 yilda amalga oshirilgan qazish ishlari davomida sosoniylar
davriga oid olov ibodatxonasining o‘rni aniqlangan.
Qarshi shahri qazuv ishlari mobaynida maqbara, zardushtiylik dahmasi,
hunarmandlar mahallalari topilgan. Qadimgi shahar Yerqo‘rg‘on Qarshi vohasi
shaharlarining onasi edi. Yerqo‘rg‘on ilk bor miloddan avvalgi VII asrda devor
bilan o‘rab olingan. Devor hozirgacha saqlanib qolmagan, uning qoldiqlari 1999
yilda kulollar mahallasidan ochib o‘rganilgan. Miloddan avvalgi VI asrda shahar
kengayib, 35 ga maydonni qurshagan devor bilan o‘rab olingan. Bu devor hozirgi
kungacha saqlanib qolgan. Miloddan avvalgi III-II asrlarda shaharning maydoni
150 ga bo‘lgan. Miloddan avvalgi IV asrlarda har ikkala devor qayta ta’mirlangan.
III-IV asrlarda Yerqo'rg'on ikki qavat baland devor bilan o'ralgan bo’lib, diniy
marosimlar o’tadigan monumental binolarni o’z ichiga olgan.
Naxshab – Yerqo‘rg‘onda muttasil ilmiy-tekshiruv ishlari bilan band bo‘lgan,
bu joydagi qasr va bo‘lak bino o‘rinlaridan ko‘pgina osori- atiqalar topilgan va
ularni tadqiq etgan olimlar – M.H.Isomiddinov va R.X Sulaymonovlar
13

«Yerqo‘rg‘on» deb atalgan risolalarida bu qadimiy shahar tarixi haqida yana
quyidagicha fikr bildiradilar:
1-rasm.Yerqo’rg’on qal’a devori.
Yerqo’rg’on hududida olib borilgan qazishmalarning ko’p qatlamligi
miloddan avvalgi VII-VI asrlarda ko‘hna shahar hududi jadallik bilan o‘zlashtirilib
borilgandan dalolat beradi. Miloddan avvalgi VI-V asrlarda manzilgoh
minoralarga ega bo‘lgan qalin mudofaa devorlari bilan o‘rab olinishi bilan ko‘hna
shaharning shakllanishi tugaydi.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, Yerqo‘rg‘on atrofidagi ayrim tepalardan
miloddan avvalgi I ming yillikning o‘rtalariga oid sopollarning topilishi bu davrda
ko‘hna shahar atrofida qishloq manzilgohlari paydo bo‘lganligidan dalolat beradi.
14

2-rasm. Hozirgi Yerqo’rg’on hududi.
Qal'ai Zahhoki Moron va uning o'n metr qalinlikdagi devorlari Yerqo'rg'on
kabi bir necha marotaba qayta qurilgan. Devor tarkibini o'rganish ularning eng
dastlabkilari miloddan avvalgi II-I asrlarga mansubligini ko'rsatdi. Milodning IV-V
asrlarida shahristonni qayta tiklash paytida devor ichidagi yo'laklar barpo etilgan.
Milodning VIII asriga kelib shaharning asosiy qismida hech kim yashamay
qo'ygan, markaziy minoraning tepasida kichik qo'rg'on bunyod etilgan.
Bunday manzilgohlardan biri Qorovultepa bo‘lib, manzilgoh uncha katta
bo‘lmagan ixtisoslashgan xo‘jalikka ega. Topilmalarga qarab bu yodgorlikni
mavsumiy dehqonchilik manzilgohi deyish mumkin. Tadqiqotchilarning fikrlariga
qaraganda, Yerqo‘rg‘onning ijtimoiy o‘troqlashish tizimi rivojlanishi unga
15

sug‘orish tarmoqlari bilan uzviy bog‘liq holda kechgan. Aniqlanishicha, ichki
shahar mustahkam mudofaa devori bilan o‘rab olingan. Hozirgi kunda devorning
8 m. balandlikdagi qismi saqlanib qolgan. Devorda har 10-12 metr oralig‘ida
minoralar qad ko‘targan. Shahar ichkarisida to‘rt burchak shaklida qurilgan
shahriston joylashgan. Devorlarda ikkita darvoza joylashgan: biri sharqiy
devorning shimoliy qismida, ikkinchisi janubi-sharqiy burchakdagi baland
mudofaa inshooti yaqinidagi janubiy devorda joylashgan. Mudofaa devorlari bilan
o‘rab olingan maydonda turli hajm va shakldagi tepaliklar saqlanib qolgan. Eng
katta tepalik shaharning shimoliy qismidagi hukmdor saroyi o‘rnida joylashgan.
Shahar ibodatxonasi janubda, shahar markazida joylashgan bo‘lib, ikki alohida
inshootdan iborat. Ishlab chiqarishga asoslangan mahallalar shaharning sharqiy
qismida joylashgan. Shahar devorlariga sharqiy tomondan yassi tepaliklar zanjiri
tutashgan. Qazishmalar natijasida bu yerda kulolchilik ustaxonalari joylashganligi
aniqlandi.
Shaharning markaziy ko‘chasi janubiy darvozadan shimoli-g‘arbga, kulollar
mahallasi bo‘ylab yo‘nalib shahar ibodatxonasiga olib borgan. Ichki shahar
ikkinchi mudofaa devori bilan o‘rab olingan bo‘lib, maydoni 150 gektarni tashkil
etgan. Ichki shahar keyinroq qurilgan bo‘lib, g‘arbiy va sharqiy tarafidagi devorlari
buzilib ketgan. Ichki shahar inshootlarining xarobalari alohida tepaliklar
ko‘rinishida saqlanib qolgan. Ichki shaharning janubiy va shimoliy qismlarida
kichik maydonni egallagan, ammo baland ikki tepalik ko‘zga tashlanadi.Janubiy
qismda tepalik o‘rnidan daxma ochib o‘rganilgan. Sharqiy qismdagi tepalik o‘rnida
maqbaralar majmui joylashgan.
Ichki shaharning janubi-sharqiy burchagidagi keng maydondagi inshootlar
to‘liq saqlanib qolgan. Shaharning shimoliy va sharqiy qismlaridagi inshootlar
qoldiqlari ichki va tashqi devor bo‘ylab past tepaliklar zanjiridan iborat. 2006 yili
Yerqo‘rg‘onning ichki mudofaa devorini qazish vaqtida O‘zR FA Arxeologiya
institutining ilmiy xodimi M.Isomiddinov milodddan avvalgi VI-V asrlarga oid
devor ostidan xom g‘isht aralash paxsadan qurilgan qadimiy shahar devorlari
16

qoldiqlarini topdi. Bu eng ko‘hna shahar devori bo‘lib, Samarqand Afrosiyobining,
Chelak qishlog‘i yaqinida joylashgan Ko‘ktepa va Uzunqirdagi Keshning ilk
davriga oid barcha konstruktiv xususiyatlarni takrorlab, sanasi milodddan avvalgi
VIII-VII asrlarga borib taqaladi. Shunday qilib, Sug‘d kabi poytaxt markazi
bo‘lgan Naxshab tarixi ham ilk temir davrida, miloddan avvalgi VIII-VII asrlarda
yangi qishloq va shaharlarning vujudga kelishidan boshlanadi.
Qarshi O’rta Osiyoning qadimgi shaharlaridan biri bo`lgan. Bu kuhna shahar
o`zining uzoq tarixi davomida Naxshab Ksenippa, Nikshapa, Nasaf, Qarshi degan
nomlar bilan atalib kelgan. Miloddan oldingi IV asr oxirida Aleksandr
Makedonskiy qo`shinlari, butun O`rta Osiyo singari, qadimiy Nikshapani ham
bosib olganda uni ikki daryo oralig`idagi Nautaka (Kesh), Pareytakema, Gabaza
kabi janubiy hududlarga hujum qilish uchun tayanch manzillardan biriga
aylantirgan. Usha davga mansub oromiy hujjatlarida qaytarilishicha, keyinchalik
Yerqo’rg`on nomini olgan. Nikshapa harobalari hozirgi Qadimiy Nikshapa
miloddan avvalgi IX-VII asrlarda paydo bo`lib ko`p o`tmay katta shaharga
aylangan. U Marokand, Ko`ktepa (Baziliya), Uzunqir (Kesh-Nautaka) shaharlari
kabi miloddan oldingi IX-VII asrlarda hukmronlik qilgan ahmoniylar sulolasidan
avvalgi davrlardayoq sug`d svilizatsiyasining to`rtta asosiy markazlaridan biri
bo`lgan. Bu markazlar, ehtimol, o`ziga hos shahar davlatlar So`g`diyona
axmoniyar davridan avval ham muayyan davlat birlashmasi sifatida bo`lganidan
dalolat beradi. Markazlarning joylashuviga ko`ra, u uchta asosiy hududlardan
iborat bo`lgan, ya`ni bosh Markaz-Marokandni o`z ichga olgan Sug`d. Nikshapa-
Yerqurg`on hamda Nautakaning asosiy markazi Kesh-Uzunqir shahri bo`lgan.
Miloddan avvalgi III asr Nikshapa qudratli fortifikatsiya, muhtasham inshootlar,
yuksak rivojlangan hunarmandchilik va sug`dcha xususiyatlar bilan aralashgan
o`ziga hos ellinistik madaniyatga ega bo`lgan. Nikshapa rivojlanishi va savdo-
iqtisodiy ahamiyati uning muhim savdo yo`llarida joylashgani bilan belgilanadi.
Bu yo`llar Amudaryo sohillari bo`ylab Baqtriya, Marg`iyona va Parfiyaga
olib borgan. Nikshapada juda erta, tahminan, miloddan avvalgi IV asrning oxirida
17

Tovar-pul munosabatlari paydo bo`ladi va keyinchalik ko`p asrlar davomida izchil
rivojlanadi. Nikshapa-Yerqurg`on bilan bir vaqtda, ehtimol miloddan oldingi II
asrda boshqa bir yirik shahar-hozirgi Qarshi markazida joylashgan vohaning
harbiy va ma`muriy markazi Qal`an Zahhoki Moron yuzaga keladi va rivojlanadi.
Bunda ikkita harbiy-mamuriy va savdo hunarmandchilik markazlarining
mavjudligi Sharqqa xos bo`lgan hodisa, albatta. Lekin ushbu holatning bunday
yaqqol shaklda nomoyon bo’lishi O`rta Osiyoda faqat Qarshi vohasida uchraydi.
Ilk o`rta asrlarda Yerqo`rg`on shaxristondagi qadimiy poytaxt – Nikshapaning
tashlandiq holga kelib qolishi tufayli vohaning markazi yangi joyga, deyarli
hozirgi shahar yonida joylashgan Shuluktepa shaxristoniga ko`chadi. 701-702-
yillarda ushbu shahar arab manbalarida “Nasaf” deb ataladi va bu nom XIV
asrning boshlarigacha saqlanib qoladi. Shu davrda, Movarounnahrning boshqa
shaharlari kabi, Nasaf ham islomga o`tish jarayonini boshidan kechiradi.VIII
asrning oxirgi choragida Nasaf, Kesh singari shaharlar, Muqanna qo’zg’alonining
asosiy markaziga aylangan.
IX-XIII asrlarda Nasaf o`rta asrning yirik shahriga Movaruonnahr
madaniyatining asosiy o`choqlaridan biriga aylanadi.Buni mazkur shaharda
yashagan va Nasbiy nisbasi bilan dunyoga tanilgan, ko`plab olimlar va din
arboblarining shuhrati ham tasdiqlaydi. Ular qatorida X asr oxiri va XI asr
boshidayashagan yirik alloma va mutafakkir ikki jildlik “Nasaf va Kesh” tarixi
kitobi, “Samarqand tarixi” kitobi muallifi Abdul Abbos Mustag”firiy, “Nasaf va
Keshning taniqli olimlari haqida” kitob muallifi, X asrning yirik olimi Abdul Xaras
an-Nasafiy, mashhur “To`tinoma” adabiy asari muallifi Ziyovuddin Naxshabiy
kabi allomalarning nomlarini takidlash zarur.Bir so`z bilan aytganda, o’rta asrlarda
sharq musulmonlarining ma’naviy tarixida muhim o`rin egallagan olimlar
adabiyotshunos va dinshunoslar sulolasi shakllangan. Qarshi XIV asrda hozirgi
o’rnida barpo etilganidan so’ng u tezda rivojlanib, mustahkam qal’aga aylangan.
Ayniqsa shahar tarixida Amir Temur faoliyati katta ahamiyat kasb etgan.
Buyuk Sohibqiron shaharni obod qilib, mustahkamlab, bu yerda katta Jomiy
18

