Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 200000UZS
Размер 72.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 19 Март 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Yolg’on guvohlikning kriminologik jihatlari

Купить
Yolg’on guvohlikning kriminologik
jihatlari MUNDARIJA: 
 
 
KIRISH……………………………………………………………………………3 
 
I-BOB. YOLG’ON GUVOHLIKNING JINOYAT-HUQUQIY TAVSIFI…..7 
  1.1.   Yolg’on guvohlik berish jinoyatining ijtimoiy xavfliligi va umumiy 
tavsifi……………………………………………………………………………....7 
1.2. Yolg’on guvohlikning obekti…………………………………………………14
1.3. Yolg’on guvohlikning obektiv tomoni……………………………………….20
1.4. Yolg’on guvohlikning subekti………………………………………………..32
1.5. Yolg’on guvohlikning subektiv tomoni………………………………………43
I - bob bo’yicha xulosa………………………………………...………………...49 
 
II-BOB.  YOLG’ON  GUVOHLIKNING  KRIMINOLOGIK 
JIHATLARI……………………………………………………………………..51  
2.1. Yolg’on guvohlik berishning kriminologik tavsifi…………………………...51
2.2. Yolg’on guvohlik berishning sabablari va uning sodir etilishiga imkon bergan 
shart-sharoitlar…………………………………………………………………….54
2.3. Yolg’on guvohlik berishning oldini olish choralari………………………….58
2.4.   Yolg’on   guvohlik   berishni   oldini   olishning   jinoyat-huquqiy   va
jinoyatprotsessual choralari…………………………………………………63   
II  - bob bo’yicha xulosa………………………………………………………...70 
XULOSA………………………………………………………………………….71
 
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………………………….74 
  2 K I R I SH 
Mavzuning dolzarbligi.  Sud-huquq tizimida olib borilayotgan islohotlardan
ko’zlangan   asosiy   maqsadlardan   biri   fuqarolarda   sud   va   huquqni   muhofaza
qiluvchi   organlarga   jazolovchi   organ   emas,   balki,   shaxs   huquq   va   manfaatlarini
himoya   qiladigan   organlar   sifatida   qarashni   shakllantirishdir.   «Yana   bir   muhim
masala   sud   va   huquqni   muhofaza   qilish   organlari   xodimlarining   masuliyatini
kuchaytirish   haqida   alohida   to’xtalishni   o’rinli,   deb   bilaman.   Takror-takror
aytishga  to’g’ri  keladi,  bu sohada   xizmat  qiladigan  odamlar   o’zining professional
va fuqarolik burchini, o’z vazifasini qanchalik halol va sidqidildan ijro etishi, hech
mubolag’asiz,   butun   hokimiyatning   obro’si   va   kishilarimizning   adolatga   ishonchi
qay   darajada   bo’lishini   belgilaydi» 1
  degan   fikrlari   yurtboshimizning   ushbu
masalaga davlat miqiyosida etibor qaratilayotganligidan dalolat beradi. 
Mamlakatimizda   sud-huquq   sohasini   demokratik  asosda   yanada   isloh   etish,
mustahkamlash   va   erkinlashtirish   bo’yicha   amalga   oshirilayotgan   tizimli   ishlarda
parlamentning alohida o’rin tutganini takidlash zarur.  
Ana   shu   davrda   parlament   tomonidan   qabul   qilingan   30   ga   yaqin
qonunchilik hujjatlari qonun ustuvorligini taminlash, sud hokimiyati mustaqilligini
mustahkamlash,   inson   huquq   va   erkinliklarini   ishonchli   himoya   qilishda   huquqni
muhofaza qilish tizimining samaradorligini oshirishda muhim omil bo’ldi 2
.  
Shuningdek,   Prezidentimiz   I.A.Karimov     «huquqiy   davlatning   quroli   ham,
himoyasi   ham,   ko’zi   ham,   so’zi   ham   qonundir.   Ming   afsuski,   bizda   qonunlarni
mensimaslikka,   ularni   buzishga   o’rganib   qolingan.   Qonunni   buzishga   hech
kimning   haqqi   yo’q.   Chunki   qonun   –   xalqning   xohish-irodasi!   Uni   buzgan,
mensimagan   odam   xalqning   yuziga   oyoq   qo’ygan   kishidir.   Biz   qonunni   hurmat
qilish,   unga   bo’ysinish,   rioya   qilish   yo’lidan   borsak,   istiqbolimiz   porloq   bo’ladi.
1   Каримов   И.А.   Ўзбек   ҳалқи   ҳеч   қачон,   ҳеч   кимга
қарам   бўлмайди.   Т.   13.   –   Т.:   Ўзбекистон.   –   2005.   –   109   б.   2
Каримов   И.А.   Ўзбекистон   Республикаси   Олий   Мажлиси
Қонунчилик   палатаси   ва   Сенатининг   қўшма   мажлисидаги
маърузаси. Ҳуқуқ ва бурч. – 2015. - №1. – Б. 2-9. 
. 
  3 Ana   shunga   erishish   uchun   Prezident   qonunlarning   eng   asosiy   posboni,
himoyachisi bo’lishi kerak» 1
, deb takidlagan edi. 
Odil   sudlovning   muvaffaqiyatli   amalga   oshirilishi   faqat   mazkur   organlar
tomonidan   huquq   normalariga   rioya   etilishiga,   balki   guvohlar,   shuningdek,   odil
sudlov faoliyatiga jalb etilgan boshqa shaxslarning fuqarolik burchini beg’araz va
xolis bajarishiga ham ko’p jihatdan bog’liq. Bugungi kunda jinoyatchilikka qarshi
samarali   kurash   olib   borishda   guvoh   ko’rsatuvlarining   ahamiyati   beqiyos,   zero
hozirgi   zamon   jinoyat   protsessida   guvoh   ko’rsatuvlari   haqqoniyligini   taminlash
jinoyat   huquqiy   taqiqlarni   o’rnatish   orqali   maxsus   muhofaza   ostiga   olingan,
mazkur huquqiy muhofaza mexanizmi barcha davrda, xususan, mamlakatimizning
bugungi   va   kelajakdagi   jinoyatchilikka   qarshi   kurash   siyosati   uchun   ham   muhim
ahamiyat kasb etadi.  
Odil   sudlovga   qarshi   jinoyatlar-surishtiruvchi,   tergovchi,   prokuror,   sudya,
shuningdek,   jinoyat   protsessining   boshqa   ishtirokchilari   tomonidan   surishtiruv,
dastlabki tergov hamda sud ish yurituvi tartibiga oid qonunlarni buzish yo’li bilan
odil   sudlov   va   shaxs   manfaatlariga   zarar   etkazadigan,   shu   bilan   sudga   jinoyat,
fuqarolik yoki  xo’jalik ishlari  bo’yicha odil  sudlovni  amalga  oshirish vazifalariga
to’sqinlik   qiluvchi   qasddan   sodir   etiladigan   ijtimoiy   xavfli   qilmishlardan
hisoblanadi.  
Mazkur turdagi jinoyatlarning ijtimoiy xavfliligi shundaki, yolg’on guvohlik
fuqarolik,  jinoyat   va  xo’jalik  ishlari   bo’yicha  haqiqatni  aniqlashni  qiyinlashtiradi,
odil sudlov organlarini chalg’itadi va qonuniy, adolatli va asosli qaror chiqarishga
to’sqinlik   qiladi.   Mazkur   holatlarning   mavjudligi   sud   va   tergov   organlari
amaliyotida yolg’on guvohlik  berishga   oid  jinoyat-huquqiy  normalarni   qo’llashda
1   Каримов   И.А.   Ўзбекистон   дунеc  харитасида   ўзига
муносиб   жой   олди.   Ўзбекистон   мустақилликка   эришиш
остонасида. – Т.: Ўзбекистон. НМИУ. – 2011. – 435 б.; Каримов
И.А.   «Инсон   манфаати,   ҳуқук   ва   эркинликларини   таъминлаш,
ҳа	
еcтимизнинг янада эркин ва обод бўлишига эришиш – бизнинг
бош   мақсадимиздир».     Президент   И.А.Каримовнинг
Ўзбекистон   Республикаси   Конституциясининг   20   йиллигига
бағишланган   тантанали   маросимдаги   маърузасини   ўрганиш
бўйича ўқув қўлланма. – Тошкент. – 2013.  – 128 б. 
  4 jiddiy   qiyinchiliklar   tug’diradi,   natijada   mazkur   qilmishni   kvalifikatsiya   qilishda
xatolarga olib keladi. Shu bilan birga, amaliyotda ushbu jinoyat tarkibi alomatlari
bo’lmagani   holda,   bazan   guvohni   yolg’on   ko’rsatuv   berganlik,   ekspertning
noto’g’ri xulosa berganligi yoki noto’g’ri tarjima qilganlik uchun asossiz ravishda
javobgarlikka jalb qilish hollari ham mavjud. Shunday ekan, guvohlik berish bilan
bog’liq   muammolarni   tadqiq   etish   hozirgi   kunning   dolzarb   masalalaridan   biri
hisoblanadi. 
Shu   nuqtai   nazardan   qarag’anda,   ushbu   bitiruv-malakaviy   ishi   hozirgi
kunning   dolzarb   masalalaridan   bo’lgan   sud-huquq   islohotlarini   amalga   oshirish
jarayonida   odil   sudlov   manfaatlarini   himoya   qilishning   jinoyat   huquqiy   va
kriminologik masalalariga bag’ishlangan. 
Muammoning o’rganilganlik darajasi.  Yolg’on guvohlik berishning ayrim
jihatlari   G’.Abdumajidov 1
,   Yu.Karaketov,   M.X.Rustambaev,   M.Usmonaliev,
Z.H.G’ulomov,   Q.R.Abdurasulova 2
  va   shuningdek,   Rossiya   va   boshqa
mamlakatlarda   I.S.Vlasov,   S.S.Kuzmina 3
,   I.M.Tyajkova,   N.A.Sartaeva   kabi
olimlarning asarlarida  tadqiq qilingan.  
Mustaqillikka erishganimizdan keyin amaldagi jinoyat qonuni bo’yicha odil
sudlovga   qarshi   jinoyatlarning   jinoyat-huquqiy   tavsifi   Z.X.Gulyamov   tomonidan
doktorlik   dissertatsiyasi   va   A.Toshpo’latov   tomonidan   yolg’on   guvohlikning
jinoyat-huquqiy va kriminologik jihatlari nomzodlik dissertatsiyasi doirasida tadqiq
qilingan.  
Bitiruv   malakaviy   ishining   maqsadi   yolg’on   guvohlik   uchun   jinoiy
javobgarlik   muammolarini   o’rganish,   unga   jinoyat-huquqiy   va   kriminologik   tasir
ko’rsatishning ilmiy asoslarini o’rganishdan iborat. 
Ushbu maqsadga erishish uchun qo’yidagi  vazifalar  belgilab olindi:   
1   Абдумажидов   Ғ.   Право   на   судебную   защиту   интересов.   Имплементация   норм   международного   права   в
законодательстве Республики Узбекистан. – Т.: УМЭД. – 1999. – С.15-18. 
2  Абдурасулова Қ.Р. Жиноятнинг махсус субъекти. Ўқув қўлланма. – Т.: ТДЮИ. – 2005. – 124 б. 
3   Кузьмина   С.С.   Лжесвидетельство:   уголовно-правовые   и   уголовно-процессуальные   проблемы.   –   СПб.,   -
1995. – 64 с. 
  5 - yolg’on   guvohlik   berishning   obektiv   va   subektiv   belgilarini   tahlil
qilish; 
- yolg’on guvohlik berishning kriminologik jihatlarini o’rganish; 
- mazkur   jinoyatlarni   vujudga   keltiruvchi   ijtimoiy   omillarni   nazariy-
huquqiy jihatdan asoslab berish; 
- yolg’on guvohlik berishning oldini olish choralarining samaradorligini
oshirishga qaratilgan tavsiyalar berishdan iborat. 
Bitiruv   malakaviy   ishining   obekti   yolg’on   guvohlik   berishning
kriminologik jihatlarini tahlil qilishga oid munosabatlar hisoblanadi. 
  Bitiruv  malakaviy ishining  predmetini   yolg’on  guvohlik berishga  qarshi
kurashashni   tartibga   soluvchi   normativ-huquqiy   hujjatlar,   sud   amaliyoti   va   ushbu
muammoga bag’ishlangan ilmiy asarlar tashkil etadi. 
Bitiruv   malakaviy   ishini   yozishda   tizimli,   qiyosiy-huquqiy,   mantiqiy   va
statistik kabi  metodlardan  foydalanildi. 
Natijalarning   joriy   qilinishi.   Ishning   natijalari,   nazariy   xulosalardan   oliy
o’quv   yurtlarida   huquqshunoslik   ixtisosligi   talabalarini   kriminologiya   fanini
o’qitishda,   sud-tergov   xodimlarining   malakasini   oshirish   tizimida   foydalanish
mumkin. 
Bitiruv   malakaviiy   ishining   tuzilishi   va   hajmi.     Ish   kirish,   to’qqiz
paragrafni   o’z   ichiga   olgan   ikki   bob,   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar
ro’yxatidan iborat. Ishning hajmi 77 bet.  
      
 
 
 
 
 
 
 
 
  6  
 
 
 
 
I-BOB.  YOLG’ON GUVOHLIKNING JINOYAT-HUQUQIY TAVSIFI. 
1.1. Yolg’on guvohlik berish jinoyatining ijtimoiy xavfliligi va umumiy tavsifi 
 
Bugungi   kunda   jinoyatchilikka   qarshi   samarali   kurash   olib   borishda   guvoh
ko’rsatuvlarining   ahamiyati   katta.   Chunki,   hozirgi   zamon   jinoyat-protsessida
guvohlarning   ko’rsatuvlari   isbotlashning   o’ta   muhim   vositasi   bo’lib   hisoblanadi 1
.
Yolg’on guvohlik berish esa, keng tarqalgan, o’sishga moyil, ijtimoiy xavfli hamda
odil   sudlovga   qarshi   latent   jinoyatlardan   bo’lib   hisoblanadi.   Jinoyat   va   fuqarolik
ishlari   bo’yicha   obektiv   xaqiqatni   aniqlashda   guvoh   va   jabrlanuvchi   ko’rsatuvlari
juda   muhim   ahamiyatga   ega.   Odil   sudlovga   qarshi   jinoyatlar   O’zbekiston
Respublikasi   Jinoyat   kodeksida   aloxida   bobga   ajratilishining   sababi   ham,   odil
sudlov organlari faoliyatini davlat hamda jamiyat uchun o’ta zarurligi hamda odil
sudlovni jinoiy tajovuzlardan alohida muhofaza etish zaruriyati bilan izoxlanadi. 
O’zbekiston   Respublikasi   Jinoyat   kodeksining   XVI   bobi   "Odil   sudlovga
qarshi jinoyatlar", deb nomlanib, jinoyat huquqi nazariyasida ushbu jinoyatlar odil
sudlov   organlari   normal   faoliyatiga   daxl   etuvchi   jinoyatlar   sifatida   belgilangan.
Odil sudlov O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiq, faqatgina sudlar
tomonidan amalga oshiriladi. Yuridik adabiyotlarda odil sudlovga qarshi jinoyatlar
deyilganda, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sud, shuningdek, boshqa fuqarolar
tomonidan   surishtiruv,   dastlabki   tergov,   sud   ish   yurituvi   va   jazoni   ijro   etishni
tartibga soluvchi qonunlarni buzish yo’li bilan odil sudlov va shaxs manfaatlariga
zarar   etkazadigan,   hamda   shu   bilan   sudga   jinoyat   yoki   fuqarolik   ishlari   bo’yicha
1   Григорьев   Ф.Г.   Право   свидетеля   и   других   участников   уголовного   судопроизводства   на   обеспечение   их
безопасности. Всетник Московского университета. Серия 11. Право. -  2006. - № 3. – С. 91. 
  7 odil   sudlovni   amalga   oshirish   vazifalariga   to’sqinlik   qiluvchi   kdsddan   sodir
etiladigan harakatlar tushuniladi, deb tarif beriladi 1
. 
  Odil   sudlovga   qarshi   jinoyatlar-surishtiruvchi,   tergovchi,   prokuror,   sudya,
shuningdek,   jinoyat   protsessining   boshqa   ishtirokchilari   tomonidan   surishtiruv,
dastlabki tergov hamda sud ish yurituvi tartibiga oid qonunlarni buzish yo’li bilan
odil   sudlov   va   shaxs   manfaatlariga   zarar   etkazadigan,   shu   bilan   sudga   jinoyat,
fuqarolik yoki  xo’jalik ishlari  bo’yicha odil  sudlovni  amalga  oshirish vazifalariga
to’sqinlik   qiluvchi   qasddan   sodir   etiladigan   ijtimoiy   xavfli   qilmishlardan
hisoblanadi.  
Malumki,   jinoyat   qonunida   jamiyat   uchun   jiddiy   zarar   etkazuvchi,   inson
huquq   va   erkinliklar   hamda   qonuniy   manfaatlarini   qo’pol   tarzda   buzuvchi   jinoiy
qilmishlar   uchun   javobgarlik   hamda   jazo   choralari   belgilangan.   Odil   sudlov
manfaatlariga qarshi  qaratilgan jinoyatlar  ham  shular  jumlasiga mansubdir. Jinoiy
tajovuzlarning   boshqa   guruhlaridan   farqli   ravishda,   odil   sudlovga   qarshi
jinoyatlarni   ularning   subektlariga   qarab   tasniflashimiz   mumkin.   Xususan,   yuridik
adabiyotlarda   odil   sudlovga   qarshi   jinoyatlarni   uch   guruhga   ajratilganligining
guvohi bo’lishimiz mumkin: 
1. Odil   sudlov   funktsiyasini   amalga
oshirish   masuliyati   yuklangan   shaxslar
tomonidan sodir etiladigan jinoyatlar. 
2. Protsessual   majburlov   choralari
qo’llanilgan   shaxslar   tomonidan   sodir   etilgan
jinoyatlar 
3. Odil   sudlovni   amalga   oshirish
majburiyati   fuqarolik   burchi   bo’lgan   yoki
qonunan   zimmasiga   yuklatilgan   shaxslar
tomonidan amalga oshirilgan jinoyatlar. 
1  Гулямов З.Х. Преступления против правосудия // Под ред. и с предисловием д.ю.н., проф. У.Таджихонов. –
Ташкент. -  1997. - С.40. 
  8 Z.   X.   Gulyamov   esa   odil   sudlovga   qarshi   jinoyatlarni   to’rt   guruhga   bo’lib
tadqiq etadi: 
1) Tergov   va   sud   hokimiyati   organlari
obro’yi   va   faoliyatiga   tajovuz   qiluvchi   odil
sudlovga   qarshi   jinoyatlar.   Ular   sirasiga   tergov
qilishga yoki sud ishlarini hal etishga aralashish
(JK 236-moddasi), sud hujjatini bajarmaslik (JK 
232-moddasi) moddalari kiradi; 
2) Surishtiruv       olib       borayotgan
shaxslar,       tergovchi,   prokuror   yoki   sudyalar
tomonidan   sodir   etiladigan   odil   sudlovga   qarshi
jinoyatlar.   Ularga   quyidagilar   kiradi:   aybsiz
kishini   javobgarlikka   tortish   (JK   230-moddasi),
adolatsiz   hukm,   hal   qiluv   qarori,   ajrim   yoki
qaror chiqarish (JK 231-moddasi), qonunga xilof
ravishda ushlab turish yoki hibsga olish (JK 234-
moddasi). qiynoqqa solish va boshqa shafqatsiz,
g’ayriinsoniy  yoki  qadr-qimmatni  kamsituvchi
muomala hamda jazo turlarini qo’llash (JK 235-
moddasi); 
3) odil   sudlovni   amalga   oshirishga   jalb
etilgan   shaxslar   tomonidan   sodir   etiladigan
jinoyatlar.   Ular   jumlasiga   band   solipgap   mulkii
qonunga xilof ravishda tasarruf etish   (JK   233-
moddasi),     yolg’on     xabar     berish     (JK   237-
moddasi),   yolg’on   guvohlik   berish   (JK   238-
moddasi),   surishtiruv   yoki   dastlabki   tergov
malumotlarini   oshkor   qilish   (JK   239-moddasi)
kiradi; 
  9 4) Boshqa   shaxslar   tomonidan   sodir
etiladigan   odil   sudlovga   qarshi   jinoyatlar.
Mazkur   guruq   quyidagi   jinoyatlarni   qamrab
oladi:   jinoyat   haqida   xabar   bermaslik   (JK   241-
moddasi,   1-qismi),   jinoyatni   yashirish   (JK   241-
moddasi, 2qismi) 1
. 
Keng   tarqalgan   odil   sudlovga   qarshi   jinoyatlardan   biri   bu   guvoh   va
jabrlanuvchilarning yolg’on guvohlik berishi  bo’lib, ular uchun jinoiy javobgarlik
O’zbekiston   Rsspublikasi   Jinoyat   kodeksining   238-moddasida   belgilangan.
Yuqoridagilarga   asosan   takiddash   lozimki,   yolg’on   guvohlik   berish   jinoyatiga
qarshi   kurash   muhim   ahamiyatga   ega,   chunki   ushbu   qilmish   nafaqat   odil   sudlov
manfaatlariga   va   jinoyatchilikka   qarshi   kurashga   salbiy   tasir   ko’rsatadi,   balki
sudlar va odil sudlovga ko’maklashuvchi boshqa organlarning obro’yiga ham putur
etkazadi. 
Yolg’on guvohlik berish borgan sari keng tarqalib borayotganligi bilan ham
ijtimoiy   xavflidir.   U   tergovni   murakkablashtiradi,   haqiqatni   aniqlashga   to’sqinlik
qiladi,   surishtiruv   va   tergov   muddatlarini   cho’zadi,   aybdorni   javobgarlikdan
kutulishiga   ko’maklashadi,   shuningdek,   aybsiz   kishini   javobgarlikka   tortilishiga
olib   kelishi   ham   mumkin.   Yolg’on   guvohlik   berish   jazodan   qutulishga   bo’lgan
ishonchini   kuchaytirib   javobgarlikning   muqarrarligi   printsipini   buzadi.   Yolg’on
guvohlik   beruvchilar   sud   va   huquqni   muxofaza   qiluvchi   organlarning   obro’yini
tushiradi,   fuqarolar   ko’z   o’ngida   qonunga   hurmatsizlikni   ochiq-oydin   namoyon
etadi 2
. 
Ushbu jinoyat jinoyat ishini to’la, har tomonlama va obektiv tergov qilinishi
va odil sudlov amalga oshirilishiga tusqinlik qilibgina qolmay, qonuniy hukm yoki
1   Гулямов З.Х. Преступления против правосудия //  Под.ред. и с предисловием д.ю.к, проф. У.Таджихонов,
Ташкент. -  1997. - С. 11-40. 
2  Горелик А.С., Лобанока В.Л. Преступления против правосудия.-  СПб. – 2005. – С. 203. 
  10 fuqarolik   va   xo’jalik   ishlari   bo’yicha   qonuniy   hal   qiluv   qarori   chiqarilishiga   xam
to’sqinlik qiladi 1
. 
Ushbu   jinoyatlarning   ijtimoiy   xavfi   yuqoriligiga   hamda   jamiyatda   keng
tarqalib borayotganligiga qaramay, ushbu jinoyatlarga qarshi  kurash etarlicha faol
olib   borilmayapti.   Shu   asnoda   yuridik   adabiyotlarda   ham,   yolg’on   guvohlik
berishning   kriminologik   masalalari,   ushbu   jinoyatlar   uchun   jinoiy   javobgarlik
masalalari ko’rib chiqilgan maxsus tadqiqotlar kam uchraydi. Mazkur tadqiqot bu
borada   mavjud   bo’shlikni   to’ldirishga   qaratilgan.   Sud-tergov   amaliyotida   ham
yolg’on   guvohdtik   beruvchilarning   shaxsi,   ushbu   jinoyat   latentlik   darajasi,   uning
oldini olish choralari mexanizmiga oid malumotlar etishmaydi. 
Yolg’on   guvohlik   berish   ijtimoiy   xavfli   qilmish   sifatida   JKda
mustahkamlanganligi   uning   jamiyat,   aniqrog’i,   hokimiyatlar   taqsimlanishining
mustaqil   bo’g’ini,   davlat   hokimiyatining   aloxida   tarmog’i,   fuqarolar   himoyachisi
bo’lmish   -   odil   sudlov   instituti   manfaatlariga   jiddiy   zarar   etkazishi   mumkinligi
bilan izohlanadi. 
Yolg’on   guvohlik   berishning   ijtimoiy   xavfliligi   shu   bilan   belgilanadiki,   bu
jinoyat   odil   sudlov   obro’siga   putur   etkazadi,   sudlar   obektiv   haqiqatning   tagiga
etishiga   va   ishlarni   odilona   hal   qilishiga   monelik  qiladi.   Yolg’on   guvohlik  berish
jinoyatining   ijtimoiy   xavfliligi   haqida   so’z   borar   ekan,   prof.   M.H.Rustamboev
shunday  yozadi:   «Yolg’on  guvohlik  berish  jinoyatining  ijtimoiy  xavfliligi   shunda
namoyon   bo’ladiki,   uning   sodir   etilishi   dastlabki   tergov   va   sud   organlarini
adashishiga sabab bo’ladi hamda haqiqiy ish holatlarini aniqlanishi uchun ortiqcha
vaqt va sarf-xarajatlar, shuningdek ortiqcha kuch sarflanishiga olib keladi» 2
. 
Yolg’on   guvohlik   berish   jinoyatining   ijtimoiy   xavfliligi   yana   shunda   ham
namoyon   bo’ladiki,   ushbu   qilmish   natijasida   nafaqat,   odil   sudlovni   amalga
oshiruvchi   (sud   organlari)   hamda   unga   ko’maklashuvchi   (surishtiruv,   tergov,
prokuratura   organlari)   organlar   faoliyatiga   putur   etkaziladi,   balki,   bu   qilmishni
1  Рустамбоев М.Х. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексига шархлар. Махсус қисм. Т.: Илм-зиеc, 2006. –
Б. 667-668. 
2  Рустамбоев М.Х. Комментарий к Уголовному кодексу Республики Узбекистан. Особенная часть. - Т.: 
―O’qitucvchi . 2004. - С.758 	
‖
  11 sodir   etishga   majburlashda,   guvoh,   ekspert,   tarjimonning   yohud   ularning   yaqin
qarindoshlarining sog’lig’iga ham zarar etishi mumkin. 
Yolg’on guvohlik masalasini  tadqiq qilishda guvohlik immunitetiga alohida
etibor   qaratish   lozim.   Guvohlik   immunitegi   (lotincha   immunitas-baror   narsadan
ozod   qilish)   -   qonunda   ko’rsatilgan   shaxslarni   o’ziga   va   yakin   qarindoshlariga
nisbatan guvohlik berish majburiyatidar ozod qiladi.  
Mustaqillikka erishganimizdan  keyin MDHga  azo davlatlar  orasida birinchi
bo’lib,   respublikamiz   Jinoyat   va   Jinoyat   protsessual   kodekslarida   gumon
qilinuvchi,   ayblanuvchi,   sudlanuvchi   yoki   ularning   yaqin   qarindoshlari   guvohlik
bermaganliklari   uchun   javobgarlikka   tortilmasliklarining   belgilanishi   jinoyat
protsessida inson huquq va erkinliklarini muhofaza qilishda juda katta ahamiyatga
ega   bo’ldi.   Yolg’on   guvohlik   aloxida   jinoyat   ishi   bo’yicha   tergov   yoki   sud
muhokamasi   jarayonida   isbotlash   ahamiyatiga   ega   bo’lgan   har   qanday   faktik
xolatlarga   taalluqli   bo’lishi   mumkin.   Guvoh   fuqarolik   yohud   xo’jalik   ishlari
bo’yicha ham yolg’on ko’rsatuv berishi mumkin 1
. 
Yolg’on   guvohlik   berish,   odil   sudlov   manfaatlariga   daxl   etar   ekan,   sud
muxokamasining   cho’zilishiga,   qo’shimcha   guvohlar   chaqirilishiga,   qayta
ekspertiza   tayinlanishiga,   jinoyat   ishining   qo’shimcha   tergovga   qaytarilishiga,
aybdorning   oqlanishiga,   aybsiz   shaxsning   jazoga   hukm   qilinishiga   hamda   ishni
boshqacha   tarzda   noxolisona   hal   etilishiga   olib   keladi.   Bu   kabi   holatlar   ushbu
jinoiy qilmishning ijtimoiy xavflilik darajasini ifodalaydi. 
Olib   borilgan   tadqiqotlarning   natijalariga   ko’ra,   odatda   yolg’on   guvohlik
beruvchi shaxslar g’ayriijtimoiy harakatlarga moyil bo’lgan, asabiy, tashvishga va
xavotirga tushgan, o’z boshidan ruhiy zo’riqishni kechirayotgan bo’ladi: 
—       yolg’on     guvohlik     berishning     asosiy     determinanti   protsess
ishtirokchilari o’rtasidagi qarindoshlik yoki boshqa yaqin munosabatlar, ish 
                                                           
