Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 76.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Yoshlarning ma’naviy-intellektual sifatlarini aniqlash va rag‘batlantirish usullari

Купить
MAVZU: YOSHLARNING MA’NAVIY-INTELLEKTUAL SIFATLARINI ANIQLASH VA RAG‘BATLANTIRISH USULLARI MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………………..3 I.BOB. YOSHLARNI MA’NAVIY-INTELLEKTUAL RAGBATLANTIRISH………………………………………………………….6 1.1. Yoshlarni ma’naviy-intellektual ragbatlantirishning maqsad va vazifalari ….6 1.2. Ma’naviy -intellektual sifatlarini zamonaviy usullarda aniqlashning samaradorligi ……………………………………………………………………..11 1.3. Oliy o‘quv yurtlarida ragbatlantirishning o‘ziga xos usullari ……………….14 II.BOB. INTELLEKTUAL IJODIY QOBILIYATLARNI SHAKLLAN- TIRISH VA RIVOJLANTIRISH METODLARINI TADBIQ ETISH…….. 17 2.1. Yoshlarning intellektual ijodiy qobiliyatlarini shakllantirish va rivojlantirish …………………………………………………………………...17 2.2. Intellektual ijodiy qobiliyatlarni diagnostika qilish va korrek- siyalash usullari ………………………………………………………………..….22 XULOSA…………………………………………………………………………28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………..…29 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Intellektual imkoniyatlarni rivojlantirish muammosiga bag‘ishlangan adabiyotlarni tahlil qilar ekanmiz, hozirgi kundagi ilmiy tadqiqot ishlari asosan intyegratsiyalashgan dastur asosida fanlararo umumlashtirish bilan olib borilmoqda. Bu esa o‘z navbatida bola faoliyatining aniq turlarini emas umumiy qobiliyatlarini rivojlantirishni nazarda tutadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning qobiliyatlari va yuqori imkoniyatlariga asoslanib ularning tegishli saviyadagi ta'limini tashkil etishga bag‘ishlangan ilmiy- tadqiqot ishlari ozchilikni tashkil qiladi, bu esa ushbu muammoning psixologik jihatdan juda kam o‘rganilganligidan dalolat beradi. Bundan kelib chiqadiki, intellektual imkoniyatlarni rivojlantirish asosida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning ta'limini tashkil etish va uning mazmuniy ta'minoti haqida bir nuqtai nazarning yo‘qligini ta'kidlaydi. Shu o‘rinda intellektual so‘zining ma'nosini aytib o‘tish o‘rinlidir. Intellektual – so‘zining lug‘aviy ma'nosi aqliy jihatdan yetuklik, fahm- farosat, aql- idrok, zakovat, zukko ya'ni zakovatli inson, zukko bo‘lish demakdir. Psixologiyada aql-zakovat, ya’ni intellekt muommosi alohida ahamiyat kasb etadi. Shu boisdan ist’edod, qadriyat, ma’naviyat hamda aql zakovat etnopsixologik nuqtai- nazaridan millat ko‘zgusi hisoblanadi. Aql zakovat insoniyat yashab turgan jamiyatning ruhiy-manaviy omilidir. Binobarin, aqliy imkoniyat mazmuni va mohiyati bevosita mujassamlashgan bo‘ladi. Jamiyat takomillashuvining bosh omili bu - barkamol avlod, keng ko‘lamli, teran fikrlovchi, bilimdon shaxslarning shakillanishidir. Shu sabab hozirgi kunda Respublikamizda bir qator ishlar amalga oshirilmoqda. Hozirgi kunda yoshlar uchun har tamonlama tokomillashuvini shu jumladan intellektual rivojlanishni taminlash uchun yetarli sharoitlar yaratilgan. Barcha ta’lim muassasalari maktabgacha ta’lim muassasalari, maktablar, o‘rta mahsus kasb hunar ta’limi oily dargohlar kompyuterlar bilan taminlangan. Barcha ta’lim muassasalari o‘qitishning eng yangi texnik jihozlari bilan taminlangan. Yosh avlodning intellektual jihatdan rivojlanishi uchun yetarlicha sharoitlar yaratildi. 3 Jumladan Raspublikamiz birinchi Prezidenti I. A.Karimov 2012 yil 17 fevralda «Yuksak bilimli va intellektual avldodni tarbiyalash – mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish va madernizatsiya qilishning eng muxim sharti» mavzusidagi xalqaro konferensiyaning ochilishi marosimida 48 dan ziyod davlatlardan kelgan mexmonlarga tashakkur bilidirib, O‘zbekistonda bugungi kunda shakllangan ta’lim tizimi islohatidagi tajribalarimizni muxokama etish biz uchun yuksak sharaf ekanligini ta’kidlab o‘tdilar. Shuningdek yurtimizdagi ta’lim tizimi haqida 12 yillik majburiy bepul ta’lim, darslar 7 tilda olib borilishi – 1500 dan ortiq kolej va liseylardagi shart – sharoitlar, oliygohlar hamda yuksak texnalogiyalar haqida so‘zladilar. Anjuman qatnashchilari O‘zbekiston ta’lim tizimiga tan berdilar. Bundan ko‘rinib turibdiki yoshlarning intellektual rivoji ta’minlangan. Faqatgina yoshlar bunday imkoniyatlardan foydalana olmoqlari kerak. Jamiyat taraqqiyoti teran fikrlovchi, aqlli shaxslar rivojiga bog‘liq bo‘lmoqda, bunda jamiyat inson intellekti rivojini ta’minlasa, inson ana shunday jamiyat rivojlantirgan intellekti bilan jamiyatni taraqqiy ettirish Shuni alohida ta’kidlash joizki, intellekt rivojining psixologik jihatlari mavjud. Bunday psixologik jihatlarga inson ongining rivoji, intellektning paydo bo‘lishi hissiy intellekt masalalari, jins va intellekt, intellekt yetishmovchiligi, intellektning tuzilishi masalalari, intellekt tarixi kabilar kiradi. Yuqoridagi fikrlardan intellekt rivoji psixologik muommolardan biri eg‘kangligiga ishonch xosil qildik. Afsuski, umumta'lim muassasalari boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida hozirgi vaqtgacha, biror fan yoki soha doirasida qiziqishi baland, qobiliyatli o‘quvchilarning ta'limini tashkillashtirish muammosini hal etish yo‘llarining pedagogik-psixologik, ilmiy va uslubiy jihatlari ishlab chiqilmagan. Biz tadqiqotning dolzarbligini boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida intellektal imkoniyatlarini rivojlantirish muammosi kam o‘rganilganligi va shu kungacha olib borilgan tadqiqot natijalari aynan ushbu mazmunga mos emasligi bilan izohlaymiz. 