masjidi, madrasa va boshqa binolar qurdirgan. Keyingi yuz yilliklarda Qarshi
hukmdor o`zbek sulolalaring muhim markazi bo`lgan. Buxoro amirlari boshqaruvi
davrida aksariyat hollarda Qarshi viloyatiga mamlakatning bo`lg`uvsi hukmdori
hokim qilib tayinlangan. Qalai Zahhoki Moron va uning o`n metr qalinlikdagi
devorlari Yerqo’rg`on kabi bir necha marotaba qurilgan. Devor tarkibini o`rganish,
ularning dastlabkilari miloddan avvalgi II-I asrlarga mansubligini ko`rsatdi.
Milodning IV-Vasrlarida shahristonni qayta tiklash paytida devor ichidagi
yo’laklar barpo etilgan. Milodning VIII asriga kelib shaharning asosiy qismida
hech kim yashamay qo`ygan, markaziy minoraning tepasida kichik qo`rg`on
bunyod etilgan. Miloddan avvalgi dastlabki asrlarda Yerqurg`on o`rnidagi shahar
kengaytirilgan hamda deyarli 150 gektarlik maydonni qamrab oluvchi tashqi devor
bilan o`ralgan. Yerqo’rg`onning tashqi devoir ichki yo’1aklari bor mustahkam
mudofa inshooti bo`lib, uning hududida har 60 metrdan so`ng minoralar
o`rnartilgan. Miloddan avvalgi II-I asrlarda Yerqurg`onning ichki shahrida VIII-
VII asrlarga mansub eng qadimgi devor harobalari o`rnida kulollar mavzesi barpo
etilgan, tashqi shaharda esa Samarqand tomonga olib boruvchi qadimgi yo`l
yoqasida Temirchilar mavzesi bo`lib, ular shahar VI asrda vayron bo`lguncha
mavjud bo`lgan. Qazilgan madaniy qatlamlarni o`rganish davomida shu narsa ayon
bo`ladiki, Yerqo’rg`onda faol bunyodkorlik ishlari melodning III asrigacha davom
etgan. Yerqurg`on-Naqshabning yangi rivojlanish davri milodning III-IV asrga
to`g`ri keladi. Bu davrda yirik bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgan, shahar
ibodatxonasining muhtasham binosi, hukmdor saroyi,maqbara binolari barpo
etilgan, tashqi va ichki mudofa devorlari tubdan ta`mirlangan, kulollar va
temirchilar mavzelari kengaytirilgan. Xioniylar va eftalitlar davri IV-VI asrlarda
Yerqo`rg`on Markaziy Osiyoning eng yirik va gullab-yashnagan shaharlaridan biri
bo`lgan. Poytaxt shahar atrofiga keng ko`lamli qurilmalar aglomeratsiyasi qaror
topgan. Shahar infratuzilmasi alohida tarmoqlarga birlashgan murakkab tusga ega
bo`lgan. Ko`chalar ibodatxonaga, saroy va maqbaraga olib borgan.
19

III-IV asrlardaYerqo`rg`on ikki qavat baland devor bilan o`ralgan bo`lib,
diniy marosimlar o`tadigan monumental binolarni o`z ichiga olgan. Ular shahar
jamoatchiligi hayotida hududiy belgilar sifatida xizmat qilgan, vazifasiga ko`ra
ma`muriy diniy ma`rosimlar o`tadigan joy va mudofa markazi vazifasini o`tagan.
Yerqo`rg`onning kulollar va temirchilar mavzelarining songi ustki qatlamiga
ko`ra, milodning V asrida shaharda yong`in va halokat sodir bo`lgan, keyinchalik
hayot yana o`z iziga tushgan. Milodning VI asrida shahar butkul vayron bo`lgan,
bu hol turk hoqonligi va Eron Somoniylarining birlashgan kolleksiyasi hujumi
ostida eftalitlar davlatining yemirilish bilan bog`liq bo`lsa kerak. Shundan so`ng
milodning VI asr oxiri va VII asr boshida, shaxriston ustida shaharning huvullagan
ibodatxonasi bir paytlar ilohiy mabuda o`rnatilgan joydagi otashkada o`rnatilgan.
Ibodatxonaning ushbu so`ngi davri VII asrning o`rtalariga mansub Kesh tanasida
ham o`z aksini topgan. Bu davrlarga oid inshootlar haqida gapirganda shahar
darvozalaridan tashqarida joylashgan Zardushtiylar dahmasini ham eslatib o`tish
kerak. Dahma ko`p vaqt ishlatilmagan taxminan miloddan avvalgi II asrda xom
g`isht bilan berkitib qo`yilgan. Bu hol shaharning tashqi devor qurilgandan so`ng
sodir bo`lgan bo`lsa kerak. U yuqori sifatli bo’lib, yuksak mahorat bilan
tayyorlangan. O’rta Osiyoning shu jumladan. Sug’dning antik davr tasviriy
san’atiga ikki xil - ellencha va mahalliy uslublar o’zaro samarali ta’sir ko’rsatgan.
Ular qadimgi sharq va ko’chmanchi Skif-sag badiiy madaniyati timsollariga borib
taqaladi. Vaqt o’tishi bilan tasviriy san’at ellenezm davriga xos jonlilik va
haqqoniylikdan maxrum bo’ladi. Undagi shartli yapaskilik belgilari kuchayadi,
yorug’lik va hayoli tasavvurlar o’zgaradi. Devoriy tasvirlarda, sug’d
haykalchalarida ayol ma’budalar obrazlari ko’proq uchraydi. Milodning I-II
asrlardagi Yerqo’rg’on korroplastikasining tipologik obrazlariga ham ellencha va
mahalliy usullarning o’zaro ta’siri bor.
III- IV asrlarda - sulolalar o’zgarishi va urug’lar ko’chishi davrida tub
etnomadaniy o’zgarishlar sodir bo’lgan. Bu davrdagi Marv va Naxshabning
madaniy aloqalariga oid ishonchli va tarixiy yodgorliklari Yerqo’rg’on shahar
20

ibodatxonasi ustki qismini qazish paytida topildi. Ibodatxona binosi III- IV
asrlardan VII asrgacha ishlab turgan va davrlarda bir necha bor qayta qurilgan.
Taxminana beshta yirik qayta qurish amalga oshirilgan, biroq ibodatxonanaing
umumiy tarixi, bir o’q bo’ylab joylashgan ayvon va hovli doimo saqlanib kelgan.
Devor va tokchalarda yorqin rangli chizilgan naqshlar, afsuski, bizgacha yetib
kelmagan. Sharqiy ibodatxonanaing bir paytlar boy bo’lgan monumental
bezaklaridan faqat ayrim lavhalar saqlanib qolgan. 2-davrga oid tokchalar
bezaklari yaxshiroq saqlangan. Ibodatxonaning markazga qaragan qismida ikki
odam shakli bor (qizil fon ustiga oq rang bilan chizilgan), bular uzun kiyim kiygan
kohinlarning adoratsiya holatidagi tasviri bo’lsa kerak. Ulardan biri qo’lida
kalavali urchuqni ushlab turibdi, ikkinchisining qo’lida uzuk hamda gullar bor.
Yerqo’rg’on kompozitsiyasining umumiy g’oyasi, ochilgan qatlamlariga
ko’ra, qadimgi O’rta Osiyo saroyidan har biri mustaqil inshoot bo’lgan yuqori va
quyi maydonchalarga bo’linishi bilan farq qilgan. Yuqori maydonchada alohida
Sella, vestibyul sharqqa qaratib qurilgan ayvoncha , hovlicha va uning adog’ida
ovqatlanish xonasi bo’lgan; bularning barchasiga ikki qator tor yo’lak olib borgan.
Mantiqan taxmin qilish mumkinki, bu saroy ibodatxonasidir. Yerqo’rg’on quyi
maydonchasining tuzilishi tor yo’laklar orqali birlashadigan hovlichalar va xonalar
tizimi shaklida bo’lib, qadimgi Shaharning saroy majmualari, jumladan, Bobildagi
Navuxudonosor va Suzoqdagi Doro I saroylarini eslatadi. Unda alohida saroy
ibodatxonasining bo’lishi O’rta Osiyodagi boshqa qadimgi saroylar majmuiga
o’xshashligini, ayni paytda Ahmoniylar saroylaridan farq qilishini ko’rsatadi.
Umuman olganda Qarshi shahrining uzoq tarixi mana shulardan iborat
emas, balki biz bilmagan sir-asrorlar, aniqlanmay qolgan masalalar juda ham ko’p.
Bilamizki urush yillarida ko’pgina bino-yu inshootlar buzilib yo’q bo’lib ketgan,
ularni faqat qoldiqlari bizgacha yetib kelgan. O’z shaxrimiz tarixiy
me’morchiligini o’rganish biz yoshlar uchun oldimizga qo’yilgan eng asosiy
masalalardan biridir.
21

1.2.Qarshi shahri me’momorchilik san’atining o’ziga xos xususiyatlari,
shahar hududi bo’ylab geografik joylashuvi.
Qarshi shahrining me’morchiligi O’rta Osiyoning me’morchiligi
rivojlanishining umumiy yo’nalishi asosida taraqqiy etgan. Bu yerda, butun O’rta
Osiyoda bo’lgani kabi, qadimdan keskin kontenental iqlim, tabiiy resurslarining
mavjud zaxiralari hamda hududning yuqori seysmik tabiati bilan bog’liq ravishda
asrlar davomida sinovdan o’tgan qurilish materiallari va konstruktsiyalardan
foydalanilgan. Qurilish jarayonida turli davrlarda paxsadan, har xil kattalikdagi
to’g’rito’rtburchak yoki kvadrat shakldagi xom g’ishtdan foydalanilgan.
Keyinchalik islomiy rivojlanish davrida monumental qurilishda ko’proq loydan
yoki ganchdan, yoxud “ganchgoh” deb ataladigan loy-ganch aralashmali pishiq
g’ishtdan foydalanila boshlandi. O’rta asrlarda monumental qurilishda tom sifatida
ba’zan xom g’ishtdan, ko’pincha esa pishiq g’ishtdan gumbaz va qubbalar
yasalgan. Ta’kidlash joizki, Qarshi atroflarida moxirona ishlangan, hozirgacha
saqlanib kelgan xom g’ishtli gumbazlar bor.
XVI asrda qurilish ishlari avj olib ketadi, poytaxt Buxorodagi, Qarshi va
boshqa shaharlardagi qator monumental inshootlarning devorlari, mablag’larni
ntejash maqsadida, uch qatlamli va qoplama tarzida, g’isht terilgan holda barpo
etilgan. Bu usulda pishiq g’ishtdan ikki qator devor terilib, o’rtasi bo’sh qoldirilgan
va bu yer qurlish chiqindilari, g’isht bo’laklari bilan to’ldirilib loyli qorishma
quyilgan. Devorlar baland pishiq poydevor ustiga qurilgan va suvdan saqlanish
choralari ko’rilganda ancha chidamli bo’lgan.
Qayd etish kerakki, IX asr va XX asr boshlaridagi ko’plab monumental
inshootlar – karvonsaroylar, masjidlar, madrasa va saroylarga hovlili
kompozitsiyasi o’ziga xos bo’lgan. Bunda binoning ichida ichki hovli bo’lgan va
to’rt tarafi bo’ylab qator xonalar – hujralar bilan (madras va karvonsaroylarda)
yoki galeriya bilan (jome masjidlarida) o’ralgan.
Umuman, islom davriga oid o’rta asr me’morligida diniy inshootlar –
masjidlar, minoralar, madrasalar, so’fiylar xonaqolari, maqbaralar, shuningdek,
22