1
 Корбеев А., Кулешов Ю., Уголовно-правовая защита независимости правосудия. М.: Уголовное право. – 
2005. - № 5. - С 4 
  12 yakunidan manfaatdorlik, manfaatdor shaxs tomonidan o’ziga yoki qarindoshlariga
kuch ishlatilishi ehtimolidan qo’rkish kabilar bo’ladi; 
—       yolg’on   guvohlik   berish   jinoyatining   oldini   olishda,   aholi   o’rtasida
tarbiyaviy,   o’quv   xarakterdagi   umumiy   ijtimoiy   choralarni   qo’llash,   guvohlik
majburiyatini xolisona bajarganlik uchun moddiy va manaviy rag’batlantirish kabi
tadbirlarni amalga oshirish muhim ahamiyatga ega; 
—   tergov va sud muhokamasida guvohlarni so’roq qilish mobaynida so’roq
qilishning   samarali   psixologik   uslublaridan,   shuningdek,   zamonaviy   texnik
vositalardan foydalanish ham foydadan xoli bo’lmaydi; 
—     guvoh va jabrlanuvchilarni himoya qilish davlat tizimini yaratish zarur.
Bu   guvohlarning   ko’rsatuv   berishida   manfaatdor   shaxslar   tomonidan   tazyiq
o’tkazilishining oldini olish vositasi bo’lib xizmat qilishi mumkin. 
Yolg’on   guvohlik   berishning   umumiy   tavsifi   haqida   fikr   yuritar   ekanmiz,
takidlab o’tishimiz joizki, ushbu jinoyat bir qator xususiyatlari bilan xarakterlanadi,
yani ushbu qilmish: 
—   odil   sudlovning   amalga   oshirilishiga   to’sqinlik qiladi; 
—   jinoiy harakat shaklida sodir etilishi mumkin; 
—   qasddan sodir etiladi; 
—   moddiy, manaviy yoki jismoniy zarar etkazadi; 
—   formal tarkibli jinoyat hisoblanadi; 
—   qonuniylik, odillik hamda ayb uchun javobgarlik printsiplari qo’pol 
tarzda buziladi; 
—   huquqni   muxofaza   qiluvchi   organlar,   ayniqsa   sud   organlari   obro’yining
pasayishiga sabab bo’ladi. 
Yolg’on   ko’rsatuv   berish   -   bu   yolg’onning   ko’rinishlaridan   biri   bo’lib,
maxsus subekt (guvoh, jabrlanuvchi) tomonidan ish holatlarini aniqlash jarayonida
hamda   qonunda   belgilangan   protsessual   tartibda   qayd   etish   mobaynida   amalga
oshiriladi.   Shu   sababdan   xam   yolg’on   ko’rsatuvlar   ruhiy   xususiyati   yolg’onning
xususiyatidan kelib chiqadi 1 2
. 
1  Бобранов И. Проблемы квалификации принуждения к даче показаний  // Уголовное право. 2005. - № 2. - С 
2  -10.  
  13 Yolg’on ko’rsatuvlar mazmunini yolg’on tashkil etadi. Yolg’on deyilganda,
subektning ongidagi obektiv haqiqatga zid bo’lgan tushunchani tasdiqlashi, yohud
fikr   bildirishi,   yani   ongli   ravishda   xato   malumot   berish   tushuniladi 3
.   Biroq   har
qanday   yolg’on   ham   yolg’on   guvohlik   berish   jinoyati   tarkibini   hosil   qilmaydi.
Faqatgina   alohida   ish   bo’yicha   ahamiyatga   ega   bo’lgan   holatlar   yuzasidan
sudtergov organlariga aytilgan yolg’on, yani  isbotlanishi  lozim bo’lgan xolatlarga
hamda qonunda dalil sifatida foydalanish taqiqlanmagan faktlarga taalluqli bo’lgan
yolg’ongina ushbu jinoyat tarkibini hosil qiladi. 
Yolg’on inson xayotining ajralmas qismidan biri, turli vaziyatlarda namoyon
bo’lib,   turlicha   talkin   qilinadi.   Yolg’on   xudbinona   motivlar   asosida   ishlatilishi,
boshqa   shaxslar   hisobiga   boylik   orttirish   kabi   g’arazli   maqsadlarni   kuzlashi
mumkii.   Shuningdek,     yolg’on   oliyjanob   maqsadlarda   ham   ishlatilishi   mumkin
(masalan, shifokorning og’ir kasalga yolg’on   so’zlashi),   bunda   u   jamoatchilik
tomonidan   oqlanadi.   Aytish   joizki,   inson   hayotini   yolg’onsiz   tasavvur   etish
mumkin emas, sababi  inson bazan shunday  vaziyatga tushadiki,   bunday   holatda
haqiqatni  oshkor  etish  mutlaqo mantikqa zid bo’ladi.  Ruhiy  sog’lom, aqli  raso,
es-hushi   joyida   bo’lgan   insonning   yolg’on   so’zlashi,   odatda,   real   motivlar   bilan
belgilanadi   hamda   aniq   maqsadlarga   erishishga   yo’naltirilgan   bo’ladi.   Shu
sababdan   ham   doimo   haqiqatni   aytishning   iloji   bo’lmaydi.   Mutlako   haqiqatgo’y
insonlar   yo’q  ekan,   demak  yolg’onchi   va  haqiqatto’y  insonlar   orasidagi   farq  ham
shartli   xususiyat   kasb   etadi.   Yolg’on   bazan   aybsiz   shaxsning   himoya   reaktsiyasi
ham   bo’lishi   mumkin.   Noxaq   ayblanishdan   va   jazolanishdan   xavotirga   tushib,
gumonlanuvchi   bazan,   haqiqatda   bo’lgan   faktlarni   rad   etib,   yolg’on   so’zlashi
hamda   ushbu     yolg’ondan     gumonlardan     himoyalanish   vositasi   sifatida
foydalanishi mumkin. 
Yolg’ondan farqli ravishda jim turish - bu yarim chin bo’lib, ishonchli faktlardan
xato xulosa chiqarilishiga sabab bo’ladi: shaxs, bazi haqiqiy malumotlar haqida
axborot berib, qasddan boshqa muhim bo’lgan faktlarni aytmaydi. Jim turish
yolg’on guvohlik berish sifatida baholanishi mumkin emas. Qonuniy va adolatli
3  Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Т.1. М. Русский язык. 1991. - С. 256 
  14 hukm chiqarilishiga tasir  qilishi  mumkin  bo’lgan,  surishtiruv,  tergov  va  sud
muxokamasi jarayonida berilgan yolg’on ko’rsatuvlargina jinoiy deb topilishi
mumkin 1
. 
 
1.2. Yolg’on guvohlikning obekti.  
 
Malumki   odil   sudlov   deganda   faqat   sudning   konstitutsiyaviy,   fuqarolik,
mamuriy   va   jinoyat   ishlarini   yuritish   bo’yicha   faoliyati   tushuniladi.   Bu
O’zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasining   XXII   bobi   (O’zbekiston
Respublikasining   sud   hokimiyati)dan,   O’zbekiston   Respublikasi   "Sudlar
to’g’risida"gi   1993   yil   2   sentyabr   Qonuni   va   2000   yil   14   dekabrdagi   yangi
taxrirdagi   Qonundan   kelib   chiqadi.   Chunonchi,   mazkur   Qonunga   muvofiq,
O’zbekiston Respublikasida odil sudlov faqat sudlar tomonidan amalga oshiriladi. 
Ammo odil sudlovga qarshi jinoyatlar maxsus obektining mazmuni yuqorida
berilgan   odil   sudlov   tushunchasidan   ancha   kengdir.   Qonun   chiqaruvchi   bu   erda
mazkur   jinoyat   maxsus   obektiga  nafaqat   sud  faoliyatini,  balki   tergov,  surishtiruv,
prokuratura   organlari,   sud   hukmi   va   qarorlarini   ijro   etuvchi   organlar   faoliyatini
ham kiritgan. 
Sudning   hamda   odil   sudlovni   amalga   oshirishga   ko’maklashuvchi
organlarning   asosiy   maqsadlari   (vazifalari)   "O’zbekiston   Respublikasining   sudlar
to’g’risida"gi   Qonunida   belgilab   qo’yilgan.   Unga   muvofiq,   odil   sudlov   ijtimoiy
tuzumni, uning siesiy va iqtisodiy tizimlarini, fuqarolarning siyosiy, mexnat, turar
joy va boshqa shaxsiy va mulkiy huquqlarini, davlat  korxonalari, muassasalari  va
jamoat   tashkilotlarining   huquqlari   va   qonun   bilan   qo’riqlanuvchi   manfaatlarini
qo’riqlashi   shart.   Jinoyatchilikka   qarshi   kurash   sohasida   faoliyat   olib   boruvchi
organlarning   umumiy   vazifalari   O’zbekiston   Respublikasi   JPK   2-moddasida
belgilangan. Bu vazifalar jinoyatlari tez va to’la ochish, jinoyat sodir etgan har bir
shaxsga adolatli jazo berilishi hamda aybi bo’lmagan hech bir shaxs javobgarlikka
1   Новиков С.А. Наказание за лжисведетельство:  дискуссионные вопросы// Российский следователь. - № 5 -
2006. - С 10-12. 
  15 tortilmasligi   va   hukm   qilinmasligi   uchun   aybdorlarni   fosh   etishdan   hamda
qonunning to’g’ri tadbiq etilishini taminlashdan iborat. 
Shunday   qilib,   prokuratura,   tergov,   surishtiruv   organlari   hamda   davlatning
majburlov   choralarini   ijro   etuvchi   organlar   o’z   faoliyati   bilan   odil   sudlovning
maqsadlariga  erishishga,  sudning  odil  sudlovni   muvaffaqiyatli   amalga  oshirishiga
ko’maklashadilar. Shu bois qonun chiqaruvchi mazkur organlarning odil sudlovga
ko’maklashishi bilan bog’liq faoliyatiga tajovuz etuvchi jinoyatlarni odil sudlovga
qarshi jinoyatlar qatoriga kiritgandir. 
Ayni   vaqtda   shuni   ham   qayd   etib   o’tish   kerakki,   yuqorida   zikr   etilgan
organlarning   har   qanday   faoliyati   ham   odil   sudlovni   amalga   oshirishga
ko’maklashish   hisoblanmaydi.   Chunonchi,   ichki   ishlar   organlarining   faoliyati:   1)
mamuriy;   2)   odil   sudlovni   taminlash   faoliyatidan   tarkib   topadi 1
.   Jamoat   tartibini
saqlash pasport-viza rejimini taminlash birinchi faoliyat turiga, militsiya organlari
tomonidan   amalga   oshiriladigan   surishtiruv   va   tezkor-qidiruv   faoliyati   ikkinchi
faoliyat   turiga   misol   bo’ladi.   Shu   bois     ichki       ishlar       organlarining       mamuriy
faoliyatiga qilingan  jinoiy  tajovuzlarning  obekti  boshqa  hisoblanadi. 
Biz tadqiq etayotgan jinoyatning maxsus obekti - odi sudlov manfaatlari, sud
va   boshqa   organlarning   ijtimoiy   munosabatlarni,   fuqarolarning   huquq   va
erkinliklarin   muhofaza     qilishga     qaratilgan       faoliyati,   deb   tariflash   mumkin.   Bu
faoliyat   jinoyat-protsessual,   fuqarolik-protsessual   va   jinoyat-ijroiya   qonun
hujjatlari bilan qatiy belgilangan va tartibga solingan. Yuqorida zikr etilgan maxsus
obekt   bir-biriga   o’xshash,   lekin   bir   xil   bo’lmagan   ijtimoiy   munosabatlar   guruhini
birlashtiradi.  Mazkur   munosabatlarning  yaqinligi   shunda  namoyon  bo’ladiki,  turli
organlar   faoliyatini   yagona   umumiy   manfaat:   bunday   huquqbuzarliklarga   qarshi
kurash   va   ularning   sabablarini   bartaraf   qilish,   ijtimoiy   munosabatlarni   qo’riqlash,
konstitutsiyaviy vazifalarni bajarishga qaratilgandir. 
Yuqoridagilar   odil   sudlovning   ham   asosiy   bosh   manfaatidir.   Mazkur
umumiy   manfaat   negizida   har   bir   davlat   organi   uchun   alohida   manfaatlar   yuzaga
1  Горелик А.О., Лобанова В.Л. Преступления против правосудия. СПб, 2005. - С. 67. 
  16 keladi   va   shakllanadi.   Ular   odil   sudlov   vazifalarini   bajaruvchi   organlar
faoliyatining o’ziga xos xususiyatlarini va alohida jihatlarini belgilab beradi 1
. 
Yuqorida   zikr   etilgan   holatlar   bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berishning
bevosita   obekti   odil   sudlovga   qarshi   jinoyatlarning   maxsus   obekti   bilan   mos
kelmaydi,   degan   xulosa   chiqarish   imkonini   beradi.   Adabiyotlarda   keng   tarqalgan
yolg’on   guvohlik   berishning   bevosita   obektini   maxsus   obekt   bilan   bir   xil,   deb
qarash   amaldagi   holatni   aks   ettirmaydi.   Zero,   bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berish
odil   sudlov   manfaatlarining   faqat   bir   qismiga   daxl   etadi 2
.   Shunday   ekan   ko’rib
chiqilayoggan maxsus obektidan qaysi manfaatlarni ajratish mumkin? 
birinchidan,   bu   jinoyat,   fuqarolik   va   boshqa   ishlarni   qonuniy,   xolisona   va
odilona ko’rib chiqish hamda hal qilish bilan bog’liq manfaatlar (bu manfaatlarga
O’zR   JK   231-,   236-,   237-,   238-   moddalarida   nazarda   tutilgan   jinoyatlar   tajovuz
etadi); 
ikkinchidan, bu O’zR JK 230-, 234-, 235-, 239- moddalarida nazarda 
tutilgan   jinoyatlar   tajovuz   etuvchi   manfaatlar;   uchinchidan,   bu   O’zR   JK   241   -
moddasida nazarda tutilgan jinoyat bo’lib, 
ularni   tez   va   o’z   vaqtida   topish   manfaatlari;   to’rtinchidan,   bu   O’zR   JK   240-
moddasida javobgarlik belgilangan qilmish uchun davlatning majburlov choralarini
amalga oshirish manfaatlarini farqlash mumkin. 
Binobarin,   tahlil   qilinayoggan   modda   (JK   238-m)   dispozitsiyasidan   sud
ishlarni   to’g’ri   ko’rib   chiqish   va   hal   qilish   manfaatlari   hamda   jinoyat   ishlarini
qonuniy va obektiv tergov qilish manfaatlari yolg’on guvohlik berishning bevosita
obektidir   degan   xulosa   kelib   chiqadi.   Ko’rib   turganimizdek,   odil   sudlov
manfaatlarining   bir-biriga   chambarchas   bog’liq   bo’lgan   ikki   guruhi   mazkur
1  Умархонов А.Ш. Одил судловга кўмаклашувчи шахслар хавфсизлигини таъминлашнинг ҳуқуқий чоралари
Ўқув қўлланма.-Т.: ИИВ Академияси. 2005. - Б. 12 
2  Айдаров Т. Ёлғон хабар бериш ва еcлғон гувоҳлик бериш // Ха	еcт ва қонун. 2005. - №1. – Б.58-60; 
Брусницын.Л.   Как   обезопасить   лиц,   содействующих
уголовному   правосудию   //   Российская   юстиция.   1996   №9   –
С.47-50;   Лазовицкая   Г.П.   Правовые   и   криминологические
аспекти борьбы с преступлениями, посягаюшими на участников
цравосудии   //   Российский   следователь.   2006.   -   №3.   -   С   30-33;
Новиков   С.А.   Наказание   за   лжисведетельство:   дискуссионные
вопросы // Российский следователь. 2006. - № 5. – С.10-12. 
  17 jinoyatning   obekti   hisoblanadi.   Bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berish   maxsus   obekt
tarkibiga kiruvchi boshqa manfaatlarga tajovuz qilmaydi. 
Yolg’on   guvohlik   berishning   bevosita   obekti   ijtimoiy   munosabatlarning
alohida   tarkibiy   qismi   emas,   balki   ijtimoiy   munosabatlar   guruhi   hisoblanadi,   shu
bois   mazkur   jinoyat   tufayli   etkaziladigan   zararga   qarab   har   doim   bevosita   obekt
aniqlanadi.   Yolg’on   guvohlik   berishda   sudning   odil   sudlovni   amalga   oshirishdek
manfaatlariga   tajovuz   qilinib,   sud   majlisining   cho’zilishiga   olib   kelishi,
qo’shimcha   guvohlarning   chaqirilishi.   ekspertizalar   tayinlanishi,   jinoyat   ishini
qo’shimcha   tergovga   qaytarilishi,   aybdorning   oqlanishi,   aybsiz   shaxsning   jazoga
hukm   etilishi   va  ishning  boshqacha  tarzda  noto’g’ri  hal  qilinishiga  sabab  bo’lishi
mumkin. 
Tergov   jarayonida   bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berish   ham   tergov   yoki
surishtiruv   organlarining   jinoyat   ishlarini   qonuniy   va   obektiv   tergov   qilishdek
manfaatlariga   tajovuz   qiladi.   Tergov   organlarining   asosiy   maqsadi   jinoyat   sodir
etgan shaxslarni  jinoiy javobgarlikka tortish, ish  holatlarini  har  tomonlama, to’liq
va   obektiv   o’rganish   uchun   qonunda   nazarda   tutilgan   barcha   chora-tadbirlarni
ko’rish,   ayblanuvchini   fosh   etuvchi   dalillarni   aniqlashdan   iboratdir.   Yolg’on
guvohlik   berish   mana   shu   manfaatlarga   jiddiy   ziyon   etkazishi;   jinoyatchiga
nisbatan   qo’zg’atilgan   jinoyat   ishining   asossiz   tugatilishi;   aybsiz   shaxsning
g’ayriqonuniy ravishda jinoiy javobgarlikka tortilishiga, uning qamoqqa olinishiga
va boshqa shunga o’xshash holatlarga sabab bo’lishi mumkin. 
Yolg’on   guvohlik   berish   -   bir   obektli   jinoyat 1
,   lekin   aksariyat   hollarda
mazkur   jinoyat   yolg’on   guvohlik   berishning   fakultativ   obektlari 2
  sifatida   amal
1   Айрим олимлар бу қилмишни икки объектли жиноят
деб   ҳисоблайди.   Иккинчи   объект   сифатида   шахснинг
манфаатлари       кўрсатилади.       Комметарий     к     УК       РФ
Особенная       часть.       Под       общей       ред.   Ю.И.Скуратова   и
В.М.Лебедева. - М., Инфра-М-Норма. 1996. - С. 378. 
2   Воробьев   И.А.   Защита   свидетелей   как   одно   из
ключевых   условий   борьбы   с   организованной
преступностью   //Журнал   Российского   права.   1999.   -   №2.   –
С.134-138;   Гулямов   З.Х.   Общая   характеристика   преступлении
против правосудия в Республики Узбекистан. //  Ж. Российская
права. -  2002.  - №4. - С.122-130. 
  18 qilishi   mumkin   bo’lgan   boshqa   muhim   ijtimoiy   munosabatlarga   ziyon   etkazadi
yoki ziyon etkazish xavfini keltirib chiqaradi. Shaxsning turli manfaatlari bila turib
yolg’on ko’rsatuv berishning eng ko’p uchraydigan fakultativ obektidir. Chunonchi
yolg’on  ko’rsatuv,  ayblov  xususiyatiga  ega  bo’lgan xulosalar   har  doim   shaxsning
qonun   bilan   ko’riqlanadigan   manfaatlariga   (ko’pincha   shaxs   erkinligi)   ziyon
etkazishga   qaratilgan   bo’ladi.   Xuddi   shuningdek,   aybsiz   odamni   jinoyat   sodir
etganlikda   yolg’on   ayblash   uning   shani   va   qadr-qimmatini   qattiq   tahqirlaydi   va
o’sha   juda   katta   manaviy   zarar   etkazadi.   O’ta   og’ir   va   og’ir   jinoyat   sodir   etishda
ayblash bilan bog’liq yolg’on guvohlik berish shaxs manfaatlariga juda katta zarar
etkazishi mumkin. Yuridik adabiyotlarda «Ushbu jinoyatning obekti odil sudlovni
amalga   oshiruvchi   prokuratura,   surishtiruv   va   dastlabki   tergov   idoralarining
faoliyati   hisoblanadi.   Shu   bilan   birga,   jinoyat   qonunchiligi   bilan   qo’riqlanadigan
yana   bir   obekti   -   bu   yolg’on   guvohlik   berishga   majburlashda   guvohning,
jabrlanuvchining, ekspertning, tarjimonning yoki ularning yaqin qarindoshlarining
sog’lig’i hamdir» 1
, degan fikrlar ham uchraydi. 
M.H.   Rustambaev   esa   «Yolg’on   guvohlik   berishning   obekti   surishtiruv,
dastlabki   tergov,   prokuratura   va   sud   organlarining   sud   ishlarini   ko’rib   chikish   va
hal etish bo’yicha normal faoliyati bilan bog’liq ijtimoiy munosabatlar, shuningdek
fuqaro,   tashkilot   va   muassasalarning   qonuniy   huquq   va   manfaatlaridir» 2
,   deb
takidlaydi. 
Yolg’on guvohlik berish fuqarolarga moddiy zarar etkazish, davlat va jamoat
tashkilotlarining   mulkiy   manfaatlariga   tajovuz   qilish   (masalan   moddiy   ziyonni
qoplashdan   asossiz   bosh   tortish)   bilan   bog’liq   bo’lishi   ham   mumkin.   Bundan
tashqari   hatto,   oqlov   xususiyatga   ega   bo’lgan   yolg’on   guvohlik   ham   jinoyatdan
jabr ko’rgan shaxsga manaviy yoki moddiy zarar etkazishi mumkin. 
1   Юридик   энциклопедия   //   Юридик   фанлар   доктори,  профессор   У.Таджихоновнинг   умумий   тахририда.   -Т.
"Шарқ". 2001. - 143б. 
2   Рустамбаев   М.Х.   Комментарий   к   Уголовному   кодексу   Республики   Узбекистан.   Особенная   часть.   -   Т.:
ИПТД «О'qituvchi», 2004. – 758 б. 
  19 Shunday qilib, yolg’on guvohlik berishning asosiy obekti har doim bittadir,
ayni   vaqtda,   fakultativ   obektlar   sifatida   har   doim   muayyan   holatda   turli-tuman
ijtimoiy munosabatlar amal qilishi mumkin. 
Odil   sudlovga   etkazilgan   zarar   darajasi   muayyan   shaxsning   bergan
ko’rsatuvlari   ahamiyatiga   bog’liq   bo’ladi.   Jabrlanuvchi   va   guvohlarning   yolg’on
ko’rsatuvlari odil sudlovga, ayniqsa, katta zarar etkazadi. Dalillar etarli bo’lmagan
jinoyat ishlarida yolg’on guvohlik berishning ijtimoiy xavflilik darajasi ortadi. 
Tadqiqot   jarayonida   faol   yolg’on   guvohlik   berish   (birovni   ayblab   yolg’on
ko’rsatuv berish) passiv yolg’on guvohlik berish (ishning biror bir holati to’g’risida
to’liq malumot bermaslik)ga qaraganda og’irroq oqibatlarga olib kelishi aniqlandi.
Faol   yolg’on   bilan   bog’liq   holatlarning   50%   dan   ortig’i   sudlar   yoki   dastlabki
tergov   organlari   tomonidan   yanglish   qaror   chiqarilishiga   sabab   bo’lgan.   Passiv
yolg’on   esa   aksariyat   hollarda   sud   ish   yurituvi   va   haqiqatni   aniqlashda   muayyan
qiyinchiliklar   tug’diradi,   lekin   yanglish   qarorlar   qabul   qilinishiga   olib   kelmaydi 1
.
Shu   bois   jazoga   hukm   etilganlar   orasida   faol   yolg’on   guvohlik   berganlar
ko’pchilikni tashkil etadi. 
Yuqoridagi   fikrlarni   o’rganib,   o’z   nuqtai   nazarimizni   bayon   etar   ekanmiz,
bizningcha,   yolg’on   guvohlik   berishning   obektini   belgilashda   bevosita   O’zR   JK
238-moddasi   dispozitsiyasidan   kelib   chiqish   lozim,   ushbu   moddaning   1-qismi
bo’yicha   obekt   bu   -   odil   sudlov   (sud)   va   uni   amalga   oshirishga   ko’maklashuvchi
(prokuratura, dastlabki tergov va surishtiruv) organlarning normal faoliyati bo’lsa,
2-qismi   bo’yicha   obekt   bu   -   jabrlanuvchi,   guvoh,   ekspert,   tarjimon,   shuningdek
ularning   yaqin   qarindoshlari   (JK   8-bo’limiga   muvofiq:   qarindoshlar   yoki   quda
tomondan   qarindosh   bo’lgan   shaxslar,   yani   ota-ona,   aka-uka   va   opa-singillar,
erxotin,   farzand,   shu   jumdadan   farzandlikka   olinganlar,   nevaralar   shuningdek
erxotinning ota-onasi, aka-uka va opa-singillari)ning sog’lig’i hisoblanadi.  
 
1   Лазовицкая   Г.П.   Правовые   и   криминологические   аспекты   борьбы   с   преступлениями,   посягаюшими   на
участников правосудия // Российский следователь. 2006. - № 3. – С.30-33. 
  20 1.3. Yolg’on guvohlikning obektiv tomoni 
 
Yolg’on guvohlik berish "formal" tarkibli jinoyatlar sirasiga kiradi, yani 
ularni kvalifikatsiya qilishda zararli oqibatlarning ro’y berganligi talab qilinmaydi.
U   yoki   bu   jinoyat   tarkibining   "formal"   shakli   jinoyatning   ijtimoiy   xavfliligi
darajasiga baho berishga hech qanday tasir ko’rsatmaydi.  
Yolg’on guvohlik berish - faol harakatlar natijasi bo’lib guvoh, jabrlanuvchi,
ekspert,   tarjimonning   surishtiruv,   dastlabki   tergov,   sud   jarayonida   bila   turib
yolg’on   guvohlik   xulosa   berishlarida,   ish   holatlari   to’g’risidagi   malumotlarni
noto’g’ri   tarjima   qilishlari   va   so’roq   bayonnomasiga   ekspert   xulosasiga   imzo
qo’yishlarida ifodalanadi 1
. 
O’zR   JK   238-moddasining   birinchi   qismi   dispozitsiyasida   to’rtta   jinoyat
turining alomatlari tavsiflanadi: 
1) guvohning bila turib yolg’on ko’rsatuv berishi; 
2) jabrlanuvchining bila turib yolg’on ko’rsatuv berishi; 
3) ekspertning bila turib noto’g’ri xulosa berishi; 
4) bir tildan ikkinchi tilga bila turib noto’g’ri tarjima qilish. 
Bunday   tasnif   MX.   Rustambaev 2
  tomonidan   ham   ko’rsatib   o’tilgan.
Yuqorida zikr etilgan jinoyat tarkiblarining har biri o’ziga xos alomatlarga ega. Bu
alomatlar:   ularning   obektiv   tomoni   va   subektlarini   bir-biridan   farqlashga   xizmat
qiladi. 
Quyida   O’zR   JK   238-moddasi   birinchi   qismida   tavsiflangan   har   bir
jinoyatning obektiv tomonini ko’rib chiqamiz. Ulardan asosiysi  va eng ko’p sodir
etiladigani   jinoyat   protsessida   guvoh   yoki   jabrlanuvchilarning   bila   turib   yolg’on
ko’rsatuv berishidir. 
1   Гулямов.З.Х. Преступления против правосудия.   -Т. -
1997.   –   С.168.   2
  Рустамбаев   МХ.   Комментарий   к   Уголовному
кодексу   Республики  Ўзбекистан.  Особенная  часть     -  Т.:   ИПТД
«О’qituvchi», 2004. -759 б. 
 