4 Keltirilgan fikr va mulohazalar tadqiqot ishining dolzarbligini yana bir bor ta'kidlaydi. Kurs ishining maqsadi: Yoshlarda tarbiyaning umumiy metodlar, mazmuni va mohiyatini o‘rgatish va pedagogik omillarini aniqlash. Kurs ishining vazifalari: Mavzuga oid ilmiy-pedagogik adabiyotlarni o‘rganish, tahlil qilish, umumlashtirish asosida hozirgi vaqtda tarbiyaning umumiy metodlar, mazmuni va mohiyatiga qo‘yiladigan talablarning didaktik asoslarini aniqlash. Kurs ishining tarkibi: kirish ,asosiy qism, ikki bob, beshta reja xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 5 I.BOB. YOSHLARNI MA’NAVIY-INTELLEKTUAL RAGBATLANTIRISH 1.1. Yoshlarni ma’naviy-intellektual ragbatlantirishning maqsad va vazifalari. Boshlang‘ich sinf yoshidagi bolaning tafakkuri – aniq tafakkur bo‘lib, u nimalarni idrok etsa yoki tasavvur qilsa, o‘sha narsalar haqida fikr yuritadi. Shu bois bola uchun mavhum voqyea-hodisalar to‘g‘risida gapirilganda, ularning u avval o‘zlashtirishga muvaffaq bo‘lgan voqyea-hodisalarga nisbatan qiyoslab tushuntirish maqsadga muvofiqdir. Atrofdagilar bilan muomalada bo‘lish asosida bolada ma'naviy qarash shakllanadi: endilikda ular turli xarakatlarni “yaxshi”, “yomon” dyeya baholab boradilar. Bu davrda bola hayotida o‘yin bilan birga faoliyatning boshqa turlari ham ahamiyatli bo‘lib boradi, dastlabki myehnat ko‘nikmalari hosila bo‘ladi: rasm chizadi, loydan, qumdan turli buyumlar yasaydi. Shuningdyek, ular kattalar tomonidan berilgan oddiy topshiriqlarni bajarib boradilar. Ularni kuchlari yetadigan ishlarga jalb qilish yaxshi samara beradi. Boshlang‘ich sinfdagi bola (ushbu yosh bir nyechta mutafakkir olimlar tomonidan dastlabki “yetuklik yoshi” sifatida e'tirof etilgan) jismoniy va ruhiy xususiyatlariga ko‘ra maktabda ta'lim olish yoshidir. O‘zbyekiston Ryespublikasi “Ta'lim to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq Ryespublikamizdagi bolalarning barchasi 6 va 7 yoshdan boshlab umumiy o‘rta ta'lim maktablarida tahsil ola boshlaydilar. Shu davrga qadar bola hayotida muhim o‘rin tutgan o‘yin faoliyati o‘z o‘rnini tizimli, uzluksiz ravishda amalga oshiriladigan va majburiy vaqt asosida tashkil etiluvchi o‘qish faoliyatiga bo‘shatib beradi. Bola uchun bunday “mas'uliyatli myehnat”ga o‘tish qiyin kyechsada, u asta-syekin bunday sharoitga ko‘nika boradi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari ijtimoiy borliq haqida muayyan tasavvurlarga ega bo‘lsalar ham, ro‘y berayotgan voqyea-hodisalarning mohiyatini bilishga qiziqadi. Maktabda tashkil etilayotgan ta'lim jarayoni bolaning aqliy faoliyati uchun zarur bo‘lgan fazilatlarning tarkib topishini ta'minlaydi. 6 Kichik maktab o‘quvchilarining bosh miyasi tyez o‘sib borib, uning tuzilishida o‘zgarishlar ro‘y beradi. Ularda o‘pka rivojlangan, lyekin nafas yo‘li hamda diafragma bo‘sh rivojlangan, shu tufayli kichik yoshdagi o‘quvchilar ko‘p vaqt harakatsiz qolsalar, organizmning kislorod bilan ta'minlanishi yomonlashadi. Jismoniy o‘sishning bu kabi xususiyatlari kichik yoshdagi o‘quvchilarga nisbatan o‘qituvchidan ehtiyotkorona yondoshuvni talab qiladi. Ularni erkin quyish asabiylashishdan saqlash zarur. Bu yosh o‘quvchilari ko‘proq harakat qilishlari, ochiq havoda bo‘lishlari, yetarli daraja dam olishlari, uxlashlari talab etiladi. Atrofdagilar buning uchun g‘amho‘rlik qilishlari lozim. Ularning stol atrofida, partada to‘g‘ri o‘tirishlariga, o‘rinda tyekis (o‘rin yumshoq bo‘lmagani ma'qul) yotishlariga, qomatni tik turib yurishlariga e'tiborli bo‘lishi kyerak. O‘yin vaqtida qaltis harakat qilishdan ularni saqlash zarur. O‘qituvchi ularning qiziqishlarini qondirishga harakat qilishlari va shu asosda ushbu qiziqishlarni rivojlantirib borishlari kyerak. Ko‘rsatib o‘tilayotgan ushubu asoslar bevosita boshlang‘iya sinf o‘quvchilarining intellektual imkoniyatlarini to‘g‘ri shakllantirish va rivojlantirish uchun zarurdir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining fikrlashi obrazli bo‘ladi. Shu bois ularga kinoya, kyesatish samara bermaydi. O‘qitish ko‘rgazmali qurollar, vositalar yordamida tashkil etilishi kyerak. Matyerialni tushuntirishda uning obrazli, ifodaviy bo‘lishiga erishish lozim. Ularning kayfiyatiga o‘qishdagi yutuqlari, olgan baholari, shuningdyek, amalga oshirgan ijobiy ishlari ta'sir qiladi. Shu bois o‘quvchi tomonidan unga berilayotgan e'tibor bola uchun alohida qimmatga ega. Uning har bir harakati o‘qituvchining e'tiroziga sabab bo‘lsa, unda o‘qish istagi yo‘qoladi. Maktab ta'limidan ko‘ngli soviydi, o‘qituvchidan qo‘rqqanidan yolg‘on gapira boshlaydi. Bu hol doimiy takrorlanavyersa, qo‘rqoqlik va yolg‘onchilik uning asosiy hislati bo‘lib qoladi. O‘qituvchi tanbyehi oqilona bo‘lib, bola sha'nini yerga urmasligi kyerak. Boshlang‘ich sinfdagi o‘quvchilar turli munosabatlarda bo‘lishga intiladilar, o‘rtoqlari bilan aloqada turg‘unlik yuzaga kyelmagan, birgina o‘rtoqdan ko‘ra, ko‘pchilik bilan o‘ynashini afzal ko‘radilar. 7 Ta'lim-tarbiya jarayonini amalga oshirishda ma'lum bir maqsad belgilab olinadi, qonunlar qabul qilinadi, dasturlar va tadbirlar ishlab chiqiladi, ryejalar belgilanadi va bular hozirgi talab darajasida amalga oshiriladi. Demak, ta'lim- tarbiya oldida loyihalash, ma'lum pedagogik tizimning amalga oshiriladigan loyihasi, qurilishi pedagogik tyexnologiyadir. Shu nuqtai nazardan qaralganda "shaxsni shakllantirish" ham ma'lum pedagogik tizimning loyihasidir. Ya'ni barkamol shaxs tarbiyasining maqsadi, mazmuni, tarbiya metodlari, shakllari va vositalari mavjud bo‘lib, bu ham o‘ziga xos tyexnologiyadir. Boshlang‘ich sinflarda bolalarning intellektual imkoniyatlarini rivojlantirish ta'lim-tarbiyaning olib boriladigan metodlariga bog‘liqdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, turli individual tipologik xususiyatlarga ega o‘quvchilar uchun ta'limning yagona qulay, optimal sharoitlarini yaratish mumkin emas. Ammo o‘zlashtirishning samaradorligini oshirishda muammoli ta'lim, noan'anaviy ta'lim usullarini qullash muhim ahamiyatga egadir. Umumiy tarzda ta'lim oluvchilarning ta'lim faoliyatiga ko‘ra ta'limning quyidagicha metodlari ajratiladi: 1. Tushuntiruv-ko‘rsatmalilik metodi - bu metod ryeproduktiv metod bo‘lib, unda faoliyat o‘qituvchi tomonidan olib boriladi. O‘quvchilar ta'lim jarayonida bilim oladilar, tanishadilar. Bu metod juda keng tarqalgan metodlardan biri bo‘lib, uni takomillashtirilgan usullari mavjud, bu - programmalashtirilgan ta'limdir. 2. Ryeproduktiv metodda o‘quvchi faoliyat ko‘rsatib, unda o‘quvchiga berilayotgan bilimni qayta xotirada tiklab, olingan bilimni nusxa sifatida qabul qiladi. 3. Muammoli ta'lim metodi - o‘qituvchi tomonidan tashkil etilib, u produktiv xaraktyerga egadir. Ushbu metod orqali o‘quvchi bilim va malakalarini shakllantiradi. Ushbu metodning takomillashtirish yo‘llaridan biri ishchan o‘yinlarni tashkil etishdan iboratdir. 4. Qisman izlanish metodi. O‘qituvchi nazorati ostida tashkil etiladigan metod bo‘lib, u produktiv xaraktyerga ega, bunda o‘quvchi ijod qiladi. 8 5. Tadqiqot metodi. O‘qituvchi ilm yordamisiz tashkil etiladigan ta'lim metodi bo‘lib, u o‘quvchining mustaqil izlanishi, fikrlashi va bilimlar transformatsiyasini talab etadi. Ta'lim jarayonini tashkil etishning o‘ziga xos metodlaridan biri ishchan o‘yinlardir. Ishchan o‘yinlar munosabatlar sistyemasini modyellashtirish, faoliyat xaraktyeristikasini tashkil etishga yordam beradi. "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi"da ta'lim jarayoniga yangi pedagogik tyexnologiyalarni kiritish ta'kidlanadi. Pedagogik tyexnologiya - bu ta'lim jarayoniga sistyemali yondashuv bo‘lib, unda ta'lim jarayonining tashkil etishda tyexnika va inson imkoniyatlari hisobga olinadi va ularning o‘zaro munosabati ta'limning optimal formalari yaratilishiga zamin bo‘ladi. O‘quvchini mustaqil ta'lim olishga o‘z-o‘zini rivojlantirishga tayyorlash bugungi kun o‘quv maskanlarining asosiy vazifasidir. Ta'lim jarayonida o‘quvchining mustaqil ta'lim olishini faollashtirish zarur. Mustaqil ta'lim masalani quyilishi, yechish, o‘z-o‘zini nazorat va baholashning yo‘llarini o‘quvchi tomonidan tanlanishi va bajarilishi bilan xaraktyerlanadi. O‘quvchilarda mantiqiy tafakkurni rivojlantirish uchun fikrlash xususiyatlarini shaqllantirish zarur. Fikrlash opyeratsiyalari asosida dars jarayoni faollashtiriladi. Bu o‘qituvchining: «Nima uchun?», «Qanday maqsadda?», «Sabablari qanday?», «Natija nima uchun shunday bo‘ldi?» singari savollarning muhokamasi orqali amalga oshirilishi mumkin. O‘qituvchilarni evristik, muammoli vaziyatlarga tortish, tanqid, gumon holatlarini muhokama qilish, ulardagi muammolarni mustaqil xolda topish va ularni yechish uchun o‘z loyixalarini tuzish va himoya qilish o‘quvchilar tafakkurining ma'nodor va unumdor bo‘lishiga xizmat qiladi. Xozirgi zamon o‘quv muassasalarining vazifasi yosh avlodni mustaqil fikrlashga o‘rgatishdir. Albatta, fikrlashda ham individual farqlar mavjud. Fikrlashni bilish - bu insonning aqlidir. Aql bevosita bolalarning intellektual imkoniyatlari ko‘rinishi sifatida namoyon bo‘ladi. Maktabda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining intellektual 9 imkoniyatlarini shakllantirish va rivojlantirish uchun yuqorida ta'kidlab o‘tilgan ta'lim metodlarini yangi pedagogik tyexnologiyalarga asoslangan holda joriy etish samarali natijalar beradi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga yangi pedagogik tyexnologiyalar asosida muammoli ta'lim metodlarini qo‘llagan holda ta'lim berish ularning intellektual imkoniyatlarini rivojlantiradi. Bunda aqliy topshiriqlar, ishchan o‘yinlar asosida darsni tashkil etish mumkin. Biz tadqiqot ishimizning keyingi paragrafida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining intellektual imkoniyatlarini rivojlantiradigan mashg‘ulotlar mazmunini va olib borish usullarini batafsil bayon etamiz. 10 1.2. Ma’naviy -intellektual sifatlarini zamonaviy usullarda aniqlashning samaradorligi. Jamiyatni erkinlashtirish jarayonida shaxsning qobiliyat va iqtidorini har jihatdan namoyon etish, uchun imkoniyat shart-sharoitlar yaratibgina qolmay balki insonning ruhiy ma’naviy va intellektual solohiyatini to‘la nomoyon bo‘lishini talab qiladi. Hozirgi davrda shaxslar o‘rtasidagi intellektual jihatdan mavjud farqlar bilan bir qator ijodiy va tashkilotchilik qobiliyatidagi shaxsning umumiy tafakkuridagi farqlarga ham qayta etibor qaratish lazim. Bu ta’lim salohiyatidagi ko‘pgina masalalarni hal etish muhim ahamiyatga ega. Bunday masalalar jumlasidan o‘quvchilarni fikirlash va o‘qish, ularni ta’lim ko‘pchilik esa kasbiy va ijtimoiy sohada rivojlanish o‘z imkoniyatlarni ro‘yobga chiqarishning diognostikasi va korreksiyasini kiritish mumkin. Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda jismoniy psixik rivojlanishi o‘zining jadalligi bilan ajralib turadi. Shuningdek bilish jarayoning rivojlanishida undagi aqliy ko‘nikmalar intellektual qobiliyatni rivojlantirishga zamin yaratadi. Aynan mazkur yosh davrda intellektual qobiliyatning rivojlanishi muhim sanalib, bu borada qator psixologlar tamonidan tadqiqot ishlari olib borilgan. L.S.Vigotiskiy takidlaganidek, maktab o‘quvchini aqliy rivojlanish orqasidan yetaklab boorish kerak. Shu sababli o‘quvchi aqliy rivojlanishi muhim dolzarb masala hisoblanadi.ta’lim o‘quvchini bilimlar bilan qurollantirish uning aqliy jihatdan kamol topishini taminlashi lozim. Bilim egallash aqliy rivojlanish bilan jambarchas bog‘liqdir. Bilimlarni egallash aqliy jivojlanishsiz, aqliy rivojlanish esa bilimlarsiz amalgam oshmaydi. Biroq aqliy rivojlanish tushunchasi o‘zining mazmun jihatdan bilimlarni o‘zlashtirishdan kengroq manoga ega. O‘quvchilarni aqliy rivojlanishi deganda turli fanlarga doir bilimlarni o‘zlashtirishi, ularni tizimga solish va amalyotga tadbiq qilish ta’limni usullarni egallash hamda o‘quvchilarda yangi shaxs sifatlarni vujudga kelishini nazarda tutiladi. D.B.Elkonin va V.V. Davidov raxbarligi ostida o‘kazilayotgan tajribalar kichik yoshdagi o‘quvchilarning intellektual rivojlanish zahiralarini ishga solish yo‘l va vositalarini o‘zlashtirishga bag‘ishlangan. Ularning takidlariga qaraganda 11 maxsus tashkil etilgan ta’lim tizimi natijasida o‘quvchilarni abstraxt fikr yuritish darajasi yanada ko‘tarilishi mumkin.tajribalarda nazariy va umumlashtiruvchi harakterdagi bilimlarning berilishi o‘quvchilarga umumiy qonunyatlardan aniq ko‘rinishga o‘tish imkonini yaratmoqda ya’ni umumiy hollardan hususiy hollarga o‘tish amalgam oshirilmoqda. N.A.Menchiniskaya metodiga binoan matematka fanida kichik yoshdagi o‘quvchilarning aqliy taroqqiyotini aniqlash jarayonida ularni mavjud bilim fondini bilimlarni amalda qo‘llash darajasini hamda mantiqiy fikr yuritish holatini belgilashga harakat qiladi. Muallif shu asnoda o‘zlashtirish konkret va abstrekt tafakkurning enins aloqasiga, analitik-sintetik faoliyat bosqichiga ahamiyat beradi. Bundan tashqari tadqiqotchi uchun eng muhum o‘quvchilar fikrini hususiyatdan umumiy mulohazaga almashtirish imkoniyati hisoblanadi. Chunki busiz aqliy taroqqiyot darajasi to‘g‘risida fikr yuritishi maqsadga muvofiq emas. Rus psixologi Kabanova-Miller o‘quvchilar aqliy taroqqiyotni ta’lim usullar, o‘quv ko‘nikma malaka va aqliy faolligining yangi sharoitiga fanlaroro qo‘llanishga ko‘chishda ularda tarkib topgan ko‘nikma, malaka va aqliy faoliyat shaxsning o‘z aqliy faoliyatining yangi sharoitiga fanlaroro qo‘llanishga ko‘chishda ularda tarkib topgan konikma malaka va aqliy faoliyat shaxsning o‘z aqliy faoliyatini bevosita iroda qilishiga boshqarishga o‘tishda tashqi tasir natijasida sinaluvchilarning bilimiga qiziqish faoliyati qay darajada ekanligini aniqlashda deb talqin qilinadi. Bundan tashqari E.N. Kabanova –Miller o‘quvchilar aqliy taroqqiyotini silliqlashtirish va bilimlarni”tenglashtirish” metodini ham ishlab chiqadi. Mazkur nazarya o‘quvchilardagi mavjud kamchiliklarni kamaytirishga yordam beradi. Mazkur yo‘l bilan o‘tkazisho‘quvchilar bajarishi zarur bo‘lgan