fuqorolik binolari – turarjoylar, saroylar, savdo rastalari, karvonsaroylar, sardoba
va ko’priklar alohida o’rin tutadi. Bu turdagi inshootlarning har biri asrlar
davomida o’zining vazifasiga mos me’moriy badiiy va rejali tipologik
xususiyatlarga ega bo’lgan. Shaharning rejali tartibda Registon maydoni ajralib
turgan.
Bo’ylamasiga monumental inshootlar bilan o’ralgan Registon o’rta
asrlardagi Movarounnahr shaharlariga xos bo’lgan. Qarshida bu ikki yo’l
chorraxasidagi maydon bo’lib, u shaharning Sharshara, Qarluqxona, Xiyobon va
Tutak kabi to’rt darvozasiga olib brogan. To’g’rito’rtburchak shakldagi, g’arb-
sharq tomon cho’zilgan bu maydonda masjidlar, madrasalar, hammomlar, Chorsu
savdo rastasining savdo rastasining gumbazlari, shuningdek, xilma-xil yog’och
qurilmalar serob bo’lgan. Sardoba ham shu yerda joylashgan bo’lib, suv Sharshara
darvozasidan maxsus tarnov orqali kelib tushgan. O’tgan asrning 70-yillarigacha
Registondagi inshootlardan XIV asrga oid Odina masjidi, gumbazi buzilgan
sardoba, XX asrning boshlariga oid Bekmir madrasasi saqlanib qolgan.
Biz quyida Qarshi shahri me’morligini hozirgi kungacha saqlanib qolgan
yodgorliklar asosida ularni vazifalariga ko’ra toifalarga ajratgan edik, shuningdek
chorak asr ilgari mavjud bo’lgan va o’rganilgan, biroq 1970-1980 yillargacha
saqlanmagan inshootlarni ham qamrab olagan holda ko’rib chiqamiz.
Qarshi shahridagi saroylar ancha mahobatli, maydoni keng bo’lgan, ular
turarjoy, qo’shimcha xonalar, ochiq hovlilarni qamrab olgan va tantanavor tusda
bo’lib, rang-barang naqshlar, ganch va yog’och o’ymakorligi namunalari bilan
bezalgan.Diniy me’morlikka oid yodgorliklardn bir necha masjid va madrasa,
masjid-xonaqo hamda shu mintaqaga xos bo’lgan usulda pishiq g’ishtdan terilgan
kichik minora saqlanib qolgan.
Masjidlar. Movarounnahrda masjidlarning uchta an’anaviy turi bo’lgan: har
kungi besh mahal nomoz o’qiladigan, mahalliy aholiga mo’ljallangan mahalla
masjidlari; juma kunlari umumshahar ibodatlariga mo’ljallangan jome masjidlari;
hayit masjidlari – nomozgoh (iydgoh, musalla). Hayit masjidlari shahar va uning
23

atrofidagi erkaklar uchun yiliga ikki marotaba – Fitr va Qurbon hayitida nomoz
o’qishga mo’ljallangan. Qarshida “Abdullaxon madrasasi” (1590-1591),
“Boqiboy” madrasasi, hammom (1592-1593),” Abdullaxon ko'nrigi” va boshqa
ijtimoiy ahamiyatga ega ko'plab binolar barpo etiladi va ularning ba'zilari hozirgi
kungacha saqlanib turibdi. Mahmud ibn Valining (XVII asr) so'zlariga qaraganda,
bu davrda Naxshabning obodligi va farovonligi shu qadar yuksaladiki, u hatto
dunyoning katta shahari sirsiga kirgan.
Qarshida O’rta Osiyodagi hozirgi kunlargacha yetib kelgan sanoqli
nomozgoh masjidlaridan bittasi – XVI asrlarda qurilgan Ko’kgumbaz saqlanib
qolgan.
Nomozgoh masjidlari bu paytga kelib markazida baland arkli va g’arbiy
qismida mehrobli shaklda qurilgan. Majmua oldida odatda maydon bo’lib, u hayit
nomozlari paytida shahar va uning atrofidagi erkaklar sig’ishiga mo’ljallangan.
Ular asosan shahar tashqarisiga qurilgan, chunki atrofida bo’sh maydon bo’lishi
kerak edi. Qarshi shahridagi nomozgoh masjidi ham shunday shaklda qurilgan
bo’lib, vaqt o’tib, shahar kengaygani sayin shahar markazida qolib ketgan.
Ushbu masjid bu turdagi Movarounnahrga xos inshootlarining eng yirigi va
mahobatlisi bo’lgan. Uning to’g’ri to’rtburchak tarxining ( 38, 25 ga 14,6 metr).
G’arbiy tomonida ravoqli mehrobi bor qismi oldinga turtib chiqqan. Bino
kompozitsiyasida uning butsimon o’rta qismi va baland gumbazi hamda peshtoqi
ajralib turgan. Unga ikki tomondan pasayib boruvchi ikki qanot kelib ulangan.
Ularning har biri to’rt gumbazli va markazida bitta ustunli galeriya bo’lib, ikkita
toqi markaziy zalga, shuningdek, bosh va yon fasadga qarab ochilgan.
24

4 –rasm Ko’kgumbaz masjidi.
Pastak poydevorlar (0,7 ga 1,1 metr) loyli qorishma bilan maydaroq
g’ishtdan terilgan. Devorlar va guldor kata ustunlarpishiq g’ishtdan terilgan.
Markaziy zal ikki qatlamli gumbaz bilan qoplangan. Gumbazlarning ichkisi
ravoqqa o’rnatilgan. Tashqisi bezakdor ko’kgumbaz – baland baraban –
poygumbazga o’rnatilgan. Uning Ko’kgumbaz deb atalishi shundan kelib chiqqan.
Baraban islimiy naqshlar bilan bezatilgan, ularni nuzoqdan ham o’qish mumkin.
Baland va yirik harflar bilan “Ollohga shon-sharaflar” yana bir arabcha ibora
qaytarilgan.
Asosiy bezak bosh ravoqqa yozilgan bo’lib, bunda o’sha davrga xos bo’lgan
uzliksiz mozaikadan foydalanilgan. Sirlangan naqshlarda oq, havorang, ko’k va
feruza rangdan foydalanilgan. Peshtoqning yuzasiga tekislangan g’isht ustidan
sirlangan koshinlar bilan “Olloh”, “Muhammad”, “baxt” so’zlari yozilgan.
Peshtoqning yon tarafida yulduzsimon rasm bor. Bu yerda sirlangan peshtoqda
“Bino Abdullaxon II ning oliy hukmiga ko’ra hijriy 999-yilda (milodiy 1590-1591
yillari) qurilgan” degan yozuvlarni o’qish mumkin edi. Bu yerda masjid
me’morining ismi Mir Beki Bahodir deb yozilgani aniqlandi. Qarshi Registonidagi
Abdullaxon II madrasasi qurilishi ham uning nomi bilan bog’liqdir. Bu
Abdullaxon tomonidan uning hayotini saqlab qolgani uchun ehtirom ko’rsatilgan
Beki Biy degan odamning ismidir.
25

Dastavval masjid interyeridagi mehrob va devorlar sirlangan edi. Ular XIX
asr ohirida, qulab tushgan gumbaz bilan birgalikda, XX asr so’ngida binoni capital
ta’mirlash paytida qayta tiklangan.
Mahalla masjidlari an’anaviy ravishda ko’p sonli bo’lib, deyarli har bir
mavzening markazida bunyod etilgan, har kungi besh marotabalik nomozlarga
mo’jallangan. Jamoatchilik markazining asosiy inshooti bo’lgan mavze va qishloq
masjidlari yonida ko’pincha hovli bo’lib, unda hammom, tahoratxona, ba’zan
g’uslxona, maktab, bir nechta hujra, tobutxona, hovuz bo’lgan. Mahalla
masjidlaridagi gumbazli, ustunli yoki ustunsiz yassi tomli zal bo’lgan. Ular ikki
tomondan yoki ko’pincha uch tomondan yog’och ustunli ayvon bilan o’ralgan.
Qarshi shahrida saqlanib qolgan mahalla inshootlari orasida eng salobatlisi
Chaqir masjidi bo’lgan.
Uning to’g’ri to’rtburchakli olti ustunli, ichkarilab boruvchi kompozitsiyaga
ega zali bo’lgan, u uch tomondan ayvon bilan o’ralgan. Zaldan ayvonlarga
chiqiladigan to’rttadan eshik, old tomonida ikkita eshik bo’lgan, g’arb tomonida
mehrob joylashgan. Zalda antiqa detallar, o’ymakor ustunlar, eshiklar, zanjirsimon
ganch naqsh bilan bezalgan mehrob bo’lgan. Bino pishiq g’ishtdan yasalgan
bo’lib, uning sathi, ayvonlar bilan qo’shib hisoblanganda 22 ga 22 metr, zalning
sathi – 11,5 ga 15,7 metrga teng.
Taxminan XIX asrlarda qurilgan Mahollot masjidi to’rt ustunli zalga, uch
tomonli ayvonga hamda qo’shsinch shaklida qurilgan devorlarga ega inshootdir.
Masjidning yog’och to’sinli tomonining markaziy qismi hovuzak shaklida biro z
ko’tarilgan bo’lib, ko’k, qizil, yashil rangli moybo’yoqlar bilan bezalgan. Ayvonlar
bilan qo’shib hisoblaganda, binoning hajmi 22,5 ga 14 metr, zalniki-10 ga 10
metrni tashkil etgan. Polining g’ishti archa shaklida terilgan. Binoning o’zi g’isht
platform – supa ustiga qurilgan.
Buzrukobod masjidi XIX asrga oid bo’lib, devorlari qo’shsinch usulda
yasalgan. Masjid mavze markazida, hovuz va darvozaxona bilan birgalikda bunyod
etilgan. Majmua hududi 17,5 ga 22,5 metr, zali – 7,5 ga 9,3 metrga teng.
26

Gumbazli mahalla masjidlaridan Xoja Ahror masjidini sanab o’tish
mumkin. Bu yerda gumbazli zalga ikki tomondan yog’och ustunli, tomi ustunlarga
o’rnatilgan ayvon kelib ulangan. Masjidning pishiq g’ishtdan yasalgan kvadrat
shaklidagi zalning gumbazi burchakda ravoqsimon bag’allarga o’rnatilgan.
Binoning janubiy- sharqiy qismida yuqoriga, gumbaz darajasiga olib boruvchi
g’ishtin zinapoya o’rnatilgan. Saqlanib qolgan eshik va yog’och panjara hamda
ayvon ustunlarining naqshlari XIX-XX asrlarga oid. Taxmin qilinishicha,
binoning o’zi ancha avval qurilgan. Ayvonlarni qo’shib hisoblaganda, uning hajmi
12,6 ga 12,8 metrni tashkil etadi.
Kulollar masjidi XIX asrning boshida ham shahardagi kulollar mavzesida
qurilgan. Uning maydonida bir necha hujra va darvoza xona bor. Bu yerda,
shuningdek, nihoyatda ko’rkam bir asrlik tut daraxti ham bo’lgan. Masjidning
sichli binosi to’rtburchak shakldagi zal (6,2 ga 6,8 metr), unga janub va sharq
tomonidan kiriladigan to’g’ri to’rtburchak shakldagi binodan iborat bo’lgan.
Binoning sirlangan naqshlari saqlanib qolmagan. Bino baland g’ishtin platform –
supa ustiga qurilgan.
O’rta asrlarda Movarounnahrda islom dinidagi falsafiy oqim – so’fiylik,
shuningdek, avliyolar qabriga sig’inish keng urf bo’lgan. Shu tufayli shuhrat
qozongan so’fiy, shayxlar va boshqa dindorlar qabrlari qoshida shahardan
tashqarida so’fiylar yodgorlik markazlari qaror topa boshlagan. Ularning
arxitekturasi inshootlar majmuasidan iborat bo;lib , hovli atrofida avliyolar
maqbarasi yoki qabri, uning “oyoq tomonida” kopincha izdoshlarining qabrlari,
masjid, shayx, uning muridlari va darveshlar uchun hujralar, xonaqo binosi –
so’fiylar ibodatxonasi joylashgan. Hovli markazida hovuz bo’lgan.
XV – XVII asrlarda Movarounnahrda monumental va yirik portalli xonaqo
binolari keng tarqalgan. Biroq XVIII – XIX asrlarda Movarounnahrdagi iqtisodiy
bo’hronlar tufayli bunday binolar maydalanib brogan va ular ko’pincha xonaqo va
mahalla masjidlari vazifasini bajargan. Qarshidagi Qo’rg’oncha diniy yodgorlik
majmuasida aynan shu turdagi masjid – xonaqo mavjud bo’lgan.
27