  21 O’zR   JPK   65-moddasiga   binoan,   jinoyat   ishi     bo’yicha   aniqlanishi   lozim
bo’lgan   biror   holatni   bilishi   mumkin   bo’lgan   har   qanday   shaxs   guvoh   sifatida
ko’rsatuv   berish   uchun   chaqirilishi   mumkin.   Yolg’on   ko’rsatuvning,   yolg’on
xulosaning   ham   mazmunini   yolg’on   tashkil   etadi.   Yolg’on   deganda,   subektning
ongida to’g’ri aks etgan obektiv voqelikka zid fikrni ongli ravishda bildirish, yani
muayyan   shaxsga   ongli   ravishda   yolg’on   axborot   berish   tushuniladi.   Lekin   bila
turib yolg’on ko’rsatuv berish tarkibini har qanday yolg’on emas,  balki  muayyan
ish   uchun   ahamiyatli     bo’lgan   holatlar   bo’yicha   sud-tergov   organlariga   malum
qilingan,   yani   isbotlanishi   lozim   bo’lgan   faktlarga   oid   bo’lgan   yolg’on   tashkil
etadi.   Jinoyat   ishlari   bo’yicha   isbotlash   predmeti   O’zR   JPK   82-moddasida   va
boshqa bir qancha moddalarida belgilangan. 
Jinoyat   protsessual   qonuniga   muvofiq,   isbotlash   predmetiga   quyidagi
holatlarni   kiritish   mumkin:   I)   jinoyatning   obekti;   jinoyat   tufayli   etkazilgan
ziyonning   xususiyati   va   miqdori,   jabrlanuvchi   shaxsini   tavsiflovchi   holatlar;   2)
sodir   etilgan   jinoyatning   vaqti,   joyi,   usuli,   shuningdek   JKda   ko’rsatib   o’tilgan
boshqa   holatlar   orasidagi   sababiy   bog’lanish;   3)   jinoyatning   ushbu   shaxs
tomonidan   sodir   etilganligi;   4)   jinoyatning   to’g’ri   yoki   egri   qasd   bilan   yohud
beparvolik   yoki   o’z-o’ziga   ishonish   oqibatida   sodir   etilganligi,   jinoyatning   sabab
va maqsadlari;  5)  ayblanuvchining, sudlanuvchining  shaxsini  tavsiflovchi  holatlar
(O’zR JPK 82-moddasi). 
Guvoh fuqarolik protsessida   ham  isbotlash   predmetiga  kiruvchi  har  qanday
holatlar yuzasidan so’roq qilinishi mumkin (O’zR FPK 36, 69, 71 va 72moddalari).
Binobarin, muayyan jinoyat yoki fuqarolik ishi bo’yicha aniqlanishi lozim bo’lgan
har   qanday   holatlar   yuzasidan   yolg’on   malumot   berish   yolg’on   guvohlik   berish
deb,   kvalifikatsiya   qilinishi   lozim.   Muayyan   jinoyat   tarkibining   alomatlari,
etkazilgan   zararning   xususiyati   va   miqdori,   aybdorning   shaxsini   tavsiflovchi
malumotlar,   jinoyatning   sabablari   va   uning   sodir   etilishiga   imkon   bergan   shart-
sharoitlar,   ayblanuvchining   javobgarligini   engillashtiruvchi   yoki   og’irlashtiruvchi
holatlar va h.k. jinoyat ishi bo’yicha mana shunday holatlar bo’lishi mumkin.  
  22 O’z shaxsi haqida yolg’on malumot berish, agar bu malumotlar guvoh yoki
jabrlanuvchini   so’roq   qilishdan   avval   aniqlangan   bo’lsa,   yolg’on   guvohlik   berish
hisoblanmaydi, Anketa malumotlari deb ataluvchi bu malumotlar (familiyasi, ismi,
otasining ismi, tug’ilgan sanasi  va joyi  h.k.)  ko’rsatuv  hisoblanmaydi  va ularning
aksariyati   hujjat   bilan   tasdiqlanishi   lozim.   Agar   yuqorida   zikr   etilgan   malumotlar
muayyan   ish   bo’yicha   ahamiyatli   bo’lsa,   ular   guvoh   ko’rsatuvlarining   predmeti
bo’lishi mumkin. 
Guvoh va jabrlanuvchining bila turib yolg’on ko’rsatuv berishining obektiv
tomoni   chegarasini   to’g’ri   belgilash   uchun   dalilning   maqbulligiga   tegishli   ayrim
talablar   etiborga   olinishi   zarur.   Protsessual   qonunda   belgilangan   talablarga   rioya
etilgan   holda,   shu   jumladan   qonunda   nazarda   tutilgan   manbalardan   olingan
dalillargina maqbul dalillar, deb etirof etiladi 1
. 
Manbasi   nomalum   bo’lgan   dalil   nomaqbul   dalil   hisoblanadi.   "Dalillarning
maqbulligi   quyidagilarni   nazarda   tutadi:   malumotlarning   kelib   chiqishini   bilish
hamda ularni tekshirish imkoniyati, ushbu malumotlar to’g’risida xabar berayotgan
shaxs   tomonidan   ularni   qabul   kilish   imkoniyati,   isbot   qilishning   ham   umumiy
qoidalariga,   ham   muayyan   turdagi   axborotni   to’plash   va   qayd   etish   qoidalariga
rioya etish (JPKning 17, 18, 20, 22, 87-92, 110, 111, 198-202, 208-m. va xokazo),
protsessning   muayyan   bosqichini   tartibga   soladigan   hamda   jinoyat   ishini
yuritayotgan   shaxsning   vakolatlarini   belgilaydigan   qoidalariga   rioya   etish.
Qonunda   belgilanmagan   manbalardan   olingan   dalillardan   foydalanishga   yo’l
ko’yilmaydi (JPKning 81-m.  2-q.)". 
Dalillarning   maqbulligi   bilan   bog’liq   boshqa   qoidalarning   chunonchi:
bayonnoma   tuzish,   uni   tanishtirish   va   imzolatish,   guvoh   yoki   jabrlanuvchini
chaqirish qoidalarini bo’zish, so’roq olib borishda noto’g’ri usullarni qo’llash va h
k. da yolg’on guvohlik berish tarkibi mavjud, chunki  bunday qoidabuzarliklar ish
bo’yicha   aniqlanishi   lozim   bo’lgan   holatlar   yuzasidan   berilgan   yolg’on
1   Иномжонов   Ш.Х.   Жиноят   процессида   далилларни   тақдим   қилиш   ва   улардан   фойдаланиш     муаммолари
(Монография 2-нашр).-Т.:ТДЮИ. - 2006. – Б.23-24. 
  23 ko’rsatuvlarning   ijtimoiy   xavfliligini   bartaraf   etmaydi   va   olingan   malumotlarning
dalillik ahamiyatining yo’qotilishiga doim ham olib kelavermaydi. 
O’zR   JK   238-moddasiga   ko’ra   jinoiy   javobgarlikka   tortilishi   mumkinligi
to’g’risida   ogohlantirish,   garchi   jinoyat   emas,   balki   protsessual   qonunda   bilan
belgilangan   bo’lsa-da,   ko’rsatuvlarning   aniqligini   taminlash,   yolg’on   ko’rsatuvlar
berilishining   oldini   olishga   qaratilgandir.   Shu   bois   jinoiy   javobgarlik   to’g’risida
ogohlantirish   bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berish   tarkibining   elementi   hisoblanadi
va mazkur jinoyat sodir etilgan holatni tavsiflaydi. 
Yolg’on   guvohlik   berish   obektiv   tomondan   muayyan   vaziyat   bilan   ham
tavsiflanadi.   Yani   jinoyat   yoki   fuqarolik   ishlari   bo’yicha   ish   yurituvini   amalga
oshirish   vakolatiga   ega   bo’lgan   organlarga   berilgan   yolg’on   malumotlargina
yolg’on   guvohlik   tarkibini   hosil   qiladi.   Sud   dastlabki   tergov   va   surishtiruv
organlari   mana   shunday   vakolatli   organlar   hisoblanadi.   Mazkur   organlar   faqat
qonunda   belgilangan   vaqtda   dastlabki   tergov   va   surishtiruv   organlari   jinoyat   ishi
qo’zg’atilgan   vaqtdan   boshlab,   sud   ishni   ko’rish   vaqtida   so’roq   qilish,   tergov   va
sud  harakatlarini   amalga  oshirish  huquqiga  ega.  Bundan  tashqari   fuqarolik ishlari
bo’yicha   guvohlik   ko’rsatuvlari   sud   tomonidan   ish   sudda   ko’rilgunga   qadar   sud
topshirig’i   tartibida,   shuningdek,   sud   yoki   notarial   idoralar   tomonidan   dalillarni
taminlash tartibida olinishi mumkin. 
Binobarin,   bir   qancha   protsessual   harakatlarni   amalga   oshirishga   vakolatli
organlar orasida qonunda notariat ham tilga olingan va shu bois davlat notariusiga
bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berish   (O’zR   JK   238-moddasida   bu   organ   tilga
olinmaganligiga qaramay) yolg’on guvohlik berish tarkibi alomatlari bilan qamrab
olinadi.   Fikrimizcha,   JK   238-1   moddasi   dispozitsiyasiga   notariusni   ham   kiritish
maqsadga muvofiq bo’lar edi. 
Shunday qilib, ijtimoiy xavfli harakat hamda muayyan holatning mavjudligi
obektiv   tomonning   yolg’on   guvohlik   berish   tarkibini   tavsiflovchi   zaruriy
elementlaridir. 
  24 Har   qanday   harakat   singari,   yolg’on   guvohlik   berish   ham   malum   usullarda
ifoda etiladi. Yolg’onni rostdan farqlash uchun bu usullarni bilish muhimdir. Lekin
yolg’on guvohlik berish usullarini ko’rib chiqishdan oldin, bu jinoyat harakatsizlik
bilan   sodir   etilishi   mumkin   emasligini   yana   bir   bor   qayd   etib   o’tmoqchimiz.   Shu
bois ayrim huquqshunoslarning yolg’on guvohlik berish guvohning o’ziga malum
faktlarni   yashirishida   aks   etishi   mumkin 1
,   degan   fikriga   qo’shila   olmaymiz.   Til
vositasida  (og’zaki  yoki   yozma nutq  shakllarida)  ifodalanuvchi   yolg’on  ko’rsatuv
berish jismoniy hodisa, inson irodasining faol ko’rinishidir 1
. 
Tashqi muhitda o’z ifodasini topgan yolg’ongina shu manoda qabul qilinishi
mumkin.   Yolg’on   ko’rsatuvlar   tashqi   muhitda   uydirma,   haqqoniy   ma’lumotlarni
buzib ko’rsatish va inkor etish tarzida ham ifodalanishi mumkin. Binobarin, malum
faktlarni   yashirish   yolg’on   guvohlik   berishning   mustaqil   shakli   hisoblanmaydi,
lekin yolg’onning shakli bo’lishi mumkin. 
M.H.Rustambaev   haqli   ravishda   «Guvoh   yoki   jabrlanuvchi   ko’rsatuvlari,
agar ular surishtiruv, dastlabki tergov va sud muhokamasi olib borilayotgan vaqtda
ish   bo’yicha   haqiqatni   aniqlashda   isbotlash   axamiyatiga   ega   bo’lgan   ish   holatini
to’liq   yoki   bir   qismini   qasddan   buzib   ko’rsatsa,   yolg’on   deb   hisoblanishi   lozim.
O’ylab chiqarilgan, buzib ko’rsatilgan faktlar haqida xabar beradigan ko’rsatuvlar
yolg’on hisoblanadi» 2
, deb yozadi. 
Yolg’on   ko’rsatuvlarning   kuydagi   shakllarini   kayd   etish   mumkin:   a)
haqqoniy   malumotni   yashirish;   b)   haqqoniy   malumotni   inkor   etish;   v)   uydirma
malumot berish; g) haqqoniy malumotni yashirish va uydirma malumot berish; d)
ayrim haqqoniy malumotni yashirish va boshqa haqqoniy malumotni inkor etish; e)
uydirma   malumotlarni   tasdiqlash 3
.   Lekin   bu   mazkur   jinoyat   harakatsizlik   bilan
sodir etilishi mumkin, degan manoni anglatmaydi. 
Yuqoridagi   fikrlardan   kelib   chiqib   yolg’onni   shartli   ravishda   faol   va
passivga ajratish mumkin. Faol yolg’on amaldagi hodisani qayta ishlab, uni jiddiy
buzib   ko’rsatuvchi   malumotlar   berishni   nazarda   tutadi,   passiv   yolg’on   esa
1  Кузьмина С.С. Лжесвидетельство. СПб.. 1995. – С .9; Порубов И.И. Тактика допроса на предварительном 
  25 muayyan   malumotlarni   yashirish,   haqqoniy   malumotlarni   inkor   etishda   namoyon
bo’ladi. 
                                                                                                                                                                                            
следствии.   -   М.,   Бек.   1998.   -   С.98.   Щерба   С.Н.,   Зайцев   О.А.   Охрана   прав   потерпевших   и   свидетелей   по
уголовному делам. - М.,Спарк. 1996. - С.18-19.  1
 Аберхаев Э.Р. Свидетельский иммунитет как гарантия право
на неприкосновенностъ частной жизни. // Российский следователь. 2006. - №4. – С.8-12.   2
  Рустамбаев М.Х.
Комментарий   к   Уголовному   кодексу   Республики   Узбекистан.   Особенная   часть     -Т.:   ИПТД   «O’qitucvchi»,
2004. - 759-б. 
3
 Алламуратов Д.Т. Свидетельские показания. // Ёш олимлар тўплами. -Т.: ТГЮИ, 2004. - С. 98-103; Новиков
С.А. Наказание за лжисведетельство: дискуссионные вопросы // Российский сдедователь. - №5. - 2006.   - С
10-12. 
Malumotlarni         yashirish         deganda         malum         hodisa   to’g’risidagi
malumotlarni   to’liq   yoki   qisman   yashirish   tushuniladi.   Malumotlarni   qastdan
yashirish   uydirma   malumot   berish,   haqqoniy   malumotlarni   buzib   ko’rsatish   va
inkor etish orqali bila turib yolg’on ko’rsatuv berish, xulosa berish   yoki   noto’g’ri
tarjima  qilishda  uchraydi.   Umuman malumot bermaslik orqali yolg’on guvohlik
berilishi mumkin emas, zero yolg’on ko’rsatuv berishning mohiyati malum hodisa
haqida bila turib noto’g’ri xabar berish yolg’on axborot berishdan iboratdir. 
Yolg’on   ko’rsatuv   berish   amalda   mavjud   faktni   to’liq   yoki   qisman   buzib
ko’rsatishdan iborat bo’lishi  ham mumkin. Bu yolg’onning eng ko’p tarqalgan va
yashirin turidir. Amalda mavjud faktlarni buzib ko’rsatish vositasi sifatida yolg’on
holatlarni   qo’shish,   malum  xolatlar, jihatlar   va qilmishlarni  yashirish   qo’llaniladi.
Bu   vositalar   hodisa   mazmunini   o’zgartiradi,   maqbul   jihatlarini   oshirib   ko’rsatadi,
hodisaning noxush tomonlarini kamaytirib ko’rsatadi yoki yo’qka chiqaradi.  
Amalda   bo’lgan   holatlarni   inkor   etish   yoki   shaxsning   ish   bo’yicha
aniqlanishi lozim bo’lgan holatlarni bilishi inkor etish yolg’on guvohlik berishning
yana bir usulidir. 
Bunday   inkor   etish   ko’pincha   dastlabki   ko’rsatuvlarni   yolg’on
ko’rsatuvlarga o’zgartirishda namoyon bo’ladi. 
Ayrim   huquqshunoslarning   fikricha,   shaxsning   hech   narsa   bilmasligi
haqidagi ko’rsatuvi  yolg’on ko’rsatuv hisoblanmaydi 1
.   Lekin, bunday ko’rsatuvda
1   Попов  В.В.  Некоторые   форми  появления  правового   нигилизма   и  пути   его  преодоления  //  Юрист.  -   2002.
№1. - С.10-13. 
 
  26 yolg’on  ko’rsatuv  berish  bilan  ishning   mavjud  holatlari  buzib  ko’rsatiladi.   Bunda
guvoh yoki jabrlanuvchining hech narsa bilmasligi haqidagi yolg’on ko’rsatuvi ular
o’zlariga   malumligini   inkor   etayotgan   faktga   emas,   balki   so’roq   predmetiga
taalluqlidir. Binobarin bunday ko’rsatuvlar yolg’on ko’rsatuv, so’roq qilinayotgan
shaxsning   savoliga   berilgan   yolg’on   javob   hisoblanadi.   Masalan,   sudda
ayblanuvchi   jabrlanuvchini   qanday   urib-do’pposlaganini   ko’rmaganligi   haqida
yolg’on   guvohlik   bergan   shaxs   O’zR   JK   238-moddasi   bo’yicha   jinoiy
javobgarlikka tortiladi.  
Bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berishning   ijtimoiy   xavflilik   darajasi   har   xil
bo’lishi mumkin. Bu bir qancha omillarga bog’liq. Bunda yolg’on ko’rsatuvlarning
muayyan   jinoiy   natijaga   yo’naltirilganligi     omili     muhim     rol   o’ynaydi.   Tabiiyki,
jinoyat   protsessida   berilgan   yolg’on   ko’rsatuv   va   xulosalar   ayniqsa   xavflidir,
chunki   ular   har   xil   jinoiy   natijalarga   erishishga   yo’naltirilgan   bo’lishi   mumkin.
Mazkur   belgiga   qarab,   jinoyat   protsessida   uchraydigan   yolg’on   ko’rsatuvlarning
quyidagi   guruhlarini   ajratish   mumkin     aybdorni     oqlovchi,     sodir   etilgan
qilmishning   tasnifini   engillashtiruvchi   va   aybdorga   beriluvchi   jazoni
engillashtiruvchi   yolg’on   ko’rsatuvlar;   aybsiz   shaxsni   jinoyat   sodir   etganlikda
ayblovchi,   shaxsni   amaldagidan   og’irroq   jinoyat   sodir   etganlikda   ayblovchi
yolg’on   ko’rsatuvlar;   ―aralash ,   yani   aybsiz   odamni   ayblovchi   va   ayni   vaqtda,‖
aybdor shaxsini oqlovchi yolg’on ko’rsatuvlar. 
Ayblov mazmunida bila turib yolg’on ko’rsatuv berishning ijtimoiy xavflilik
darajasi   ancha   kattadir.   Bu   jinoyat   har   doim   ikkita   obektga:   odil   sudlovning
ishlarni   tergov   qilish,   ko’rib   chiqish   va   hal   qilishi   bilan   bog’liq   manfaatlariga
hamda shaxsning xuquq va erkinliklariga daxl etadi.  
Jinoyat   sodir   etgan   shaxslar   foydasiga   yolg’on   ko’rsatuv   berish   sud
amaliyotida ayniqsa, keng tarqalgan. 
Fuqarolik   protsessida   ham   yolg’on   ko’rsatuv   berilganida   muayyan   jinoiy
natijaga erishish ko’zlanadi. Bunday ko’rsatuvlar  davogar  yoki  arizachi  foydasiga
  27 yoki   unga   qarshi,   javobgar,   uchinchi   shaxslar   yoki   boshqa   manfaatdor   shaxslar
foydasiga yoki ularga qarshi yohud shaxsiy manfaatlarda berilishi mumkin. 
Guvoh   yoki   jabrlanuvchining   bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berishi   mazkur
shaxslar   vakolatli   shaxslar   tomonidan   o’tkazilgan   so’roq,   yuzlashtirish   va   tanib
olish   uchun   ko’rsatish   vaqtida   yolg’on   malumot   bergan   paytdayoq   ushbu
organlarning   so’roq,   yuzlashtirish,   tanib   olish   uchun   ko’rsatish   yoki   sud   majlisi
bayonnomalarida   protsessual   mustahkamlashga   yo’naltirilgan   keyingi
harakatlaridan qati nazar tamom bo’lgan jinoyat tarkibini hosil qiladi. 
Yuridik   adabiyotlarda   yolg’on   guvohlik   berishning   tugallangan   vaqtini
belgilashga oid quyidagi fikrlar uchraydi: 
1) guvohlar   va   jabrlanuvchilar   so’roq
yoki   dastlabki   tergov   paytida   ular   tomonidan
berilgan   yolg’on   guvohlik   asosida   ko’rsatuv
berib,   so’roq   bayonnomasiga   imzo   ko’ygan
vaqtda; 
2) ekspert   ekspertiza   tayinlagan   organga
bila turib yolg’on xulosa bergan yoki surishtiruv,
dastlabki   tergov   davrida   so’roq   bayonnomasiga
yolg’on   malumotlarni   bila   turib,   unga   imzo
chekkan vaqtda; 
3) tarjimon   uni   tayinlagan   organga   ish
holatlarinn   bayon   qiluvchi   noto’g’ri   tarjima
qilingan   malumotlarni   bergan   yoki   ish
jarayonida   og’zaki   shaklda   qasddan   noto’g’ri
tarjima qilgan vaqtda 1
. 
Ko’rib   chiqilayotgan   jinoyatning   tamom   bo’lgan   vaqti   to’g’risidagi   masala
yuzasidan huquqshunoslar har xil qarashlar bildiradilar. Bunday yolg’on ko’rsatuv
sudda   yoki   dastlabki   tergov   jarayonida   berilganiga   qarab,   jinoyatning   tamom
1  Гулямов 3.Х. Преступления против правосудия. -Ташкент. 1997. - С. 165. 
  28 bo’lgan vaqti har xil tariflanadi. Birinchi holda yolg’on ko’rsatuv berilgan vaqtda
jinoyat   tamom   bo’lgan   deb,   ikkinchi   holda   esa   guvoh   yoki   jabrlanuvchi   so’roq
bayonnomasini   imzolagan   paytdan   jinoyat   tamom   bo’lgan   deb   topiladi 1
.   Bunday
farqlash asosli emas, chunki u qonun mazmunidan kelib chiqmaydi. Buning ustiga,
guvohda   dastlabki   tergov   bosqichida   muayyan   imtiyozlar   bo’ladi,   chunki
bayonnomaga   imzo   chekkunga   qadar   yolg’on   ko’rsatuvni   to’g’rilash,   o’z
ko’rsatuvlaridan   ixtiyoriy   voz   kechish   jinoiy   javobgarlikdan   ozod   etadi.
Fikrimizcha, yolg’on ko’rsatuvni  o’z vaqtida haqqoniy ko’rsatuvlarga o’zgartirish
jinoyat   tarkibini   istisno   etmaydi,   balki   yolg’on   guvohlik   beruvchining   aybini
engillashtiruvchi   holatlardan   biri   hisoblanadi.   Agar   guvoh   yolg’on   guvohlik
berishdan ixtiyoriy ravishda qaytsa, u holda javobgarlikdan ozod qilinishi lozim. 
Ekspertning   yolg’on   xulosa   berishi   qo’yilgan   savollarga   yolg’on   javoblar
berishda   namoyon   bo’ladi.   Bu   ekspert   xulosalarida   ifodalangan   yolg’on
malumotlargina pirovard natijada bila turib yolg’on xulosa berish tarkibini tashkil
qilishini bildiradi 2
. 
Adabiyotlarda ekspert xulosasi: kirish, tadqiqot va xulosa qismiga ajratiladi.
Xulosaning   kirish   yoki   tadqiqot   qismiga   yolg’on   malumotlar   kiritishning   o’ziyoq
bila turib yolg’on xulosa berish tarkibini hosil qilishi mumkin. Bu quyidagi holatlar
bilan izohlanadi. 
Xulosaning   kirishida   ekspertiza   o’tkazilgan   sharoitlarni   tavsiflovchi
malumotlar   (qaerda,   qachon,   kim   tomonidan,   qanday   asosga   ko’ra   o’tkazilgani,
kim   ishtirok   etgani)   olingan   obektlar   va   materiallar,   ulardan   foydalanilish   hamda
ko’yilgan   savollar   to’g’risidagi   malumotlar   ifodalanadi.   Bu   malumotlarning
barchasi   yordamchi   rol   o’ynaydi   va   faqat   xulosaga   baho   berish   uchun   zarurdir.
Ular   maxsus   bo’limlarga   taalluqli   emas,   xulosaning   asosiy   mazmunini   tashkil
etmaydi va amalga oshirilgan tadqiqot natijasi hisoblanmaydi. Shu bois xulosaning
kirish   qismiga   yolg’on   malumot   kiritish   o’z   holicha   jinoyat   tarkibini   hosil
1   Новиков С.Л. Наказание за лжесвидетельство: дискуссионные вопросы. //Российский следователь. 2006. -
№5. - С.10-12. 
2   Гулямов   З.Х.   Общая   характеристика   преступлении   против   правосудия   в   Республики   Узбекистан.   //
Российская права. -2002. - №4. - С. 123. 
  29 qilmaydi,   lekin   u   yolg’on   xulosa   berish   vositasi   yoki   sharti   sifatida   qo’llanilishi
mumkin.   Chunonchi,   ekspertning   ishga   layoqatsizligi   yoki   ishdan   manfaatdorlik
yashirish vositasi bo’lib xizmat qilgan yolg’on malumotlar mana shunday shartlar
deb topilishi mumkin. 
Xulosaning   tadqiqot   qismida   tadqiqotning   umumiy   ilmiy   qoidalari   va
metodlari,   o’tkazilgan   tadqiqotlar,   ularning   jarayoni   hamda   tadqiqot   jarayonida
kuzatilgan   alomatlar,   xossalar,   sifatlar   aks   ettiriladi,   aniqlangan   faktlar   yoki
berilgan   material   tahlil   qilinadi   va   ularga   baho   beriladi.   Amalda   xulosaning
tadqiqot qismida ekspert oldiga qo’yilgan savollarga berilgan javoblar o’z ifodasini
topadi. Yolg’on xulosalar chiqarish uchun zamin aynan tadqiqot qismida yaratiladi.
Taqdim   etilgan   yoki   topilgan   materialni   buzib   ko’rsatish   yoki   aniqlangan   faktlar,
alomatlar,   xossalarni   yashirish   yoki   yolg’on   baho   berish   va   asoslash   yohud
tadqiqot   olib   borishda   noto’g’ri   ilmiy   qoidalar   va   metodlardan   foydalanish   yo’li
bilan   tadqiqot   zarur   xulosalarga   moslashtiriladi.   Ammo   faqat   buzib   ko’rsatilgan
tadqiqot qismining mavjudligi xam yolg’on xulosa berish tarkibini hosil qilmaydi,
chunki   u   to’liq   emas,   protsessual   talablarga   javob   bermaydi       va   tegishli
organlarga   taqdim   etilishi   mumkin   emas.   Boshqa   tomondan   tadqiqot   qismi   buzib
ko’rsatilgani   holda   to’g’ri   xulosalar   berilishi   mumkinligi   mantiqqa   ham   sog’lom
fikrga ham ziddir. 
Buning   ustiga,   protsessual   huquqga   oid   adabiyotlarda   ekspert   xulosasi
tushunchasining   ikki   xil:   tor   va   keng   talqini   mavjud.   Ekspert   xulosasi   keng
ma’noda "ekspert  tadqiqoti jarayoni  va uning natijalarini  qayd etuvchi hujjatdir'' 1
.
Ekspert   xulosasi   tor   manoda   qo’yilgan   savollarga   ekspertning   asoslantirilgan
javoblaridir 2
.   O’zR   JPK   184-moddasiga   binoan,   ekspert   zaruriy   tekshirishlarni
o’tkazib   bo’lganidan   keyin,   o’z   nomidan   yozma   xulosa   tuzadi   va   uni   imzolab
tasdiqlaydi.   Fikrimizcha,   JK   238-moddasi   dispozitsiyasida   tor   manodagi   ekspert
1  Алимова Р., Отахўжаев С. Суд экспертизасини ташкил қилиш ва ўтказиш масалалари. Т.: Янги аср авлоди.
– 2001. - Б.16. 
2   Джалолов   ДД.,   Бахриев   И.И,   Жуманиеcзов   Э.Х,   Хакбердиева   Р.Т.   Суд-тиббий   экспертиза   объектларини
экспертиза ҳуқукий асослари. Т., ЎзМУ. 2004. - Б. 21. 
  30 xulosasi,   yani   ko’yilgan   savollarga   javob   tariqasidagi   xulosa   nazarda   tutiladi.
Zotan, bunday xulosa faqat xulosaning protsessual shaklida ifoda etilishi mumkin. 
Lekin, O’zR JPK 186-moddasiga binoan, ayrim hollarda ekspert o’zi bergan
xulosasini   tushuntirishi   yoki   unga   ko’shimcha   qilishi   uchun   so’roq   qilinishi
mumkin. Bu haqida so’roq bayonnomasi tuziladi. Shu bois ekspertning o’zi bergan
xulosani rivojlantirishi yoki unga ko’shimcha qilishi maqsadida yolg’on ko’rsatuv
berishida bila turib yolg’on ko’rsatuv berish tarkibining alomatlari mavjud bo’ladi. 
O’zR   JPK   172-moddasi   2-qismiga   binoan,   ekspert   oldiga   qo’yilgan
masalalar   va   uning   xulosasi   ekspertning   maxsus   bilimlari   doirasidan   chetga
chiqishi mumkin emas. 
Eksperning o’z vakolati doirasiga kirmaydigan huquqiy masalalar (masalan,
o’zganing   mol-mulkipi   talon-taroj   qilish   yoki   kamomad,   odam   o’ldirish   yoki   o’z
joniga   qasd   qilish   mavjudligi)   yuzasidan   bergan   xulosasi   dalil   sifatida   qabul
qilinishi   mumkin   emas,   zero   u   o’z   mazmuniga   ko’ra   sud   va   dastlabki   tergov
organlari   uchun   maqbul   bo’lmaydi.   Shu   bois   ekspertning   huquqiy   masalalar
yuzasidan bila turib bergan yolg’on xulosasi jinoyat hisoblanmaydi. 
O’zR JPK 68-moddasiga muvofiq, agar hal qilinishi lozim bo’lgan masalalar
ekspertning  mutaxassisligiga   oid  bo’lmasa   yoki  xulosa  berish  uchun  unga taqdim
etilgan   materiallar   etarli   bo’lmasa,   ekspert   xulosa   berishning   iloji   yo’qligi
to’g’risida hujjat tuzishi mumkin. 
Yolg’on   ko’rsatuv   berish   singari,   ekspertning   yolg’on   xulosa   berishi   ham
javoblarni   to’qib   chiqarish   yoki   buzib   ko’rsatish   yohud   xulosalarda   topilgan
faktlarni   inkor   etish   usulida   amalga   oshiriladi.   Masalan,   hujjatda   ko’shib   yozish
holatlari   bo’lsada,   ekspert   bunday   holatlar   aniqlanmagani   to’g’risida   yolg’on
xulosa beradi. 
Yolg’on   guvohlik   berishning   boshqa   subektlaridan   farqli   o’laroq,   tarjimon
hech   qanday   dalillar   taqdim   etmaydi.   Tarjimon   ham   jinoyat   yoki   fuqarolik
protsessining   ishtirokchisidir.   U   odil   sudlovni   amalga   oshirishga   texnik   yordam
  31 ko’rsatadi. Tarjimonni mutaxassislardan biri deb hisoblash mumkin, zero, tarjimon
til va boshqa belgilar sohasida maxsus bilim va ko’nikmalarga ega shaxsdir 1
. 
JPK 20-moddasiga muvofiq, ish yuritilayotgan tilni  bilmaydigan yoki  etarli
darajada   tushunmaydigan   protsess   ishtirokchilariga   o’z   ona   tilida   yoki   o’zi
biladigan boshqa tilda og’zaki yoki yozma arz qilish, ko’rsatuv va tushush tirishlar
berish,   iltimosnoma   va   shikoyatlar   bilan   murojaat   qilish,   sudda   so’zlash   huquqi
taminlanadi. Bunday hollarda, shuningdek, ish materiallari bilan tanishish vaqtida
protsess   ishtirokchilari   qonunda   belgilangan   taribda   tarjimon   xizmatidan
foydalanishlari   mumkin.   Ayblanuvchi,   sudlanuvchi   yoki   protsessda   ishtirok
etuvchi   boshqa   shaxslarga   taqdim   etilishi   lozim   bo’lgan   tergov   va   sud   hujjatlari
ularning ona tiliga yoki ular biladigan boshqa tilga tarjima qilib berilishi lozim. 
Qonunga muvofiq, har qanday malumotlar, hujjatlar, og’zaki malumotlar va
boshqa   materiallar   tarjima   predmetini   tashkil   etishi   mumkin 2
.   Binobarin,   har
qanday malumotlarni taqdim etilgan material yoki matnga mos kelmaydigan tarzda
noto’g’ri   tarjima  qilish  yuqorida  zikr  etilgan  jinoyatning  obektiv tomonini   tashkil
etishi mumkin, zero O’zR JPK 72-moddasiga binoan, tarjimon o’ziga topshirilgan
tarjimani   aniq   va   to’liq   bajarishi   shart.   Bunda   tarjima   qilinayotgan   materialning
haqqoniy   yoki   yolg’on   ekanligi   ahamiyatsizdir,   shu   bois   qonun   chiqaruvchining
yolg’on   tarjima   qilish   to’g’risida   emas,   balki   noto’g’ri   tarjima   qilish   to’g’risida
so’z yuritgani bejiz emas. 
Bila turib yolg’on xulosa berish va bila turib noto’g’ri tarjima qilish yozma
shaklda   berilgan,   sud-tergov   organlariga   topshirilgan   vaqtdan   boshlab,   noto’g’ri
tarjima og’zaki bo’lganida esa - noto’g’ri tarjima qilingan paytdan boshlab tamom
bo’lgan   jinoyat   hisoblanadi.   Mazkur   hujjatlar   yuqorida   zikr   etilgan   organlarga
topshirilmagunicha   ular   huquqni   muhofaza   qilish   organlari   faoliyati   doirasiga
kiritilmaydi,   chunki   ular   mazkur   hujjatlarda   ifodalangan   axborotni   hali   olmagan
hisoblanadi. 
1   Никулина   Х.А.,   Горбунова   Н.А.   Участники   уголовного   процесса   с   неопределенным   положением   //
Уголовный процесс. 2006. - № 7.  – С. 21-22. 
2  Уголовно-процессуальное право. Учебник. Под. Ред. П.А.Лупинской. М: Юрист. 1997. - С. 342. 
  32 Yolg’on   guvohlik   berish   uchun   jinoiy   javobgarlik   belgilangan   O’zR   JK
238moddasining   2-qismida   esa   quyidagi   harakatlar   uchun   jinoiy   javobgarlik
ko’zda tutilgan: 
a) yolg’on guvohlik berish maqsadida pora evaziga olish; 
b) yolg’on guvohlik berishga majburlash maqsadida guvoh jabrlanuvchi,
ekspert   yoki   tarjimonga,   yoki   ularning   yaqin   qarindoshlariga   ruhiy   yoki
jismoniy tasir ko’rsatish. 
Pora evaziga og’dirib olish - aybdorga dastlabki tergov bosqichida yoki sud
muhokamasida yolg’on guvohlik berishi (noto’g’ri xulosa berishi, noto’g’ri tarjima
qilishi) uchun shaxsan yoki vositachi orqali pul, qimmatbaho buyum, yoki boshqa
mol-mulk   topshirish,   yoxud   mulkiy   xarakterdagi   xizmat   ko’rsatishni   taklif
qilishdir 1
. 
Yolg’on guvohlik berilishiga erishish maqsadida guvoh (jabrlanuvchi, ekspert,
tarjimon)ga ruhiy yoki jismoniy tasir o’tkazish O’zR JK 238-moddasi 2qismi bilan
kvalifikatsiya qilinadi. Ruhiy tazyiq mazmuni sog’liqq shikast etkazish yoki mol-
mulkni nobud qilish bilan guvoh, jabrlanuvchi, ekspert yoki tarjimonni.
shuningdek ularning yaqin qarindoshlarini ko’rqitib, yolg’on guvohlik yoki xulosa
berishni, yohud noto’g’ri tarjima qilishni talab etishda ifodalanadi. 
Jismoniy   tazyiq   deyilganda,   jabrlanuvchini   urish,   do’pposlash,   unga   engil
tan   jarohati   etkazish   tushuniladi.   Agar   o’rtacha   og’ir   yoki   og’ir   tan   jarohati
etkazilganda,   yohud   o’ldirish   bilan   qo’rqitilganda,   aybdorniig   qilmishi   jinoyatlar
majmui sifatida kvalifikatsiya qilinadi. 
Guvoh,   jabrlanuvchi,   ekspert,   tarjimonga   pora   yoki   zo’rlik   ishlatib   emas,
balki   iltimos   qilib,   ko’ndirishga   undab,   bolalari   borligini   ro’kach   qilib   va   h.k.
yo’llar bilan tasir ko’rsatilsa, aybdorning qilmishlari O’zR JK 238-moddasi 2qismi
bilan   emas,   balki   dalolatchi   sifatida   JK   28-moddasi   orqali   238-moddasi   1qismi
bilan kvalifikatsiya qilinadi. 
1   Зуфаров Р.А. Порахўрлик учун жиноий жавобгарлик.
Т.   2004.   –   Б.78;   Алилов   Г.А.   Криминологический   анализ
подкупа или принуждения к даче показаний или уклонению от
дачи показаний либо к неправильному переводу: региональный
аспект. // Российский следователь. 2006. - №6. – С.26-29. 
  33 O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksning 238-moddasi uchinchi qismida
ushbu   moddaning   birinchi   yoki   ikkinchi   qismida   nazarda   tutilgan   harakatlar
uyushgan   guruh   manfaatlarini   ko’zlab   sodir   etilganida   jinoiy   javobgarlik
belgilangan. 
 