topshiriqlarni ularning serqirra faoliyat funksiyasiga aylantirib beradi. Shaxs aqliy kamolatiga tasir etuvchi omillani aniqlashning diognostik usullsri. Shaxs aqliy kamol topishda va uning xulqiga ijtimoiy va biologik omillarning tasir kuchi hamisha bir xil bo‘lavermaydi. Sababi odamning xulqiga, 12 munosabatiga va aloqalarigayoshi bilimi, hayotiy tajribasi, odatlari va nihoyat vaziyat ham tasir etadi. Shaxsning fazilatlarini to‘g‘ri aniqlash va behato baxolash uchun uni turli munosabatlar doirasiga turli vaziyatlarda kuzatib ko‘rish lozim. Ana shindagina shaxsning ijtimoiy xulqi manaviy qiyofasi, insoniy fazilatlari royobga chiqadi. Shaxsni rivojlantirish vazifasini to‘g‘ri hal qilish uchun uning xulqiga tasir etuvchi omillarni, bu omillarni tabiatini shaxsning hususiyatini yaxshi bilmoq kerak. Pedagogika “shaxs” tushunchasi “inson” tushunchasida farqli o‘laroq u insonni ijtimoiy hususiyatlarini anglatadi. Yangi jamiyat boshqa odamlar bilan momilada bo‘lishi, munosabat o‘rnatishi natijasida shakillanib boradigan sifatlarni bildiradi. Insonning psixik hususiyatlarini rivojlantirishi aql, iroda, diqqat, harakat hayoti o‘z o‘rnini topa olishi, uning vatani xalqning ravnaqi yo‘lida olqishlay e’tiqat bilan hizmat qilishi, imkon bolishi insonni shaxs darajasiga ko‘taradi. Bunday sifatlarni ro‘yobga chiqarish tarbiyaga bog‘liq bo‘ladi. Bolaning kamolatiga , ruxiyatiga fel –atvori shakillanishiga qanday omillar tasir etadi. Pedagagik bola tarbiyasiga, uning shakillanishiga biolagik omil, ijtimoiy omil va ta’lim va tarbiya tasir etetuvchi omillar shular hisoblanadi. Inson intellekti uchun eng muhim narsa shuki u atrofimizni o‘rab olgan va olamdagi narsa va hodisalar o‘rtasida bog‘lanishi va munosabatlarini aks ettirish hamda shu bilan ijoriy ravishda qayta o‘zgarish imkonini beradi. N.Leytesning ko‘rsatib o‘tganiga qaraganda oily nerv faoliyati hususiyatlarida faollik va o‘z-o‘zini tartibga solishning ayrim shart-sharoitlari bo‘lib, bular umumiy aqliy qobiliyatlarni toptirishning muhim ichki sharoitlaridan iboratdir.Mazkur tadqiqot intellektni tekshirishning eng keng tarqalgan metodlaridan biri Amerikalik psixolog D.Vekslar tamonidan ishlab chiqarilgan bolalar intellektlarini o‘lchash shkolasidan iboratdir. Sinaluvchilar bilan tadqiqot ishi o‘tkazishdan so‘ng olingan natijalar miqdor va sifat jihatdan taxlil qilindi. Olingan natijalar quyidagi jadvalda o‘z aksini topadi. Aqliy faoliyat bilan jismoniy faoliyatning o‘zoro uzliksiz almashib turishi ko‘p jihatdan o‘quvchining individual psixologik hususiyatga bog‘liq bo‘lishi mumkin. 13 1.3. Oliy o‘quv yurtlarida ragbatlantirishning o‘ziga xos usullari. Oliy o‘quv yurtlaridagi sinov va imtixonlar juda ko‘p vaqtni egallagan va talabaning iktidorini har tomonlama baxolashga arzimagan. Ushbu sabablarga ko‘ra nazorat jarayonini aktivlashtirish, kam vakt ichida ko‘p sonli talabalarni nazorat kilish uchun bir kancha ratsional uslublar, jumladan, texnik vositalardan foydalanish maksadga muvofikdir. Chet el tajribalari va ko‘plab tajribalarning natijasi o‘larok Reyting uslubi bugungi kunning nazorat mezoni deb kabul kilindi. Reyting deganda – baxolash, tartibga keltirish, klassifikatsiyalash, bironta xodisani oldindan belgilangan shkala bo‘yicha baxolash tushuniladi. Reyting yordamida sotsial-psixologik ob’ektlarni, ular uchun umumiy bo‘lgan xususiyatlarning yorkin darajasiga karab ( ekspert baxolash) dastlabki klassifikatsiyalash amalga oshiriladi. Shkalalash – anik jarayonlarni rakamlar sistemasi yordamida modellashtirish. Ularning turli uslublari, sifat, tavsiflari kay bir mikdoriy o‘zgaruvchilariga turlicha aylantirish uslublaridan iborat. Reyting nazoratida Test ham samarali qo‘llaniladi. Test deganda – anik vazifani takomillashganligi darajasini aniklashda sifat va mikdoriy o‘lchamlarda belgilash imkonini beradigan, faollikning biron shaklini kiziktiruvchi, biron anik topshirik shaklidagi sinov kuroli tushuniladi. Testning afzalligini kuyidagicha belgilash mumkin: - nazorat uchun kam vaqt sarflanadi, - nazariy va amaliy bilimlar darajasini ob’ektiv sharoitda aniklash imkonini beradi, - ko‘p sonli talabalar bilan bir vaktning o‘zida nazorat olib borish mumkin, - bilim natijalari o‘kituvchi tomonidan tezkorlik bilan tekshiriladi, - barcha talabalarga bir xil kiyinchilikdagi savollar berilib, bir xil sharoitlar yaratiladi. Xozirgi kunda uzluksiz ta’limning umumiy o‘rta ta’lim, o‘rta maxsus, kasb- xunar ta’limi va oliy ta’lim boskichlarida o‘kuvchi talabalar bilimi reyting tizimida baxolanadi. Baxolashning bunday shakli o‘kuvchi talabalarni butun o‘kish 14 davomida o‘z bilimini oshirish uchun muntazam ishlashni hamda o‘z ijodiy faoliyatni takomillashtirishini ragbatlantirish goyasiga asoslanadi. Bilimlarni baxolashda reyting nazorat tizimiga o‘tish orqali qator vazifalar xal etiladi. Jumladan: o‘quvchi-talaba bilimining sifat ko‘rsatkichlarini haqqoniy, anik va adolatli ballar bilan baxolash: - o‘quvchi, talabalarning o‘zlashtirishini doimiy nazoratga olish bilan ularning o‘z ustida butun o‘quv yili davomida faol ishlashini jonlantirish; - o‘quvchi talabalar mustaqil ishlarining samaradorligini oshirish; - reyting nazoratida EXMli va EXMsiz testlardan foydalanish; - ko‘plab kamchiliklarga ega bo‘lgan mavjud sinov, imtixon sessiyalardan voz kechish. Reyting nazorat tizimining asosida o‘quv rejasiga kiritilgan har bir fanning talaba o‘zlashtirishining sifat ko‘rsatkichlarini ballar bilan baxolash yotadi. Har bir semestrdagi fanlardan to‘plangan ballar yigindisi talabaning semestr davomidagi, o‘quv yili davomidagi fanlardan to‘plagan ballar yigindisi esa talabaning kurs reytingini tashkil etadi. Har bir fan bo‘yicha o‘quvchi, talabaning o‘zlashtirishini baxolash chorak va semestr davomida muntazam ravishda olib boriladi va quyidagi nazorat turlari orqali baxolanadi: - joriy nazorat - oraliq nazorat - yakuniy nazorat. Joriy nazorat – bu o‘rganilayotgan mavzularni o‘quvchi, talabalar tomonidan qanday o‘zlashtirayotganini muntazam ravishda dars jarayonida nazorat qilishdan iborat. Bu nazorat o‘qituvchi tomonidan o‘tkazilib, talabaning bilim darajasini shu fanning har bir mavzusi bo‘yicha aniqlab borish ko‘zda tutiladi. Bu esa o‘quvchining uzluksiz bilim olishini va natijasini muttasil nazorat qilib borishni nazarda tutadi. Oraliq nazorat – bu mazkur fan bo‘yicha o‘tilgan bir necha mavzularni o‘z ichiga olgan bo‘lim yoki kism bo‘yicha talabaning bilimini aniqlash demakdir. 