Dastavval bu yodgorlik majmuasi shahardan tashqarida, hazirada joylashgan
daxmaga ko’milgan hurmatli mahalliy eshonlar – Baxriddin, Kamoliddin,
Abdurahmon halfa va boshqalar qabrlari yonida bunyod etilgan.
XVI asrdan boshlab, ilk islom ko’rsatmalariga qat’iy amal qilingan holda,
Buxoro vohasida hattoki taniqli kishilar uchun ham maqbaralar qurilishiga yo’l
quyilmagan. Keyinchalik bunday kishilarning jasadi hazirada, ochiq joyda dafn
etilgan. Hazira – bu kichik dafn hovlisi bo’lib, g’isht devor bilan o’ralgan, kirish
joyi bo’lgan. Uning ichkarisida marxumlar dafn etilib, qabrlari sag’ana yoki daxma
bilan belgilangan. Dahma – bu dafn platformasi – supa bo’lib, ko’pincha tosh
panjara bilan qoplangan hamda atrofi past tosh panjara bilan o’ralgan.
Keksalarning aytishicha, hazira va dahmani o’z ichiga olgan Qo’rg’oncha
majmuasi bundan 200 yil avval – XVIII asrda tashkil topgan, hozir ham mavjud
masjid XX asr boshida qurilgan. Vaqt o’tishi bilan majmua shahar hududiga kirib
qolgan va turarjoydagi yirik diniy markazga aylangan. Gumbazli darvozaxonasi
bor hazira hovlisi endilikda majmua hovlisiga tutash bo’lib, uning janubiy-sharqida
masjid xonaqo, janubida minora joylashgan, hovli markazida esa hovuz bor.
Masjid – xonaqo mahalla masjidlar turiga kiradi, uning to’rtburchak zali
(11,4 ga 11,4 metr) shimoliy-sharqiy tomondan ustunli ayvon bilan o’ralgan. Bino
devorlari qo’shsinch usulida qurilgan, sokoli va panjarasi yevropacha shakldagi
to’g’ri to’rtburchak g’ishtlaridan terilgan. Zal va ayvon shiftlar serjilo islimiy
naqsh bilan bezalgan.
Hovlining markazida to’rtburchak shaklda (17,6 ga 17,6 metr) burchaklari
kesilgan, marmar bilan bezalgan oltita zinapoyali hovuz joylashgan. Minora pishiq
g’ishtdan yasalgan, shakli silindrsimon bo’lib, tepa tomonga qarab toraygan, ustida
ravoqli fonus o’rnatilgan. Stalaktitsimon karniz uning kichik gumbazini bezagan.
Minora devori dekorativ sayqallangan g’isht bilan bezalgan, bir necha qator
sirlangan naqshinkor belbog’lar bilan o’ralgan. Umuman olganda, ushbu kichik
minora arxitekturasida Buxora me’morlik maktabining ta’siri seziladi.
Minoraning pastki qismi diametric – 2,56 metr.
28

Qarshining o’rta asrlar me’morligida kichik ko’p sonli, ammo me’moriy
yechimi ko’ra monumental madrasalar muhim o’rin tutadi.
Madrasa – oliy diniy o’quv yurti Movarounnahrda X asrning boshidanoq
ma’lum bo’lgan. XI asrda ular bu turdagi binolarga xos me’moriy-rejalashtirish
xususiyatiga ega bo’lgan. O’rta Osiyoning an’anaviy madrasalari to’g’ri
to’rtburchak shaklida bo’klib, markazida ochiq hovlisi bo’lgan. Hovli atrofida
hujralar – talabalar uchun xonalar, bino burchaklarida gumbazli zallar – masjid va
darsxonalar bo’lgan, yirik madraslarda hovlining ikki yoki to’rtta o’qida peshtoqli
ayvonlar joylashgan.
Qarshida o’tgan asrning 70-yillariga kelib 1920-yilda ma’lum bo’lgan
yigirmata madrasadan o’nga yaqini saqlanib qolgan. Bu madrasalarga quyidagi
umumiy xususiyatlar xos bo’lgan: XVII-XIX asrlarga oid binolar devorlari uch
qatlamli shaklda an’anaviy musulmoncha pishiq g’ishtdan terilgan, ichki tomoni
loyli qorishma bilan aralashtirilgan g’isht siniqlari va qurilish chiqindilari bilan
to’ldirilgan; devorlar ganchli qorishma vositasida terilgan kichik o’lchamli
sayqallangan g’ishtlar bilan qoplangan; xonalar balxiy usuldagi shiftlar bilan
yopilgan; hovlining burchagidan hujralarga kirish yo’lagi bo’lgan; vestibyul orqali
olib kiruvchi bosh yo’lak an’anaviy yon yo’laklarsiz bevosita ichki hovliga olib
chiqqan; binoning yon va orqa tomonlari tekis va bezaksiz bo’lgan; bosh kirish
qismi yassi ravoqli tokchalar bilan bezalgan, barcha binolar bir qavatli bo’lib, faqat
yirik madrasalardagina kirish qismi binoni salobatliroq ko’rsatish uchun ikki qavat
qilib qurilgan.
O’tgan asrning 70-yillarigacha saqlanib qolgan mumtoz namunalarga
o’xshash bu turdagi inshootlardan biri – Shermuhammad madrasasi bo’lgan
( hozirgi paytda saqlanib qolmagan). U to’g’ri to’rtburchak shakldagi (27,5 ga 24,6
metr) simmetrik bino bo’lib, bosh fasadi ikki qavatli, qolgan qismi bir qavatli
bo’lgan. Bino toqi va qanotlari yassi tokchalar bilan bezalgan, bosh kirish qismi
burchaklarida esa minoralar - guldastalar o'rnatilgan va ular ravoqli fonus bilan
yakunlangan. Kirish qismi o’rtasida 1865 yil. Sanasi va ustaning ismi yozilgan,
29

uni yo usta Xido Xoliq ( Zaynutdinovga ko’ra) yoki usta Abddal Hakim Nasfiy (M
Massonga ko’ra) deb turlicha talqin qilishadi.
Xo’ja Qurbon madrasasi (bizgacha yetib kelmagan) to’rtburchak shaklidagi
(21, 25 ga 21 metr), kichik hovlisi bor (10,7 ga 9,1 metr), bino bo’lib, balxiy
shiftli hujralar bilan o’ralgan, Kiraverishda yagona gumbazli zal – darsxona bo’lib,
ikkinchi zalo’rnida ikkita hujra bo’lgan, natijada vestyubel markaziy o’qdan
chetlashgan. Kirish qismining notekisligi binoning old qismiga ta’sir ko’rsatib
portal tomonlaridagi ravoqlar soni noteng bo’lib qolgan.
Sharof Xo’ja madrasasi, mahalliy ma’lumotlarga ko’ra, XVIII asrning
boshida uning mudarrisi Sharof Xo’ja tomonidan qurilgan ekan. Bu uncha katta
bo’lmagan, to’g’ri to’rtburchakli, asimetrik, kichik hovlisi bor bino. Hovlining
g’arb tomonidagi yozgi masjidning yog’och ayvoni bor, bu kam uchraydigan holat
bo’lib, XVIII asrga mansub ayrim yodgorliklardagina ma’lum.
Ushbu uch madrasaning qurilgan vaqti geografik o’rni aniq ma’lum emas.
Ayrim ma’lumotlarga ko’ra L.Yu.Man’kovskaya ulardan birinchisi
(Shermuhammad madrasasi) XVII-XVIII asrlar oralig’ida, shaharning g’ariy
tomonida joylashgan, qolgan ikkitasi (Xo’ja Qurbon va Xo’ja Sharof) esa XVIII-
XIX asrlarda qurilgan va ular sharq tomonda joylashgan deb hisoblaydi.
Keyingi inshootlardan XX asrning boshiga mansub madrasalar gurihini
ko’rib chiqish mumkin. Bu yerda an’anaviy me’morlikda yangi, chetdan olib
kirilgan qurilish materiallari va usullaridan foydalanilganini ko’rish mumkin.
Masalan, keying uchta yirik bir va ikki qavatli madrasa XX asr boshlariga mansub
bo’lib, yevropacha to’g’ri to’rtburchak shaklidagi pishiq g’ishtdan oxakli yoki
sementli aralashmadan foydalanilgan holda qurilgan.
Eng yirik va mumtoz shaklga yaqin Madraslar sirasiga 1903- yilda qurilgan
Bekmir madrasasi (28,07 ga 28,57 metr) va 1909 yilda qurilgan to’g’ri
to’rtburchak shaklidagi Abdulaziz madrasasi (26 ga 21 metr) kiradi. Ularning
asosiy qismi bir qavatli bo’lgani holda, old qismi va kirish joyi ikki qavatli qilib
qurilgan ediUlarning o’zaro o’xshash peshtoq qismlari markazida toq yasalgan
30

bo’lib, yon qanotining ikkinchi qavatida arksimon galeriya o’rnatilgan, guldasta
minoralari bor. Abdulaziz madrasasida arksimon chiroq ustida binafsha rangli
naqshinkor havo rang gumbazcha o’rnatilgan. XX asr boshlariga mansub
Qilichboy madrasasi ham shunga o’xshash me’moriy yechimga ega. Bino to’g’ri
to’rtburchak shaklida qurilgan bo’lib (17,2 ga 19,8 metr), bosh fasadi ikki qavatli,
biroq bezaklari birmunch odmiroq.
Ayrim bir qavatli madrasalarni loyli qorishmalar asosida an’anaviy
to’rtburchak g’ishtlardan qurish davom etgan. Hozirgacha yetib kelmagan
Jumaboy madrasasi ham shu yo’sinda qurilgan. Bu bino XX asrning birinchi o’n
yilligida mahalliy boyning mablag’lariga, shu yerlik kishilar bergan
ma’lumotlarga ko’ra, samarqandlik ustalar tomonidan qurilgan. Bu bino to’g’ri
to’rtburchakli bo’lib (20,9 ga 18 metr), fasadlarining kompozitsiyasi notekis
bo’lgan. Bosh fasadda arksimon tokchalar o’yilgan.
Ta’kidlash kerakki, Qarshi me’morligining mahalliy xususiyatlari, ayniqsa,
madrasalar qurilishida nomoyon bo’ladi. Yuqorida ko’rib chiqilgan madrasalar
XVIII asrga va XX asr boshlariga xos bo’lib, bu davrda Qarshi Buxoro
xonligining ikkinchi yirik shaxri bo’lgan, poytaxt me’morlik maktabining kuchli
ta’siri ostida rivojlangan. Bu yerda buxoracha inshootlarga xo such qatlamli
devorlar; hovli ichki burchaklarining kesmasi; bino burchaklarida burjsimon
guldasta shakllari; binolari ostidan g’isht platformalar; minoralar shakli va
me’moriy yechimi qo’llangan. Biroq Qarshi madrasalari, Buxoro me’morlik
maktabining viloyat shoxobchasi bo’lgani holda, o’zining mahalliy xususiyatlari
bilan ham ajralib turgan. Chunonchi, Qarshi madrasalarining bosh fasadi yopiq
bo’lgan, ya’ni ular samarqandcha usulda – ravoqsimon lodjiyalarsiz qurilgan
( Bekmir va Abdulaziz madraslari bundan mustasno),; bu yerdagi guldastalar va
fonuslar shakli buxorocha o’lchamlardan farq qilgan, Qarshida Burxoroda kam
uchraydigan, biroq XVI asrdayoq ma’lum bo’lgan usul-binoning qolganqismi bir
qavatli qurilishi ko’p uchraydi.
31

Bu madrasa, masjidlarni joylashuvi quydagi xaritada keltirib o’tilgan.
Ayrim madrasalarning joylari noaniqligicha qolmoqda. Izlanishlar davom ettirilsa,
albatta ularni ham geografik o’rnini aniqlash mumkin . (5 -rasm)

5-rasm. Qarshi shahri tarixiy obidalari xaritasi.
32

Qarshi shahrining o’rta asrlarga oid me’morli qiziqarli, o’ziga xos, shu bilan
birga, Markaziy Osiyo me’morligining kam o’rganilgan qismini tashkiletadi. Bu
yerda saqlanib qolgan noyob, qadimiy va yirik inshootlar – XVI asrda qurilgan
Ko’kgumbaz namozgoh masjidi, hammom va Qashqadaryo ustiga qurilgan ko’prik
mahalliy ustalarning yuksak mahoratidan dalolat beradi.
Qarshi jahonning qadimiy shaharlaridan biridir. U dunyo tarixi va
madaniyatida alohida o'rin tutadi. Bu haqiqat Qarshi shahrining 2700 yilligi
tantanalarida ishtirok etish haqida qaror qabul qilgan kun: YUNESKO Bosh
konferentsiyasining 32-sessiyasida qayd etildi. Bu qutlug' sana munosabati bilan
O'zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti Islom Karimov maxsus qarorga imzo
chekdi. Davlatimiz rahbarining g'amxo'rligi bilan qadimiy Qarshi shahri yanada
yasharib ketdi. Bu yerda tarixiy yodgorliklarni ta'mirlash va tiklash ishlari yo’lga
qo’yildi.
Keyingi yillarda bu yerda ko'plab me'moriy yodgorliklar, jumladan, XV asrda
qurilgan “Ko'kgumbaz”, “Xoja Ubayd Jarroh” masjidlari, “Qarshi ko'prigi”,
“Abdulaziz”, “Bekmir” madrasalari kabi ko'plab me'moriy obidalar qayta
ta'mirlandi. Mustaqillik yillarida shu zamindan yetishib chiqqan, eski tuzum
davrida muborak nomlari tilga ham olinmagan buyuk allomalarimizning xotirasini
tiklash, ularning hayoti va faoliyati bilan bog'liq tabarruk joylarni obod etish,
ma'naviy merosini chuqur o'rganish borasida ham ibratli ishlar qilinmoqda.
Respublikada birinchilardan bo'lib Qarshi shahrida joriy etilgan mahalla tizimida
yangicha ish yuritish uslubi o'ziga xos yangilik bo'ldi. Tinchlik, osoyishtalikni
saqlash, havfsizlikni ta'minlashda bu boshqaruv usulining afzalliklari nihoyatda
ulkan ekani tajribada o'z isbotini topdi. Yosh avlodning zamonaviy bilimlarni
egallab, madaniy va ma’rifiy ongini oshirishga alohida e'tibor qaratilmoqda .
Qarshilik yoshlar muqaddas qadamjolar masjid-u-madrasalarni o’rganishni, ularni
asrab-avaylashni o’z oldiga maqsad qilib olishlari zarur va shart.
33