1.4. Yolg’on guvohlikning subekti . 
 
O’zR   JK   238-moddasi   birinchi   qismida   faqat   guvohlar,   jabrlanuvchilar,
ekspertlar   va   tarjimonlar   yolg’on   guvohlik   berish   jinoyatining   subektlari   bo’lishi
mumkinligi   belgilab   qo’yilgan.   Jinoyat   va   fuqarolik   protsesslarida   guvoh,
jabrlanuvchi,   ekspert   yoki   tarjimon   sifatida   ishtirok   etmaydigan   boshqa   shaxslar
mazkur moddaga binoan bajaruvchi sifatida javobgarlikka tortilishi mumkin emas. 
Binobarin,   bu   shaxslar   JK   238-moddasi   birinchi   qismida   javobgarlik
belgilangan   jinoyatning   maxsus   subektlari   hisoblanadi   va   shu   bois,   ular   umumiy
alomatlar   (16   yoshga   to’lgan   akli   raso   jismoniy   shaxslar)dan   tashqari,   o’z   kasbiy
faoliyatining turiga mos keluvchi maxsus alomatlarga ega bo’lishi talab qilinadi. 
Bu alomatlar jinoyat-protsessual  va fuqarolik-protsessual  qonun hujjatlarida ochib
berilgan. 
Guvoh   -   yolg’on   guvohlik   berish   jinoyatining   asosiy   subektlaridan   biri
bo’lib, O’zR JPK 65-moddasiga muvofiq, guvoh - jinoyat ishi bo’yicha aniqlanishi
lozim   bo’lgan   biror   holat   yuzasidan   ko’rsatuv   berish   uchun   chaqirilgan   shaxs.
Ammo   mazkur   tarif   guvohning   yolg’on   guvohlik   berish   subekti   sifatidagi   bir
qancha   muhim,   yani   guvohlarni   bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berish   subekti
hisoblanmagan   shaxslardan   farqlash   imkonini   beruvchi   alomatlarini   o’zida   aks
ettirmaydi. 
Sodir   etilgan   jinoiy   harakatlarga   guvohning   daxldor   emasligi   uning   muhim
alomatlaridan   biridir 1
.   Bu   alomat   so’roq   qilinayotgan   shaxsning   tergov
qilinayotgan   va   ko’rib   chiqilayotgan   jinoyatga   bevosita   bog’liq   bo’lgan   jinoyat
1   Воробьев     И.А.     Защита     свидетелей     как     одно     ю     ключевых   условий     борьби     с     организованной
преступностью // Журнал Российского права. 1999. -  №3. – С. 134. 
  34 alomatlari   mavjud   bo’lgan   biror   bir   harakatlarni   sodir   etmaganligini   anglatadi.
Shaxsning   mazkur   jinoyatga   o’zga   tarzdagi,   hatto   mamuriy,   fuqarolik
huquqbuzarliklari   va   hokazolarda   ifodalangan   jinoiy   bo’lmagan   aloqasi   mazkur
shaxsni   yolg’on   guvohlik   berish   subekti,   deb   topishga   monelik   qiluvchi   holat
hisoblanmaydi. 
Fuqarolik   protsessidagi   bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berishning   subekti
bo’lgan   guvoh   tushunchasiga   kelsak,   guvoh   tariqasida   ko’rsatuv   beruvchi
shaxsning sudda ko’rilayotgan fuqarolik ishiga daxlsizligi alomati zarur bo’lmaydi,
chunki bu erda yolg’on ko’rsatuv beruvchi guvohning keyingi qilmishi har qanday
fuqarolik   huquqbuzarligidan   xavfliroqdir,   zero,   u   odil   sudlovning   vazifalarini
amalga oshirish bo’yicha normal faoliyatini izdan chiqarishga qodirdir. 
Guvoh   -   ish   uchun   ahamiyatli   bo’lgan   holatlar   yuzasidan   ko’rsatuv   berish
uchun chaqirilgan, ish yakunidan yuridik manfaatdor bo’lmagan shaxs, degan tarif
fuqarolik protsessida ayniqsa keng tarqalgan. Yuridik jihatdan manfaatdor emasligi
tufayli   guvohlar   protsessda   taraflardan   biri   yoki   uchinchi   shaxs   sifatida   ishtirok
etmaydi.   Ammo,   amalda   guvohning   ish   yakunidan   manfaatdorligini   inkor   qilib
bo’lmaydi. 
O’zR   FPKning   69-moddasiga   binoan   esa,   ish   bo’yicha   aniqlanishi   lozim
bo’lgan   biror   holatni   bilishi   mumkin   bo’lgan   har   qanday   shaxs   guvoh   sifatida
ko’rsatuv   berishga   chaqirilishi   mumkin.   Mazkur   moddaning   tarifi   O’zR
65moddasidagi tarifdan deyarli farq qilmaydi. 
Xo’sh,   jinoyat   protsessida   guvohning   ko’rib   chiqilayotgan   jinoyatni   sodir
etishga   daxlsizligi   alomati   nimaga   asoslanadi?   Birinchidan,   jinoyat   qonunida
jinoyatga daxlsizlik to’g’risidagi normalarni tahlil qilish orqali jinoyat sodir etgan
shaxs   sodir   etilgan   jinoyat   xolatidan   obektiv   kelib   chiquvchi   keyingi   qilmishlar
uchun   jazoga   tortilmasligi   to’g’risidagi   qoidani   aniqlash   mumkin.   Jinoyatni
yashirganlik   uchun   jinoiy   javobgarlikni   bslgilar   ekan,   qonun   chiqaruvchi   o’zlari
yashirayotgan   jinoyatni   sodir   etishda   ishtirok   etmagan   shaxsgina   mazkur
jinoyatning subekti bo’lishi mumkinligini nazarda tutadi. Xuddi, shuningdek, O’zR
  35 JK   238-moddasida   asosiy   jinoyatni 1
  sodir   etgan   shaxslar   bu   moddalarda   nazarda
tutilgan   qilmishlarning   subektlari   sifatida   tilga   olinmaydi.   Ikkinchidan,   jinoyat
protsessi   huquqi   fani   vakillarining   aksariyati   guvohli   tergov   qilinayotgan   yoki
ko’rilayotgan   jinoyatni   sodir   etishga   daxlsiz   bo’lgan,   surishtiruv,   tergov   yoki   sud
organlariiing   talabiga   binoan   o’ziga   malum   bo’lgan   ish   uchun   muhim   holatlar
to’g’risida malumot beruvchi shaxs 2
, deb tariflaydi. 
Amalda   sodir   etilgan   jinoyatga   daxldor   shaxslarning   uch   toifasi   guvoh,
tariqasida so’roq qilinadi: 1) tergov jarayonida keyinchalik ayblanuvchi tariqasida
jalb   qilinuvchi   shaxslar;   2)   O’zR   JPKda   nazarda   tutilgan   asoslarga   ko’ra,   ularga
nisbatan   jinoiy   taqibni   tugatish   yoki   jinoyat   ishini   qo’zg’atishni   rad   etish
to’g’risida   qarorlar   chiqarilgan   shaxslar;   3)   jinoyatning   boshqa   ishtirokchilariga
nisbatan   alohida   ish   yurituviga   ajratilgan   jinoyat   ishlari   bo’yicha   so’roq
qilinayotgan, sudlangan shaxslar. 
Yuqorida zikr etilgan shaxslar bila turib yolg’on ko’rsatuv berish uchun 
jinoiy   javobgarlikka   tortilishi   mumkin   emas.   O’zR   JK   238-moddasining
dispozitsiyasiga   muvofik   so’roq   qilinishiga   sabab   bo’lgan   jinoyatni   sodir   etishga
daxldor   bo’lmagan   shaxs   guvoh   deb   tushuniladi.   Buning   aksi   esa   aybdor   shaxs
o’ziga qarshi guvohlik berishi, jinoyat sodir etganini fosh etishga yuridik jihatdan
majbur, degan manoni bildirgan bo’lur edi. 
O’z   tabiatiga   ko’ra   sodir   etilgan   asosiy   jinoyat   bilan   chambarchas   bog’liq
bo’lgan keyingi qilmishlar uchun aybdor shaxsni jinoiy taqib qilishdan voz kechish
quyidagi qarashlar bilan asoslanadi;  birinchidan, bunday qilmishlar jinoyatchining
tabiiy   ravishda   o’z-o’zini   himoya   qilishga   intilishi   natijasi   hisoblanadi 3
.
Ikkinchidan,   qonun   chiqaruvchi   jinoyatni   mumkin   qadar   fosh   qilib   bo’lmaydigan
tarzda sodir etishga harakat qiluvchi aybdorning holatini hamda "uning o’zini-o’zi
1   Асосий   жиноят   деганда,     уларни   содир   этган     шахслар     берган  еcлғон     гузоҳлик   билан   боғлиқ   барча
жиноятлар тушунилади. 
2   Иноғомжонова   З.Ф.   Жинояг   процесси   иштирокчиларининг   ҳуқуқ   ва   манфаатларининг   кафолатлари.   /
Илмий-назарий анжуман материлалари. -Т.: ТДЮИ. 2003. -Б.71-73. 
3  Лупинская П. Допустимость доказательств //Российская юстиция. 1998. -№ 11. – С. 34-36. 
  36 oqlashga intilishi"ni alohida etiborga oladi 1
. Bunday etiborga olish insonparvarlik,
adolat,   shaxsning   erkinligini   hurmat   qilish   printsiplariga   asoslanadi.   Bunda   inson
psixologiyasi qonuniyatlari ham muhim o’rin tutadi. 
Uchinchidan, mazkur  qoida "adliya manfaatlari to’g’risida g’amxo’rlik ruhi
bilan   sug’orilgan",   zero   adliya   faoliyati   shunday   tashkil   etilishi   kerakki,
"ayblanuvchi qanday ko’rsatuv berganidan qati nazar, uning yordamisiz haqiqatni
aniqlash mumkin bo’lsin" 2
. 
To’rtinchidan,     aybdorning     asosiy     jinoyatga     daxldor   qilmishlari   uchun
jazoga   tortilmasligi   to’g’risidagi   qoidani   amalga   oshirmasdan   turib   jinoyat
protsessida   fuqarolarning   himoyalanish   huquqiga   egaligi   to’g’risidagi
konstitutsiyaviy   printsipini   ro’yobga   chiqarish   ham   mumkin   emas.   Bundan
tashqari,   mazkur   qoida   boshqa   bir   konstitutsiyaviy   printsip   -   aybsizlik
prezumptsiyasi   printsipida   ham   o’z   aksini   topgan.   Bu   printsipga   binoan,   jinoyat
sodir   etganlikda   ayblanayotgan   har   bir   shaxsning   ishi   sudda   qonuniy   tartibda,
oshkora   ko’rib   chiqilib,   uning   aybi   aniqlanmaguncha   u   aybdor   hisoblanmaydi
(O’zR Konstitutsiyasi 26-moddasi 1-qismi). 
Bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berish   jinoyatining   subekti   bo’lgan   guvohning
yana   bir   alomati   shundan   iboratki,   shaxs   muayyan   ish   uchun   ahamiyatli   bo’lgan
malum holatlar yuzasidan vakolatli organlar tomonidan so’roq qilinadi. Isbotlanishi
lozim   bo’lgan   muayyan   holatlar   yoki   ish   uchun   ahamiyatli   bo’lgan   boshqa
malumotlarning   shaxsga   malumligi   to’g’risidagi   asosli   tahmin   shaxsni   guvoh
tariqasida chaqirilishiga asos bo’lib xizmat qiladi. Jinoyat shohidi bo’lgan yoki ish
bilan   bog’liq   muayyan   holatlardan   xabardor   shaxs   protsessual   nuqtai   nazardan
guvoh   hisoblanmaydi.   Fuqaro   vakolatli   organlar   tomonidan   chaqirilgan   va   guvoh
tariqasida so’roq kilinganidan keyingina guvohga aylanadi. 
Istalgan shaxs guvoh tariqasida tergov organlariga chaqirilishi mumkin.  
1  Брусницын Л. Как обезопасить лиц, содействуюших уголовному правосудию// Российская юстиции. 1995 -
№9. – С. 47-50. 
2   Аберхаев   Э.Р.   Свидетельский   иммунитет   как   гарантия   право   на   прикосновенность   частной   жизни
//Российский следователь. №4. 2006. - С 10. 
  37 O’zbekiston   Respublikasining   qonun   hujjatlarida   ayblanuvchining
qarindoshlarga, himoyachilarga - o’z vazifasini bajarishi munosabati bilan ishning
o’ziga   malum   bo’lgan   holatlari   to’g’risida   fuqarolik   protsessida   fuqarolik   ishi
taraflarining vakillariga ko’rsatuv berishdan bo’yin tovlash huquqi berilgan. 
Bundan tashqari, O’zR JPK 115-moddasi 3-bandi va O’zR FPK 69-moddasi
2-bandiga   binoan,   o’z   jismoniy   va   ruhiy   kamchiliklariga   ko’ra   ish   uchun
ahamiyatli   bo’lgan   holatlarni   to’g’ri   idrok   etishga   va   ular   to’g’risida   to’g’ri
ko’rsatuv   berishga   kodir   bo’lmagan   shaxs   guvoh   tariqasida   so’roq   qilinishi
mumkin   emas.   Jinoyat-huquqiy   nuqtai   nazardan,   bunday   holatlarning   mavjudligi
yuqorida   zikr   etilgan   shaxslarniig   obektiv   yolg’on   ko’rsatuv   berganida   ham
aybining   yo’qligini,   binobarin,   yolg’on   guvohlik   berish   tarkibi   ham   mavjud
emasligini   anglatadi.   Shu   bois   yolg’on   guvohlik   berish   jinoyatining   subekti
tushunchasida   to’g’ri   idrok   etishga   monelik   qiluvchi   ruhiy   yoki   jismoniy
kamchiliklarga   ega   shaxs   tahlil   qilinayotgan   jinoyat   subekti   bo’laolmasligini
maxsus qayd etish shart emas 1
. Binobarin, bunday shaxs yolg’on ko’rsatuvni uning
haqiqatga zidligini anglagan holda bergan bo’lsa bila turib yolg’on ko’rsatuv berish
to’g’risidagi modda bo’yicha umumiy asosda javobgar bo’lishi mumkin. 
Muayyan   yuridik   holatlardan   xabardor   shaxs     guvoh   tushunchasi   nafaqat   jinoyat,
fuqarolik   va   xo’jalik   protsesssida,   balki   davlat   va   jamiyat   faoliyatining   boshqa
sohalarida   ham   amal   qiladi.   Masalan,   guvohlar   muayyan   malumot   olish   uchun
mehnat   stajini   aniqlash   komissiyaslari,   hakamlik   sudlari   va   boshqa   organlarga
chaqiriladi.   Bunday   guvohlar   bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berish   jinoyati
tarkibining   subektlari   hisoblanmaydi,   binobarin,   ular   yolg’on   guvohlik   berganlik
uchun   mazkur   modda   bo’yicha   javobgarlikka   tortilishi   mumkin   emas.   Bu
guvohlarning  protsessual   guvohlardan  asosiy   farqi  shundaki,  ular   sud  yoki   tergov
va   surishtiruv   organlari   tomonidan   emas,   balki   boshqa   organlar   tomonidan,
qonunda nazarda tutilgan ayrim hollarda esa - notariat tomonidan chaqiriladi. 
1  Алламуратов А.Т. Свидетельские показания. //Ёш олимлар тўплами, -Т.: ТГЮИ, 2004. - С. 100. 
  38 Jinoyat   prpotsessining   boshqa   bir   ishtirokchisi   shuningdek,   fuqarolik
protsessida   taraflardan   biri   yoki   uchinchi   shaxs   sifatida   ishtirok   etuvchi   shaxs
yolg’on guvohlik berish jinoyatining subekti - guvoh bo’la olmaydi. 
Shunday   qilib,   yolg’on   guvohlik   berishning   maxsus   subekti   -   guvohning
alomatlarining tahlil qilish asosida unga quyidagi tarifni berish mumkin. 
Guvoh   -   vakolatli   organ   tomonidan   chaqirilgan   va   ish   uchun   ahamiyatli
holatlar   yuzasidan   so’roq   qilingan,   tergov   qilinayoggan   yoki   ko’rilayotgan
jinoyatga   daxldor   bo’lmagan,     fuqarolik   jarayonida   esa   -   taraflardan   biri   yoki
uchinchi shaxs bo’lmagan 16 yoshga to’lgan, aqli raso jismoniy shaxsdir. 
O’zbekiston   Respublikasi   jinoyat-protsessual   qonunida   jinoyatdan   jabr
ko’rgan   fuqarolarga   jinoyat   protsessida   o’z   manfaatlarini   himoya   qilish   uchun
imkoniyat berilgan. 
Shaxs   jabrlanuvchi   deb   topilishi   uchun,   ikki   alomat;   1)   jinoyat   oqibatida
shaxsga   manaviy,   jismoniy   va   mulkiy   zarar   etkazilgan   bo’lishi   lozimligi   (bu
obektiv  mezon);   2)   shaxs   qonunda   belgilangan   tartibda   jabrlanuvchi   deb   topilishi
kerakligi (bu subektiv mezon) talab etiladi 1
. 
Binobarin,   protsessual   nuqtai   nazardan,   jabrlanuvchi   obektiv   va   subektiv
mezonlar (yoki mazmun va shakl) birligi sifatida namoyon bo’ladi. Mazkur mezon
jinoyat oqibatida etkazilgan zararning mavjudligini taqozo etadi" 2
. 
Jabrlanuvchi,   ish   yakunidan   manfaatdor   va   bu   manoda   ishga   daxldor
bo’lgani holda, tergov qilinayotgan yoki ko’rilayotgan jinoyat bilan bog’liq jinoiy
qilmishlarni sodir etishga daxldor bo’lmasligi kerak. 
Xo’sh,   g’ayriqonuniy   harakatlari   natijasida   jinoyat   sodir   etgan
jabrlanuvchining   ko’rsatuvlari   qanday   hollarda   yolg’on   guvohlik   berish   deb
topilishi   mumkin?   Jabrlanuvchining   o’z   g’ayriqonuniy   harakatlari   haqidagi
ko’rsatuvlari   qilmishni   kvalifikatsiya   qilish,   ayblanuvchining   aybdorlik   darajasini
1   Иноғомжонова   З.Ф.   Жинояг   процесси   иштирокчиларининг   ҳуқуқ   ва   манфаатларянинг   кафолатлари.   /
Илмий-назарий анжуман материлалари. -Т.: ТДЮИ. -2003. -Б. 71-73  
2  Рахманова С.М Жабрланувчнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари. // Ж. Хаеcт ва қонун. -2002. 7-сон. –Б. 39; Байков
АД. Защита прав потерпевшего // Уголовный процесс. № 8 (20) 2006.   - С. 60. 
  39 aniqlash   va   jazoni   individuallashtirish   uchun   muhim   ahamiyatga   ega.
Jabrlanuvchining   jinoyat   hisoblanmaydigan   o’z   g’ayriqonuniy   harakatlari
to’g’risida yolg’on ko’rsatuv berishi jinoiy jazoga sazovor yolg’on guvohlik berish
hisoblanadi. Ayni vaqtda  jabrlanuvchi bazi bir hollarda jinoyatni sodir etgan shaxs
ham   hisoblanadi.   Bunday   holat   zaruriy   mudofaa   chegaralaridan   chetga   chiqish
to’g’risidagi jinoyat ishlarida ayniqsa, ko’p uchraydi. 
Jinoyat qonuniga muvofiq jinoiy tajovuzni     sodir etish vaqtida jabr ko’rgan
shaxslar jinoiy javobgarlikdan ozod qilinmaydi. Agar jabrlanuvchining aybi "jinoiy
jazoga   sazovor   qilmishni   sodir   etishdan   iborat   bo’lsa,   uning   o’ziga   yoki
molmulkiga   zarar   etkazilganidan   katiy   nazar,   u   jinoiy   javobgarlikka   tortilishi
lozim" 1
. 
Bundan xulosa shuki, jinoiy qilmish sodir etgan "jabrlanuvchi" o’zini jinoyat
sodir   etganlikda   fosh   qilishi   shart   emas.   Binobarin,   u,   hatto   boshqa   qilmishlar
uchun   muayyan   asoslarga   ko’ra   jinoiy   javobgarlikka   tortilgan   bo’lmasa   ham,
yolg’on   ko’rsatuv   berish   uchun   javobgar   bo’lmaydi.   Bunday   "jabrlanuvchi"ning
ko’rsatuvlarini   ayblanuvchining harakatlariga  tegishli  ko’rsatuvlarga va  uning  o’z
jinoiy   harakatiga   tegishli   ko’rsatuvlarga   ajratish   mantiqqa   ega   emas,   zero,   u
ko’rsatuvlar   ham,   bu   ko’rsatuvlar   ham   bevosita   bog’liq   bo’lib,   ularga   ayblovdan
himoyalanish vositasi deb qaraladi. 
Shunday qilib, jabrlanuvchi, agar u tergov qilinayotgan yoki ko’rilayotgan jinoyat
bilan bog’liq jinoiy qilmishni sodir etgan bo’lmasa, bila turib yolg’on ko’rsatuv
berish jiioyatining subekti bo’lishi mumkin. 
Rossiya   Jinoyat-protsessual   qonunida   xususiy   va   xususiy-ommaviy   ayblov
ishlari   bo’yicha   jabrlanuvchi   to’g’risidagi   masala   alohida   diqqatga   sazovordir.
Bunday   ishlar   qatoriga   qasddan   badanga   engil   shikast   etkazish,   qiynash.   aybni
og’irlashtirmaydigan   holatlarda   nomusga   tegish,   jinsiy   ehtiyojni   zo’rlik   ishlatib
g’ayritabiiy usulda qondirish, jazoni og’irlashtirmaydigan xolatlarda tuxmat qilish,
haqorat   qilish,   qonunga   xilof   ravishda   axborot   to’plash,   uni   oshkor   qilish   yoki
1  Бояров С.А. Правовой положение потерпевшего //Уголовный процесс. № 7 (19) 2006. - С. 16. 
 