15 Oraliq nazorat darsdan tashqari vaqtda o‘tkaziladi va talabalarga o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarini oshirish imkonini beradi. Yakuniy nazorat- bu nazorat semestr uchun belgilangan mavzular to‘liq o‘qitib bo‘lingach, o‘tilgan mavzular bo‘yicha yozma, ogzaki, test shaklida o‘tkaziladi. Talabaning fan bo‘yicha semestrdagi reyting baxosi joriy, oraliq va yakuniy nazoratlarda to‘plangan ballari bo‘yicha aniqlanadi. Har bir fan bo‘yicha maksimal reyting bali shu fan uchun o‘quv rejasida ajratilgan umumiy dars soatlari miqdoriga teng deb hisoblanadi. Maksimal balning 70% miqdori joriy va oraliq nazorat jarayonida 30% miqdori yakuniy nazoratda to‘planishi tavsiya qilinadi. Semestr davomida mazkur fan bo‘yicha to‘plangan ballarga nisbatan talaba bilimi quyidagicha baxolanadi: 86-100 foiz “a’lo”, 71-85 foiz “yaxshi”, 56-70 foiz “qoniqarli”, 55 va undan kam foiz “qoniqarsiz”. O‘quv pedagogik, ishlab chiqarish va diplom oldi amaliyotlari davrida olingan bilimlar ham reyting ballari bilan baxolanadi. 16 II.BOB. YOSHLARNING INTELLEKTUAL IJODIY QOBILIYAT- LARINI SHAKLLANTIRISH 2.1. Yoshlarning intellektual ijodiy qobiliyatlarini shakllantirish va rivojlantirish Bolalikda ma'lum bo‘lganidek, bolaning hayollari va hayollari juda muhim rol o‘ynaydi. Ammo qancha odam bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish kerakligini o‘ylaydi. Afsuski, ko‘pchilik kattalar bolaning hayollarini rivojlantirishga etarlicha e'tibor bermaydi, bu esa kelajakda bolalarning imkoniyatlarini sezilarli darajada cheklaydi. Ijodkorlik har bir inson hayotida juda muhim rol o‘ynaydi. Tasavvur va fantaziya har ikki munosabatlarda ham, ishda ham odamlarga yordam beradi, lekin eng muhimi, ijodiy insonlar har qanday biznesda muvaffaqiyatga erishishga yordam beradigan o‘zligini namoyon eta oladi. Shunday qilib, agar bola tasavvurning etishmasligidan aziyat chekmasa ham, ota- onalar o‘zlarining ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga e'tibor berishlari kerak. Ijodiy qobiliyatlarni aniqlash va shakllantirish Ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish Kundalik hayotda ijodiy qobiliyatlarning asosiy rivojlanishi o‘yin orqali amalga oshiriladi. O‘yinda bolalar, ehtimol, bolalarning eng qiziqarli faoliyat doirasini aniqlashga qodir bo‘lgan o‘yinlarni yoqtirishlari mumkin. Shuning uchun o‘yin - bu ijodiy qobiliyatlarni aniqlashning asosiy usullaridan biridir. Psixologlar sizning tasavvurlaringiz qanday darajada rivojlanayotganini va bolaning fikrlash tarzini belgilashga imkon beruvchi o‘yin shaklida maxsus testlarni ishlab chiqdi. Ba'zi bolalar tasavvur kuchi bilan harakat qilishadi, boshqalari esa xotiraning tasvirini suratga olishga moyil. Ba'zan bolalar bunday o‘yinlarda qatnashishni rad etishadi, bu esa bolaga alohida yondashuv zarurligini ko‘rsatadi. Bolalarning ijodiy qobiliyatini rivojlantirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish ham katta rol o‘ynaydi. Ota-onalar bolaga nafaqat rivojlanish imkoniyatini berishlari, balki faol ishtirok etishlari kerak. Hech qanday holatda bolaga bosim o‘tkaza olasiz, unga o‘yinni o‘ynashga yoki amaliy san'atda ishtirok etishga imkon bera olasiz. Xususan, bu xato musiqiy qobiliyatlarni rivojlantirish bilan ruxsat etiladi. Bolaning 17 musiqaga bo‘lgan qiziqishi etarli emasligi sababli, ota-onalar uni musiqa maktabiga berishga shoshilishadi. Bolalarda har qanday ijodiy qobiliyatni shakllantirish uchun nafaqat chaqaloqning moyilligini aniqlash, balki to‘g‘ri yo‘nalishda rivojlanish istagini kuchaytiradigan jiddiy ishlarni amalga oshirish kerak. Bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish usullari va vositalari Ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish vositasi sifatida deyarli barcha atrofdagi narsalar va vaziyatlardan foydalanishingiz mumkin. Ijodkorlik yaratishni, yaratishni anglatadi. Shuning uchun bolaning darslaridagi asosiy maqsad - uni qanday qilib tasvirlashni o‘rgatish va oxirida nimani kashf etganini tushunishdir. Ba'zida, biz bilmagan holda, o‘yin va muloqot orqali bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiramiz. Ammo, barkamol rivojlanish uchun mustahkamlik va uslubiyat zarur. Masalan, rivojlanish o‘yinlarini o‘ynab, bolani to‘yga keltirmang. Agar qiziqish sizni zaiflashtira boshlaganini his qilsangiz, o‘yinni qoldiring. Ammo uzoq muddatli tanaffuslar ham amalga oshirilmaydi. Bolalar ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish dasturini yaratishning eng yaxshi usuli . Dasturda rivojlanishning barcha usullari - vizual, og‘zaki va amaliy bo‘lishi kerak. Vizual usullar har qanday suratlarni ko‘rish, chizilgan yoki haqiqiy ko‘rishni o‘z ichiga oladi. Masalan, bulutlarni o‘rganayotganda, ular nimaga o‘xshashligini aniqlang. Og‘zaki usullarga aloqa, hikoyalar, suhbatlarning turli shakllari kiradi. Misol uchun, ertaklarning birgalikdagi tarkibi, o‘z navbatida, bir uchastka bo‘yicha hukmni o‘ylaydi. Amaliy usullar o‘yinlarni, turli modellarni yaratish va ulardan foydalanishni va rivojlanish mashqlarini bajarishni o‘z ichiga oladi. Barcha usullarni birlashtirib, siz o‘zingizning intellektual qobiliyatlariga ijobiy ta'sir ko‘rsatadigan bolaning keng qamrovli rivojlanishiga erishishingiz mumkin. Bolalar ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish Bolalar ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish Badiiy qobiliyatlarni rivojlantirish 1 yilgacha boshlanishi mumkin. Bu asrda bolalar ob'ektlar va ularning xususiyatlarini o‘rganadilar. Kichkintoy ko‘rinishida qog‘oz uchun qog‘oz, porloq qalam va markerlar uchun turli xil narsalarga duch 18 kelish tavsiya etiladi. 