Shunday qilib, mustaqillik yillari qadimiy Qarshi shahri uchun tom ma'noda
qayta tiklanish va qurilish davri, milliy o'zlikni anglash, asriy ma'naviy-axloqiy
qadriyatlarni zamon talablari asosida rivojlantirish davri bo'lib qoldi. Haqiqatan
ham, mustaqillik qadimiy Qarshiga iqtisodiyot va madaniyatni yuksaltirish, xalq
farovonligini oshirishning yangi istiqbollarini ochib berdi. Qarshi tarixi haqidagi
bilim va ma'lumotlar, tarixiy dalillar uzoq yillar mobaynida to'plangan. Dastlab
so'g'd tamaddunining asosiy markazlaridan biri bo'lgan, so'ng o'rta asrlar
sivilizatsiyasi davrida o'z alloma va fiqh olimlari bilan shuhrat qozongan madaniy
o'choqlardan biri bo'lmish Qarshi shahri ko'p asrlik taraqqiyot yo'lini bosib o'tdi
hamda mustaqillik davriga kelib zamonaviy obod shaharga aylangan .
Mustaqilligimizning 25- yillik to’yi nishonlangan 2016-yilda Qashqadaryo
ustidagi Amir Temur ko’prigi rekonstruktura qilinib, daryoning ikki qirg’og’ida
Qarshi ahli va mehmonlar dam oladiga so’lim maskanlar barpo etildi. Toshkent –
Qarshi yo’nalishi bo’yicha yuqori tezlikda harakatlanuvchi “Afrosiyob” tezyurar
elektr poyezdi qatnovi yo’lga qo’yildi.
Prezident Sh. Mirziyoyev o’zining saylovoldi dasturida bu boradagi ishlarni
izchil davom ettirish, mamlakatimizning barcha hududlari qatori Qashqadaryo
viloyati rivojini ham yangi bosqichga ko’tarish bo’yicha ulkan reja va maqsadlarni
bayon etgan edi. Prezidentimiz Qashqadaryoga tashrifi davomida ana shu rejalar
ijrosi, amalga amalga oshirilayotgan bunyodkorlik ishlari va istiqbolli loyihalar
bilan tanishishi ko’zda tutilgan.
34

II-BOB. Qarshi shahri Manaviy arxitektura yodgorliklarini yosh-avlod
ongiga singdirish va ular qalbiga merosimiz haqida chuqur iz qoldirish.
2.1.Yoshlar ongiga boy merosimiz haqida singdirish, hamda ularni avaylab-
asrashni o’rgatib borish.
Mamlakatimizning birinchi prezidenti Islom Karimov aytganlaridek:
“Farzandlarimiz, kelajak avlodlar bizdan shu o’lkani, shu muqaddas zaminni yana
ham boy, kuchli va qudratli holatda qabul qilib olishlari uchun, biz buyuk
ajdodlarimizga nisbatan qanday minnatdorchilik tuyg’ularini his etayotgan bo’lsak,
o’g’il-qizlarimiz, kelajak avlod ham bizga nisbatan shunday minnatdorchilik
tuyg’ularini his etishlari uchun lozim bo’lgan hamma ishni qilish bizning fuqorolik
burchimizdir”.
R е spublikamizda 1997 yil avgust oyida qabul qilingan «Ta'lim to‘g‘risida»
gi qonunda ta'kidlanganid е k, o‘rta maxsus va Oliy ta'lim uzluksiz davlat ta'lim
tizimida asosiy bo’g‘in bo‘lib, ta'lim oluvchilarning ilmiy bilim, m е hnat va
boshlang‘ich kasb – kor ko‘nikmalari, qolav е rsa, ishbilormonlik asoslarini
egallashlarini, o‘z ijodiy qobiliyatlari va ma'naviy fazilatlarini rivojlantirishni
ta'minlaydi.
Mustaqil O‘zb е kistonimizning turli sohalaridagi o‘zgarishlar jamiyatimiz
oldida o‘sib k е layotgan yosh avlod bilimi, ma'naviyati, ilmiy dunyoqarashini
boyitishning samarali vositalarini izlash zaruriyatini qo‘yilmoqda . Yoshlarimizdan
ular egallagan bilimlarni jamiyatimiz ravnaqi yo‘lida qo‘llay bilish talab
etilmoqda. Yosh avlodning istiqlol g‘oyalari asosida tarbiyalanib, ulug‘
ajdodlarimizga munosib voyaga е tishlari, eng avvalo ularning bugungi olayotgan
saboqlari va bilimiga bog‘liq.
Mamlakatimizda ta'lim – tarbiya jarayonini isloh qilishdan ko‘zlangan asosiy
maqsadlardan biri ham o‘quvchilarning m е hnat tarbiyasi va ta'limini yanada
yaxshilashdan iboratdir. Shu boisdan ham talabalarga ta'limga ongli munosabat va
35

uning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini tushintirish hamda har bir o‘quvchida o‘z
kuchi va qobiliyati bilan xalq farovonligini oshirishga hissa qo‘shish ishtiyoqini
uyg‘otish – p е dagogik jamoaning asosiy vazifalaridan hisoblanadi. Qarshi
shahridagi me’moriy obidalarning yosh-avlodga ma’naviy-madaniy ta’siri shundan
iboratki. Unib –o’sib kelayotgan yoshlar birinchi navbatda, bu yodgorliklar haqida
bilimga ega bo’lishlari zarur .
Shundan keyingina ular boy merosimizni biz uchun qanchalik muhim
ahamiyatga ega ekanligini anglab yetishadi. Holbuki, bunda biz pedagoglarning
hissasi juda ham katta. Chunki yoshlarga bilimlarni yetkazib bera olsakgina,
ularning ma’naviy olami boyib boradi va o’z mevasini beradi. Qarshi shahrida
ko’pgina o’ziga xos yuksak qadamjolar mavjud. Bular “Odina” jome’ masjidi,
“Ko’kgumbaz” masjidi, “Xoja Jarroh” ziyoratgohi shular jumlasidandir. Ota-
bobolarimizdan qolgan bu boy merosni o’quvchi – talabalar ongiga shunday
singdirish kerakki, nafaqat ziyorat qilib, tarixini o’rganib, balki asrab- avaylashni
ham o’z oldiga maqsad qilib olishlari lozim. Shunday mutaxassis kadrlar
tayyorlash kerakki bu tarixiy obidalarni jahonga tanitsin. Xuddi “Registon”,
“Oqsaroy” kabi butun dunyoga mashhur bo’lsin. “Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q”
degan ibora zamirida olam ma’no anglashimiz mumkin. O’zbekiston hududida
tarixiy obidalar va uzoq tarixga ega bo;lgan qadamjolar ko’p. Mana shular haqida
yoshlarga ma’lumot yetkaza olishimiz kerak. Ularni ziyorat qildirib, ajdotlarimiz
bosib o’tgan ulug’ yo’llarni, ularning qudratini his qilishlariga imkon yaratib
berishimiz darkor.
Istiqlol tufayli O‘zbekistonda madaniy merosga nisbatan munosabat ijobiy
tomonga o‘zgardi. Samarqand, Buxoro, Xiva, Termiz, Shahrisabz kabi qadimiy
shaharlarning qutlug‘ yubileylari o‘tkazilib, ulardagi umumbashariy
madaniyatning bebaho durdonalari bo‘lgan me’moriy obidalar qayta tiklandi.
Xuddi shunday navbat o‘zining boy tarixi va madaniy merosiga ega bo‘lgan Qarshi
shahriga ham yetib keldi va shahar yubileyi nishonlandi.
36

Qarshining hozirgi kungacha saqlangan me’moriy yodgorliklari –
“Ko‘kgumbaz”, “Qashqadaryo ko‘prigi”, “Qarshi hammomi”, “Sharofboy”,
“Bekmurodboy”, “Qilichboy”, “Abdulazizboy” madrasalari, “Odina jome’”
masjidi, “Qarshi sardobasi” (6-rasm), “Abu U bayda bin al-Jarroh” ziyoratgohi va
“Xonaqo” masjidi majmuasi hukumatimiz va xalqimiz ardog‘ida.
6-rasm. “Qarshi sardobasi”
Qarshi shahridagi “Ko‘kgumbaz” masjidi, Qashqadaryo ustiga qurilgan
g‘ishtko‘prik, qadimiy hammom va madrasalar o‘zbek me’morchiligining noyob
namunalaridan bo‘lib, ularning har biri o‘z tarixiga ega. Bu obidalar
O‘zbekistondagi ko‘plab tarixiy-madaniy yodgorliklar kabi yuksalish-u ulug‘vorlik
davrlarini ham, etiborsizlik va tahqirona tazyiqlarni ham, vayrongarchilik va
tushkunlik holatlarini ham boshidan kechirgan.
XVI asr oxirlarida Abdullaxon II (1557-1598) hukmdorligi davrida
Markaziy Osiyoda katta qurilishlar avj olgan. Qarshi shahrida usha vaqtda
Madrasa, hammom, hashamdor Ko‘kgumbaz namozgohi qo‘rilgan, hatto
Qashqadaryo ustiga ko‘prik ham solingan.
Masjid binosi gumbaz tomli asosiy bosh xona - xonaqoq hamda uning ikki
yonidagi chap va o‘ng qanot qismlaridan iborat. Tarhi tug‘riburchak shaklida
bo‘lib, uzunligi 38.25 metrga teng. Qisqa tomonlarining biri 14 metr, ikkinchisi esa
14.6 metr. Asosiy xonaning tarhi 8 metrli kvadrat, u yon devorlariga ishlangan
37

ravoqli yo‘lak bilan qanot qismlariga bog‘langan. Qanot qismlarining har biri ikki
qator bo‘lib tushgan to‘rt xonadan tashkil topgan. Xonalar tepasi gumbazlar bilan
yopilgan. Binoning yuza va yon tomonlaridagi xonalarning oldi o‘z vaqtida ayvon
singari ochiq bo‘lgan. Hozir ularga g‘isht terilib, yon tomondagilarning butunlay
yopilganligini, yuzadagilarning esa qisman toraytirilganligini ko‘ramiz. Xonalar,
o‘z navbatida, bir-biriga ravoqli bo‘shliqlar orqali ochiladigan qilib qurilgan.
Asosiy xonaning qibla tomonidagi devorida mehrob, yonida esa pog‘onali minbar
mavjud. Mehrob eniga ancha chuqur ishlangani uchun bino orqasidagi devor bir oz
kengaygan. U xonaqoq o‘rtasidan chetroqqa surilgan holatda joylashgan. Xonaning
oldi yon qanot qismlar bilan uzviy bog‘langan peshtoqdan iborat.