  40 undan   foydalanish,   raqobatchini   obro’sizlantirish   to’g’risidagi   ishlar   kiradi.
Xususiy   ayblov   to’g’risidagi   ishlarning   o’ziga   xos   xususiyati   shundaki,   bunday
ishlar   faqatgina   jabrlanuvchining   arizasiga   binoan   va   faqat   sud   tomonidan
ko’zg’atiladi.   Jabrlanuvchi   bilan   ayblanuvchi   yarashgan   hollarda   bunday   ishlar
tugatilishi   lozim.   Bundan   tashqari,   jabrlanuvchi   ayblovni   qo’llab-kuvvatlash
huquqiga   ega   bo’ladi   va   dalillarni   to’plash   vazifasi   ham   uning   bo’yniga   tushadi.
Xususiy-ommaviy   ayblov   ishlarida   esa   jabrlanuvchi   bilan   ayblanuvchi
yarashganligi tufayli ish tugatilishi mumkin emas. 
Xususiy ayblov ishlari bo’yicha jabrlanuvchi ayblov funktsiyasini bajarsada,
u   faqat   xaqiqatni   so’zlashdek   huquqiy   majburiyatdan   ozod   etilmaydi.   Shu   bois   u
yolg’on guvohlik berganlik uchun javobgarlik to’g’risida ogohlantiriladi. Shuning
uchun ham, qonunga ko’ra, jabrlanuvchining ayblanuvchi bilan yarashishi, uni bila
turib   yolg’on   ko’rsatuv   berganlik   uchun   javobgarlikdan   ozod   qilmaydi,   chunki
yarashganligi   tufayli   odil   sudlovga   qarshi   jinoyat   uchun   javobgarlik   bekor
qilinmaydi. 
Bunday   hollarda   shaxsning   jabrlanuvchi   tariqasidagi   va   ayblanuvchi
tariqasidagi   ko’rsatuvlari   bir-biriga   shundai   bog’lanib   ketadiki,   himoya   vositasi
bo’lib   ham,   ayblov   vositasi   bo’lib   ham   xizmat   qiladi.   Shu   bois   jabrlanuvchi
ayblanuvchilar   bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berganlik   uchun   javobgar   qilinishi
lozim, deb o’ylaymiz. 
Xususiy   ayblov   ishlari   bo’yicha   jabrlanuvchilar   ham   qarshi   ayblov
bo’lmagan hollarda, bila turib yolg’on ko’rsatuv berish subekti hisoblanadilar. 
Jabrlanuvchi   bila   turib   yolg’on   ayb   qo’ygani   uchun   yolg’on   guvohlik   berish
to’g’risida   emas,   balki   yolg’on   xabar   berish   to’g’risidagi   moddaga   ko’ra
javobgarlikka   tortilishi   lozimligi,   yolg’on   guvohlik   haqida   ogohlantirish   o’z
manosini   yo’qotadi,   degan   manoni   anglatmaydi,   chunki   mazkur   ogohlantirish
ushbu  moddaga  binoan  ayblanuvchi   foydasiga  yolg’on  ko’rsatuv  berganlik uchun
javobgarlikka   tortish   imkonini   beradi 1
.   Lekin   xususiy   ayblov   ishlari   bo’yicha
1  Бояров С.А. Прявовой положение потерпевшего //Уголовный процесс. № 7 (19) 2006. - С. 16 
  41 bunday   yolg’on   ko’rsatuv   berish   hollari   juda   kam   uchraydi,   chunki   jabrlanuvchi,
ayblanuvchini   javobgarlikka   tortishni   istamagan   takdirda,   u   bilan   yarashishi
mumkin   bo’lib,   bu   jinoyat   ishini   tugatish   uchun   asos   bo’lib   xizmat   qiladi.
Dastlabki   tergovda   yoki   sudda   o’zini   yolg’ondan   jabrlanuvchi   qilib   ko’rsatgan
shaxslarni   ham   yolg’on   guvohlik   berish   to’g’risidagi   moddaga   binoan
javobgarlikka tortish lozim deb o’ylaymiz. Chunki o’zini yolg’ondan jabrlanuvchi
qilib   ko’rsatgan   shaxs   yanglish   tarzda   jabrlanuvchi   deb   topilishi   natijasida   bila
turib yolg’on ko’rsatuv beradi. 
Pirovard   natijada   bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berganlik   subekti   -
jabrlanuvchi   deganda   qonun   bilan   ko’riqlanuvchi       manfaatlariga       bevosita
tajovuz     qilingan,     vakolatli     organlar   tomonidan     jabrlanuvchi     deb     topilgan
shaxslar tushuniladi. 
Bila   turib   yolg’on   xulosa   berganlikning   subekti   -   ekspert   sud-tergov
organlari tomonidan fan, texnika, sanat yoki muayyan kasb sohasida maxsus bilim
va   ko’nikmalarni   taqozo   etuvchi   masalalar   yuzasidan   xulosa   berish   uchun
tayinlangan   va   tergov   qilinayotgan   yoki   sudda   ko’rilayotgan   jinoyatga   daxldor
bo’lmagan shaxsdir. 
Protsessual qonunlar xulosa berish uchun zarur bilimga ega bo’lgan, ishning
yakunidan manfaatdor bo’lmagan shaxslar  ekspert sifatida ishtirok etishini taqozo
etadi 1
.   Lekin   zarur   bilimga   egalik   hamda   ish   yakunidan   manfaatdorlik   alomatlari
ekspertning   jinoyatning   maxsus   subekti   sifatidagi   alomatlarini   ko’rsatmaydi.   Shu
bois   ishning   muayyan   tarzda   hal   bo’lishidan   ekspertning   manfaatdorligi,
shuningdek,  uning  zarur   bilimga   ega  emasligi  bila  turib  yolg’on  xulosa   berganlik
uchun jinoiy javobgarlikka tortish mumkinligini istisno etmaydi. 
Jinoyat   va   fuqarolik   protsessida   ekspert   mansabdor   shaxs   huquqlaridan
foydalanmaydi,   shu   bois   u   o’zining   jinoyatkorona   beparvoligi   natijasida   yolg’on
xulosa   berganligi   uchun   mansabdorlik   jinoyatlari   to’g’risidagi   moddalar   bo’yicha
javobgarlikka   tortilishi   mumkin   emas.   Ekspert   o’zining   protsessdagi   ishtiroki
1   Суяров   Қ.,   Анваров   И.   Эксперт   хулосаси   ва   унинг   жиноятни   очиш   ва   олдини   олишдаги   аҳамияти.
Илмийамалий анжуман материаллари. -Т.: ТДЮИ, 2002. - Б. 30-31 
  42 xususiyatiga   ko’ra,   yani   davlat   organi   nomidan   emas,   balki   shaxsan   o’z   nomidan
ishtirok   etishi   tufayli,   shuningdek   ekspert   protsessda   tashkiliy-buyruq   yoki
mamuriy-xo’jalik   huquqlariga   ega   emasligi   tufayli   uchun   mansabdor   shaxs,   deb
etirof etilishi mumkin emas. 
Protsessual   holati   O’zR   JPK   69-moddasi   bilan   tartibga   solinuvchi
mutaxassisni   ekspertdan   farqlash   zarur.   Mutaxassis   bilan   ekspertning   umumiy
jihati shundan iboratki, ular maxsus bilim va ko’nikmalarga ega bo’lishlari hamda
ish yakunidan manfaatdor bo’lmasliklari kerak. Ammo mutaxassis ekspertdan ikki
jihati   bilan   farq   qiladi.   Birinchidan,   tayinlash   belgisiga   ko’ra:   mutaxassis   aynan
mutaxassis   qilib   tayinlanadi.   Ikkinchidan,   faoliyat   xususiyatiga   ko’ra:   agar
mutaxassis   dalillarni   topish,   mustahkamlash   va   olib   ko’yishda   tergovchiga
ko’maklashsa,   ekspert   yig’ilgan   dalillar   bilan   ishlaydi   va   uning   faoliyati   natijasi
faqat xulosa bo’lishi mumkin. 
Shaxsning   ishda   mutaxassis   sifatida   ishtirok   etishi   uning   ekspert   sifatida
ishni   davom   ettirish   imkoniyatini   bekor   etadi,   murdani   ko’zdan   kechirishda   sud
tibbiyot ekspertizasi xodimi ishtirok etgan holatlar bundan mustasno. 
O’zR   JPK   71-moddasiga   binoan,   quyidagi   hollarda:   1)   gumon   qilinuvchi,
ayblanuvchi,   sudlanuvchi   yoki   jabrlanuvchi,   fuqaroviy   davogar,   fuqaroviy
javobgar   yoxud   ularning   vakillari,   guvoh,   ekspert,   mutaxassis   ish   yuritilayotgan
tilni   bilmasa   yoki   etarli   darajada   bilmasa   yoinki   kar   yoki   soqov   bo’lsa;   2)   biror
matnni   boshqa   tildai   tarjima   qilishga   zarurat   bo’lsa   tarjimon   chaqiriladi.   Bundan
tashqari   tarjimonga   tegishli   qoidalar   ish   yuritishda   ishtirok   etish   uchun   taklif
qilingan, kar yoki soqovning imo-ishoralarini tushunadigan shaxsga ham taaalluqli.
Ish   yakunidan   manfaatdorlik   hamda   tilni   bilmaslik,   O’zR   JPK   72-moddasiga
asosan, tarjimonni rad etish uchun asos bo’ladi. 
Lekin   ishdan   manfaatdor   bo’lgan   yoki   ishga   layoqatsiz   bo’lgan   shaxs
tomonidan   qasddan   noto’g’ri   tarjima   qilingan   bo’lsa,   aybdor   JK   238-moddasi
bo’yicha javobgarlikka tortiladi. 
  43 Himoyachi ham protsessual hujjatlar, arizalar va ko’rsatuvlarni tarjima qilish
uchun   tarjimon   taklif   qilishi   mumkin,   lekin   himoyachi   tomonidan   taklif   qilingan
shaxs   protsessual   makomini   egallashi   mumkin   emas,   shu   bois   bunday   tarjimon
noto’g’ri tarjima qilganlik uchun jinoiy javobgar bo’lmaydi. 
O’zi   tarjimon   tariqasida   ishtirok   etayotgan   ishdagi   jinoyatga   daxlsizlik
to’g’risidagi   qoida   tarjimonga   nisbatan   ham   amal   qiladi.   Agar   jinoyatga   daxldor
shaxs ishda tarjimon tariqasida ishtirok etgan va noto’g’ri tarjima qilgan bo’lsa, u
buning uchun jinoiy javobgar bo’lishi mumkin emas 1
. 
Shunday   qilib,   JK   238-moddasida   nazarda   tutilgan   jinoyatning   subekti   -
tarjimon   deganda   bir   tildan   ikkinchi   tilga   tarjima   qilish   yoki   kar   yo   soqov
belgilarini   tushuntirish   uchun   sud-tergov   organlari   tomonidan   tarjimon   etib
tayinlangan shaxs tushuniladi. 
Fikrimizcha,   Respublikamiz   JKning   238-moddasini   4-qism   bilan   to’ldirib,
guvoh, jabrlanuvchi, ekspert, tarjimonlarni javobgarlikdan ozod etish masalasi ham
qo’yilishi   lozim.   Biz   bu   borada   Z.X.Gulyamovning   O’zR   JKning   238-moddasini
quyidagi   mazmundagi   qism   bilan   to’ldirish   to’g’risidagi   taklifini   qo’llab
quvvatlaymiz: 
"O’ziga   yoki   yakin   qarindoshlariga   nisbatan   jinsmoniy   yoki   ruhiy   tayziq
natijasida   yolg’on   guvohlik   berishga   majbur   bo’lgan   shaxslar   o’z   harakatlaridan
afsuslanib vijdonan bu hakda xabar bersa jinoiy javobgarlikdan ozod qilinadi" 2
. 
O’zR   JKning   238-moddasiga   ushbu   qoidaning   kiritilishi   insonparvarlik
tamoyiliga   mos   bo’lib,   jinoyatdan   ixtiyoriy   qaytganda   javobgarlikdan   ozod   etish
masalasini   yoritib   beradi.   Bunda   javobgarlikdan   ozod   etishning   ikki   sharti
bajarilishi lozim: 
1) ilgari   yolg’on   ko’rsatuv,   xulosa,   noto’g’ri   tarjima   berilganligi   haqida
ixtiyoriy   arz   qilinishi,   yani   shaxs   o’z   tashabbusi   bilan,   boshqa   birovlarning
1   Никулина   Х.А.,   Горбунова   Н.А.   Участники   уголовного   процесса   с   неопределенным   положением   //
Уголовный процесс № 7 (19) 2006. – С. 19-27. 
2  Гулямов.З.Х. Преступления против правосудия. Т. 1997. – С.167. 
  44 majburlovisiz, yolg’on odil sudlov organlariga malum bo’lishidan oldin amalga
oshirilishi lozim; 
2) ushbu ariza hukm yoki qaror chiqarilgunga qadar berilishi kerak. 
 
2.4. Yolg’on guvohlikning subektiv tomoni 
 
Sud-tergov   organlariga   bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berish,   ekspertning
noto’g’ri xulosa berishi hamda noto’g’ri tarjima qilishga nisbatan shaxsning ruhiy
munosabatini   aniqlash   muhim   axamiyatga   ega.   Faqat   qonunda   talab   etilgan   ayb
shakli   aniqlangan   takdirda   sodir   etilgan   qilmishda   jinoyat   tarkibi   hamda   jinoiy
javobgarlik uchun asos mavjud, dsb topilishi mumkin. 
JK   20-moddasidagi   ayb   shakllarining   tarifi   ijtimoiy   xavfli   qilmish   va
ijtimoiy xavfli oqibatlarga shaxsning ruhiy munosabatini tavsiflaydi. Lekin yolg’on
guvohlik berish formal tarkibli jinoyatlar guruhiga mansub bo’lib, ularning obektiv
tomoniga ijtimoiy xavfli oqibatlar kirmaydi. 
Shu   bois   mazkur   jinoyatda   ayb   shakli   mumkin   bo’lgan   yoki   sodir   bo’lgan
oqibatlarga shaxsning ruhiy munosabatiga bog’liqmi yoki faqat ijtimoiy qilmishga
nisbatan ruhiy munosabatni aniqdashning o’zi etarlimi?, degan savol tug’iladi. Bu
masala   yuzasidan   olimlar   ikkita   qarama-qarshi   fikr   bildirganlar.   Ayrim   olimlar
formal tarkibli jinoyatlarda ayb shakli shaxsning qilmishga ruhiy munosabati bilai
belgilanadi,   bunda   qilmishning   oqibatlariga   munosabat   ahamiyatsiz   degan
xulosaga keldilar 1
. Boshqa olimlarning fikricha, har bir jinoyat tarkibida ayb shakli
qilmishga va uning oqibatlariga nisbatan ruhiy munosabatidan tarkib topadi 2
. 
Fikrimizcha,   birinchi   qarash   to’g’riroq   va   ishonchliroqdir,   chunki   aybning
shakli sifat jihatidan aniq bo’lishi kerak, bu esa faqat qonun chiqaruvchi tomonidan
1   Бакунов П, Айб жиноят субъектни томонининг зарурий белгиси сифатида. Т.  Адолат  2006. – Б.99; Рарог‖ ‖
А.И. Проблемы субъективной стйроны престуления. М.: МЮИ, 1991. 
2   Говрилов   С.Т.,   Покаместов   А.В.,   Тямкин   А.В.
Проблемы   квалификации   отдельнык   видов   преступлений
Воронеж.   ВШ   МВД  1997.   -   С.   49;   Гаухман   ЛД.   Квалификация
преступлений:   закон,   теория,   практика.   Юринформ.   2001.   -   С.
115. 
  45 tariflangan jinoyat tarkibi alomatlariga nisbatan ruhiy munosabat bilan belgilanadi.
Ikkinchi   qarash  esa,  barcha  jinoyat  tarkiblari   moddiydir,  degan manoni   anglatadi,
vaholanki,   bu   qonunga   ziddir   yoki   bo’lmasa,   aybning   shakli   muayyan   jyanoyat
tarkibini emas, balki amalda sodir etilgan jinoyatni to’liq tavsiflaydi, degan manoni
anglatadiki, bu ham o’rinli emas, chunki bunday qarashda aybning shakli o’zining
sifat jihatidan aniqligini yo’qotadi. 
Bila turib yolg’on ko’rsatuv berishda aybning shakli uning zaruriy alomatlari
-   jinoyat   obekti,   ijtimoiy   xavfli   qilmish   va   jinoyat   subektiga   nisbatan   ruhiy
munoabat bilan tavsiflanadi. 
Formal   tarkibli   jinoyatlarda   aybning   shakli   shaxsning   jinoiy   harakat   yoki
harakatsizligiga nisbatan ruhiy munosabati bilan belgilanishini aniqlagach, mazkur
tarkiblardagi   qasdning   mazmunini   ko’rib   chiqish   zarur,   deb   o’ylaymiz.
Olimlarning   bu   masala   yuzasidan   fikrlari   ham   bir   xil   emas.   Formal   tarkibli
jinoyatlarda   qasd   va   ehtiyotsizlikning   mazmuniga   tafakkuriy   va   irodaviy   holatlar
kiradi 1
,   degan   qarash   nisbatan   keng   tarqalgan.   Bu   demak,   qasdning   to’g’ri   va
egriga, extiyotsizlikning esa - jinoiy beparvolik va o’z-o’ziga ishonishga bo’linishi
mazkur toifaga mansub tarkiblar uchun o’z ahamiyatini saqlab qoladi, ammo bunda
irodaviy holat oqibatdan harakat yoki harakatsizlikning o’ziga ko’chiriladi. Bunga
asosan,   ko’pgina   formal   tarkibli   jinoyatlar,   shu   jumladan,   yolg’on   guvohlikning
ham   subektiv   tomoni   qilmishning   ijtimoiy   xavfliligini   tushunish,   bunday   xavfni
oldindan ko’rish va bunday qilmishlar sodir etishni istash yoki ularga yo’l ko’yish
tarzida tavsiflanadi. 
Avvalambor   shuni   qayd   etish   kerakki,   sud-tergov   organlarini   adashtirishga
yolg’on guvohlik berishning natijasi  deb qarash asossizdir, chunki  adashtirish har
qanday   yolg’onning   ajralmas   xossasi,   ichki   sifatidir.   Binobarin,   shaxs   sudga,
tergov   va   surishtiruv   organlariga   yolg’on   ko’rsatuv   berayotganini   tushunar   ekan,
1   Костарева   Т.А.   Квалифицирующие   обстоятельства   в
угаловном  праве.   Москва.  Юристь. 1993.  -  С.  112;   Ларин   А.М.
Преступность и раскрываемость преступлений // Государство и
право. - 1999. № 4. - С. 83-89; Гаврилов С.Т., Покаместов А.Е.,
Тямкин   А.В.   Проблемы   квалификации   отдельных   видов
преступлений. Воронеж. ВШ МВД 1997. – С. 34. 
  46 yolg’on   adashtirish   xossasiga   ega   ekanligini   ham   tushunadi.   Agar   guvoh   yolg’on
ko’rsatuv   berish   jarayonida   o’z   ko’rsatuvlari   yolg’on   ekanligini   va   u   shunchaki
ko’ngilxushlik   uchun   yolg’on   gapirayotganini   tan   olsa,   bunday   yolg’on   ijtimoiy
xavf   tug’dirmaydi,   chunki   hech   kimni   adashtira   yoki   chalg’ita   olmaydi   va   hazil
yoki behurmatlik, deb qabul qilinadi. 
Demak, aldash, adashtirish, chalg’itish yolg’on guvohlik berishning ijtimoiy
xavfli   oqibatlari   deb   topilishi   mumkin   emas.   Shu   bois   agar   guvoh   odil   sudlov
organiga   yolg’on   malumot   berayotganini   tushunsa,   bu   bilan   u   mazkur   organlarni
aldash, adashtirishni istaydi, yolg’onning mazkur ijtimoiy xossasini  tushunadi. Bu
xossa,   yuqorida   qayd   etib   o’tganimizdek,   qilmish   -   yolg’on   ko’rsatuv   berishning
zarur ijtimoiy jihati hisoblanadi. 
Shunday qilib, shaxsni aldash, adashtirishni xohlashi to’g’risida so’z yuritish
-   tavtologiya,   yani   takrordir.   Boshqacha   qilib   aytganda,   shaxs   bildirayotgan
malumotlari   yolg’onligini,   demak,   sodir   etayotgan   qilmishini   ijtimoiy   xavfli
ekanligini ham tushunadi. 
Shu   bois   formal   tarkibli   jinoyatlarda   aybning   shaklini   aniqlash   uchun
tafakkuriy   xolatni,   uning   faqat   qilmishning   ijtimoiy   xavfli   ekanligini   tushungan
yoki   tushunmaganligini   aniqlash   kifoya,   deb   hisoblovchi   olimlarning   qarashlari
asosliroqdir 1
.   Fikrimizcha,   formal   tarkibli   jinoyatni   hosil   qiluvchi   harakat   yoki
harakatsizlikning irodaviy holatini, yani qilmishni sodir etish istagini aniqlashning
hojati yo’q. Darhaqiqat, ijtimoiy xavfli qilmishni ongli ravishda sodir etgan shaxs
uni   sodir   etishni   istamasligini   tasavvur   etish   qiyin.   Boshqa   tomondan,   agar   shaxs
o’zi   sodir   etayotgan   qilmishning   ijtimoiy   xavfli   ekanligini   tushungan   bo’lsa,   bu
formal tarkibli jinoyatda egri qasd mavjudligini inkor etadi. Binobarin, agar shaxs
o’zi sodir etayotgan qilmishning ijtimoiy xavfli ekanligini taxmin qilsa, u mazkur
qilmishni ehtiyotsizlik orqasida sodir etadi, agar shaxs o’z qilmishi ijtimoiy xavfli
ekanligini tushunsa va uni sodir etishni xohlasa, qasddan harakat qiladi. 
1  Алоуов Е.О. Квалификация хищений совершенных по подложным документам. - Т., Адолат, 1994. - С. 119;
Бакунов П. Айб жиноят субъектив томонининг зарурий белгиси сифатида. Т. «Адолат». - 2006. - Б. 29. 
  47 Demak,   formal   tarkibli   jinoyatlar   faqat   to’g’ri   qasd   yoki   jinoyatkorona
beparvolik   shaklidagi   ayb   bilan   tavsiflanadi.   Yolg’on   guvohlik   berish   ham   faqat
to’g’ri qasd bilan sodir etilishi mumkin, bunda ehtiyotsizlik bo’lishi mumkin emas,
chunki   O’zR   JK   238-moddasi   dispozitsiyasida   sanab   o’tilgan   subektlar   bila   turib
yolg’on   ko’rsatuv   yoki   xulosa   berishi   yoxud   noto’g’ri   tarjima   qilishi   ko’rsatib
o’tilgan. 
Xullas,   yolg’on   guvohlik   berishning   subektiv   tomoni,   umuman   olganda,
to’g’ri qasd shaklidagi ayb bilan tavsiflanadi. Uning mazmuniga qisqacha to’xtalib
o’tamiz.   Bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berishga   to’g’ri   qasd   qilishning   mazmuniga
shaxsning   quyidagi   holatlar:   1)   o’zi   berayotgan   malumotlarning   yolg’onligini;   2)
tergov   qilinayotgan   yoki   ko’rib   chiqilayotgan   ish   uchun   ularning   ahamiyatini;   3)
jinoyat holatini, yani qilmishning vakolatli organlar oldida sodir etilayotganini; 4)
shaxsni maxsus subekt sifatida tavsiflovchi alomatlarni tushunishi kiradi. Shu bois
shaxsning   aybini   aniqlash   uchun   u   yuqorida   zikr   etilgan   barcha   holatlarni
tushunganligi aniqlanishi zarur. 
Bu o’rinda "'bila  turib" atamasining  mazmuniga ham  aniqliq kiritish lozim.
Mazkur   atama   O’zR   JK   238-moddasining   dispozitsiyasida   ushbu   jinoyat   obektiv
tomonining   alomatlaridan   biriga   -   berilayotgan   malumotlar   yolg’onligining
tushunilishiga   taalluqli,   binobarin,   to’g’ri   qasd   bilan   bir   xil   manoga   ega   emas.
Bunda   jinoyatning   muayyan   tarkibida   qilmishni   bila   turib   sodir   etish   xar   doim
tarkibning   u   taalluqli   bo’lgan   alomatlariga   nisbatan   qasdning   tafakkuriy   holatini
belgilaydi.   Qilmish   bila   turib   sodir   etilganiga   ishora   mazkur   atama   shaxsning
ko’rsatuv holatni to’g’ri va shak-shubxasiz bilishini anglatadi. 
Ayni   vaqtda,   subekt   "formal"   tarkibli   jinoyatning   boshqa   alomatlarini   ham
"bila turib" atamasi ishora qiluvchi holatlar bilan bir xil darajada tushunishi lozim 1
.
Faqat   shu   manoda   qonunda   qilmish   "bila   turib"   sodir   etilganining   ko’rsatilishi
shaxs   muayyan   holatni   jinoyatni   sodir   etganidan   keyin   emas,   balki   uni   sodir
etishdan oldin yoki sodir etish vaqtida tushunishi lozimligiga urg’u beradi. 
1  Горелик А.О., Лобанова В.Л. Преступления против правосудия. СПб, 2005. - С. 67. 
  48  "Bila turib"  atamasi qonunda ijtimoiy xavfli qilmishning jinoiy jazoga loyiq
qilmish   negizi   -   "skeleti"ni   tashkil   etuvchi,   harakat   yoki   xarakatsizlikning
mazmunini     belgilovchi     alomatlariga     taalluqlidir.     Yolg’on guvohlik berishda
berilgan   malumotlarniig   yolg’onligi   mana   shunday   asos   bo’lib   hisoblanadi.   Buni
jinoyat subekti yolg’on ko’rsatuv yoki xulosa berish, notg’ri tarjima qilishdan oldin
yoxud bu harakatlarni sodir etish vaqtida to’g’ri, shak-shubhasiz tushunishi lozim. 
Yolg’on   guvohlik   berishda   to’g’ri   qasd   mazmuni   berilayotgan
malumotlarning   yolg’onligini   aniq   bilish   bilangina   cheklanmasligini   biz   yuqorida
qayd etib o’tdik. Bundan tashqari, shaxs berilayotgan malumotlarning xususiyatini,
chunonchi, ular ish uchun ahamiyatli ekanligini, yani ish bo’yicha dalillar manbai
bo’lib   xizmat   qilishi   mumkinligini   ham   tushunishi   lozim.   Qasd   mazmuniga
yolg’on malumotlar  qanday vaziyatda berilayotganini, yani qilmish tergov va sud
harakatlarini   amalga   oshirishga   vakolatli   davlat   organlari   xodimlari   qarshisida
sodir   etilayotganini   tushunish   ham   kirishi   kerak.   Agar   shaxs   jinoyatni   sodir
etishidan oldin yoki sodir etish vaqtida, bularni tushungan bo’lmasa, jinoyat to’g’ri
qasd bilan sodir etilgan bo’lmaydi. 
Bizning   nazarimizda,   mazkur   holatlarning   aniqlanishi   jinoyatni   to’g’ri
kvalifikatsiya   qilish   uchun   etarli   emas,   chunki   yolg’on   ko’rsatuv   berayotgan
ayblanuvchi   bu   ko’rsatuvlar   odil   sudlov   manfaatlari   uchun   ijtimoiy   zararli
xususiyatga  ega  ekanligini   tushunadi.  Subektni  yolg’on guvohlik berishda  aybdor
deb topish uchun u qilmishni sodir etishdan oldin yoki sodir etish vaqtida shaxsni
jinoyatning   maxsus   subekti   sifatida   tavsiflovchi   bazi   bir   alomatlarni
tushunganligini   aniqlash   zarur.   Fuqarolik   protsessida   buning   uchun   shaxs   o’zi
guvoh   tariqasida   so’roq   qilinayotganligini   tushunishi   kifoya,   jinoyat   protsessida
esa,   bundan   tashqari,   shaxs   ko’rsatuvlarni   u   tergov   qilinayotgan   yoki   ko’rib
chiqilayotgan   ishning   sodir   etilishiga   daxlsiz   shaxs   sifatida   berayotganini   ham
tushunish   lozim.   Bu   qoida   yolg’on   guvohlik   berish-boshqa   subektlariga   ham
taalluqli.   Chunonchi,   ekspert   tarjimon   ular   bu   vazifa   sud-tergov   organlari
tomonidan   tayinlanganini,   jinoyat   protsessida   esa,   ular   tergov   kilinayotgan   yoki
  49 ko’rib   chiqilayotgan   ishning   sodir   etilishiga   daxlsiz   ekanligini   ham   tushunishi
lozim. 
To’g’ri  qasd   mavjud bo’lishi  uchun  yuqorida zikr  etilgan  barcha  alomatlar,
berilayotgan   malumotlarning   yolg’onliga   kabi   mujmal   va   taxminiy   emas,   balki
aniq va qatiy tushunilishi  kerak. Aks holda, sodir etilgan qilmishni  qasddan  sodir
etilgan,   deb   bo’lmaydi.   Qilmishning   ijtimoiy   xavfliligini   taxmin   qilish   qasdga
emas, balki ehtiyotsizlikka xosdir. 
Shu bois bila turib yolg’on ko’rsatuv berish, xulosa berish, noto’g’ri tarjima
qilishni adashish, uzrli va hatto uzrsiz xato qilish natijasida yo’l ko’yilgan yolg’on
ko’rsatuv berish, xulosa berish hamda tarjima qilishdan farqlash lozim. 
Yolg’on guvohlik berishda aybni shaklini to’g’ri aniqlash uchun jinoyatning
motiv va maqsadini aniqlash ham juda muhim axamiyatga ega. Jinoyatning motiv
va   maqsadi   bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berishning   zaruriy   alomatlari
hisoblanmaydi.   Ammo,   shunga   qaramay   motiv   va   maqsad   qilmishning   ijtimoiy
xavflilik   darajasini   baholash,   yolg’on   guvohlik   berishda   aybdor   shaxslarni
tavsiflash va unga nisbatan odilona jazo tayinlashda muhim rol o’ynaydi. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  50 I - bob bo’yicha xulosa 
Yolg’on ko’rsatuvlar mazmunini yolg’on tashkil etadi. Yolg’on deyilganda,
subektning ongidagi obektiv haqiqatga zid bo’lgan tushunchani tasdiqlashi, yohud
fikr   bildirishi,   yani   ongli   ravishda   xato   malumot   berish   tushuniladi.   Biroq   har
qanday   yolg’on   ham   yolg’on   guvohlik   berish   jinoyati   tarkibini   hosil   qilmaydi.
Faqatgina   alohida   ish   bo’yicha   ahamiyatga   ega   bo’lgan   holatlar   yuzasidan
sudtergov organlariga aytilgan yolg’on, yani  isbotlanishi  lozim bo’lgan xolatlarga
hamda qonunda dalil sifatida foydalanish taqiqlanmagan faktlarga taalluqli bo’lgan
yolg’ongina ushbu jinoyat tarkibini hosil qiladi. 
Yolg’on   guvohlik   berishning   obektini   belgilashda   bevosita   O’zR   JK
238moddasi   dispozitsiyasidan   kelib   chiqish   lozim,   ushbu   moddaning   1-qismi
bo’yicha   obekt   bu   -   odil   sudlov   (sud)   va   uni   amalga   oshirishga   ko’maklashuvchi
(prokuratura, dastlabki tergov va surishtiruv) organlarning normal faoliyati bo’lsa,
2-qismi   bo’yicha   obekt   bu   -   jabrlanuvchi,   guvoh,   ekspert,   tarjimon,   shuningdek
ularning   yaqin   qarindoshlari   (JK   8-bo’limiga   muvofiq:   qarindoshlar   yoki   quda
tomondan   qarindosh   bo’lgan   shaxslar,   yani   ota-ona,   aka-uka   va   opa-singillar,
erxotin,   farzand,   shu   jumdadan   farzandlikka   olinganlar,   nevaralar   shuningdek
erxotinning ota-onasi, aka-uka va opa-singillari)ning sog’lig’i hisoblanadi.  
Yolg’on   guvohlik   berish   "formal"   tarkibli   jinoyatlar   sirasiga   kiradi,   yani
ularni kvalifikatsiya qilishda zararli oqibatlarning ro’y berganligi talab qilinmaydi.
U   yoki   bu   jinoyat   tarkibining   "formal"   shakli   jinoyatning   ijtimoiy   xavfliligi
darajasiga baho berishga hech qanday tasir ko’rsatmaydi.  
O’zR   JK   238-moddasi   birinchi   qismida   faqat   guvohlar,   jabrlanuvchilar,
ekspertlar   va   tarjimonlar   yolg’on   guvohlik   berish   jinoyatining   subektlari   bo’lishi
mumkinligi   belgilab   ko’yilgan.   Jinoyat   va   fuqarolik   protsesslarida   guvoh,
jabrlanuvchi,   ekspert   yoki   tarjimon   sifatida   ishtirok   etmaydigan   boshqa   shaxslar
mazkur moddaga binoan bajaruvchi sifatida javobgarlikka tortilishi mumkin emas. 
Binobarin,   bu   shaxslar   JK   238-moddasi   birinchi   qismida   javobgarlik
belgilangan   jinoyatning   maxsus   subektlari   hisoblanadi   va   shu   bois,   ular   umumiy
  51 alomatlar   (16   yoshga   to’lgan   akli   raso   jismoniy   shaxslar)dan   tashqari,   o’z   kasbiy
faoliyatining   turiga   mos   keluvchi   maxsus   alomatlarga   ega   bo’lishi   talab   qilinadi.
Bu alomatlar jinoyat-protsessual  va fuqarolik-protsessual  qonun hujjatlarida ochib
berilgan. 
Guvoh   -   yolg’on   guvohlik   berish   jinoyatining   asosiy   subektlaridan   biri
bo’lib, O’zR JPK 65-moddasiga muvofiq, guvoh - jinoyat ishi bo’yicha aniqlanishi
lozim   bo’lgan   biror   holat   yuzasidan   ko’rsatuv   berish   uchun   chaqirilgan   shaxs.
Ammo   mazkur   tarif   guvohning   yolg’on   guvohlik   berish   subekti   sifatidagi   bir
qancha   muhim,   yani   guvohlarni   bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berish   subekti
hisoblanmagan   shaxslardan   farqlash   imkonini   beruvchi   alomatlarini   o’zida   aks
ettirmaydi. 
Yolg’on guvohlik berishning subektiv tomoni, umuman olganda, to’g’ri qasd
shaklidagi   ayb   bilan   tavsiflanadi.   Uning   mazmuniga   qisqacha   to’xtalib   o’tamiz.
Bila turib yolg’on ko’rsatuv berishga to’g’ri qasd qilishning mazmuniga shaxsning
quyidagi   holatlar:   1)   o’zi   berayotgan   malumotlarning   yolg’onligini;   2)   tergov
qilinayotgan  yoki   ko’rib  chiqilayotgan   ish   uchun   ularning   ahamiyatini;   3)   jinoyat
holatini, yani qilmishning vakolatli organlar oldida sodir etilayotganini; 4) shaxsni
maxsus   subekt   sifatida   tavsiflovchi   alomatlarni   tushunishi   kiradi.   Shu   bois
shaxsning   aybini   aniqlash   uchun   u   yuqorida   zikr   etilgan   barcha   holatlarni
tushunganligi aniqlanishi zarur. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  52  
 