2-3 yoshgacha kirish davri boshlanadi, bolalar o‘zboshimchalik bilan chiziqlar va shakllar yasaydi va ranglar bilan juda qiziqishadi. Avval ota-onalar bolaning xavfsizligini nazorat qilishlari kerak. Bolalar 3 yoshga to‘lganida, ota-onalar ishtirok etadilar. Birinchidan, chiziqlarni deklaratsiya qilish tavsiya etiladi, masalan, doira bir olma o‘xshash, yo‘lga chiziq. Bu bolalar rasmlari bilan chizilgan rasmlarga tushadi, qog‘ozdagi o‘zboshimchali tvitterdan mazmunli rasm chiqarish istagiga o‘tish bor. Ushbu davrda chaqaloqni rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash, uning ishida erkinlik berish muhimdir. Bola san'at maktabiga berish uchun chizishga etarli qiziqish paydo bo‘lganda tavsiya etiladi. Bolalar musiqa ijodiy qobiliyatini rivojlantirish Musiqiy qobiliyatlarni rivojlantirish bolaning hayotining dastlabki kunlaridan boshlanishi mumkin. Bolalar tovushlar, ovozlar va intonatsiyalarga juda sezgir bo‘lib, ota-onalarning kayfiyatini va ahvolini osongina bilishadi va musiqa yoki televizor tovushlariga uzoq vaqt ta'sir qilish bezovta va bezovtalanadi. Axir, bolalar musiqa bilan tanishish lullabies bilan boshlanadi. Yoshi katta yoshdagi bolalar ishlarini tinglash, qo‘shiqlarni birgalikda o‘rganish, musiqa asboblari bilan badiiy mashqlar o‘tkazish. Bolaning musiqiy qobiliyatini uyg‘un rivojlanishi faqat ota-onalarning faol ishtiroki va qiziqishi bilan mumkin. Bolalar ijodiy qobiliyatini rivojlantirish uchun asos - bu birinchi navbatda erkinlikdir. Ota-onalar bolani majburlash va majburlamasliklari kerak. Bu borada muvaffaqiyatga erishish uchun sabr-toqat va muayyan taktika talab etiladi - ota- ona bolaning fikrini tinglashi, har qanday ijodiy faoliyatga bo‘lgan qiziqishini rag‘batlantirishi va rag‘batlantirishi kerak. Avvallari bolalarning aql-zakovatini va aqliy rivojlanishini faqat tabiat deb atash mumkin bo‘lgan o‘z qobiliyatiga bog‘liq deb ishonishgan. Ya'ni, chaqaloq yoshidan boshlab, bola yuqori razvedkaning moyilligini ko‘rsatmagan bo‘lsa, u maktabda ko‘proq o‘rgana olmaydi. Ammo vaqt o‘tishi bilan maktab o‘quvchilarining aql-zakovatini va aqliy rivojlanishini rivojlantirish psixologlarga va o‘qituvchilarga e'tiborni qaratdi. Natijada, bolani ongli ravishda va aniq 19 maqsadlarda tayyorlash zarurligi aniqlandi, shunda uning fikrlash tarzi yaxshilandi va tezlashdi. Oddiy qilib aytganda, o‘quvchilarni o‘qitish paytida individual yondashuv bilan fikrlash yanada samaraliroq bo‘ladi. Boshqa tomondan, bolaning ta'lim darajasini oshirish uchun aqliy rivojlanishi kerak. Aytgancha, ko‘plab o‘qituvchilar ta'lim qobiliyati bolaning aql-zakovati darajasiga bog‘liq deb hisoblaydilar. Ya'ni, agar daraja past bo‘lsa, qancha bola o‘rgatmasa, u hali biror narsa o‘rganmaydi. Bu gap mutlaqo noto‘g‘ri. Zakovat darajasi birinchi navbatda o‘qitish usullariga va eng muhimi, o‘qituvchining shaxsiy fazilatlariga bog‘liq. Talabalarni tarbiyalash va ularning fikrlash darajasini oshirish uchun o‘qituvchi har doim har bir bolaga alohida yondashuvni topishi kerak. Hech kimga sir emas, chunki har bir kishi ma'lum bir fikrlash tarziga ega, chunki odamlar an'anaviy ravishda gumanistlar va texniklarga bo‘lingan. Shuning uchun, yaxshiroq fikrlashni o‘rgatish uchun, bolaga osonlikcha berilgan sohani va murakkab mavzularni o‘rgatish usullarini topish uchun uni tanlashingiz kerak. Rivojlanish usullari Shuni ta'kidlash joizki, maktab o‘quvchilarining maktabgacha o‘qish davrida o‘qitilishi osonroq va oson. Buning ajablanarli joyi yo‘q, chunki kichik o‘quvchilar odatda yangi narsalarni o‘rganish uchun juda tashvishlanadilar va agar ular muvaffaqiyatsiz bo‘ladigan bo‘lsa, chin dildan xafa bo‘ladi. Ammo o‘rta va o‘rta maktab o‘quvchilari bir nechta ustuvorliklarga egalar. Ta'lim va o‘rganish ularning asosiy maqsadi bo‘lib qoladi. Ularning aqliy rivojlanishi bolalarni yangi narsalarni o‘rganishga, xususan, ular uchun qiyin bo‘lsa, yaxshilash va rivojlantirishga yordam beradi. Fikrlashni yaxshilash va aql-zakovatni oshirishning muayyan usullari haqida suhbatlashsak, unda, albatta, xotirani rivojlantirishga urg‘u berish kerak. Insonning eslashi mumkin bo‘lgan qo‘shimcha ma'lumot, uning aql-zakovati qanchalik baland bo‘lsa. Biroq, qabul qilingan ma'lumotlar nafaqat to‘planishi, balki ishlashi ham mumkin. Aks holda, katta hajmdagi ma'lumotni keyinchalik qayta ishlashsiz 20 saqlash tezligi past aqlning belgisi bo‘lishi mumkin, aksincha, turli xil aqliy va ruhiy kasalliklar. Ma'naviy rivojlanish va xotirani takomillashtirish uchun o‘qituvchilar kichik yoshdagi o‘quvchilar bilan ishlashni o‘ynoqli shaklda o‘tkazish kerakligini esga olishlari kerak. Bolani faqat bir oyatni o‘rganishga majbur qilish mumkin emas. U bu she'rga qiziqishi kerak. Shu sababli, zamonaviy ta'lim usullari o‘yin shaklida darslarni o‘tkazishning turli shakllarini taklif qiladi. Sinovlar Muayyan talabalarni o‘qitish usullarini to‘g‘ri aniqlash uchun siz uning aql- idrok va fikrlash darajasini bilishingiz kerak. Buning uchun maxsus psixologik testlar mavjud. Ular turli bloklarga bo‘linadi, ularning har biri ma'lum bir hududga yo‘naltiriladi. Bolada testdan o‘tgandan so‘ng, o‘qituvchi bolaning qanchalik rivojlanganligini, qanday o‘qitish usullarini qo‘llashini va o‘quvchi qanday qilib osonroq va tezkorroq ma'lumotni olishini aniqlashi mumkin. Bolalarning etarlicha rivojlangani va bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishlari uchun ular erta bolalikdan mashg‘ul bo‘lishlari, ularning xotirasini yaxshilashlari va doimiy ravishda yangi axborot taqdim etishlari kerak. Biroq, maktabga kirishdan oldin bolaning o‘zi etarli bo‘lmagan taqdirda ham, bu bo‘shliq har doim ham quyi sinflarda to‘ldirilishi mumkin. Faqat to‘g‘ri yondashishga, sabr-toqatga va o‘qituvchining xohishiga muhtojmiz. 21 2.2. Intellektual ijodiy qobiliyatlarni diagnostika qilish va korreksiyalash usullari Ma'lumki, keyingi o‘n yil ichida ta'limni isloh qilishda, milliy mustaqillik printsiplari va xalqning boy intellektual merosi, umumbashariy qadriyatlarning ustuvorligi asosida ta'limning barcha darajalari va bo‘g‘inlarida ta'lim oluvchilarning ma'naviy va axloqiy fazilatlarini rivojlantirish; ta'lim olishda, shuningdek bolalar va yoshlarni ma'naviy axloqiy intellektual va jismoniy jihatdan tarbiyalashda jamoat tashkilotlari mahallalar, xayriya va xalqaro fondlarning rolini kuchaytirish yuzasidan chora tadbirlar ishlab chiqish hamda ularni amalga oshirish ishlari jadal suratlar bilan olib borildi. Shu amaliy ishlarning boshlanishi sifatida Davlatimiz tomonidan yoshlarning intellektual imkoniyatini rivojlantirishning quyidagi maqsadlari belgilab olindi:  yoshlarning intellektual imkoniyatini rivojlantirish va uni muhofaza qilishdan iboratdir;  ilm-fan va davlat hokimiyati hamjihatligidagi say-harakati, shuningdyek ta'lim tizimini modyernizatsiya qilish, intellektual zahiralarni muhofaza qilish va rivojlantirish:  intellektual imkoniyatni rivojlantirish ishlarini tartibga solish;  yoshlarning intellektual imkoniyatini rivojlantiruvchi psixologik- pedagogik tashkiliy uslubiy asoslarini yaratish. Belgilangan maqsadlarni amalga oshirish uchun bir qator vazifalar ham quyildi:  Iqtidorli o‘quvchi-yoshlarni izlash myexanizmi, psixologik- pedagogik, tashkiliy–uslubiy asoslarini yaratish borasidagi kamchiliklarni aniqlash.  Intellektual imkoniyatni oshirishda tarbiya jarayonining xususiyatlarini o‘rganish.  