7-rasm. Qashqadaryo ko’prigi.
Qashqadaryo ko’prigi. Uning qalin dahamalari ichida aylana zinalari yon
qanotlar binoning tomiga olib chiqadi. Pishiq g‘ishtdan ravoqli ko‘prik qurish
tajribasi O‘rta Osiyoda ilgaridan rasm bo‘lgan, ilk o‘rta asrlar davriga kelib u
ancha takomillashtirilgan. Bizgacha yetib kelgan ko‘hna ko‘priklar XVI asrning
ikkinchi yarmiga taalluqli bo‘lib, ular orasida Qashqadaryo ustida qurilgan ko‘prik
eng katta hisoblanadi. Daryo o‘zanini kesib o‘tgan, g‘ishtdan qurilgan ko‘prikning
o‘n ikkita mustahkam pillapoyasi, oyoqlari keng va past ravoqlar orqali
38

tutashtirilgan. Ko‘prikning uzunligi - 122 metr, eni - 8.2 metr, daryo tubidan
o‘rtadagi yo’l qoplamigacha bo‘lgan balandligi - 5.35 metr. Ko‘prikning har ikki
tomonidagi ravoqlar oralig‘idagi pillapoyalar juda baquvvat silindirsimon, g‘ishtli
tirgovichlar bilan mustahkamlangan. Uning asosi pastga tomon kengaytirib
borilgan, har birining diametri qariyb 4 metr keladigan burjlarga birlashtirilgan.
Maromi bilan terilgan g‘ishtin burjlar qatori, ravoqning chuqur jar tepasida
ekanligi, ko‘prikning ustki tuzilishi chidamli, puxta inshooatning me’moriy
qiyofasidan darak beradi.
Daryo o‘zanining kengaytirilganligi sababli ko‘prik 1914 yilda qayta
qurilgan. Qirg‘oqning chetki ko’hna pillapoyalari yangilagan. Ko‘prikning ikki
tomoniga qorovulxonalar qurilgan. Bu bajarilgan ishlar g‘isht plitaga yozib
quyilgan. Rivoyatda Qashqadaryo ko‘prigining qurilishini Abdullaxon II ga nisbat
beriladi.
Pishiq g‘ishtdan ravoqli ko‘prik qurish tajribasi O‘rta Osiyoda ilgaridan
rasm bo‘lgan, ilk o‘rta asrlar davriga kelib u ancha takomillashtirilgan. Bizgacha
yetib kelgan ko‘hna ko‘priklar XVI asrning ikkinchi yarmiga taalluqli bo‘lib, ular
orasida Qashqadaryo ustida qurilgan ko‘prik eng katta hisoblanadi.
Daryo o‘zanini kesib o‘tgan, g‘ishtdan qurilgan ko‘prikning o‘n ikkita
mustahkam pillapoyasi, oyoqlari keng va past ravoqlar orqali tutashtirilgan.
Ko‘prikning uzunligi - 122 metr, eni - 8.2 metr, daryo tubidan o‘rtadagi yo’l
qoplamigacha bo‘lgan balandligi - 5.35 metr. Ko‘prikning har ikki tomonidagi
ravoqlar oralig‘idagi pillapoyalar juda baquvvat silindirsimon, g‘ishtli tirgovichlar
bilan mustahkamlangan. Uning asosi pastga tomon kengaytirib borilgan, har
birining diametri qariyb 4 metr keladigan burjlarga birlashtirilgan. Maromi bilan
terilgan g‘ishtin burjlar qatori, ravoqning chuqur jar tepasida ekanligi, ko‘prikning
ustki tuzilishi chidamli, puxta inshooatning me’moriy qiyofasidan darak beradi.
Daryo o‘zanining kengaytirilganligi sababli ko‘prik 1914 yilda qayta
qurilgan. Qirg‘oqning chetki ko’hna pillapoyalari yangilagan. Ko‘prikning ikki
tomoniga qorovulxonalar qurilgan. Bu bajarilgan ishlar g‘isht plitaga yozib
39

quyilgan. Rivoyatda Qashqadaryo ko‘prigining qurilishini Abdullaxon II ga nisbat
beriladi.
Hozirgi kunda esa “Qashqadaryo ko’prigi” tanib bo’lmas darajada o’zgarib
ketgan. Manzarali daraxtlar chetdan keltirilib o’tkazilgan, yoniga hiyobonlar
parklar, har qadamda o’rindiqlar qo’yilgan. Bundan tashqari uchta kafe xizmat
ko’rsatmoqda. Odamlar bahor, yoz, kuz oylarida aylanib dam oladilar. Bunday
o’zgarishlarning sababchisi birinchi prezidentimiz I A Karimov va prezident Sh
Mirziyoyevdir.
Xoja Jarrox yodgorlik majmuasi. Qarshi shahridagi me’moriy yodgorlik
( XIV asr ). Sohibqiron Amir Temur XIV asr oxirlarida Shom yerlarini zabt etgan
ulug’ sahobalardan biri Abu Ubayda Omir ibn al-Jarroh qabri hokidan keltirib
Qarshi shahrida dafn ettirgan va u yerga maqbara qurdirgan. Maqbara urush
paytlarida buzilib haroba ahvolga kelib qolgan. XX asrning ikkinchi yarmida qayta
tiklangan majmua maqbara, ayvon, minoradan iborat. Maqbara to’rtburchak tarhli,
peshtoqgumbazli, pishiq g’ishtdan qurilgan, bosh peshtog’I burchaklariga burjlar
ishlangan, yon devorlarida mehrob shaklidagi derazalar bo’lib, panjaralar
40

o’rnatilgan.Maqbara ichi ganch o’ymakorligida pardozlangan.
8-rasm Xoja Jarrox ziyoratgohi.
Umuman olganda shuni aytish joizki Qarshi shahri va uning tarixiy
obidalarini qancha ta’riflamaylik kamlik qiladi. Chunki bu shaxar asrlar davomida
ne-ne og’ir kunlarni boshidan o’tkazib, tarix tamaddunida sayqallanib bizgacha
yetib kelgan shaxri-azimdir. Ushbu ro’y х at O’zbekistonda mavjud tarixiy joylar
haqida xabar beradi.
I.Toshkent. 1.Shayx Zayniddin buva maqbarasi. 2.Shayx Xovondi Taxur
maqbarasi. 3. Yunusxon maqbarasi. 4. Muhammad Qaffol Shoshiy. 5. Baroqxon
madrasasi. 6. Ko’kaldosh madrasasi. 7. Xo’ja Alambardor maqbarasi. 8.
O’zbekiston musulmonlar idorasi va kutubxonasi. 10. Xo’ja Ahror Valiy masjidi.
II. Buxoro. 1.Ismoil Samoniy maqbarasi. 2. Minorai Kalon. 3. Mag’oki
Attori. 4. Vobkent minorasi. 5. Nomozgoh masjidi. 6. Chashmai Ayyub. 7.
Bo’yanqulixon Naqshband majmuasi. 8. Ulug’bek maqbarasi. 9. Bahouddin
Naqshband majmuasi. 10. Mir Arab madrasasi. 11. Qo’shmadrasa majmuasi. 12.
Baland masjidi. 13. Chor Bakr me’moriy majmuasi. 14. Xo’ja Zayniddin masjidi.
41

15. Ko’kaldosh madrasasi. 16. Nodir Devonbegi xonaqasi. 17. Abdulazizxon
madrasasi.
III. Samarqand. 1.Shohizinda maqbar majmuasi. 2. Xoja Abdu Darun
maqbarasi. 3. Bibixonim masjidi. 4. Qori Amir maqbarasi. 5. Xo’ja Ahror Valiy
majmuasi. 6. Mirzo Ulug’bek madrasasi. 7. Rukobod maqbarasi. 8. Xo’ja Abdu
Benin majmuasi. 9. Sherdor madrasasi. 10. Tillaqori madrasasi. 11. Hazrati Xizir
masjidi. 12. Imom al-Maturidiy maqbarasi. 13. Imom al-Buxoriy yodgorlik
majmuasi. 14. Imom ad-Doraniy maqbarasi.
IV.Xiva. 1.Juma masjidi. 2. Shayx Muxtor Valiy maqbarasi. 3. Said
Alouddin maqbarasi. 4. Sherg’ozixon madrasasi. 5. Pahlovon Mahmud maqbarasi
va majmuasi. 6. Said Mag’rumjon maqbarasi. 7. Olloqulixon madrasasi. 8.
Muhammad Aminxon madrasasi. 9. Muhammad Rahimxon madrasasi. 10.
Islomxo’ja madrasasi va minorasi.
V. Surxondaryo. 1. Hokim at-Termiziy yodgorlikmujmuasi. 2.Sulton
Saodat majmua yodgorligi. 3. Abu Iso at-Termiziy maqbarasi. 4. Jonqo’rg’on
minorasi.
VI. Navoiy. 1. Mirsaid Bahrom maqbarasi. 2. Qosim Shayx Amirxon
maqbarasi.
VII. Qoraqolpog’iston. 1. Narinjonbobo maqbarasi. 2. Sulton Uvays bobo
maqbarasi.
VIII. Namangan. 1. Xo’ja Amin maqbarasi. 2. Mullo Bozor Ohund
maqbarasi.
IX. Qashqadaryo. 1. Langar ota majmuasi. 2. Husom ota majmuasi.
X. Farg’ona. 1. Ahmad al-Farg’onoy majmuasi. 2. Burhoniddin Margiloniy
maqbarasi.
XI. Xorazm. 1. Mahmud az-Zamahshariy ziyoratgohi.
XII. Toshkent vil. 1.Zangi ota yodgorlik mujmuasi. 2. Anbarbibi maqbarasi.
XIII. Buxora vil. Abduxoliq G’ijduvoniy maqbarasi
XIV Xorazm vil. Yusuf Hamodoniy maqbarasi.
42

XV. Qashqadaryo vil. 1. Xoja Jarroh yodgorlik majmuasi. 2. Oqsaroy.
3. Hazrati Imom maqbarasi va hokozolarni aytish mumkin.
2.2.Kasb-hunar kollejlarida qurilish chizmachiligining o’qitilish metodikasi.
Qurilish chizmachiligi fanining maqsad va vazifalari .
Qurilish chizmachiligi fani turar joy, maktab, ta‘lim muassasalari, korxona‖
va boshqa shu kabi binolarning chizmalarini bajarish hamda uni o’qishni
o’rganadi.
Unda o‘quvchilarlarning kelgusi pedagogik faoliyatlarida umumta‘lim
maktablari va kasb-hunar kollejlaridagi o’quv xonalari, kabinetlari va
laboratoriyalaridagi jihozlarni to’g’ri joylashtirish hamda ular interyerlarini tashkil
qilishga o’rgatish ham maqsad qilib qo’yildi.
Bino va inshooatlarning chizmalari – bu bir nechta tekisliklarga nisbatan
o’tkazilgan to’g’ri burchakli proyeksiyalar kompleksidan iborat. Ular binoning
tashqi ko’rinishi bilan birgalikda, uning ichki va alohida qismlarining tuzilishlarini,
bino tarkibiga kiruvchi detallarni tayyorlash va binoni tiklash (qurish) bo’yicha har
xil texnologik ma‘lumotlarni aks ettirishi zarur.
Qurilish chizmalarida ba‘zi hollarda to’g’ri burchakli proyeksion tasvirlarga
qo’shimcha tarzda bino va uning qismlari yaqqol tasvirlar (aksonometriya va
perspektivalar) da ham beriladi.
Bu fan bo’yicha o‘quvchilar tayyorgarligiga qo’yilgan talablarni hisobga
olgan holda arxitektura - qurilish chizmalari haqida umumiy ma‘lumotlar, bino
plani, fasadi va qirqimi, qurilish qurilmalari, sanitar-texnik chizmalarini
o’rganishni o’z ichiga oladi.
O’rgatilayotgan nazariy ma‘lumotlarning amaliyotda qo’llanilishi uning fan
o’qituvchisi kasbiy faoliyatidagi o’rni (turli xil yo’nalishdagi kasb-hunar
kollejlarida qurilish chizmachiligining tutgan o’rni va h.k) haqida talabalarda
tasavvurlarni shakllantirib borish zarur. O’rgatilayotgan nazariy ma‘lumotlar
43

zamonaviy bino va inshooatlarning namunaviy loyihalari, temir-beton hamda
metall konstruksiyalarning chizmalarini namoyish qilib, birgalikda tahlil qilish
orqali mustahkamlanadi.
Qurilish chizmachiligidan amaliy ishlarning asosiy shakli – mashq va grafik
ishlardan iborat. Grafik ishlar topshiriqlari odatda har bir talaba uchun individual
shaklda bo’ladi va topshiriq hajmidan kelib chiqqan holda A2 yoki A1 formatli
chizma qog’ozida bajariladi.
1.O‘quvchilar bilimiga qo’yiladigan talablar.
Qurilish chizmachiligi bo’yicha grafik bilimlarni egallash, olingan
bilimlarni turmushda va kasbiy faoliyatda mustaqil qo’llay olishni shakllantirishga
alohida ahamiyat beriladi. O‘quvchilar bajarishi zarur bo’lgan grafik ishlar
minimumidagi topshiriqlar umumiy talablarga to’la mos keladi.
Bu topshiriq variantlari yangi pedagogik texnologiya talablari bo’yicha
tuzilgan bo’lib, talabaning individual xususiyatlari (qiziqish qobiliyati, fikrlash
darajasi va h.k.) maksimal hisobga olingan. O‘quvchiga topshiriq va yechim
variantlarini tanlashda to’la erkinlik beriladi. U o’zini qiziqtirgan ta‘lim muassasasi
turi va undagi maxsus kabinet yoki xonaning interyerini o’z xohishiga mos holda
tashkil qiladi. Shu yo’l bilan o‘quvchi topshiriq variantini mustaqil tanlab, original
yechimlar topish, vazifani yuqori grafik saviyada tayyorlash kabi majburiyatlarini
ixtiyoriy ravishda o’z zimmasiga oladi.
O‘quvchi ― Qurilish chizmachiligi fanini o’rganishi natijasida quyidagi‖
nazariy bilimlar bilan qurollangan bo’lishi lozim:
– qurilish uchun loyiha hujjatlari tizimidagi chizmalarga qo’yiladigan asosiy
talablarni va boshqa soha chizmalaridan farqlovchi asosiy xususiyatlarini bilishi;
– belgilash (markirovka) qoidalari, yozuvlar, nomlar va chiqarish belgilarini to’g’ri
bajarish;
– arxitektura - qurilish chizmalarini chizishning umumiy qoidalarini;
– binoning asosiy turlari va qismlarini;
44