II-BOB. YOLG’ON GUVOHLIKNING KRIMINOLIGIK JIXATLARI 
2.1 Yolg’on guvohlik berishning kriminologik tavsifi 
Jinoyatning kriminologik tavsifi muayyan jinoyat turi haqidagi ma’lumotlar
majmuidan   tarkib   topadi.   Bu   ma’lumotlardan   jinoyatning   oldini   olish   maqsadida
foydalaniladi. 
Odil sudlovga qarshi  jinoyatlar ichida yolg’on guvohlik berish to’g’risidagi
ishlar   ko’pchilikni   tashkil   etadi.   Tadqiqot   olib   borilgan   yillarda   pora   evaziga
ko’rsatuv   berish,   noto’g’ri   tarjima   qilishga   og’dirish   yoki   majburlaganlik   uchun
jinoiy   javobgarlikka   tortish   bo’yicha   ishlar   kuzatilmadi.   Bu   ushbu   jinoyatlarning
umuman sodir etilmasligigdan dalolat bermaydi, ammo bunday tazyiqqa uchragan
shaxslarning   odil   sudlov   organlariga   bu   haqda   xabar   bermasliklari   mazkur
jinoyatlarning   latentlik   darajasi   yuqoriligicha   qolishiga   sabab   bo’lmoqda.
Jabrlanuvchi   va   guvohlarga   tazyiq   o’tkazish   asosan   uyushgan   jinoiy   guruhlar
tomonidan   sodir   etilishi,   jabrlanuvchilar   yoki   guvohlarning   o’ch   olinishdan
qo’rqishini   hisobga   oladigan   bo’lsak,   mazkur   jinoyatlarning   latentligi   darajasi
yuqoriligining sabablari oydinlashadi.  
Respublikamizda   aniqlangan   yolg’on   guvohlik   berish   jinoyatlarining   tahlili
mazkur   jinoyat   dinamikasida   keskin   o’zgarishlar   mavjudligini,   buni   hech   qanday
obyektiv   omillar   bilan   tushuntirib   bo’lmasligini   ko’rsatadi.   Tadqiqotimiz
jarayonida   olingan   ma’lumotlarni   boshqa   tadqiqot   va   tahlillarning   materiallariga
taqqoslash   yolg’on   guvohlik   berish   dinamikasidagi   bunday   sakrashlar   mazkur
jinoyat   uchun   qonuniy   ekanligidan   va   guvohlikka   berishga   nisbatan   sudyalar,
surishtiruv   va   dastlabki   tergov   organlari   xodimlari   asosan   subyektiv   yondoshishi
bilan   izohlanihsidan   dlolat   beradi.   Shu   narsa   diqqatga   sazovorki,   rasmiy   organlar
hech   qachon   yolg’on   guvohlik   berishga   qarshi   kurashni   kuchaytirishni   talab
qilmaganlar.  
  53 Yolg’on   guvohlik   berishni   ba’zi   huquqshunoslar   ancha   kam   uchraydigan
jinoyat   deb   hisoblashadi.   Ammo,   biz   tomonimizdan   o’rganilgan   ishlarda   yolgon
guvohlik berish hollari ancha ko’p uchraydi, ayniqsa, dastlabki tergovda va sudda
berilgan ko’rsatuvlar orasida farq qiluvchi holatlar ko’pchilikni tashkil etadi, biroq
ular   ishning   oqibatiga   jiddiy   ta’sir   qilmaganligi   sababli   sudlar   tarafidan   ushbu
holatlar bo’yicha jinoyat ishlari qo’zg’atish hollari kam uchraydi.  
Sudyalar, tergovchilar va prokurorlar orasida o’tkazilgan so’rov natijalariga
ko’ra,   yolg’on   guvohlik   berihning   latentlik   darajasi   50%ni,   fuqarolik   ishlari
bo’yicha esa- 90%ni tashkil etadi.  
Boshqa   tahskilotlarning  materiallari  ham  yolg’on  guvohlik  berishning   keng
tarqalganligidan   dalolat   beradi.   Sudyalar   o’rtasida   o’tkazilgan   so’rov   natijalariga
ko’ra, jami holatlarning 24,8% da guvohlar yoki jabrlanuvchilar bila turib yolg’on
ko’rsatuv   berganligini   e’tiborga   olishmagan   yoki   unga   jiddiy   e’tibor
qaratishmagan.  
Dastlabki   tergov   organlari   va   sudyalar   yolg’on   guvohlik   berish   hollariga
nisbatan   jiddiy   e’tibor   qaratmaganligining   sabablari   sifatida   ularning   ortiqcha   ish
uchun   vaqti   yo’qligi,   nazkur   jinoyatning   ijtimoiy   xavflilik   darajasining   pastligi,
ko’pincha   ushbu   jinoyatlar   amnistiya   akti   asosida   ish   yuritilishidan   to’xtatilishi
kabi   omillarni   ko’rsatishgan.   Respublikamizda   yolg’on   guvohlik   berish   bilan
bog’liq   jinoyatlarning   41,6%   amnistiya   akti   qo’llanib,   ayblilik   masalasi   hal
etilmasdan   sud   ajrimi   bilan   ish   yurituvdan   to’xtatilganligi   ham   bundan   dalolat
beradi 1
.  
S.A.Navikov huquqni muxofaza qilish organlarining yol’gon guvohlik berish
hollariga   nisbatan   jiddiy   e’tibor   qaratmasligiga   sabab   sifatida,   mazkur   jinoyat
uchun jazoning haddan tashqari yengilligini ko’rsatadi 2
. 
Bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berish   bilan   bog’liq   holatlarning   89,5%   da
yolg’on   ko’rsatuvlar   oldindan   tayyorlangani   aniqlandi.   Bu   holatlarning   84,7%   da
1   Тошпўлатов  А. Ёлғон  гувоҳликнинг  жиноят   ҳуқуқий
ва   криминологик   жиҳатлари.   –   Тошкент.   –   2009.   –   Б.   97-98.   2
Новиков   С.А.   Наказание   за   лжесвидетельство:   дискуссионные
вопросы. Российский следователь. №5. 2006. – С. 10-12. 
  54 yolg’on   ko’rsatuvlarni   aybdorlarning   o’zi,   5,1%   da   –   manfaatdor   shaxslar
tayyorlagan, 10,2%da yolg’on ko’rsatuv berish niyati qo’qqisdan, xususan, so’roq
jarayonida   tug’ilgan.   Ko’pincha   (jami   holatlarning     67,7%   da)   yolg’on   guvohlik
beruvchilar   dastlabki   tergov   jarayonida   berilgan   ko’rsatuvlani   sud   majlisida
o’zgartirganlar.  
Yolg’on   guvohlik   berganlar   orasida   xotin-qizlar   foizi   yuqoriligini   barcha
tadqiqotchilar   qayd   etganlar.   Yol’gon   guvohlik   berganlar   orasida   xotin-qizlar
A.A.Zakatov   ma’lumotiga   ko’ra   –   43,6%ni,   A.Ratinov   va   Yu.Adamov
ma’lumotiga ko’rsa - 35,4% ni tashkil etadi 1
.  
Respublikada   yolg’on   guvohlik   berganligi   uchun   javobgarlikka   tortilganlar
yoshiga   qarab   quyidagicha   tavsiflanadi:   voyaga   yetmaganlar   (16-18)-   0%;   18-25
yoshlilar-   30%;   25-30   yoshlilar-   8%;   30-35   yoshlilar-   16%;   40   yoshdan   kattalar
46%.   Yolg’on   guvohlik   berganlar   orasida   ilgari   boshqa   jinoyat   sodir   qilganligi
uchun   sudlanganlar   41,6%   ni   tashkil   etadi,   shundan   ilgari   bir   marta   sudlanganlar
8,3%ni,   ilgari   ikki   marta   sudlanganlar   33,3%   ni   tashkil   etadi.   Ilgari   sudlanganlik
jinsga qarab quyidagicha taqsimlanadi: erkaklar-75%ni, ayollar-25%.  
Yol’gon guvohlik berganlar orasida guvohlar va jabrlanuvchilar ko’pchilikni
tashkil etadi. Yolg’on guvohlik berish subyetklari sifatida jabrlanuvchilar -16%ni,
guvohlar   70%ni,   ekspertlar   14%ni   tashkil   qildi.   Tarjimonning   yolg’on   guvohlik
berishga doir jinoyat ishlari aniqlanmadi. Yol’gon guvohlik berishga doisr ishlarni
8% ishtirokchilikda amalga oshirilgan.  
Yol’gon   guvohlik   berish   subyektlari   ijtimoiy   holatiga   ko’ra   quyidagicha
taqsimlanadilar:   ishchilar-16%,   xizmatchilar-25%,   vaqtincha   ishsizlar-50%,
mahkumlar - 9%.  
Yolg’on guvohlik berishning motivi  o’rganilganida mazkur  jinoyat  ko’proq
aybdorlarni   oqlash   yoki   ularning   javobgarligini   yengillashtirish   maqsadida   sodir
1   Закатов   А.А.   Ложь   по   борьба   с   нею.   Волгоград.   –
1984.   –   С.   51.   2
  Тошпўлатов   А.   Ёлғон   гувоҳликнинг   жиноят
ҳуқуқий   ва   криминологик   жиҳатлари.   –   Тошкент.   –   2009.   –   Б.
100-101. 
 
  55 etilishi   aniqlandi.   O’rganilgan   ishlarning   33,3%   da   ayblov   mazmunidagi
ko’rsatuvlar, 66,6% da oqlov mazmunidagi ko’rsatuvlar berilgan 2
.  
Yolg’on   guvohlik   berishning   kriminologik   tavsifi   ilmishning   ijtimoiy
xavfliligi,   uning   odil   sudlov   uchun   xavfliligi   va   mazkur   jinoyatni   sodir   etuvchi
shaxslarning xususiyatlari o’rtasida jiddiy farq mavjudligini ko’rsatadi.  
 
2.2. Yolg’on guvohlik berishning sabablari va uning sodir etilishiga imkon 
bergan shart-sharoitlar 
 
Kriminologiyada jinoyatchilik sabablari haqidagi 1) sotsiologik, 2) ijtimoiy,
3) psixoligik, 4) psixologik va ijtimoiy-biologik nazariyalar mavjud. 
  Sotsioligik   nazariyalarning   vakillari   jinoyatchilikni   ongli   hodisalar   bilan   bog’liq
bo’lmagan   ijtimioiy-iqtisodiy   sabablar  vujudga  keltiradi   deb  hisoblaydilar.  Bunda
ayrim   tadqiqotchilar   (V.C.Afanasev,   Ya.I.Galinskiy)   bu   sabablarni   faqat
jinoyatchilikning umumiy sabablariga, boshqa tadqiqotchilar  V.A.Nomokonov, 
E.E.Raska)  esa sababiy  bog’lanishning barcha darajalariga:  butun jinoyatchilikka,
jinoyatlarning guruhlari va turlariga, muayyan jinoyatlarga tatbiq etadi.  
Bunda   jinoyatchilikning   asosiy   sababini   ayrim   olimlar   (P.P.Osinov)   ishlab
chiqarish kuchlari darajasi uncha yuqori emasligi, deb ko’rsatsalar, boshqa olimlar
noantogonistik   qarama-qarshiliklarning   salbiy   ko’rinishlarida   (S.S.Sidorov)
moddiy va boshqa tarzdagi ijtimoiy tengsizlikda (V.V.Orexov) deb hisoblaydilar.  
  Ijtimoiy-psixologik   yo’nalish   vakillari   jinoyatchilik,   shu   jumladan,   muayyan
jinoyatlarning sabablarini ijtimoiy borliq va ijtimoiy ong bilan bog’liq ijtimoiy va
psixologik   omillar   bilan   tushuntiradi   (M.M.Babaev,   A.I.Dolgova,   K.E.Igoshev   va
b.)  
Jinoyatchilik   sabablarini   tushuntirishning   psixologik   yo’nalishlariga
V.V.Voljenkin, P.I.Grishaev, A.P.Ratinov va N.A.Struchkovlarning ilmiy ishlarida
e’tibor   berilgan.   Agar   o’tgan   asrning   50-60-yillarida   chop   etilgan   adabiyotlarda
o’tmish   sarqitlariga   ayrim   shaxslarning   real   muhitda   asosga   ega   bo’lmagan
  56 ma’naviy-psixologik   nuqsonlari   deb   qaralgan   bo’lsa,   hozirda   ular   obyektiv   va
subyektiv   xususiyatga   ega   bo’lgan   ma’lum   ijtimoiy   shart-sharotilar   bilan   ham
bog’lanmoqda.  
Jinoyatchilik   sabablarining   ijtimoiy-biologik   konsepsiyasi   tarafdorlari
Yu.M.Antonyan,   Yu.A.Demidov,   B.D.Ovchinnikov   va   I.S.Noy   hisoblanadilar.
Ijtimoiy-psixologik   konsepsiyalarning   tarafdorlari   jinoyatchilik   sabablari   bilan
muayyan   jinoyatning   sabablari   bir-biriga   mos   kelmaydi   va   ular   bir   xil   emas,   deb
ko’rsatadilar.  
  Jinoyat   obyektiv   tarzda   mavjud   bo’lib,   ijtimioy   qarama-qarshiliklar   bilan
shambarchas bog’liqdir; jinoyatchilik sabablari tarixan o’zgaruvchandir, tizimlidir,
boshqa ijtimoiy hodisalarning sabablari bilan bog’liqdir (lekin ular bir xil emas).  
  Bularning   barchasi   yol’gon   guvohlik   berishning   atrof   muhit   bilan   bog’liq   tashqi
omillari   hamda   shaxsning   ruxiyatida   xos   bo’lgan   ichki   omillari   mavjudligi
to’g’risida so’z yuritishga e’tibor beradi.  
  Yolg’on   guvohlik   berishning   tashqi   kriminogen   omillari   asosan   quyidagilardan
iborat: 
1) yol’gon guvohlik berish subyektlariga manfaatdor  shaxslarning
har xil shaklda ta’sir ko’rsatishi; 
2) ayblanuvchi   bilan   qarindoshchilik   yoki   boshqa   yaqin
munosabatlar; 
3) ish yakunidan shaxsiy manfaatdorligi; 
4) asosiy ish bo’yicha ayblanuvchiga xizmat yuzasidan bo’gliqlik; 
5) yol’gon guvohlik beruvchi bilan ayblanuvchi yoki jabrlanuvchi
o’rtasida adovatning mavjudligi; 
6) jabrlanuvchi  va guvohlarning g’ayriqonuniy yoki  g’ayriahloqiy
hulq-
atvori; 
7) yolg’on   guvohlik   berish   subyetklarining   asosiy   jinoyatga
aloqadorligi; 
  57 8) Ayblanuvchi   yoki   sudlanuvchiga   achinish,   ularning   aybini
yengillashtirish maqsadi. 
Yolg’on   guvohlik   berishni   bevosita   vujudga   keltiruvchi   omillarni   tadqiq
qilish shuni ko’rstadiki, ushbu jinoyat subyektlari asosan tergov olib borilayotgan
yoki   sudda   ko’rilayotgan   ishga   daxldor   bo’lganlar.   Mazkur   holat   o’rganilgan
barcha   jinoyat   ishlarining   30,7%   ni   tashkil   etadi.   Ayblanuvchi,   jabrlanuvchi   yoki
ishga   aloqador   boshqa   shaxslar   bilan   qarindoshchilik   yoki   boshqa   munosabatlar
15,3%ni,   ish   yakunidan  shaxsiy   manfaatdorlik   23%ni,   yolg’on   guvohlik  beruvchi
bilan   ayblanuvchi   yoki   jabrlanuvchi   o’rtasidagi   adovatning   mavjudligi   7,6%   ni,
jabrlanuvchi va guvohning g’ayriqonuniy yoki ahloqsiz xulq-atvori (o’zgani nohaq
ayblash)   15,3%   ni,   ayblanuvchi,   sudlanuvchiga   achinish,   ularning   aybini
yengillashtirish maqsadi 7,6% ni tashkil etadi.  
Aybdorning shaxsiga tegishli quyidagi kriminogen omillar aniqlandi: 
a) o’ch, qasos olish yoki o’zgacha tarzda ziyon yetkazilishidan qo’rqish 
16,7%; 
b) g’arazgo’ylik 18,3%; 
c) guvohlik burchini bajarishni ishlatmaslik, bunga uyatli, shaxsning 
sha’ni va qadr-qimmatini eyrga uradigan ish, deb qarash 6,4%; 
d) ayblanuvchining yoki uning oilasiga nisbatan hamdardlik, raxm-
shafqat, achinish 41,3%; 
e) ayblanuvchidan o’ch olish 5%; 
Yolg’on guvohlik berishda g’araz niyat bilan bog’liq: 
- ta’magirlik; 
- guvohlik   beruvchining   sudga   va   sud   organlariga   salbiy
munosabati,   tergovchiga   ishonmaslik,   bir-birini   qo’llab-quvvatlash   yoki
jinoiy muhitdagi boshqacha urf-odatlar; 
- ayblanuvchi yoki jabrlnuvchi bilan kasbiy birdamlik; 
- milliy yoki diniy birdamlik; 
- gumon qilinuvhci (ayblanuvchi)ga nisbatan adovat; 
  58 - ayblanuvhci, uning oilasi, ota-onasiga nisbatan hamdardlik yoki
achinishni qayd etish mumkin.  
Yolg’onchilik   yolg’on   guvohlik   berishning   subyektiv   sabablaridan   biri
bo’lishi   mumkinligini   inkor   etib   bo’lmaydi.   Bu   taniqli   psixologlar   va
huquqshunoslarning asarlari, shuningdek sud-tergov amaliyoti bilan isbotlangan.  
Yolg’on guvohlik berishning maqsadi nisbatan bir xildir. O’rganilgan jinoyat
ishlarida   ayblanuvhcilarni   oqlash   yoki   ularning   aybini   yengillashtirish   maqsadi
birinchi orinda turadi (66,6%). Toshkent shaxrida bu ko’rsatkich 62%ni, Toshkent
viloyatida esa 70% ni tahskil etdi.  
Ayblov tarzidai yolg’on ko’rsatuvlar ancha kam uchraydi (33,3%).  
Yolg’on guvohlik berish to’g’risidagi ishlarni o’rganish jarayonida bila turib
yolg’on   ko’rsatuv   berish   to’g’risida   qaror   qabul   qilishda   xal   qiluvchi   rol
o’ynamagan turli omillar aniqlandi.  
Ko’rsatuvlarni   qayd   etish   mexanizmi   nomukammalligi,   ularni   olishda
processual  shakllarga rioya etmaslik yol’gon guvohlik berilishiga imkon beruvchi
omillardan biridir.  
Surioshtiruv va dastlabki  tergov organlari  xodimlari, ayrim  sudyalar  kasbiy
malakasining,   ba’zan   esa-huquqiy   madaniyati   darajasining   pastligi   ham   yolg’on
guvohlik   berilishiga   sabab   bo’lmoqda 1
.   Huquqni   muxofaza   qilish   organlari
kadrlarining qo’nimsizligi ularning kasbiy darajasiga jiddiy ta’sir ko’rsatmoqda. 
Ko’pgina   surishtiruvchi   va   tergovchilar   so’roq   taktikasi   va   metodikasiga   rioya
qilmaydilar, jabrlanuvchi va guvohlar psixologiyasini bilmaydilar.  
Jinoyat   oqibatida   yetkazilgan   zararning   qoplanmasligi,   jinoyatlarning
ochilmasligi,   huquqni   muhofaza   qilish   organlari   xodimlarining   jabrlanuvchiga
nisbatan   qo’pol,   bexurmatlarcha   munosabati   va   boshqa   shunga   o’xshash   holatlar
1   Воробьев   И.А.     Защита   свидетелей   как   одно   из
ключевых   условий   эффективной   борьбы   с   организованной
преступностью. Журнал Российского право. – 1999. - № 2. – С.
134.   2
  Чекулаев  Д. Применение мер безопасности  в отношении
потерпевших   и   других   участников   процесса.   Законность.   –
2005. - №5. – С. 31. 
  59 huquqni   muhofaza   qilish   organiga   nisbatan   ishonchning   yo’qolishi   va     yolg’on
guvohlik berilishiga sabab bo’lishi mumkin 2
.  
Huquqni   muhofaza   qilish   organlari   xodimlari   jinoyatlarni   ochish   va
jinoyatchilarni fosh etish vazifalarini bajarar ekanlar, jabrlanuvhcilarning ahvoliga
mutlaqo   e’tibor   bermaydilar,   ularga   hamdardlik   bildirish,   zarur   holda   psixologik
yordam   ko’rsatish   haqida   o’ylamaydilar.   Ularning   jabrlanuvhciga   munosabati
gumon   qilinuvchilar   va   ayblanuvchilarga   bo’lgan   munosabatdan   juda   kam   farq
qiladi.  
Nomusga   tegish,   odam   o’g’irlash,   garov   sifatida   ushlab   turish   kabi
jinoyatlardan   jabr   ko’rgan   shaxslar   ko’pincha   qattiq   azob-uqubatga   duchor
bo’ladilar, ruxan iztirob chekadilar. Jabrlanuvchilarda depressiya, tushkunlik holati
rivojlanishi,   jamiyatga,   odamlarga   ishonch,   o’ziga   nisbatan   hurmat   yo’qolishi
mumkin. Shu bois jinoyatdan jabr ko’rgan shaxslarga yordam ko’rsatuvhci maxsus
ikkilamchi   zararli   itjtimoiy   va   psixologik   oqibatlar   kelib   chiqishiga   yo’l
qo’yilmasligi   kerak 1
,   deb   qayt   etadi   A.A.Menshix.   Bu   jabrlanuvchilarning   bila
turib yolg’on korsatuv berishing oldini olish uchun ham muhimdir.  
Yolg’on   guvohlik   berishga   jamoatchilikning   munosabati   xam   mazkur
jinoyatga   komaklashuvchi   shartlardan   biri   hisoblanadi.   Bu   munosabat   asosan
befarqlik, loqaydlik bilan tavsiflanadi. Yolg’on guvohlik berishga jamoatchilikning
bunday   munosabati   tergovchi   va   sudyaga   ham   tasir   korsatadi.   Ular   yol’gon
guvohlik   berish   holatlari   bo’yicha   ish   qo’zg’atmaydilar   yoki   yolg’on   guvohlik
bergan   shaxslarga   nisbatan   jinoyat-huquqiy   ta’sir   ko’rsatishning   ancha   yengil
choralarini qo’llaydilar.  
Oliy   sud   va   O’zR   Bosh   prukoraturasi   ham   sudlarni   va   tergov   xodimlarini
yolg’on   guvohlik   berishga   qarshi   kurashga   yo’naltirmaydi.   Bunday   jinoyatlar
to’grisidagi ishlar bo’yicha sud amaliyoti tahlil qilinmagan va umulashtirilmagan. 
Vaholanki,   O’z   R   Oliy   sudi   Plenumining   yuqorida   zikr   etilgan   masala   yuzasidan
maxsus qarorini qabul qilish fursati yetgan. Bunday qarorning qabul qilinishi  bila
1   Меньших   А.А.   О  возмещении   ущерба   жертвам   преступлений   во   Франции.   Журнал   Российского  права.   –
1999. - №9. – С.158-159. 
  60 turib   yolg’on   ko’rsatuv   berishga   qarshi   kurashni   faollashtirgan,   bu   sohada
shakllangan amaliyotni yanada mustahkamlagan bo’lur edi.  
 