Yoshlarning mustaqil faoliyat turlarini o‘rganish;  Yoshlarning ma'naviy intellektual ijodiy qobiliyatlarini shakllantirish manbalarini yaratish; 22  Yoshlarning intellektual imkoniyatini oshirish usullarini ishlab chiqish;  yoshlarning intellektual imkoniyatini nazariy va amaliy jihatdan o‘rganib chiqish;  fanning turli sohalaridagi mutaxassislar intellektual imkoniyatini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish;  ta'lim myenyejmyenti sohasida innavatsion takliflarni o‘rganish va Kadrlar tayyorlash milliy dasturining uchinchi bosqichiga muvofiq ularni ta'lim tizimiga tadbiq etish;  bo‘lajak rahbar kadrlarning intellektual imkoniyatini oshirish va ko‘maklashuvchi yuridik malakani (xorijiy) o‘rganish va mye'yoriy-huquqiy myexanizmlarini joriy etish. Bugungi kunda olib borilayotgan intellektual imkoniyatni rivojlantirishga oid barcha ishlarning sifat samaradorligi talab darajasida emas. Jamiyat va davlat oldidagi talablardan kelib chiqib, o‘quvchilarning umumta'lim maktablaridagi tahsili davomida intellektual imkoniyatni rivojlantirish ishlarini muvaffaqiyatli olib borish zarur. Bu esa tarbiya jarayoniga psixologik-pedagogik tyexnologiyalarni qo‘llashni, zamon talabi darajasida mutlaqo yangi tarbiya tizimini yaratishni talab qiladi. Har bir o‘quvchiga, uning shaxsiy xususiyatidan kelib chiqib, uning intellektual imkoniyatini rivojlantirish maqsadidda ta'lim-tarbiya jarayoniga biror psixologik yoki pedagogik uslubni qo‘llash murakkab jarayondir. Lyekin bu davr talabidir. Muayyan takomillashgan pedagogik yoki psixologik uslubni qo‘llash, uni mantiqiy-nazariy jihatdan to‘liq anglab olish va amaliyotga qo‘llashgacha bo‘lgan murakkab jarayonga qaraganda – jarayonning o‘zini loyihalashtirish eng qulay va samarador uslubdir. Ya'ni har bir o‘quvchiga individual yondoshish kyerak. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga yo‘naltirilgan tarbiya tizimi o‘qituvchidan yoshlarning intyellyekyetual salohiyatini rivojlantirishda tarbiya uslubiyotlariga alohida munosabat bilan yondoshishni, uslubiyotni hamda mavjud holatni to‘liq 23 o‘rganishni, jarayonga ijodiy muhitni olib kirishni taqozo etadi. Bunga asosiy sabab: intellektual ijodiy ishlar jarayonida to‘liq muvaffaqiyatga erishish yoki muvaffaqiyatsizlik tahdidining mavjudligi; boshlang‘ich sinf o‘quvchisi to‘qnashadigan va ba'zan ko‘p yillar davomida muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz kurashadigan hayotiy holatlardan biri – bu fikrining o‘ylaganidyek ro‘yobga chiqmasligini anglash; boshlang‘ich sinf o‘quvchilari ko‘pincha o‘zining dunyoqarashi, tasavvurining qanday darajada kengligidan kelib chiqib, fikrlaydi hamda bu fikrlashni mavjudlikning ijobiy, yoki salbiy holatlari bilan bog‘lab tahlil qila olmasligidir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining intellektual imkoniyatini rivojlantirish jarayonini shakllantirishda quyidagi holatlar e'tiborga olinishi kyerak: 1. Intellektual imkoniyatni shakllantirish va rivojlantirish jarayoni maksimal darajada tyexnokratik bo‘lishi kyerak. Buning uchun esa psixologik hamda pedagogik tyexnologiyalarni amaliyotga joriy etish kyerak; 2. Intellektual imkoniyatni shakllantirishni ta'lim-tarbiya jarayoniga singdirilishi ko‘zda tutilayotgan tegishli tyexnologiyalarni ilmiy asoslash va ishlab chiqish lozim; 3. Intellektual imkoniyatni shakllantiruvchi tarbiya jarayonining dastlabki holatda ijtimoiy-psixologik muhitni aniq tahlil qilish hamda taktik jarayonni mukammal ishlab chiqish kerak. Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi shaxsining shakllanish jarayoniga – jamiyatda qabul qilingan axloq normalari, hulq normalari, ma'naviy-ma'rifiy qadriyatlarni singdirish tyexnologiyalarini yaratish ko‘pgina jihatdan yakuniy natijani ta'minlashga xizmat qiladi. Shu o‘rinda shaxsning ijtimoiylashuviga ham e'tiborni qaratsak: 1. Boshlang‘ich jamoalashuv yoki moslashuv bosqichi. Bunda o‘quvchi tomonidan ijtimoiy tajriba o‘zlashtiriladi, moslashtiriladi va qabul qilinadi. 24 2. Individuallashuv bosqichi. Bunda o‘quvchilarni o‘z ustida mustaqil ishlashlari va mustaqil fikrlarini ruyobga chiqarishda o‘zining mustaqil fikrini bildirish istagi, jamoat xulq normalariga nisbatan ijobiy hamda tanqidiy fikrlash paydo bo‘ladi. 3. Intyegratsion bosqich. O‘quvchi jamiyatda o‘zi o‘rnini topish, jamiyat hayotiga kirishish, atrofdagilarga ijobiy tomondan tanilish, faoliyatda o‘zini ijobiy tarafdan ko‘rsatish harakatiga tushadi, ya'ni shaxs sifatida o‘zini tanitish istagi birinchi o‘ringa chiqadi. Shu o‘rinda ta'kidlash lozimki, agar shaxsning ijodiy izlanishi, intellektual imkoniyatini ko‘tarish harakatlari biror ijtimoiy guruh yoki jamiyat tomonidan qabul qilinsa, intyegratsion bosqich muvaffaqiyatli o‘tadi. Mabodo buning aksi bo‘lsa, quyidagi holatlar kelib chiqadi:  o‘quvchida norozichilik kayfiyati paydo bo‘lib, tushkunlik holatiga tushadi;  o‘zi harakatlarini tahlil qilib, o‘zini o‘zgartirishga harakat qiladi;  o‘quvchi o‘zida tashkilotchilik, yetakchilik, o‘zini ko‘rsatish kabi hislatlarni jilovlab, mavjud muhitga moslashish harakatiga tushadi.  Ijtimoiy faoliyat bosqichi. Bu bosqich inson balog‘atga yetgan davrdan boshlab, hayotining oxirigacha davom etadi. Shaxsning o‘zini-o‘zi tarbiyalash jarayoni, ya'ni o‘zining intellektual imkoniyatini tashqi va ichki omillar ta'sirida shakllantirib boradi. Bunda myehnat jamoasidagi ijtimoiy-psixologik muhit katta ahamiyatga ega. Yuqorida intellektual imkoniyatni shakllantirish jarayoniga bevosita ta'sir ko‘rsatuvchi barcha omillarni qarab chiqdik. Tabiiyki, intellektual imkoniyatni shakllantirib uni rivojlantirib borish uchun, ta'lim-tarbiya jarayoniga bunday tyexnologik yondoshuv o‘ziga xos savollarni keltirib chiqarishi mumkin. Jumladan, tyexnologik asosda umumta'lim maktablarida o‘quvchilarning tarbiyaviy jarayonini qanday tashkil etish kyerak? – dyegan savol yuzaga kyelishi muqarrardir. Bu savolga javob berish uchun quyidagi ishlarni amalga oshirish lozim: 25 1. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ma'lumotlar bazasini yaratish. Ma'lumotlar bazasi o‘quvchi shaxsiga tegishli barcha ma'lumotlarni qamrab olishi kyerak. 2. Umumta'lim maktabidagi ijtimoiy muhitning aniq tahlilini amalga oshirish. Aynan muhit qanday darajada ekanligi o‘quvchi tarbiyasiga, uning intellektual imkoniyatining shakllanishiga ijobiy yoki salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Muhit tahlili quyidagi ko‘rinishda amalga oshirilishi kyerak: - mavjud ijtimoiy muhitning asl holatini, intellektual imkoniyatni rivojlantiruvchi harakatlarini aniqlash; - o‘qituvchi-tarbiyachilarning ijtimoiy muhitga munosabatini aniqlash; - o‘quvchilarning ijtimoiy muhitga, maktab rahbariyati olib borayotgan faoliyatga munosabatini aniqlash; - yuzaga kyelayotgan va yechimini kutayotgan muammolarni aniqlash. 