– asosiy qurilish chizmalari (plan, fasad, qirqim va boshqalar) ni hamda ularni
bajarish tartiblarini;
– binolar, inshooatlar va qurilmalar elementlarining shartli belgi va tasv – qurilish
konstruksiyalari, asosiy va ayrim joy qismlarining tarkibi, tuzilishini bilishi va
chizmalarini bajara olishi;
– o’quv binolari va boshqa ta lim-tarbiya muassasalari interyerini davlat‟
standartlari asosida zamonaviy talab va qoidalariga mos holda shakllantirishi;
– bosh plan, ko’kalamzorlashtirish, sanitar-texnik va elektr tarmoqlari chizmalarini
bajarish va o’qishni;
Hozirgi zamon qurilish obyektlari, binolarning vazifasi undagi texnologik
jarayonlarga mujassamlashtiruvchi hajmiy planirovkasi, konstruktiv
elementlarining о'zaro bog'langan shu murakkab kompleksidan iborat. Shuning
uchun bino va inshooatlarning loyihalari juda ko'р turli-tuman chizmalar,
sxemalarning va matnli hujjatlarni о'z ichiga oladi, chizmalarning о'zida esa,
odatda, ko'р tushuntirish yozuvlari elementlar, markazlash belgilari, chiqarish
elementlari loyihaning boshqa chizmalariga havola qilinadi
45

9-r asm. Chiqaris h elementlari
2. Bino planini chizmalari bajarish metodikasi.
Bino planida barcha konstruktiv elementlarning vaziyati ularni reja о'qga
bog'lanishi bilan aniqlanadi. Bino planida tashqi о'lcham chiziqlari (bittadan to
to'rttagacha) о'tkazilib, ular orasidagi masofa 6 — 8 mm bо'ladi. Bu chiziqlar,
odatda, chap tomonda vа pastda, plan konturidan tashqarida о'tkaziladi (1 0 - rаsm).
“Deraza va eshiklarning shartli grafik tasvirlari” zina va randuslarning belgilari.
46

(1-jadval)

Pardevor, kabina va shkaflarning shartli belgilari .
(2-jadval)
47

Sanitariya-texnika qurilmalarini shartli grafik belgilari . (3-jadval)
49

10 - rаsm. Bino planiga о'lchamlar qо'уish.
Birinchi о'lcham chizig'iga deraza vа eshik о'rinlari vа ular orasidagi
devorlar о'lchami, ikkinchisiga yondosh о'qlar orasidagi, uchinchisiga eng chetki
о'qlar orasidagi о'lchamlar qo'yiladi. Reja о'qqa yaqin joylashgan devorlar devor
yoqlaridan о'qqacha bо'lgan о'lchamlar bilan bog'lanadi. Xonalarning ichki
о'lchamlari pardevor vа ichki devor qalinliklari ichki о'lcham chiziqlariga
qo'уilаdi.
Har bir xonaning maydoni kvadrat metrda ikkita о'nlik belgi bilan yoziladi
vа ularning ostiga chiziq chiziladi.
Qavat l ar р1аni. Qavatlar planida xonalarning nomi ko'rsаtllаdi. Bu nomlar хоnаlаг
eksplikatsiyasi (jadval)da berilishi mumkin. Bunda chizmada doirachalar ichida
хоnаlаг nomeri qo'yiladi. Agar хоnа1агning vazifasi tushuntirish yozuvlarisiz ham
50

tushunarli bо'lsa, xonalar nomi ko'rsatilmaydi. 1 1 - rasmda devori g'ishtdan
ishlangan turar joy binosi qavat planining bir qismi ko'rsatilgan.
11-rasm. Qavatlar planini tasdiqlash.
51

1 2- rasm. Seksiyalar plani fragmenti.
Planda yuqorida aytib о'tilgan bо'luvchi о'qlar, о'lcham chiziqlari va
о'lchamlari ko'rsatilgan. Во'ylama devorda В о'q bо'yicha ventilatsiya
kanallarining bog'lanishi ko'rsatilgan. Planda ham bu eshikning qaysi tomonga
ochilishi ko'rsatilgan. Deraza bloklari D3 marka bilan belgilangan. Qavatlar
planida uzuq chiziqlar 1 — 1 va 2 — 2 bilan tegishli qirqimlarning kesuvchi
tekisliklari vaziyatlari ko'rsatilgan.
52

Seksiyalar planida, shuningdek, sanuzel va oshxona jihozlari ham ko'rsatiladi. 12-
rasmda ikki xonali uy seksiyasi planining bir qismi tasvirlangan. Seksiya planidan
tashqari eshik kesakilari detallari va uzellarining hamda pardevor planlarining
chizmalari yirik mashtabda chizilgan: Planda doirachalar bilan belgilangan uzellar
1 va 2 ning detallari, detallar chizmalarida shartli belgilar bilan yog'och elementlar,
sement qorishma va xonalar qirqimda ko'rsatilgan.
13- rasm. Yerto'la plani fragmenti.
Yerto'la plani. — har bir qavat planidan shu bilan farq qiladiki, unda gorizontal
qirqimni tashkil qiladigan kesuvchi tekislik yer sathidan pastda о'tkaziladi. 13 -
rasmda turar joy binosi texnikaviy y erto‘lasi planining bir qismi ko'rsatilgan.
Chizmada sanitariya-texnika jihozlari uchun mo'1jallangan teshiklar qoraga
bо'уаb qo'yilgan. Bu teshiklarning о'lchamlari vа ular ostining otmetkasi
chizmadagi jadvalda beriladi vа har teshikning vazifasi ham ko'rsatiladi. Planda
deraza vа eshik о'rinlari, boshqa teshiklar ham ko'rsatilgan. O'q bо'yicha
53

devorning bir qismi kvadratlar shaklida shtrixlangan, bu sim bilan armaturalangan
g'ishtin devorni bildiradi.
То m plani. Turar joy tomi planida to'shama novlar D, suv oqib tushadigan
trubalar (yopma burchaklaridagi) 1, yopmaning metall to'siqlari (МОК — 1),
televizion antennalar (T)ning joylashishi ko'rsatiladi. Doirachalar bilan
kanalizatsiya stoykalarining asbest-sement havo chiqarish trubalari ventilatsiya
shaxtalari chiqish joylarining yopmalari 3, shuningdek, yopma nishablarining
kesishish chiziqlari ham ko'rsatiladi.

14 -rasm. Ishlab chiqarish binosi tomi plani
54

.
15 -rasm. Pollar plani.
Ishlab chiqarish binosi tomining planida (14 - rasm) binoni yoritish yoki
havosini almashtirish uchun mo'1jallangan aeratsiya yoki yorug'lik tuynuklari, suv
oqib tushadigan voronkalar 13,6, deformatsiya choklari (Dch), о't о'chirishda
foydalaniladigan metall zinalar (LMP, LМСН) vа shunga о'xshash elementlar bor.

55

16 -rasm. Binosi planini chizish tartibi.
56

Pollar plani. Har xil tipli ko'р polli binolar loyihasida pol plani chiziladi
( 16 - rasm). Planda bino devorlari sxematik ravishda, shtrix chiziqlar bilan esa turli
konstruksiyadagi pol uchastkalari ko'rsatiladi. Har bir uchastka ichiga pol tipining
nomeri ko'rsatiladi. Pol planida faqat eng chekka reja о'qlar vа pollarning ayrim
uchastkalari chegarasi bо'yicha о'tadigan о'qlar ko'rsatiladi.
Bino planini chizish tartibi. Bino рlаni quyidagi tartibda chiziladi: bо'ylama
va ko'ndalang koordinata о'qlari о'tkaziladi; barcha tashqi vа ichki devorlar,
pardevor va ustunlar chiziladi (16- rasm, a); tashqi va ichki devorlarda, hamma
pardevorlarda deraza va eshik о'rinlari ajratiladi; eshiklarning ochilishi shartli
ravishda ko'rsatiladi; sanitariya-texnika jihozlari chiziladi va kerakli chiqarish
hamda о'lcham chiziqlari qo'yiladi (16- rasm,d ).
Chizmaga kerakli о'lchamlar qo'yiladi, tegishli yozuvlar bajariladi va ingichka
chiziqda chizilgan chizma tekshirilib, so'ngra chizma ustidan qalam yurgiziladi.
Chizmadagi qirqim vа kesim konturlari asosiy tutash chiziqlar bilan ajratib
ko'rsatiladi, boshqa chiziqlar esa ingichka tutash chiziqlar bilan chiziladi. (16-
rasm, е).
Har qanday binoni loyihalashning dastlabki bosqichida xona1arning ichki
ko'rinishlari va interyerning arxitektura elementlarini ko'rsatish uchun binoning
arxitektura qirqimi chiziladi. Bu qirqimlarda poydevorlarda tomlar, stropillar vа
boshqa elementlarning konstruksiyalari ko'rsatilmaydi, lekin fasadni ishlash uchun
kerakli о'lcham vа balandlik belgilari qo'yiladi. Arxitektura qirqimlari devor vа
shiplarning yoyilmalari bilan birga bino, interyerlarning ichki pardozlash ishlarini
loyihalashda, arxitektura tarixiy yodgorliklarini qayta tiklash loyihalarini tuzish va
pardozlash-tiklash ishlarini bajarishda foydalaniladi. Ish chizmalarini chizishda
binoning hamma konstruktiv elementlari, masalan, poydevorlar, stropillar, tomlar
vа hokazolar о'zaro tutashmasining konstruktiv qirqimi ko'rsatiladi (18- rasm).
5 P.Adilov, R.Ismatullayev, M.Xalimov, N.Tashimov. Chizmachilik (qurilish
chizmachiligi). Toshkent- 2013. Bino v а inshooatlar qirqimida koordinatsion (reja)
о 'qlar pastga chiqariladi; doirachalar ichiga tegishli markalar, о 'lcham chiziqlari
57

о 'tkazilib unga yondosh о 'qlar orasidagi о 'lchamlar qo'yiladi; qirqim ichiga
qavatlar, eshik va deraza о 'rinlarining balandliklari, shuningdek, pollar v а zina
maydonlari sathlarining balandlik otmetkalari qo'yiladi.
17-rasm. Binoning konstruktiv qirqimi.
Bino va inshoot loyihalarining arxitektura qurilish chizmalari ikki guruhga
b о 'linib, birinchi guruhga (nolinchi sikl) binoning yerosti qismlari - poydevorlar v а
texnik, yerto'lalarni qurish chizmalari, ikkinchi guruhga bino yoki inshootning
yerustki qismlarini qurish chizmalari kiradi. 28-rasmda turar joy binosining zinasi
b о 'yicha 1-1 qirqim tasvirlangan b о 'lib, kesuvchi tekislik zina katagining marshi
b о 'yicha о 'tkazilgan. Qirqimga parcha zina maydonchalarining belgilari va zina
elementlari, zina maydonchalari v а marshlari, chordoqqa chiqiladigan metall
narvon va shunga о 'xshashlarning markalari qo'yilgan. 30-rasmda zina uzellarining
chizmalari ko'rsatilgan b о 'lib, unda zina marshini zina maydonchasiga ulanish
usullari va zinaning metall to'siqlari ham tasvirlangan.
58

Qirqimni chizish. Qirqimda barcha yasashlar ingichka chiziq bilan quyidagi
tartibda chiziladi:
— devor asosiy yuk ko'taruvchi konstruksiyalari v а ustunlarining vertikal о 'qlari
о 'tkaziladi
— tashqi v а ichki devor, pardevor konstruksiyalari, qavatlararo v а chordoq
yopmalarining hamda tom о 'rkachi balandliklari ingichka chiziq bilan chiziladi
— karniz sokolining devordan oldinga chiqib turgan qismlari v а tom nishabi
chiziladi;
— tashqi v а ichki devorlar, pardevorlar, deraza hamda eshik о 'rinlari v а boshqa
elementlar belgilanadi;
— о 'lcham va chiqarish chiziqlari, koordanatsion о 'qlari markalash doirachalari,
balandlik belgilarini qo'yish uchun tokchalar chiziladi;
— kesimlar uzil-kesil ustidan yurgizib chiqiladi, balandlik belgilari v а о 'lchamlar
qo'yiladi.
Zina bo’yicha qirqim yasash . 2 - 2 da zina katagi b о 'yicha qirqim yasash sxemasi,
chizmada zina konstruksiyasining о 'lchamlari berilgan. Zina vertikal tekisligi
pog’onali, gorizontal tekisligi esa bosqich deyiladi. Har bir marshning oxirgi
bosqichi zina maydonchasining sathi bilan qo'shilganligi sababli, har bir marsh
planida bosqichlar soni zinalar sonidan bitta kam b о 'ladi. Qirqim yasash
bosqichlari quyidagicha: - reja о 'qlar о 'tkaziladi, devorlar chiziladi; - zina
maydonchalari sathlari gorizontal chiziq bilan belgilab chiqiladi; — qirqimning
biror gorizontal chizig'ida ichki devordan boshlab zina maydonchasining eni (1410
mm) va 300 mm dan to'qqiz marta qo'yib chiqiladi va hosil qilingan nuqtalar orqali
qirqimda zinapoyalarni ajratish uchun vertikal ingichka chiziqlar о 'tkaziladi; —
bitta zinapoyaning eng (300 mm) birinchi qavat maydonchasi tomon b о 'ylab
qo'yiladi ( а nuqta) v а bu nuqtani yuqorida joylashgan oraliq maydonchasi sathining
eng chetki nuqtasi (b nuqta) bilan qiya to'g'ri chiziq orqali birlashtiriladi; — to'g'ri
chiziqning vertikal chiziqlar bilan kesishish nuqtalari orqali gorizontal chiziqlar
(bosqichlar) va vertikal chiziqlar (zinaosti) о 'tkaziladi;
59

18-rasm. Bino qirqimlari.
— to'g'ri chiziqning vertikal chiziqlar bilan kesishish nuqtalari orqali gorizontal
chiziqlar (bosqichlar) va vertikal chiziqlar (zinaosti) о 'tkaziladi;
Qirqim 1-1.
— qirqimda zinapoyalar va boshqa mashqlar ajratiladi hamda chiziladi;
— qirqim tekisligida joylashgan barcha elementlar (devorlar, maydonchalar,
pog'onalar) kesimlari konturlari asosiy tutash chiziqlar bilan ustidan yurgizib
chiqiladi.
3.Bino fasadini chizmalari bajarish metodikasi.
Bino fasadlari chizmalarida binoning tashqi ko'rinishi, deraza, eshik, balkon
va shunga о 'xshashlarning joylashishi k о 'rsatiladi. Yuqorida yirik blokli turar joy
binosining fasadi tasvirlangan edi. Unda devor bloklari va boshqa konstruktiv
elementlarning joylashishi ko'rsatilgan. Bino fasadi chizmalarida faqat eng chetki
60

koordinatsion о 'q ko'rsatilib, ular orasidagi о 'lcham qo'yilmaydi. Bino fasadi
chizmasida о 'ng yoki chap tomonga zamin, sokol deraza va eshik о 'rinlarining
ostki va ustki otmetkalari qo'yiladi.
4.Bino fasadini chizish quyidagi bosqichlarni о 'z ichiga oladi:
— koordinatsiya о 'qlari о 'tkaziladi, binoning umumiy konturi
va agar binoning turtib chiqqan qismlari b о 'lsa, ularning ham konturlari chiziladi
(19-rasm, а );
— fasadning plan v а qirqimga mos kelishi tekshirilgach, chiziq ustidan qalam
yurgizib chiqiladi;
— deraza v а eshik о 'rinlari, balkonlar, kirish joylarining ustidagi soyabonlar
plitasi, karnizlar v а fasadning boshqa arxitektura elementlari chiziladi(19-rasm, b);
— deraza tavaqalari, eshiklar, balkon to'siqlari, tomdagi ventilatsiya v а tutun
trubalari chiziladi, balandlik belgilari qo'yiladi (19-rasm, d);
— panelli yoki yirik blokli binolar fasadida panellar yoki bloklar orasidagi choklar
chizib ko'rsatiladi (19- га sm, е ).
5.Temir-beton va metal konstruksiyalarning chizmalarini bajarish.
Har qanday binoning qismlari temir-beton, beton, metall, yog'och yoki
toshdan iborat b о 'ladi. Temir-beton konstruksiyalar qurilish konstruksiyalarining
eng ko' р tarqalgan turidir.
Те mir-beton beton v а ро 'lat armaturaning monolit birikmasi b о 'lib,
konstruksiyada bir butundek ishlaydi. Те mir-betondagi materiallarni birgalikdagi
ishi betonning armatura bilan mustahkam birikishini ta'minlaydi. Beton, odatda,
siquvchi kuchlami, armatura esa cho'zuvchi kuchlarni о 'ziga oladi, temir-beton
konstruksiyalarga mustahkamlik v а uzoqqa chidamlilik xususiyatini beradi.
Tayyorlanish usuliga ko' га temir-beton konstruksiyalar monolit v а yig'ma xillarga
b о 'linadi. Monolit temir-beton konstruksiyalar bevosita qurilish maydonida
yasaladi. Dastlab qurilish obyektida kerakli shakldagi opalubka (qolip) yasaladi,
so'ngra uning ichiga ро 'lat armatura yotqizilib, qolip beton bilan to'lg'iziladi.
Konstruksiya qotib kerakli mustahkamlikka erishgach, opalubka ajratib olinadi.
61

Temir-,beton konstruksiyalarning yig'ish chizmalari ko'rinishlar, qirqimlar va
armatura sxemalaridan iborat b о 'ladi.
Murakkab b о 'lmagan elementlar uchun armatura sxemalarining о 'zi qifoya.
Temir-beton konstruksiyalarning ish chizmalari КЖ markasi ostidagi chizmalar
komplektiga qo'shib beriladi. КЖ markali chizmalarda monolit konstruksiyalarni
tayyorlash v а yig'ma konstruksiyalarni montaj qilish uchun kerakli barcha
ma'lumotlar b о 'lishi lozim. КЖ markali ish chizmalari komplektida:

XULOSA.
62

Q arshi shahri istiqlol yillarida har jihatdan rivojlandi, obod va ko'rkam
shaharga aylandi. Xalqimizning azaliy fazilatlaridan biri bo'lgan yaratuvchilik,
bunyodkorlik va obodonlashtirish ishlari istiqlol yillarida butun mamlakatimiz
qatori bu shaharda ham yangicha mazmun-mohiyat kasb etmoqda. Bugungi kunda
Qarshi shahrining kundan-kunga chiroy ochib borayotganligini ko’rib dilingiz
yayraydi. Baland-baland binolar turli xil idora, tashkilotlar, do’kon-supermarketlar
qad ko’tarmoqda .
Xuddi hayoliy orzular shaxarchasiga tushib qolgandek his qilish mumkin
go’yo. Qancha-qancha kunlarni boshdan o’tkazgan Qarshi shahri uchun, bu juda
katta o’zgarish, benihoya rivolanish desak mubolag’a bo’lmaydi.
Bugun shaharda 556 ta yirik korxona, 44 ta hissadorlik jamiyati, 761 ta
maishiy xizmat ko'rsatish, ko'plab savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari
faoliyat ko'rsatmoqda. Shaharda 3 ta oliy o'quv yurti, 2ta zamonaviy akademik
litsey, 16 ta kasb-hunar kolleji mavjud bo'lib, 33 nafar fan doktori, 300 dan ortiq
fan nomzodi o'quvchi va talabalarga saboq bermoqda. Aholiga 52 ta umumta'lim
maktabi, 2 ta muzey, 2 ta istirohat bog'i, 4 ta teatr, 1 ta filarmoniya, 13 ta ommaviy
kutubxona xizmat ko'rsatmoqda. Tibbiy xizmat ko'rsatish sifatiga alohida e'tibor
berilmoqda. Shaharda Respublika shoshilinch tibbiy yordam markazining 270
o'rinli filiali, «Ona va bola skriningi» markazi, Akusherlik va ginekologiya ilmiy-
tekshirish institutining filiali, Respublika «Salomatlik» instituti filiali kabi 22 ta
shifoxona faoliyat ko'rsatmoqda. Keyingi yillarda Qarshi shahrida 30 ming kvadrat
metrdan ortiq uy-joy, Olimpiya zaxiralari sport kolleji, 20 ming o'rinli zamonaviy
stadion, 1200 o'rinli sport maneji, yopiq suv basseyni qurib foydalanishga
topshirildi. Qarshi shahrida 2 ta telestudiya, 2 ta radiostantsiya, 15 ta gazeta, 1 ta
jurnal tahririyati, Toshkent Davlat Axborot Texnologiyalari Universitetining filiali,
2 ta axborot texnologiyalari kolleji faoliyat yuritmoqda. Qarshi Davlat
Universitetida, Qarshi Muhandislik Iqtisodiyot Institutida.
Shaharda tadbirkorlikni qo'llab-quvvatlashga, bozor iqtisodiyotining zarur
infratuzilmasini yaratishga katta e'tibor qaratilmoqda. Ularga 15 ta bank, 9 ta
63

sug'urta kompaniyasi, 5 ta axborot-konsalting markazi, savdo-sanoat palatasi,
Respublika fond va ko'chmas mulk birjalari filiallari, biznes-fond mavjud.
Bitiruv malakaviy ishini bajarish mobaynida quydagi xulosalarga kelindi:
1. Qarshi shahridagi me’ moriy obidalarni o`rganish. Bunda asosan Qarshi
shahridagi me’moriy obidalarni o’rgandim, ularning tarixi, qachon va kim
tomonidan qurilganligini o’rganildi.
2.Qarshi shahri me’morchilik san’atining o’ziga xos xususiyatlari. Qarshi
shahri me’morchilik san’ati o’ziga xosdir. Madrasa masjidlar, turli xil tarixiy
maskanlar betakror qilib ishlangan. Buxoro xonligi tasarrufida qurilganligi uchun
Buxoro nafasi ufurib turibdi.
3.Yoshlar ongiga boy merosimiz haqida singdirish, hamda ularni avaylab-
asrashni o’rgatib borish. Bu rejada yoshlarimiz ongiga tarixiy yodgorliklarimiz
haqida singdirish ularni ko’z qorachig’idek asrab –avaylashni o’rgatish asosiy
maqsad hisoblanadi.
4 .K asb-hunar kollejlarida qurilish chizmachiligining o’qitilish metodikasi.
To’rtinchi rejada o’quvchi talabalarga tarixiy merosimizni qanday ta’sir qilishini
hisobga olib qurilish chizmachiligini o’qitilish loyihasini tuzish. Xulosa
o’rnida shuni aytish joizki asrlar guvohlik beradiki: Qarshi juda ham ulug’ va
ko’hna shahar, uni nomlarida ham bu aks etgan. Qarsh shahrining ulug’vorligi
faqat 2700 yillik tarixi yoki me’moriy obidalarida emas. Boy madaniyati, yuksak
qadriyatlari hamda insonlarining sofdil-u, mehnatsevarligidadir. Yuqorida
keltirilgan barcha ma’lumotlar balandparvoz gaplar emas balki yillar mobaynida
sayqallanib yotgan haqiqatlardir.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
Isamiddinov.M va Sulaymonov R. “Naxshab”. Toshkent “Manaviyat” 2004y.
64

Rustam Sulaymonov “Naxshab—unutilgan tamaddun sirlari”.
Kabanov.S.K “Naxshabskie moneti V—VI vv VDI 1961g.
Sulaymonov R i Isamiddinov M “Kompleks ritualno kultovoy keramiki IV—V vv
iz Yujnovo Sogda” 1977g.
Kabanov.S.K “Naxsheb na rubeje drevnosti i srednovekovya” Tashkent 1977g.
Masson.M.E “Novaya materiali po arxeologi Tajikistana” 1955g
Abdullayev A. Arxeologicheskiye razvedki i raskopki v Pyanjeskom rayone v
1977, // ART,1977, Dushanbe, 1983
Abdurasulev R.R., Rempel L.I. Neizvestniye pamyatniki arxitekturi basseyna
Kashkadari // iz materialov iskusstvovedcheskoy kompleksnoy ekspeditsii
instituta iskusstvovedeniya AN Uz SSR,1961g.
Abu Rayxon Beruniy Osor ul-boqiya, 1990.
Aminov G. Kratkiye istoricheskiye svedeniya o prejnix otnosheniyax Buxari k
Shaxrisabzu // Turkestanskiye vedomosti 1970 №11.
Arrian Poxod Aleksandra (s prilojeniyem XVII knigi Diodora), 1963
Bartold V.V. Kesh. Soch, t III, M., 1965
Bichurin N.Y. (Iakinf) Sobraniye svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v
drevniye vremena. M – L, Iz-vo ANSSR, 1950-1953, t 2
Buryakov E.Y. Poseleniye Lolazor – predshestvennik goroda na Afrasiyabe // K
istoricheskoy topografii drevnego i srednevekovogo Samarkanda T., 1981
Gerodot Istoriya, t X, 1972

ILOVALAR.

65

Купить