2.3.   Yolg’on guvohlik berishning oldini olish choralari 
 
Kriminologiyada   jinoyatchilikning   oldini   olishga   katta   e’tibor   beriladi.   Bu
haqda   o’z   vaqtida     Ch.Bekkaria   ham   aytib   o’tgan   edi 1
.   Kriminologiyada
jinoyatlarni   oldini   olish,   ularni   to’xtatish   va   profilaktika   qilishning   xar   hil
koncepciyalari ishlab chiqilgan.  Jinoyatchilikning oldini olish koncepciyasiga:  
1) profilaktika qilish (jinoyat sabablari va
uning   sodir   etilishiga   imkon   bergan   shart-
sharoitlarni aniqlash va bartaraf etish faoliyati); 
2) ogohlantirish   (jinoyat   sodir   etish
niyatidagi shaxslarni aniqlash va ularga nisbatan
chora ko’rish); 
3) to’xtatish   (jinoyatni   tayyorlayotgan
shaxslarni   aniqlash   va   ularga   nisbatan   chora
ko’rish) faoliyati kiradi.  
P.P.Osipov   o’zi   ishlab   chiqqan   jinoyatchilikning   oldini   olish   tizimini
―jinoyatchilikka   ta’sir   ko’rsatish   tizimi   deb   nomlagan.   U   mazkur   tizimni   sosiy‖
vazifasi jinoyatchilikning holatiga ijobiy o’zgartiritshlar kiritishdan  iborat bo’lgan
ijtimoiy institutlar majmui deb tavsiflaydi. Ushbu tizimning unsurlari qatorida u: 1)
kriminoligik   ogohlantirish;   2)   jinoyat-sudlov   faoliyati;   3)   mahkumlarni   mehnatga
jalb qilish orqali tarbiyavi ta’sir ko’rsatishni qayd etadi. 
Ta’lim-tarbiya   singari   umumijtimoiy   chora-tadbirlar   yolg’on   guvohlik
berishning   oldini   olishda   muhim   rol   o’ynaydi.   Bu   chora-tadbirlar   maxsus
sarfxarajatlarni   talab   etmaydi.   Jinoyatchilikning   oldini   olishni   umumiy   chora-
tadbirlari shaxs guvoh, jabrlanuvchi, ekspert yoki tarjimon sifatida jalb qilinishidan
1  Беккария Чезаре. О преступлениях и наказаниях. М. Инфра-М. – 2004. – С. 91. 
  61 ancha   oldin   amalga   oshiriladi.   Shu   bois   bu   ogohlantirishni   dastlbki   ogohlantirish
deb atash mumkin. Dastlabki umumijtimoiy ogohlantirish  chora-tadbirlari orasida,
eng avvalo, insonda to’g’riso’zlikni qayd etish lozim. Bunday so’zlash va yozish,
har   qanday   yolg’onga   salbiy   munosabatda   bo’lish   odatini   insonga   singdirish
yolg’on guvohlik berishni oldini olish negizidir.  
Fuqarolarda   qonunga   hurmat   hissini   tarbiyalash,   qonunga   itoatkor,   yuksak
huquqiy   madaniyatli   fuqaroni   shakllantirish,   adliya   va   huquqni   muhofaza   qilish
organlarining   obro’isni   oshirish   chora-tadbirlari   ham   umumijtimoiy   xususiyatga
egadir.   Bu   chora-tadbirlar   ham   yolg’on   guvohlik   berishning   oldini   olish
ahamiyatiga ega.  
So’nggi   yillarda   O’zR   da   sud   hokimiyatini   takomillashtirish   va
mustahkamlash   chora-tadbirlari   amalga   oshirilmoqda.   Lekin   bu   hokimiyat
fuqarolar   ishonchini   hali   to’liq   qozonib   ulgurgani   yo’q.   Sud   hokimiyatiga
ishonchsizlik   esa   yolg’on   guvohlik   berishga   yo’l   ochadi.   Sud   qarorlarining
bajarilmasligi,   sud   xarajatlarini   qimmatligi   ayniqsa,   salbiy   ta’sir   ko’rsatadi.   Sud
hokimiyatini takomillashtirish, uning obro’sini oshirish bo’yicha qonun yo’li bilan
hamda   amaliy   tartibda   qabul   qilinayotgan   tashkiliy-chor   tadbirlar   odil   sudlov
qarshisida fuqarolik burchini vijdonan bajarishga ko’maklashishi shubhasiz.  
Jinoyatchilikni   maxsus   oldini   olish,   ya’ni   yolg’on   guvohlik   berishga   izchil
ta’sir   ko’rsatish   tizimi   chora-tadbirlarining   bir   nehchta   guruxidan   tashkil   topadi:
kriminoligik,   protsessual,   kriminalistik,   jinoyat-huquqiy   chora-tadbirlar   shular
jumlasidandir.   Bunday   tasnifda   muhofaza   (qo’riqlash)   yo’sinidagi   chora-tadbirlar
protsessual chora-tadbirlar bilan qamrab olinishi mumkin.  
Sudlar,   surishtiruv   va   dastlabki   tergov   organlari,   tezkor-qidiruv   faoliyatini
amalga   oshiruvchi,   jamoat   xavfsizligi   va   jamoat   tartibini   qo’riqlovchi   organlar
yolg’on   guvohlik   berishni   maxsus   ogohlantirishning   asosiy   subyektari   odil
sudlovning to’g’ri, samarali amalga oshirilishidan manfaatdor bo’lishlari lozim. 
Sudlar, surishtiruv va dastlabki tergov organlari jinoyat ishlarini tergov qilish
va   ko’rib   chiqish   jarayonida   yolg’on   guvohlik   berishni   to’g’ridan-to’g’ri
  62 profilaktika   qilish   uchun   kata   imkoniyatga   ega.   Masalan,   dastlabki   tergov
bosqichidagi so’roq bilan suddagi so’roq o’rtasidagi mumkin qadar oz vaqt o’tishi
yolg’on   guvohlik   berishning   oldini   olish   uchun   juda   muhimdir.   O’tkazilgan
tadqiqot   natijalari   shuni   ko’rsatadiki,   keyinchalik   yolg’on   ko’rsatuv   bergan
guvohlarning   kata   qismi   -   67%   tergovning   dastlabki   kunlarida   o’tkazilgan
so’roqlarida   haqqoniy   ko’rsatuv   bergan.   So’roqlar   o’rtasidagi   vaqt   uzayishiga
qarab   berilgan   ko’rsatuvlarni   o’zgartirish   holatlari   ko’payib   boradi.   Bunda,
guvohlar va jabrlanuvhcilar ko’rsatmalarining turg’unligi nuqtai nazaridan oldingi
so’roq o’tkazilganidan va dastlabki tergov boshlanganidan bir oy otganidan keyin
davr ―krizis davri  hisoblanadi:  bu davrda guvohlar va jabrlanuvchilarning 60%i‖
o’z ko’rsatuvlarini o’zgartiradi.  
Bu   vaqtga   kelib   ish   bo’yicha   asosiy   guvohlar   aniqlanadi,   ular   bergan
ko’rsatuvlarning ahamiyati ayon bo’ladi, jinoyat bilan bog’liq iztiroblar kamayadi,
ularning   o’rnini   rahm-shafqat   va   achinish   tuyg’ulari   egallaydi.   Ayni   vaqtda,
ayblanuvchining   qarindosh-urug’lari,   tanish-bilishlari   tomonidan   ta’sir   va   tazyiq
ham kuchayib boradi. Bunda ular har xil usullarni qo’llaydilar, xususan, achintirish
uchun   ko’z   yoshi   to’kadilar,   qo’rqitadilar,   pora   evaziga   og’dirishga   harakat
qiladilar va h.k. 
Yuqorida zikr etilgan holatlarni bartaraf etish uchun sud ish yurituvi tartibini
soddalashtirish,   ijtimoiy   xavfi   uncha   kata   bo’lmagan   va   uncha   og’ir   bo’lmagan
jinoyatlar   to’g’risidagi   ishlar   bo’yicha   sudga   to’g’ridan-to’g’ri   murojaat   etish
imkoniyatini kengaytirish zarur, deb o’ylaymiz.  
Jinoyatlarning   oldini   olishning   mxsus   turi   kriminologik   profilaktika   jinoyat
sabablari   va   uning   sodir   etilishiga   imkon   bergan   shart-sharoitlarni   aniqlash   va
o’rganish hamda ularga ta’sir ko’rsatish faoliyatini qamrab oladi 1
. 
Yolg’on   guvohlik   berishga   qarshi   kurash   mumkinligi   uning   genezisi   va
boshqa   holatlarning   tizimli   tadqiq   qilinishni   yo’lga   qo’yish   zarurligini   ko’rsatadi.
Shu   munosabat   bilan   davriy   monitoring   o’tkazishni   tashkil   etishni   taklif   qilish
1   Криминология.   Под   ред.   Н.Ф.Кузнецовой   и   Г.М.   Миньковского   М.   –   1994.,   Криминология.   Учебник.
Отв.ред. И.М. Рогов, Е.А.Алауханов. Алматы. Казығурт. – 2006. – С. 123. 
  63 mumkin.   Bu   ish   bilan   O’zR   Prokuraturasi   barcha   huquqni   muhofaza   qilish
organlarining   jinoyatchilikka   qarshi   kurash   sohasidagi   faoliyatini
muvofiqlashtiruvchi organ sifatida shug’ullanish mumkin.  
Tadqiqotning   amaliy   ahamiyatini   ta’minlash   maqsadida   viloyatlardagi
tergovchilar   va   sudyalarga   har   bir   jinoyat   ishi   bo’yicha   to’ldirish   uchun   maxsus
so’rovnomalar   taklif   etish   va   bevosita   yolg’on   guvohlik   berishga   qarshi   kurahs
choralarini amaliyotda joriy qilish masalalarini o’rganish mumkin.  
Kriminogen   omillarni   kuzatish   va   tahlil   qilish   asosida   Respublikamizda
yolg’on   guvohlik   berishning   oldini   olishga   qaratilgan,   guvohlarning   xavfsizligini
ta’minlash   choralarini   ko’zda   tutadigan   ―Guvoh   maqsadli   dasturini   qabul   qilish‖
maqsadga muvofiq bo’ladi.  
Yolg’on   guvohlik   berishni   umumiy   profilaktika   qilish   ommaviy   axborot
vositalaridan faol  foydalanish,  yolg’on guvohlik beruvchilar  ustidan bo’lib o’tgan
sud   processlaridan   lavhalar   ko’rsatish   kabilar   yo’lga   qo’yilishi   lozim.   Bunda
yolg’on   guvohlik   berishning   salbiy   oqibatlari   yorqinroq   va   ishonchliroq   ko’rsatib
berilishi zarur.  
Yolg’on guvohlik berishning oldini olish dastlabki tergovdagi so’roqlar bilan
suddagi   so’roqlar   o’rtasidagi   vaqt   oralig’I   eng   kata   muammolardan   biridir.
Jabrlanuvhci   yoki   guvoh   sudda   o’zini   qanday   tutishi   mumkinligini   oldindan
prognoz   qilish   maqsadga   muvofiq   deb   o’ylaymiz.   Buning   uchun   huquqni
muhofaza qilish organi guvoh yoki jabrlanuvchini bu vaqt oralig’idagi xulq-atvori
va   niyatlari   to’g’risida   axborotga   ega   bo’lishi   lozim.   Bunday   axborotni   faqat
mazkur   shaxslar   arizasiga   binoan   qo’riqlash   chora-tadbirlari   amalga   oshirilgan
hollarda olish mumkin. Agar guvoh yoki jabrlanuvchi manfaatdor shaxslar ta’sirida
bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berishga   tayyorlanayotgani   haqida   haqqoniy
ma’lumotlar   bo’lsa,   bu   haqda   tergovni   o’tkazgan   tergovchiga,   ish   yuborilgan   sud
raisiga   va   prokurorga   xabar   berish   kerak.   Tergovchiga   yolg’on   guvohlik   berish
niyatida   bo’lgan   shaxsning   barcha   o’ziga   xos   xususiyatlari   to’g’risida   gapirib
berishni tavsiya etish mumkin deb o’ylaymiz.  
  64 Uyushgan   jinoyatchilikka   qarshi   kurashning   samaradorligini   oshirishda
jabrlanuvchilar va guvohlar xavfsizligini ta’minlash muhim ahamiyatga ega. 
Chunki,   I.Ismailov   keltirgan   ma’lumotlarga   ko’ra   uyushgan   jinoiy   guruhlar
tomonidan   sodir   etilayotgan   bosqinchilikning   70-80%,   talonchilikning   65-70%,
tovlamachilikning   30-40%,   firibgarlikning   20-25%,   o’zlashitirish   va   rastrataning
510%,   o’g’rilikning   40-50%   aniqlanib,   qayd   etilgan 1
.   Bunda   albatta,
jabrlanuvhcilar va guvohlarning xavfsizligi qonun yo’li bilan yetarlicha muxofaza
qilinmaganligi ham mazkur jiinoyatlarning ochilmasligi omillaridan biridir.  
Shu   sababli   ham   surishtiruv,   dastlabki   tergov   organlari   va   sudlar
jabrlanuvchilar,   guvohlar   va   processing   boshqa   ishtirokchilari   xavfsizligini
ta’minlash,   ularga   nisbatan   turli   ta’sirlar   o’tkazilishining   oldini   olish   masalasiga
jiddiy e’tibor qaratishlari kerak.  
2.4. Yolg’on guvohlik berishni oldini olishning jinoyat-huquqiy va
jinoyatprocessual choralari 
 
Yolg’on   guvohlik   berishning   eng   samarali   choralari   vositalari   bu
jinoyathuquqiy va jinoyat-processual choralar hisoblanadi.  
Yolg’on   guvohlik   berishga   qarshi   kurashning   jinoyat-huquqiy   choralari
ichida   mazkur   qilmishlar   uchun   jinoiy   jazolarning   qo’llanilishi   samaradorligini
ta’minlash muhim o’rin tutadi.  
Amaldagi JKda oddiy yolg’on   guvohlik berish uchun   ozodlikdan mahrum
qilish jazosi belgilanmagan, lekin olti oygacha qamoq jazosi joriy etildiki, bu jazo
o’zining huquqiy tabiatiga ko’ra ozodlikdan mahrum qilishdan ham og’irroqdir 2
. 
JK   238-moddasi   1-qismida   yolg’on   guvohlik   berish   uchun   muqobil   tarzda
quyidagi jazolar nazarda tutiladi: 
1) eng   kam   oylik   ish   haqining   yigirma   besh   baravarigacha
miqdorda 
jarima; 
1  Исмаилов И. Жиноятчиликда уюшганлик: назария ва амалиеcт муаммолари. – Т. – 2005. - 140 б. 
2  Усмоналиев М. Жиноят ҳуқуқида жазо тайинлашнинг умумий асослари. Т. Адолат. – 2001.  
  65 2) ikki yilgacha ahloq tuzatish ishlari; 3)   olti   oygacha
qamoq. 
Yolg’on   guvohlik   berishga   takroirylik   xos   emas,   chunki   bir   odam   o’z
hayotida   bir   necha   marta   jinoyatning   guvohi   bo’lishi   kam   uchraydi.   Yolg’on
guvohlik   berish   uchun   jazoga   tortish   ko’proq   umumiy   prevensiya,   ya’ni   boshqa
shaxslar tomonidan yolg’on guvohlik berish holatlarining oldini olish uchun zarur.
Lekin   belgilangan   jazolarning   yengilligi   va   amalda   kam   qo’llanilishi   yolg’on
guvohlik   berish   uchun   jazoning   umumiy   oldini   olishga   qaratilgan   ta’sirini
kuchayitradi.  
Ayni   vaqtda,   amaldagi   JKda   og’irlashtiruvchi   holatlarda   sodir   etilgan
yolg’on   guvohlik   berish   uchun   ozodlikdan   mahrum   qilish   jazosi   saqlab   qolindi,
lekin   uning   muddati   kamaytirildi.   JK   238-moddasining   ikkinchi   qismida   jazo
chorasi   sifatida   ikki   yildan   uch   yilgacha   ahloq   tuzatish   ishlari   yoki   uch   yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish jazosi belgilandi.  
Ayrim huquqshunoslar yolg’on guvohlik berish uchun jinoiy javobgarlikning
haddan   tashqari   yengilligi   mazkur   jinoyatlarga   qarshi   kurash   samaradorligiga
salbiy ta’sir ko’rsatadi deb hisoblaydilar 1
.  
Ba’zi   xorijiy mamlakatlarda  yolg’on  guvohlik berishga  nisbatan  qattiq  jazo
choralari   ko’zda   tutulgan.   Masalan,   Norvegiyada   har   qanday   hokimiyat   organiga
berilgan   yolg’on   guvohlik   uchun   jarima   yoki   ikki   yilgacha   qamoq   jazosi,   sudda
qasamyod qilganidan keyin berilgan yolg’on guvohlik uchun esa 5 yilgacha qamoq
(JK 163,166 paragraflari) jazosi qo’llanishi mumkin.    
Agarda   yolg’on   guvohlik   aybsiz   shaxsni   jinoyat   sodir   etishda   ayblab   sodir
etilgan   bo’lsa,   olti   oydan   sakkiz   yilgacha   qamoq   jazosi   qo’llanilishi   mumkin.
Yol’gondan   ayblangan   shaxs   ozodlikdan   mahrum   qilish   taridagi   jazoga   hukm
qilinib jazoni qisman yoki to’liq o’tagan bo’lsa, yohud o’lim jaosiga hukm qilingan
bo’lsa, yolg’on guvohlik bergan shaxs bir yildan kam bo’lmagan muddatga qamoq
jazosiga tortilishi mumkin.  
1  Горелик А., Лобанова В.Л. Преступления против правосудия. СПб, - 2005. – С. 303. 
  66 Ayni   vaqtda   biz   yolg’on   guvohlik   berish   uchun   jazoni   kuchaytirish
tarafdorimiz,   ammo   o’gir   oqibatlarga   olib   keladigan   yolg’on   guvohlik   berish
(ayblangan   shaxsga   ozodlikdan   mahrum   qilish   tarzidagi   jazoning   tayinlanishi,
yol’gon   ayblov   asosida   jazoga   tortilgan   shaxsning   sog’lig’i   buzilishi   va   h.k)
hollarida o’girroq jazo chorasi  Jk 238-moddasi 3-qismida aks ettirilishi  kerak deb
hisoblaymiz.  
Jinoyat   processual   choralar.   Yol’gon   guvohlik   berish   aynan   surshtiruv,
dastlabki  tergov  olib  borishda  yoki   sudda   ishlarni   ko;rish   jarayonida  sodir  qilinar
ekan,   uning   sabablarini,   unga   qarshi   kurash   va   oldini   olish   choralarini   to’gri
belgilash   samaradorligini   oshirishda   yolg’on   guvohlik   berish   subyektlari   bo’lgan
guvoh, jabrlanuvhci, ekspert va sodir etilishini oldini olishga qaratilgan processual
vositalarni tadqiq etish lozim bo’ladi 1
.  
O’zR JPK da yolg’on guvohlik berish jinoyatlarini oldini olishga qaratilgan
normalar   ishlab   chiqilgan   bo’lib,   ularni   mazmuniga   ko’ra,   ta’qiqlovchi,   guvohlik
berish   subyektlariga   tasir   o’tkaizhsning   oldini   olishga   qaratilgan   va
rag’batlantiruvchi normalar bo’lishi mumkin.  
Yolg’on guvohlik berishni ta’qiqlovchi normalar JPKning 55-, 66-, 72-, 117-
217-   va   441-moddalarini   kiritish   mumkin.   JPKning   55-moddasi   ikkinchi   va
to’rtinchi   qismlarida   jabrlanuvchining   bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berganligi
uchun;   66-moddasi   ikkinchi   va   va   to’rtinchi   qismlarida   guvohning   bila   turib
yol’gon ko’rsatuv berganligi uchun; 68-moddasi to’rtinchi qismida ekspertning bila
turib yolg’on xulosa berganligi uchun; 72-moddasi uchinchi qismida tarjimonning
bila turib yolg’on tarjima qilganligi uchun javobgarligi belgilangan.  
Yuqorida   ko’rsatilgan   normalarda   jinoyat   processi   ishtirokchilarini   yolg’on
guvohlik   berishini   oldini   olish   maqsadida   ularni   javobgarlikka   tortilishlari
mumkinligi bilan ogohlantiradi.  
Ko’pincha   yolg’on   guvohlik   berish   qarindosh-urug’chilik   munosabati   bilan
bog’liq   bo’ladi.   Shu   sababli   JPK   116-moddasida   gumon   qilinuvhci,   ayblanuvhci,
1  Кузьмина С.С. Лжесвидительство. Уголовно-правовые и уголовно-процессуальные проблемы. – М. – 1995.
– С. 10-11.  
  67 sudlanuvchining   yaqin   qarindoshlari   gumon   qilinuvhciga,   ayblanuvchiga   taalluqli
holatlar   haqida   guvoh   va   jabrlanuvhci   tariqasida   faqat   o’zlarining   roziligi   bilan
so’roq   qilinishlari   mumkinligi   belgilangan.   So’roq   berganlarida   esa,   ular   ham
yolg’on guvohlik berganlik uchun javobgarlik to’g’risida ogohlantiriladilar. 
JPK   121-moddasida   voyaga   yetmagan   guvoh   va   jabrlanuvchilarni   so’roq
qilishning   o’ziga   xos   jihatlari   hisobga   olinib,   16   yoshga   to’lmagan   guvoh   yoki
jabrlanuvchini so’roq qilish ularning qonuniy vakili yoki kata yoshdagi qarindoshi,
pedagog yoki jabrlanuvchining vakili ishtirokida ularning roziligi bilan o’tkazilishi
belgilangan.  
Guvohlik berish subyektlariga ta’sir o’tkazishning oldini olishga qaratilgan 
normalar   deganda   guvohlik   berish   subyektlariga   ish   bo’yicha   haqiqatni
so’zlamaslik,   faktlarni   yashirish   maqsadida   tazyiq   o’tkazilishini   oldini   olishga
qaratilgan normalarni kiritishimiz mumkin. Bunday normalarga JPK 170-moddasi
va   270-moddalari   misol   bo’la   oladi.   Guvoh   va   jabrlanuvhcilarning   tergov
harakatlarini   o’tkazish   vaqtida   bergan   ko’rsatuvlari   haqida   ma’lumotlarni   sir
saqlanishi   ham   ular   xavfsizligini   ta’minlashda   muhim   o’rin   tutadi.   JPKning
375moddasida   ushbu   masala   o’z   yechimini   topgan.     JPKning   270-moddasida
jabrlanuvhci, guvoh yoki ishda ishtirok etayotgan boshqa shaxslarga, shuningdek,
ularning   oila   a’zolari   yoki   yaqin   qarindoshlariga   o’ldirish,   kuch   ishlatish,
molmulkni   yo’q   qilib   tashlash   yohud   mol-mulkiga   shikast   yetkazish   bilan   yoki
g’ayrihuquqiy   hatti-xarakatlar   bilan   tahdid   qilinayotir   deyish   uchun   yetarli
ma’lumotlar   mavjud   bo’lgan   taqdirda   surishtiruvchi,   tergovchi,   prokuror,   sud   bu
shaxslarning   hayoti,   salomatligi,   sha’ni,   qadr-qimmati   va   mol-mulkini   muhofaza
qilish,   shuningdek   aybdorlarni   aniqlash   va   javobgarlikka   tortish   choralarini
ko’rishlari kerakligi belgilangan.  
Jinoyatlarning   oldini   olish,   ularni   fosh   etishda   ko’rsatuv   berishni
rag’batlantiruvchi   normalarning   ham   o’rni   bor.   Rag’batlantiruvchi   normalar
deganda   ixtiyoriy   haqqoiniy   guvohlik   berishni   ta’minlash,   guvohlik   berish
  68 subyektlariga   sarf   qilingan   xarajatlarini   qoplash   va   boshqacha   tarzda   guvohlik
bergan shaxslarni rag’batlantirishga qaratilgan normalar tushiniladi.  
JPK   318-moddasida:   jabrlanuvhcilarga   va   ularning   vakillariga,   guvohlarga,
ekspertlarga,   tarjimonlarga   ularning   processual   harakatlar   o’tkaziladigan   joyga
kelib   ketish,   turar   joyni   ijaraga   olish   xarajatlarini   qoplash   uchun;   shuningdek
sutkalik   xarajat   puli   uchun;   doimiy   ish   haqi   olmaydigan   jabrlanuvchilarga   va
ularning   vakillariga,   guvohlarga,   ularning   odatdagi   mashg’ulotlaridan
chalg’itganlik uchun hamda ekspertlarga, tarjimonlarga surishtiruv, dastlabi tergov
yoki   sudda   o’z   vazifalarini   bajarganligi   uchun   pul   mablag’larini   to’lanishi
belgilangan. Bu xarajatlarni to’lash surishtiruvchi, tergovchi, prokuror qarori yoki
sudning ajrimi bilan byudjet mablag’lari hisobidan amalga oshiriladi.  
Ushbu   kodeksning   522-moddasida   jabrlanuvchi   yoki   guvohning   bila   turib
yolg’on   ko’rsatuv   yohud   ekspertning   bila   turib   yolg’on   xulosa   berganligi,
shuningdek,   ashyoviy   dalillar,   tergov   hamda   sud   harakatlari   bayonnomalari   va
boshqa   xujjatlar   soxta   ekanligini   bila   turib   yolg’on   tarjima   qilinganligi   qonunga
xilof  va  asossiz  hukm  yoki   ajrim  (qaror)   chiqarilishiga  sabab   bo’lganligi  sudning
qonuniy   kuchga   kirgan   hukmi   bilan   aniqlansa,   jinoyat   ishi   yangidan   ochilgan
holatlar munosabati bilan qaytadan ko’rilishi ko’zda tutilgan.  
Fikrimizcha,   yolg’on   guvohlikni   oldini   olishda   JPKning   rag’batlantiruvchi
normalarini   yanada   kengaytirish,   ularni   amalda   kengroq   qo’llanilishiga   erishish
zarur,   chunki   jazolab   jinoyat   sodir   etilishining   oldini   olishdan   ko’ra,   ishontirib,
rag’batlantirib   jinoyat   sodir   etishning   oldini   olish   ko’proq   tarbiyaviy   ta’sir
ko’rsatadi.  
Ammo,   yuqorida   ko’rsatib   o’tilgan   qoidalar   hozirgi   zamon   talabiga   javob
bermaydi va ushbu qoidalarni yanada takomillashtirish zarur.  
Xorijiy,   ayniqsa   rivojlangan   g’arb   mamlakatlari   jinoyat   processida
jabrlanuvchilar   va   guvohlar   xavfsizligni   ta’minlashga   oid   bir   qancha   huquqiy
mexanizmlar   ishlab   chiqilgan   bo’lib,   ushbu   mexanizmlardan   uyushgan
  69 jinoyatchilikka   qarshi   kurashda   samarali   tarzda   foydalanilmoqda 1
.   Ayrim   MDH
mamlakatlarida   xam   ushbu   masalaga   jiddiy   yondashilmoqda.   Jumladan,   Rossiya
Federatsiyasida   jabrlanuvchilar,   guvohlar   va   jinoyat   ishlari   bo’yicha   odil
sudlovning   boshqa   ishtirokchilarini   davlat   tomonidan   ximoya   qilishga   oid
qonunning qabul qilinganligi 2
 yoki Qozog’iston Respublikasida guvohlarni himoya
qilish dasturining qabul qilinganligi bunga misol bo’la oladi.  
Respublikamizda ham jinoyatchilikka qarshi kurash samaradorligini oshirish
maqsadida jabrlanuvchilar va guvohlar xavfsizligini taminlashga oid maxsus qonun
yoki   dasturning   ishlab   chiqilishi   zarur,   deb   hisoblaymiz.   Bunda   xorijiy
mamlakatlar tajribasini o’rganish muhim ahamiyat kasb etadi.  
Kanadada   guvohlarni   himoya   qilish   dasturi   to’g’risidagi   qonun   mavjud
bo’lib,   unda   guvohlarni   himoya   qilishning:   yashash   joyini   o’zgartiritsh,
vaqtinchalik xavfsiz joyga joylashtirish, shaxsiy xujjatlarni almashtirish, maslahat
berish, pul bilan ta’minlash kabi choralar ko’zda tutulgan.  
Fransiyada   esa,   guvohlar   xavfsizligini   ta’minlash   maqsadida   surishtiruv
bosqichida ―anonym ko’rsatuvlar dan foydalanish tartibi ham qo’llaniladi. Bunda,‖
ko’rsatuv   bergan   shaxsga   oid   ma’lumotlar   so’roq   bayonnomasida   ko’rsatilmaydi
va unda ushbu ko’rsatuvlar ―ishonchga sazovor, ammo o’zining kimligini maxfiy
saqlashni xohlagan shaxs  tomonidan olinganligi haqida belgi qo’yiladi	
‖ 2
.  
Albatta,   bunday   qoidalarni   respublikamiz   sud-tergov   amaliyotida
to’g’ridanto’g’ri   qo’llab   bo’lmaydi.   Shu   sababli   ham   process   ishtirokchilari
xavfsizligini   ta’minlashga   oid   choralarni:   1)   processual   choralar;   2)   davlat
tomonidan   amalga   oshiriladigan   himoya   choralariga   bo’lish   zarur   bo’ladi.
1   Исмаилов   Б.И.   Теоретические   аспекты
совершенствования   законодательных   основ   защите
потерпевших,   свидетелей   и   иных   участников   уголовного
судопроизводства.   Суд-ҳуқуқ   ислоҳотлари:   ҳозирги   ҳолати   ва
такомиллаштириш   истиқболлари.   Илмий   –   амалий
конференция   материаллари.   ТДЮИ.   –   2007.   –   Б.113-114.   2
Федеральный   закон   от   20   августа   2004   г.   «О   государственной
защите   потерпевших,   свидетелей   и   иных   участников
уголовного судопроизводства». СЗ РФ. – 2004. - №34. – С. 3534.
2   Григорьев   Ф.Г.   Право   свидетеля   и   других   участников   уголовного   судопроизводства   на   обеспечение   их
безопасности. Вестник Московского Университета. Серия 11. Право. - №3. – 2006. – С. 94. 
  70 Processual choralarga O’zR JPKda belgilangan, ya’ni o’z holatiga ko’ra processual
harakatlar hisoblangan choralar ( telefon orqali so’zlashuvlarni eshitish, tanib olish
uchun   ko’rsatish,   ishni   yopiq   sud   majlisida   ko’rish,   dastlabki   tergov   materiallari
bilan tanishish) kiradi. 
Davlat  tomonidan  amalga  oshiriladigan  himoya  choralari  esa 
jabrlanuvchilar,   guvohlar,   xolislar,   ularning   yaqinlarini   qo’riqlash,   ularga   oid
ma’lumotlarni   sir   saqlanishini   ta’minlash,   jinoiy   guruhlar,   uyushmalarga   qarshi
guvohlik   bergan   shaxslarni   jinoiy   javobgarlikdan   ozod   qilish   kabi   choralarni
kiritish mumkin.  
Hozirda ko’p davlatlarda guvohlar xavfsizligini ta’minlash maqsadida sudda
uning o’zi qatnashmasdan audio va videotexnikalardan foydalanib (anonym guvoh)
ko’rsatuvlar olish masalasini kengroq joriy qilish bo’yicha ishlar olib borilmoqda.
Ammo,   guvohning   bevosita   sudda   qatnashmasligi   va   sudlanuvchi,
ximoyachilarning   uning   kimligini   bilmasligi   va   unga   savollar   bera   olmasligi
xalqaro   huquq   normalariga   (Fuqarolik   va   siyosiy   huquqlar   to’g’risidagi   Pakt)
to’g’ri kelish yoki kelmasligi haqida turli qarashlar mavjud. Xalqaro sud amaliyoti
ham   bunga   bir   xilda   javob   bera   olmaydi.   Masalan,   inson   huquqlari   bo’yicha
Evropa   sudi   1989-yil   20-noyabrdagi   qarorida   sudning   ayblanuvchi   K.ga   nisbatan
ayblov   hukmi   so’roq   qilinmasdan   ko’rsatuvlari   tanishtirililgan   ikkita   ―anonym‖
guvoh   ko’rsatuvlariga   asoslanganligini   hamda   sudyalar   guvohlarni   o’z   ko’zlari
bilan ko’rmaganligi va ularning shaxsi haqida tasavvurga ega bo’la olmaganliklari
sababli, ayblanuvhcining huquqi buzilgan, deb topgan 1
.  
Boshqa   bir   ish   bo’yicha   esa,   Evropa   inson   huquqlari   bo’yicha   sudi
guvohlarning   bevosita   sudda   so’roq   qilinishi   shart   emasligini   ko’rsatib,
―ayblanuvchi va himoyachi tomonidan savollar bevosita sudda so’roq qilish yo’li
bilan   berilishi   shart   emas.   Audio   yoki   video   youvlarni   namoyish   qilish   yohud
so’roq   bayonnomasini   o’qib   eshittirish   guvohning   ko’rsatuvlarini   rad   qilish   va
uning to’g’riligini gumon ostiga qo’yish uchun yetarli  deb hisoblaydi. 	
‖
1   Гомьен   Д.,   Харрис   Д.,   Зваак   Л.   Европейская   Конвенция   о   правах   человека   и   Европейская   Социальная
Хартия. М., 1998. – С. 254. 
  71 Ammo, sudda taraflar  manfaatlari  orasidagi  tenglikni ta’minlash  maqsadida
―anonim   guvoh   larning   so’roq   bayonnomasini   o’qib   eshittirish   bilan‖
scheklanmasdan,   ularni   sudda   texnik   vositalardan   foydalanib   so’roq   qilish
masalasiga   ko’proq   e’tibor   qaratilishi   kerak.   L.Brusnicin   bunda,   savolga   javob
so’roq   qilinuvchining   shaxsi   ma’lum   bo’lishiga   olib   keladigan   bo’lsa   uning
ko’rsatuvi   to’liq   yoki   qisman   tanishtirilmaydi,   videotranslyatsiyadan   foydalanib
so’roq   qilishda   so’roq   qilinayotganning   shaxsiga   oid   savollar   rad   qilinishi   kerak
deb hisoblaydi 1
. 
Albatta,   Evropa   sudining   ―anonym   guvohlik ka   doir   qarorlaridan	
‖
to’g’ridanto’g’ri bizning qonunni qo’llash amaliyotimizda qo’llab bo’lmaydi, lekin
undagi   ijobiy   tajribalar   o’rganilib,   mamlakatimiz   Oliy   sudi   tominidan   guvohlarni
processual   himoya   qilish   choralarini   qo’llashga   doir   tushuntirishlar   berilishi
mumkin. 
II - bob bo’yicha xulosa 
 