3. O‘quvchilarning ijodiy faoliyatini oshiruvchi aniq ryeja va dasturini ishlab chiqish. Muhit tahlili asosida mazkur ryeja va dasturda 1-navbatda bajarilishi kyerak bo‘lgan dolzarb ishlarni belgilab olish kyerak. Bunda quyidagilar aniq ko‘rsatilishi lozim: - tarbiyachilar amalga oshiradigan ijodiy va tarbiyaviy ishlar; - o‘quvchilar uyida amalga oshiriladigan intellektual musobaqa va ijodiy ishlar; - jamoat tashkilotlari, turli jamg‘armalar va homiy tashkilotlar bilan amalga oshiriladigan ishlar; - o‘quvchilarda g‘oyaviy immunityetni shakllantirish ishlari; - salbiy oqimlar, zararli g‘oyalarga qarshi kurash muhitni shakllantirish. 4. O‘quvchilarning intellektual imkoniyatini rivojlantirish jarayonining monitoringini yaratish. Amalga oshiriladigan barcha ishlarning yagona monitoringini shakllantirish orqali, jarayonni bevosita kuzatish imkoni yuzaga kyeladi. Bundan tashqari jarayonning borishini tahlil qilish mumkin. 5. Jarayonga qo‘shimcha o‘zgartirishlar kiritish dasturi. Monitoring natijasida jarayonga tegishli ishlarning qanday darajada bajarilishidan kelib chiqib, 26 joriy o‘zgartirishlarni amalga oshirish kyerak. Shu maqsadda qo‘shimcha o‘zgartirishlar dasturini ishlab chiqish mumkin. Bu dastur korryektsion (tuzatish) ahamiyatga ega bo‘lib, jarayon samaradorligi va ish sifatini yanada ko‘tarishga qaratiladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining intellektual imkoniyatini rivojlantirishda tarbiyaning ahamiyati muhim rol o‘ynaydi. Intellektual imkoniyatni oshirish uchun tarbiya jarayonining mohiyati shu jarayon uchun xaraktyerli bo‘lgan va muayyan qonuniyatlarda namoyon bo‘ladigan ichki aloqa va munosabatlarni aks ettiradi. Intellektual imkoniyatni rivojlantirish jarayonida o‘quvchilarda jamiyatga naf keltiradigan, shaxsga quyiladigan axloqiy talablariga muvofiq kyeladigan xulqiy malaka va ko‘nikma hosil qilinadi. Bunga erishish uchun o‘quvchining ongiga, dunyo qarashi va irodasiga tizimli, muntazam ta'sir etib boriladi. Ijodiy salohiyatni rivojlantirish jarayonida bulardan birortasi e'tibordan chyetda qolsa, ko‘zlangan maqsadga erishish qiyinlashadi. Mana shu psixologik jihatlarni e'tiborga olingandagina yoshlarning intellektual ijodiy qobiliyatlarini shakllantirib uni rivojlantrishga imkon yaratiladi. 27 XULOSA Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining fikrlashi obrazli bo‘ladi. Shu bois ularga kinoya, kyesatish samara bermaydi. O‘qitish ko‘rgazmali qurollar, vositalar yordamida tashkil etilishi kyerak. Matyerialni tushuntirishda uning obrazli, ifodaviy bo‘lishiga erishish lozim. Ularning kayfiyatiga o‘qishdagi yutuqlari, olgan baholari, shuningdyek, amalga oshirgan ijobiy ishlari ta'sir qiladi. Shu bois o‘quvchi tomonidan unga berilayotgan e'tibor bola uchun alohida qimmatga ega. Uning har bir harakati o‘qituvchining e'tiroziga sabab bo‘lsa, unda o‘qish istagi yo‘qoladi. Maktab ta'limidan ko‘ngli soviydi, o‘qituvchidan qo‘rqqanidan yolg‘on gapira boshlaydi. Bu hol doimiy takrorlanavyersa, qo‘rqoqlik va yolg‘onchilik uning asosiy hislati bo‘lib qoladi. O‘qituvchi tanbyehi oqilona bo‘lib, bola sha'nini yerga urmasligi kyerak. Boshlang‘ich sinfdagi o‘quvchilar turli munosabatlarda bo‘lishga intiladilar, o‘rtoqlari bilan aloqada turg‘unlik yuzaga kyelmagan, birgina o‘rtoqdan ko‘ra, ko‘pchilik bilan o‘ynashini afzal ko‘radilar. Ta'lim-tarbiya jarayonini amalga oshirishda ma'lum bir maqsad belgilab olinadi, qonunlar qabul qilinadi, dasturlar va tadbirlar ishlab chiqiladi, ryejalar belgilanadi va bular hozirgi talab darajasida amalga oshiriladi. Demak, ta'lim- tarbiya oldida loyihalash, ma'lum pedagogik tizimning amalga oshiriladigan loyihasi, qurilishi pedagogik tyexnologiyadir. Shu nuqtai nazardan qaralganda "shaxsni shakllantirish" ham ma'lum pedagogik tizimning loyihasidir. Ya'ni barkamol shaxs tarbiyasining maqsadi, mazmuni, tarbiya metodlari, shakllari va vositalari mavjud bo‘lib, bu ham o‘ziga xos tyexnologiyadir. Boshlang‘ich sinflarda bolalarning intellektual imkoniyatlarini rivojlantirish ta'lim-tarbiyaning olib boriladigan metodlariga bog‘liqdir. 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Sh.M. Mirziyoyev Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutq /. - Toshkent : O‘zbekiston, 2016. — 56 b. 2. Sh.M. Mirziyoyev Tanqidiy tahlil, qat iy tartib-intizom va shaxsiyʼ javobgarlik — har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma ruza, 2017 yil 14 yanvar /. — Toshkent : O‘zbekiston, 2017. — 104 b. ʼ 3. Sh.M. Mirziyoyev Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta minlash — yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. O‘zbekiston ʼ Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma ruza. 2016 yil 7 dekabr /. — Toshkent: „O‘zbekiston“, ʼ 2017. — 48 b. 4. Sh.M. Mirziyoyev Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. Mazkur kitobdan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning 2016 yil 1 noyabrdan 24 noyabrga qadar Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri saylovchilari vakillari bilan o‘tkazilgan saylovoldi uchrashuvlarida so‘zlagan nutqlari o‘rin olgan. /— Toshkent: : „O‘zbekiston“, 2017. — 488b. 5. Muhtaram birinchi prizidentimiz I.Karimovning O`zbekistonning istiqlol va taraqqiyot yo`li 1992. 6. Muhtaram birinchi prizidentimiz I.Karimovning O`zbekiston - kelajagi buyuk davlat 1992 7. Muhtaram birinchi prizidentimiz I.Karimovning Buyuk kelajagimizning huquqiy kafolati 1992. Asosiy adabiyotlar 1. Yo‘ldoshev J. Ta'limimiz istiqlol yo‘lida.-T.: Sharq, 1996. 29 2. Yo‘ldoshev M. Madaniyat insonni ulug‘laydi // Muloqot.-2000.-№ 5. 3. Yo‘ldosheva R. O‘zbek xalq o‘yinlarining tarbiyaviy ahamiyati.-T.: O‘qituvchi, 1994. 4. Mahkamov U. Axloq-odob saboqlari.- T.: Fan, 1994. 5. Meliboev A. Vatan saodati.- T.: Sharq, 1998. 6. Mikryukov V.Yu. Ispol'zovanie fenomena Rossiyskix voenskix traditsiy v voenno-patrioticheskom vospitanii uchashixsya // Innovatsii v obrazovanii. - Moskva, 2007. - №2.- S. 7. Ming bir hadis.- T.: Movarounnahr, 1998.- 144 b. 8. Munavvarov A. Pedagogika. Pedagogika Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik.- T.: O‘qituvchi, 1996. 30

YOSHLARNING MA’NAVIY-INTELLEKTUAL SIFATLARINI ANIQLASH VA RAG‘BATLANTIRISH USULLARI.docx

Купить