Yolg’on   guvohlik   berishning   kriminologik   tavsifi   qilmishning   ijtimoiy
xavfliligi,   uning   odil   sudlov   uchun   xavfliligi   va   mazkur   jinoyatni   sodir   etuvchi
shaxslarning xususiyatlari o’rtasida jiddiy farq mavjudligini ko’rsatadi.  
Yolg’on   guvohlik   berishning   tashqi   kriminogen   omillari   asosan
quyidagilardan iborat: 
1) yol’gon guvohlik berish subyektlariga manfaatdor  shaxslarning
har xil shaklda ta’sir ko’rsatishi; 
2) ayblanuvchi   bilan   qarindoshchilik   yoki   boshqa   yaqin
munosabatlar; 
3) ish yakunidan shaxsiy manfaatdorligi; 
4) asosiy ish bo’yicha ayblanuvchiga xizmat yuzasidan bo’gliqlik; 
5) yol’gon guvohlik beruvchi bilan ayblanuvchi yoki jabrlanuvchi
o’rtasida adovatning mavjudligi; 
1  Бруницын Л. Псевдонимы в уголовном процессе. Законность. – №2. – 2005. – С. 16. 
  72 6) jabrlanuvchi  va guvohlarning g’ayriqonuniy yoki  g’ayriahloqiy
hulq-
atvori; 
7) yolg’on   guvohlik   berish   subyetklarining   asosiy   jinoyatga
aloqadorligi; 
8) Ayblanuvchi   yoki   sudlanuvchiga   achinish,   ularning   aybini
yengillashtirish maqsadi. 
Yolg’on   guvohlik   berishni   umumiy   profilaktika   qilish   ommaviy   axborot
vositalaridan faol  foydalanish,  yolg’on guvohlik beruvchilar  ustidan bo’lib o’tgan
sud   processlaridan   lavhalar   ko’rsatish   kabilar   yo’lga   qo’yilishi   lozim.   Bunda
yolg’on   guvohlik   berishning   salbiy   oqibatlari   yorqinroq   va   ishonchliroq   ko’rsatib
berilishi zarur.  
Yolg’on   guvohlik   berishga   qarshi   kurashning   jinoyat-huquqiy   choralari
ichida   mazkur   qilmishlar   uchun   jinoiy   jazolarning   qo’llanilishi   samaradorligini
ta’minlash muhim o’rin tutadi.  
 
 
 
X U L O S A 
 
O’tkazilgan   tadqiqot   natijalariga   ko’ra   yolg’on   guvohlik   berishning
kriminologik jihatlari bilan bog’liq muammolar tahlil qilinib, quyidagi xulosalarga
kelindi: 
1. Yolg’on   ko’rsatuvlar   mazmunini
yolg’on   tashkil   etadi.   Yolg’on   deyilganda,
subektning   ongidagi   obektiv   haqiqatga   zid
bo’lgan   tushunchani   tasdiqlashi,   yohud   fikr
bildirishi,   yani   ongli   ravishda   xato   malumot
berish   tushuniladi.   Biroq   har   qanday   yolg’on
ham   yolg’on   guvohlik   berish   jinoyati   tarkibini
  73 hosil   qilmaydi.   Faqatgina   alohida   ish   bo’yicha
ahamiyatga   ega   bo’lgan   holatlar   yuzasidan   sud-
tergov   organlariga   aytilgan   yolg’on,   yani
isbotlanishi   lozim   bo’lgan   xolatlarga   hamda
qonunda   dalil   sifatida   foydalanish
taqiqlanmagan   faktlarga   taalluqli   bo’lgan
yolg’ongina ushbu jinoyat tarkibini hosil qiladi. 
2. Yolg’on   guvohlik   berishning   obektini
belgilashda   bevosita   O’zR   JK   238moddasi
dispozitsiyasidan   kelib   chiqish   lozim,   ushbu
moddaning   1-qismi   bo’yicha   obekt   bu   -   odil
sudlov   (sud)   va   uni   amalga   oshirishga
ko’maklashuvchi   (prokuratura,   dastlabki   tergov
va   surishtiruv)   organlarning   normal   faoliyati
bo’lsa, 2-qismi bo’yicha obekt bu - jabrlanuvchi,
guvoh,   ekspert,   tarjimon,   shuningdek   ularning
yaqin   qarindoshlari   (JK   8-bo’limiga   muvofiq:
qarindoshlar   yoki   quda   tomondan   qarindosh
bo’lgan   shaxslar,   yani   ota-ona,   aka-uka   va   opa-
singillar,   erxotin,   farzand,   shu   jumdadan
farzandlikka   olinganlar,   nevaralar   shuningdek
erxotinning   ota-onasi,   aka-uka   va   opa-
singillari)ning sog’lig’i hisoblanadi.  
3. Yolg’on   guvohlik   berish   "formal"
tarkibli   jinoyatlar   sirasiga   kiradi,   yani   ularni
kvalifikatsiya   qilishda   zararli   oqibatlarning   ro’y
berganligi   talab   qilinmaydi.   U   yoki   bu   jinoyat
tarkibining   "formal"   shakli   jinoyatning   ijtimoiy
  74 xavfliligi   darajasiga   baho   berishga   hech   qanday
tasir ko’rsatmaydi.  
O’zR   JK   238-moddasi   birinchi   qismida   faqat   guvohlar,   jabrlanuvchilar,
ekspertlar   va   tarjimonlar   yolg’on   guvohlik   berish   jinoyatining   subektlari   bo’lishi
mumkinligi   belgilab   ko’yilgan.   Jinoyat   va   fuqarolik   protsesslarida   guvoh,
jabrlanuvchi,   ekspert   yoki   tarjimon   sifatida   ishtirok   etmaydigan   boshqa   shaxslar
mazkur moddaga binoan bajaruvchi sifatida javobgarlikka tortilishi mumkin emas. 
Binobarin,   bu   shaxslar   JK   238-moddasi   birinchi   qismida   javobgarlik
belgilangan   jinoyatning   maxsus   subektlari   hisoblanadi   va   shu   bois,   ular   umumiy
alomatlar   (16   yoshga   to’lgan   akli   raso   jismoniy   shaxslar)dan   tashqari,   o’z   kasbiy
faoliyatining   turiga   mos   keluvchi   maxsus   alomatlarga   ega   bo’lishi   talab   qilinadi.
Bu alomatlar jinoyat-protsessual  va fuqarolik-protsessual  qonun hujjatlarida ochib
berilgan. 
Guvoh   -   yolg’on   guvohlik   berish   jinoyatining   asosiy   subektlaridan   biri
bo’lib, O’zR JPK 65-moddasiga muvofiq, guvoh - jinoyat ishi bo’yicha aniqlanishi
lozim   bo’lgan   biror   holat   yuzasidan   ko’rsatuv   berish   uchun   chaqirilgan   shaxs.
Ammo   mazkur   tarif   guvohning   yolg’on   guvohlik   berish   subekti   sifatidagi   bir
qancha   muhim,   yani   guvohlarni   bila   turib   yolg’on   ko’rsatuv   berish   subekti
hisoblanmagan   shaxslardan   farqlash   imkonini   beruvchi   alomatlarini   o’zida   aks
ettirmaydi. 
4. Yolg’on   guvohlik   berishning   subektiv
tomoni,   umuman   olganda,   to’g’ri   qasd
shaklidagi   ayb   bilan   tavsiflanadi.   Uning
mazmuniga qisqacha to’xtalib o’tamiz. Bila turib
yolg’on   ko’rsatuv   berishga   to’g’ri   qasd
qilishning   mazmuniga   shaxsning   quyidagi
holatlar:   1)   o’zi   berayotgan   malumotlarning
yolg’onligini; 2) tergov qilinayotgan yoki ko’rib
chiqilayotgan ish uchun ularning ahamiyatini; 3)
  75 jinoyat   holatini,   yani   qilmishning   vakolatli
organlar   oldida   sodir   etilayotganini;   4)   shaxsni
maxsus   subekt   sifatida   tavsiflovchi   alomatlarni
tushunishi   kiradi.   Shu   bois   shaxsning   aybini
aniqlash   uchun   u   yuqorida   zikr   etilgan   barcha
holatlarni tushunganligi aniqlanishi zarur. 
5. Jinoyatchilik,   ayniqsa   uning   uyushgan
turlariga   qarshi   kurashish   samaradorligini
oshirishda   protsess   ishtirokchilari   xavfsizligini
taminlash   muhim   o’rin   tutadi,   bu   yolg’on
guvohlik berishning  xususiyatlari   va unga  turtki
beruvchi   sabablarni   baholashda   ham   namoyon
bo’ladi.  
6. Yolg’on   guvohlik   berishning   asosiy
determinantlariga   protsess   ishtirokchilari
o’rtasidagi   qarindoshlik   yoki   boshqa   yaqin
mnosabatlar,   ish   yakunidan   manfaatdorlik,
manfaatdor   shaxs   tomonidan   tasir   ko’rsatilishi
ehtimolidan   qo’rqish,   fuqarolarning   huqukni
muhofaza   qilish   organlariga   nisbatan
ishonchsizligi,   protsess   ishtirokchilari
xavfsizligini   taminlashga   qaratilgan   protsessual
normalarga   amaliyotda   etibor   berilmayotganligi
kabilar kiradi. 
7. Yolg’on   guvohlik   berishning   oldini
olishda   har   bir   shaxsda   jinoyatlarga   qarshi
kurash   borasidagi   fuqarolik   pozitsiyasini
shakllantirish   muhim   ahamiyatga   ega.   Bu
sohadagi   faoliyatni   yo’naltirish   uchun   maxsus
  76 uslubiy   qo’llanmalar,   yo’lyo’riq   va
tavsiyanomalar   zarur.   Bu   nafaqat   huquqni
muhofaza   qiluvchi   organlar,   balki   jamoatchilik
va olimlar oldida turgan muhim vazifasidir. 
8. Yolg’on   guvohlik   berishning   oldini
olishda   aholi   o’rtasida   tarbiyaviy,   o’quv
xususiyatidagi   umumijtimoiy  choralarni   ko’rish,
guvohlik   majburiyatini   xolisona   bajarganlik
uchun   moddiy   va   manaviy   rag’batlantirish   kabi
tadbirlarni   qo’llash,   tergov   va   sud
muhokamasida   so’roq   qilishning   samarali
psixologik uslublaridan, shuningdek, zamonoviy
texnika   vositalaridan   foydalanish   muhim
ahamiyatga egadir.  
9. Yolg’on  guvohlik  uchun  javobgarlikni
qo’llashda  guvohlik immunitetiga alohida etibor
qaratilishi   lozim.   Chunki,   shaxsning   o’ziga
qarshi   guvohlik   berishga   majbur   emasligi
to’g’rsidagi   qoidani   amalga   oshirmasdan   turib
jinoyat   protsessida   fuqarolarning   himoyalanish
huqukiga   egaligi   to’g’risidagi   konstitutsiyaviy
printsipni   ro’yobga   chiqarish   ham   mumkin
emas. 
 
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
I. Rahbariy adabiyotlar: 
1.1. Каримов   И.А.   Хавфсизлик   ва   тинчлик   учун   курашмок
керак. -
Т.,Ўзбекистон. - 2002. - 429 б. 
  77 1.2. Каримов   И.А.   Ўзбек   ҳалқи   ҳеч   қачон,   ҳеч   кимга   қарам
бўлмайди.Т.5. Т.: Ўзбекистон. – 2005.  – 445 б. 
1.3. Каримов   И.А.   Мамлакатимизда   демократик   ислоҳотларни
янада   чуқурлаштириш   ва   фуқаролик   жамиятини   ривожлантирш
концепцияси:   Ўзбекистон   Республикаси   Олий   Мажлиси   Қонунчилик
палатаси   ва   Сенатининг   кўшма   мажлисидаги   маъруза.   2010   йил   12
ноябрь. – Т.: «Ўзбекистон» НМИУ, 2010. – Б. 8. 
1.4. Каримов   И.А.   Ўзбекистон   дунеc  харитасида   ўзига   муносиб
жой   олди.   Ўзбекистон   мустақилликка   эришиш   остонасида.   –   Т.:
Ўзбекистон. 
НМИУ. – 2011. – 435 б. 
1.5. Каримов   И.А.   Инсон   манфаати,   ҳукуқ   ва   эркинликларини
таъминлаш,   ҳаyoтимизнинг   янада   эркин   ва   обод   бўлишига   эришиш   –
бизнинг   бош   мақсадимиздир.   Ўзбекистон   Республикаси
Конституциясининг 20 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги
маърузасини ўрганиш бўйича ўқув қўлланма. – Тошкент.: Ўқитувчи. –
2013. – Б. 10-15. 
1.6. Каримов   И.А.   Ўзбекистон   Республикаси   Олий   Мажлиси
Қонунчилик   палатаси   ва   Сенатининг   қўшма   мажлисидаги   маърузаси.
Ҳуқуқ ва бурч. – 2015. - №1. – Б. 2-9. 
. 
II. Normativ-huquqiy hujjatlar 
2.1.   Ўзбекистон   Республикаси   Конституцияси:   Ўн   иккинчи   чақириқ,
Ўзбекистон   Республикаси   Олий   Кенгашининг   ўн   биринши   сессиясида   1992
йил 8 декабрда қабул килинган. – Т.: «Ўзбекистон». – 2014. – Б.40. 
2.2.   Все   Общая   декларация   прав   человека   //   В.кн.   Международные
Конвенции   по   защите   прав   человека   и   борьбы   с   преступностью:     (Сб.
междунар.документов)   Сост. Ю.С.Пулатов. -Т.; Шарқ. 1995. - 448 с. 
  78 2.3.   Ўзбекистон   Республикасининг   Жиноят   кодекси.   Расмий   нашр   -Т.,
Ўзбекистон   Республикаси   Адлия   вазирлиги. 2014. - 384 б. 
2.4. Ўзбекистон  Республикасининг Жиноят процессуал кодекси. 
Расмий нашр-Т.. Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги. 2015. 
2.5.  Закон Республики  Узбекистан  "0 порядке и размерах возмещения 
свидетелям, потерпевшим, экспертам, специалистам, переводчикам и 
понятым понесенных расходов". № 661-ХII от 3 июля 1992 года. 
2.6.   Ўзбекистон   Республикаси   Олий   суди   Пленуми   қарорларининг
тўплами. 1991-1997. Икки жилдли. I жилд. Т., Шарқ. 1997.  
 
III. Asosiy adabiyotlar 
3.1.  Абдурасулова Қ.Р. Жиноятнинг махсус субъекти. Ўқув қўлланма. 
–ТДЮИ -  2005. - 124 б. 
3.2.   Абдурасулова  Қ.Р.,  Зокирова О.  Криминология.   Ўқув қўлланма.
ТДЮИ. – 2004. – 145 б. 
3.3.   Абдурасулова   Қ.Р.,   Ниеcзова   С.   Жиноятчилик   ва   жиноятчи   шахси
муаммолари. Ўқув қўлланма. ТДЮИ. - 2006. – Б. 86. 
3.4.   Абдурасулова Қ.Р., Зокирова О. Криминология. Т: ТДЮИ. – 2003. 
– 77б.  
3.5.   Александров   А.И.   Уголовная   политика   и   уголовный   процесс   в
российской государственности. СПб. - 2003. – 397 с. 
3.6.     Алимова Р., Отахўжаев С. Суд экспертизасини ташкил қилиш ва
ўтказиш масалалари. Т., "Янги аср авлоди" 2001. 
3.7.  Алоуов Е.О. Квалификация хищений совершенных по подложным
документам. - Т., Адолат. - 1994. – 196 с. 
3.8.       Бакунов   П.   Айб   жиноят   субъектив   томонининг   зарурий   белгиси
сифатида. Т. «Адолат». -  2006. – 99 б. 
  79 3.9.   Бедняков   Д.И.   Непроцессуальная   информация   и   расследование
преступлений. М. - 1991. -205 с 
3.10.   Гаухман   Л.Д.   Квалификация   преступлений:   закон,   теория,
практика. М.: Юринформ. -  2001. - 315 с. 
3.11.  Горелик А.С., Лобанова В.Л. Преступления против правосудия. 
СПб. - 2005. - 303 с. 
3.12.     Гулямов   3.Х.   Преступления   против   правосудия.   Т.,   Академия
МВД РУз. - 1997. - 236 с. 
3.13.   Гулямов   З.Х.   Уголовная   ответственности   за   несообщение   о
преступлении или его укрывательство. Учебное пособие. -Т.: Академия МВД
Республики Узбекистан. - 1997.  -5,2 п.л. 
3.14.     Джалолов   Д.Д.,   Бахриев   И.И.,   Жуманиеcзов   Э.Х.,   Хақбердиева
Р.Т. Суд-тиббий экспертиза объектларини текширишда экспертнинг ҳуқуқий
асослари. Т., ЎзМУ. 2004. 
3.15. Жиноят ҳуқуқи: Умумий кисм // Масъул   муҳаррир 
М.Усмоналиев. -Т., Адолат. - 1998. -287 с. 
3.16.       Зуфаров   Р.А.   Порахўрлик   учун   жиноий   жавобгарлик.   Т,   2004.
220 б. 
3.17.  Иномжонов Щ.Х.  Жиноят процессида далилларни тақдим қилиш
ва улардан фойдаланиш муаммолари. (Монография 2-нашр). -Т.: ТДЮИ. - 
2006. - 179 б. 
3.18.   Каракетов Ю., Усмоналиев М. Жиноятчиликка қарши курашнинг
криминологик   чоралари.   Т.,   "Ўзбекистан". 1994. 
3.19.  Криминология. Учебник. Отв. ред. И.М.Рогов., Е.О.Алауханов. 
Алматы. Казығурт. - 2007. - С 584. 
3.20.   Тошпўлатов   А.   Ёлғон   гувоҳликнинг   жиноят-ҳуқуқий   ва
криминологик жиҳатлари. Тошкент. – 2009. – 152 б.  
3.21.   Рустамбаев М.Х. Ўзбекистон Республикаси Жиноят ҳуқуқи курси. 
4- том .  Т .:  Илм - зи	
еc . – 2011.   
  80  
 
 
IV. Internet saytlari: 
1. http:// www.lex.uz 
2. http:// www.edu.uz 
3. http:// www.pravo.vsem.uz 
4. http:// www.kodeks.uz 
 
  81

Yolg’on guvohlikning kriminologik jihatlari mavzusi batafsil yoritilgan.

Купить
  • Похожие документы

  • Ўзбекистон ва хорижий мамлакатларда прокуратура органларининг ҳуқуқий фаолияти
  • О`zbekistonda demokratik islohatlarni chuqurlashtirishning ustuvor yо`nalishlari
  • Юридик техника ва қонунлар сифатини ошириш муаммолари
  • Shaxsga qarshi jinoyatlarni yuridik jihatdan baholash
  • Олий ҳарбий билим юртлари курсантларининг офицерлар билан муносабатининг психологик асослари

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha