Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 275.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Yozuv va uning tarixiy ko‘rinishlari

Купить
O‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI “ Tilshunoslikka kirish va umumiy tilshunoslik ” fanidan Kurs ishi Mavzu: Yozuv va uning tarixiy ko‘rinishlari Bajardi: __________________ Tekshirdi: ________________ Toshkent – 202 4 MUNDARIJA 1 KIRISH …………………………………………………………………....…..…..3 I BOB. YOZUV-INSONIYAT TAFFAKURINING OLIY MAHSULI 1.1 Yozuvning paydo bo‘lishi va tarixiy ahamiyati . ………………………...……8 1.2. Yozuv va uning taraqqiyoti............... . ........................................................ …..15 II BOB. YOZUVNING INSONIYAT TAMADDUNIDA TUTGAN O‘RNI 2.1 XX asr dunyo tarixida ayrim yozuv islohotlarining ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati.................................................................................................................20 2.2 . O‘zbek yozuvining taraqqiyot bosqichlari . ……..………….......................… 27 XULOSA ……………...………………………………………………..……......34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ......................……………...….…........ 37 2 KIRISH Yozuv — muayyan bir tilda qabul etilgan va kishilar o rtasidagi muloqatga ʻ xizmat qiladigan yozma belgilar yoki tasvirlar tizimi. Yozuv— kishilik jamiyati madaniy taraqqiyotining tom ma nodagi ibtidosi, bashariyatning uzoq va ʼ murakkab tadrijiy takomili jarayonidagi omillarning eng asosiylaridan biri. Yozuv tildan ancha keyin paydo bo lgan (tovush tili 400—500 ming yillar ʻ ilgari yuzaga kelgan, Yozuvning paydo bo lganiga esa 4—5 ming yillar bo lgan). ʻ ʻ Og zaki til (nutq)ning zamon (vaqt) va makon (masofa) nuqtai nazaridan ʻ cheklanganligi va uni bartaraf etish zaruriyati Yozuvning paydo bo lishiga olib ʻ kelgan. Og‘zaki til talaffuz vaqtidagina va ayni paytda muayyan masofadagi (tovush to lqinlari yetib borishi mumkin bo lgan) kishi uchungina mavjuddir. ʻ ʻ Boshqa sharoitlarda tilga ehtiyoj paydo bo lishi bilan inson dahosi bu ehtiyojni ʻ qondira oluvchi vositalarni qidira boshlagan, natijada belgilar tizimidan iborat yozuv dunyoga kelgan. Yozuvning paydo bo lishi va taraqqiyoti jamiyat rivoji, shuningdek, ʻ muayyan masofadagi kishilarning o zaro aloqa qilish ehtiyoji, siyosiy, huquqiy, ʻ diniy va estetik harakterdagi axborotlarni qayd etish, sakdash zaruriyati bilan bevosita bog liq. Xalqlarning davlat sifatida birlashuvi nutqiy aloqa doirasini ʻ kengaytiradi va murakkablashtiradi; savdo kengayadi; boshqa xalqlar va davlatlar bilan harbiy, siyosiy va b. shartnomalar tuziladi; qonunlar paydo bo ladi va ʻ mustahkamlanadi; diniy qarashlar va mafkuraning boshqa turli ko rinishlari ʻ shakllanadi; xalqlarning o z tarixini bilishga bo lgan ehtiyoj kuchayadi. Bularning ʻ ʻ barchasini faqat og zaki nutq vositasida amalga oshirish mumkin emas. ʻ Bu sharoitda yozuv zaruriyatga aylanadi. Yozuv og zaki tilga nisbatan ʻ ikkilamchi, qo shimcha aloqa vositasi bo lsada, unga qaraganda ko p afzalliklarga ʻ ʻ ʻ ega. Xususan, tilning asosiy vazifasi — kishilar o rtasidagi aloqani ta minlashdir. ʻ ʼ Tilning kommunikativ vazifasi yozuv siz amalga oshishi mumkin emas. 3 Tilning estetik, gnoseologik (dunyoni bilish) kabi asosiy vazifalarini ham yozuvsiz tasavvur qilish qiyin. Ayniqsa, tilning insoniyat qo lga kiritgan ʻ tajribabilimlarni saqlash va avlodlarga yetkazishdan iborat vazifasi bevosita yozuv orqali bajariladi. Kishilik jamiyati yaratgan bilim va tajribalar, kashfiyotlar, so z ʻ san ati durdonalari va qimmatli axborotlarning barchabarchasi avlodlardan ʼ avlodlarga yozuv orqali yetib boradi. Til jamiyat tarixi bilan qanchalik bog liq bo lsa, Yozuv ham shunchalik ʻ ʻ bog liqdir. Dastlabki qarashlarda Yozuvning kelib chiqishini ilohiyotga bog lash ʻ ʻ uchraydi. Bu aslida Yozuvning tengsiz imkoniyatlarini tasavvurga sig dira ʻ olmaslik, yozuv magiyasi (“Yozuv sehrli qudratga ega” degan ishonch) oqibatida kelib chiqqan jo n tasavvurlar mahsulidir. Yozuv kishilik jamiyatining zaruriy ʻ ehtiyoji asosida paydo bo lib, rivojlanib borgan. ʻ Bugungi shaklini olgunga qadar uzok va murakkab tadrijiy taraqqiyot yo lini ʻ bosib o tgan. Inson akli yozuvday mukammal aloqa vositasini kashf qilguncha ʻ uzoq izlangan. Eng qadimgi davrlarda dunyo xalqlarining deyarli barchasida keng tarqalgan “eslatuvchi” belgilar ana shu izlanishlarning ilk ko rinishlari edi. Mas, ʻ muayyan miqdorni ifodalash uchun turli toshlar, chig anoklardan foydalanilgan, ʻ tayoqlar, daraxtlarga har xil iplar bog lash, tugunlar tugib qo yish va boshqa ʻ ʻ vositalar bilan muayyan axborotni esda saqlash yoki muayyan masofaga yuborishga harakat qilingan. Yoki bir xabarni uzoq, masofaga yetkazish uchun tutun, gulxan, baraban ovozi qo llangan. Xabarni uzoq, vaqt saqlash uchun ramziy ʻ ma no berilgan buyumlardan foydalanilgan: qo rg on — marhum ko milgan joy ʼ ʻ ʻ ʻ belgisi; slavyan qabilalarida nontuz — do stlik belgisi; trubka — tinchlik, sulh ʻ belgisi va “Buyumli yozuv” nomi bilan yuritiladigan bunday axborot vositalarining qoldiqlari hozirda ham ba zan saqlangan. Masalan, biror fikrni esdan chiqarib ʼ qo ymaslik uchun ro molchaning uchini tugib qo yish odatini yodga olish mumkin. ʻ ʻ ʻ Rasmli yozuv (piktografiya) yozuv yaratish yo lidagi birinchi qadam bo lgan. ʻ ʻ 4 Rasm bilan yozuv o rtasida uzviy bog liqlik mavjud, avvalo, har ikkalasi ʻ ʻ ham ko rish orqali idrok qilinadi. Piktografik yozuvni ibtidoiy tasviriy san at ʻ ʼ ichida yuzaga kelgan deyish mumkin. Arxeolog olimlarning bundan juda ko p ʻ ming yilliklar ilgari insonlar tomonidan chizilgan turli rasmlarning mavjudligi haqidagi ma lumotlari ma lum. Toshlarga, suyaklarga, g or devorlariga o yib ʼ ʼ ʻ ʻ ishlangan xilma-xil hayvonlarning rasmlari, umumiy mazmunga birlashuvchi tasviriy lavhalar — bularning bari piktografik yozuvning asoslaridir. Ana shu ibtidoiy tasviriy san at ikki yo nalishda — umuman rasmlar va muayyan axborot ʼ ʻ vositasi, ya ni yozuv sifatida shakllana borgan. Buni dunyo tillarining juda ʼ ko pchiligidagi “yozmoq” ma nosidagi so zlarning etimologiyasiga e tibor ʻ ʼ ʻ ʼ qilganda ham bilish mumkin. Bunday so zlarning etimologiyasida asosiy mazmun ʻ rasm chizish jarayoni bilan boglits holda namoyon bo ladi. Masalan, qadimgi ʻ turkiy tillarda “yozmoq,” tushunchasi “bit(i)moq” fe li (“bitik” — yozuv, kitob) ʼ bilan ifodalangan. Bu fe lning o zagi xitoycha “bi” (mo yqalam) so zi bilan ʼ ʻ ʻ ʻ aloqador bo lib, dastlabki ma nosi “o ymoq, o yib bezamoq”, undan keyin ʻ ʼ ʻ ʻ “yozmoq” demakdir. Slavyan tillardagi “pisati” (rus. “pisat” — “yozmoq,”) fe lining ma nosi ham dastlab mo yqalamda rasm chizish bilan bog liq bo lgan ʼ ʼ ʻ ʻ ʻ (rus. “jivopis” — rangtasvir so zi bilan qiyoslang). Bu fe lning o zagi lot. ʻ ʼ ʻ “pingere” (rasm solmoq) so zi bilan aloqadordir, “pisati” fe lining dastlabki ʻ ʼ ma nosi, ko rinadiki, “rasm solmoq”, “bezamoq,”dan iborat bo lgan. ʼ ʻ ʻ Gotcha “melian” (yozmoq) fe lining dastlabki ma nosi ham mo yqalamda ʼ ʼ ʻ “rasm solmoq” bo lib, bu fe l hozirgi nemis tilida “malen” shaklida va “rasm ʻ ʼ solmoq” ma nosida qo llanadi. Yunon tilidan ko pgina tillarga o tgan “grafika” ʼ ʻ ʻ ʻ so zi ham etimologik jihatdan o yish, tirnash tushunchalarini ifodalaydi. Bu ʻ ʻ misollar yozuvning rasm bilan benihoya bog liq ekanligini yaqqol ko rsatadi, ʻ ʻ yozuv jarayoni mexanikasini ham ochib beradi. Rasmlar yordamida muayyan fikraxborotni ifodalash, yuborish mumkin ekanligini odamlar juda qad. davrlarda anglab yetganlar. Shuning uchun qam rasmli yozuv (piktografiya) dunyodagi mavjud barcha yozuvlarning kelib chiqishi 5 uchun asos bo lgan deyish mumkin. Piktografiyaning og zaki til bilan bog liq ʻ ʻ ʻ bo lmaganligi uning turli til vakillari tomonidan ham tushunilaverishini ta min ʻ ʼ etgan, ammo unda ifodalangan mazmunning turlicha, ixtiyoriy talqin etilishiga yo l ʻ qo ygan, abstrakt tushunchalarni bunday yozuv orqali ifodalash deyarli mumkin ʻ bo lmagan. Davlat tuzumi rivojlanib, turli yozishmalarga va bu yozishmalarning ʻ ayni bir xil talqin qilinishiga bo lgan ehtiyoj kuchayib borgan sari piktografik ʻ yozuvning ojiz tomonlari ko proq ko zga tashlana boshlagan. Bu hol piktografik ʻ ʻ yozuvning taraqqiyotiga, ideografik va iyeroglifik yozuvning shakllanishiga olib kelgan. Rasmlarning soddalashuvi, ularning o zlari ifoda etgan buyumlarning ʻ nomiga, ramziga aylanishi va astasekin bu ramzlarning og zaki til bilan doimiy ʻ bog lanishi yozuvning takomillashib borishini belgilab beradi. ʻ Yozuv belgilari ideografik, iyeroglifik belgilar sifatida muayyan so zlarning ʻ ifodachilariga aylanadi, bu yozuv “so z yozuvi” yoki “logografik yozuv” nomi ʻ bilan umumlashtiriladi. Eng qadimgi logografik yozuv tizimlari (misr iyeroglifikasi, shumer mixxatlari, xitoy iyeroglifikasi va b.) mil. av. 4ming yillikning oxiridan mil. av. 2-ming yilliklarning boshlarigacha bo lgan davrda ʻ shakllangan. Haqiqiy ma nodagi yozuv tizimlari dastlab Qadimgi Sharqda vujudga ʼ kelgan. Yozuvning keyingi taraqqiyot bosqichi bo g in yozuvi bo lib, u mil. av. 2- ʻ ʻ ʻ ming yilliklarning o rtalarida paydo bo lgan. Tildagi so‘zlar soniga qaraganda ʻ ʻ bo g inlar soni ancha kam, shuning uchun ham bo g in yozuvi logografik yozuvga ʻ ʻ ʻ ʻ nisbatan sezilarli darajada oz belgilar tizimi bilan ish ko‘radi. Masalan, devanagari (hind) yozuv bo g in yozuvidir. Har-ftovush yozuvining shakllanishi butun yozuv ʻ ʻ taraqqiyoti tarixida inqilob bo lgan. Bu yo nalishdagi ilk yozuv finikiy yozuvidir. ʻ ʻ Finikiy alifbosining paydo bo lishi insoniyat uchun yozuvni takomillashtirish ʻ borasida olg a qo yilgan qadam bo lgan. Birinchi marta sof tovush yozuvi, sanoqli ʻ ʻ ʻ harflardan iborat mukammal alifboning yuzaga kelishi jamiyatdagi yozuvni biladigan kishilar doirasini kengaytirib yuborgan. Shuning uchun ham finikiy yozuvi juda tezlik bilan boshqa xalqlar orasida ham tarqalgan. Bu jarayon mil. av. IX asrdan boshlangan. Finikiyaliklar bilan iqtisodiy va madaniy aloqada bo lgan ʻ 6 qo shni xalqlar mazkur yozuv bilan tanishib, tez orada uni o z tillariga moslashtiribʻ ʻ olganlar. Hozirgi kunda bizga ma lum bo lgan harftovush tizimidagi yozuvlarning ʼ ʻ 4/5 qismidan ko prog i finikiy yozuvidan kelib chiqqan. Nutqni eng kichik ʻ ʻ bo laklarga — tovushlarga ajratib tasavvur qilish, idrok etish dastlabki paytlarda u ʻ qadar oson ish bo lmaganligi sababli harf-tovush yozuvi yoki alifboli yozuvning ʻ paydo bo lishi jarayoni uzoq davom etdi. Bunda inson dastlab nutqni so zlarga, ʻ ʻ keyin bo g inlarga, undan keyin esa tovushlarga ajratib tasavvur qila olishday ʻ ʻ behad murakkab va uzoq yo lni bosib o tgan. ʻ ʻ 1.1 YOZUVNING PAYDO BO‘LISHI VA TARIXIY AHAMIYATI . Insoniyat paydo bo‘libdiki, tildan unumli foydalanib kelmoqda. Til asrlar davomida jamiyat hayotida eng muhim o‘rin tutib kelgan va bundan keyin ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmaydi. Til, eng avvalo, inson va uning tafakkuri shakllanishidagi zaruriy shartlardan biridir. Aniq nutqning paydo bo‘lishi insonning bilish, idrok qilish jarayonlarini tamoman o‘zgartirib yubordi. Til tufayli inson tafakkuri boyidi, moddiy dunyodagi narsa va predmetlarni ongi orqali idrok qilish, ular ustidan mulohaza yuritish, ularga oid fikrlarini so‘z bilan ifodalash imkoniga ega bo‘ldi. Til ilk boshdan e’tiboran hech bir narsa bilan almashtirib bo‘lmaydigan xizmatni, ya’ni inson tafakkurida umumlashtiruvchi vazifani bajarib keladi. Yozuvning–bashariyat yaratgan eng yirik kashfiyotlardan biri hisoblanadi. Insoniyatning qo‘lga kiritgan eng yirik davrga xos madaniy obidalar yig‘indisi, 7 fikriy natijalarning hozirgi davrga yetib kelishida yozuvning roli kattadir. Agar yozuv bo‘lmaganda, qadimgi ajdodlarimizdan qolgan ulkan tajriba, ular yaratgan ijodiy yodgorliklar bizgacha yetib kelmagan bo‘lar edi. Yozuvning yaratilishi, unung takomillashtirilishi, jamiyat taraqqiyoti, eng muhimi, adabiy tilning rivojlanishini tezlashtirish hisoblanadi. Til dastlabki qarashda barqaror, o‘zgarmas hodisa hisoblanadi. Masalan, bizga fikr almashish quroli bo‘lib xizmat qilayotgan o‘zbek tili, bobolarimizga ham, ota-onalarimizga ham birday xizmat qilib kelgan. Bobo va nabira o‘zaro gaplashayotganlarida na birinchi va na keyingi “avlod” til nuqtayi nazaridan hech qanday qiyinchilik sezmaydi. Ular doimo bir-birlarini tushunishadi. Biroq til qotib qolgan narsa emas. Til har kun, har daqiqa o‘zgaruvchan hodisadir. Tildagi sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar shunday sekinlik bilan sodir bo‘ladiki, buni bir avlodning yashash davrida ajratib olish va uni qayd qilish odatda amri maholdir. Uch-to‘rt avloddan keyin esa, tilning leksik, grammatik qatlamlaridagi o‘zgarishlar ko‘zga tashlana boshlanadi. Bunday o‘zgarishlarni biz bir narsa tufayli u ham bo‘lsa, yozuv orqali bilib olishimiz mumkin (gap yozuv paydo bo‘lgandan so‘nggi davr haqida boradi). Agar yozuv bo‘lmasa, til evolyutsiyasi to‘grisida bizda hech qanday tasavvur bo‘lmas edi. Faqat yozuv borligi uchungina, biz tilning tarixiy taraqqiyotini kuzatish sharafiga muyassar bo‘lamiz: bu rivojlanishni qayd qilamiz, oldingi avlodlarimiz tilini o‘rganib, uni hozirgi davrdagi til bilan qiyoslaymiz. Tilning rivojlanish yo‘lini o‘rganamiz, tilga kirib kelayotgan yangiliklarni va ularning sababini aniqlaymiz. O‘qish va yozuv hozirgi vaqtda shunchalik odat tusiga kirib qolganki, go‘yo ular bir umr til bilan birga bog‘liq bo‘lgandek ko‘rinadi. Aslida yozuvning paydo bo‘lganiga ko‘p davr bo‘lgani yo‘q. Ba’zi tillarning hanuzgacha yozuvi yo‘q. 8 Yozuvning paydo bo‘lishi juda katta ahamiyatga ega bo‘lib, u tilning taraqqiyotiga katta hissa qo‘shadi. Yozuv voqea va hodisalarni abadiylashtirish hamda voqea va hodisalarni (axborotni) uzoq, masofaga yetkazish imkonini beradi. Moddiy madaniyat qurollarining paydo bo‘lishi insonlar hayotiga qanchalik katta ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa, qo‘lyozma va bosma kitoblarning paydo bo‘lishi ham insoniyat madaniyati taraqqiyotiga shunchalar katta ta’sir ko‘rsatgan. Ma’lumki, yozuvlar vujudga kelgunga qadar epik asarlar tarixni o‘rganish uchun yagona manba hisoblangan. Kishilik jamiyatining dastlabki davrida kishilar dunyoning paydo bo‘lishi va voqea-hodisalarni tushuntirish uchun afsonalar yaratganlar. Bu asotir va afsonalar asta-sekin to‘planib ko‘payib borgan va ma’lum bilimlar majmuini tashkil etadi. Shubhasiz, har qanday afsona va asotirlar asosida ma’lum bir haqiqat bor. Zero, faylasuflar aytganidek, “Afsonalar haqiqatdan darak beradi”. Shunday ekan, asotir va dostonlar emas, balki to‘qimalar bilan voqealar rivojlantirib yuborilgan afsonalarda ham haqiqat mavjud. Bundan ko‘rinib turibdiki, eng qadimgi, hali yozuv ham to‘la shakllanmagan davr haqida ma’lum bir tassavvurlar paydo etish muhim rol o‘ynovchi afsona va dostonlarni o‘rganish ham muhim ahamiyatga egadir. Masalan: “Odisseya” va “Illiada” dostonlaridagi voqea va hodisalar qadimgi Troya shahri tarixini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, mashhur “Go‘ro‘g‘li”, “Alpomish” dostonlarida qadimiy turk xalqlari tarixidan ma’lumotlar olishimiz mumkin. Biroq keyinchalik ijtimoiyiqtisodiy munosabatlarni shakllanishi va rivojlanish jarayonida o‘z-o‘zidan yozuvga ehtiyoj vujudga keladi. Kishilik jamiyati o‘z tarixining ko‘proq qismini yozuvsiz o‘tkazgan. U yozuvga etib kelguncha uzoq yo‘lni bosib o‘tgan va nutqni yozib olish uchun bir necha ming yil ilgarigina belgilar qo‘llanila boshlagan. Yozuv bu – biror tilda qabul qilingan maxsus belgilar yig indisi hisoblanadi.ʻ Hozirgi kunda dunyoda hammasi bo‘lib taxminan 5621 ta til va sheva bor bo‘lib, 9 hozirgacha ulardan 500 tasigina o‘rganilgan xolos. Lekin ularning hammasining ham yozuvi bo‘lmay, faqat og‘zaki nutq shakliga egadir. Demak, hamma tillarda ham yozma shakl mavjud bo‘lavermas ekan. Yozuvning paydo bo‘lishi kishilik jamiyati yaratgan eng yirik madaniy kashfiyot hisoblanadi. Insoniyatning qo‘lga kiritgan eng yirik davrga xos madaniy obidalar yig indisi, fikriy natijalarning hozirgi davrga yetib kelishida yozuvning ʻ roli kattadir. Agar yozuv bo‘lmaganda, qadimgi ajdodlarimizdan qolgan meros, ular yaratgan ijodiy yodgorliklar bizgacha yetib kelmagan bo‘lar edi. Til makon va zamonda cheklangan bo‘lsa, yozuv makonda ham, zamonda ham cheklanmagan. Agar yozuv bo‘lmaganda edi, taraqqiyot juda ibtidoiy holatda qolgan bo‘lar edi. Negaki, buyuk kashfiyotlarning barchasi: atomdan tortib elektr tokigacha, mashinalardan tortib internetgacha qilingan ixtirolar yozuv bilangina amalga oshirildi. Yozuv tufayli bilim, hayotiy tajriba keyingi avlodlarga etib keladi. Yangi avlod o‘tgan ajdodlarning ishini yangidan boshlamay, balki uni davom ettiradi. Ya’ni, tayyor tajribaga ega bo‘lib boraveradi. Hayotimiz davomida to‘plangan g‘oya va tajribani yozuvsiz avlodlarga etkazish juda qiyin va katta yo‘qotish orqali ma’lum foizlardagina amalga oshiriladi. Buning uchun tinimsiz takror qilib turish shart bo‘lar edi biroq og‘zaki nutq ko‘p mehnat talab etadi. Yoki boshqacha qilib aytmoqchi bo‘lsak, psixologlar bir voqeani 6 kishi bir-biriga so‘zlab berish orqali ma’no butkul o‘zgarib ketishini tajribada sinab ko‘rganlar. yozuv mana shularga yo‘l qo‘ymaydi, fikrni o‘zgartmasdan boshqa birovlarga yetkazib berishga imkon beradi. Odamning tajribasi va bilimi orta borgan sari unda bilganlarini yodda tutish va boshqalarga berish zarurati tug ildi. Zamonaviy til bilan aytganda, axborotni ʻ saqlash va uzatish problemasi kelib chiqdi. 10 Bevosita aloqa bog lash yo‘li bilan buni amalga oshirish qiyin emas edi, ʻ biroq bu holda inson xotirasining mukammal emasligi tufayli ko‘p axborotlar esdan chiqib qolgan, yo‘qolgan. Bunga fazo hamda vaqt asosiy to‘siq bo‘lib, yozilgan so‘zgina ulardan ustun kela olardi. Yozuv kishilarning o‘zaro aloqa qilishida, fikr almashishida muhim vositadir. Yozuvning paydo bo‘lishi, aloqaninq maxsus vositasi sifatida xizmat qilishi katta ahamlyatga ega bo‘ldi. Yozuv tufayli kishilik tajribasi avloddan- avlodga yetkaziImoqda. Faqat yozuv borligi uchungina biz tilning tarixiy taraqqiyotini kuzatish imkoniyatiga ega bo‘lamiz, oldingi avlodlarimiz tilini o‘rganib, uni hozirgi til bilan qiyoslaymiz. Yozuv miloddan oldingi 1-ming yilliklarda paydo bo‘lgan. Lekin shunga qaramay ba`zi tillarning yozuvi hozirgacha yo‘q. Masalan, Amerika qit`asidagi mahalliy aholining ayrimlari o‘z yozuviga ega emas. 1 Yozuvni o‘rganishning boshlang‘ich davrlarida xotirada saqlab qolish vositasi sifatida tabiat predmetlaridan foydalanilgan. Masalan, slavyan qabilalarida mehmonni non va tuz bilan kutib olish do‘stlik va hurmat belgisi hisoblangan. Shunday holatni o‘zimizning afsonalarimizda ham uchratish mumkin. Masalan, ba`zi afsonalarda asosiy qahramon yovuz kuchlar ta`qibiga uchrab qochadi va ulardan qutulish uchun turli xil predmetlardan foydalanadi. Masalan, qayroqtosh, oyna va taroq. Agar asar qahramoni orqasiga oynani tashlasa katta dengiz paydo bo‘ladi, agar taroqni tashlasa kishi o‘tmas o‘rmon hosil bo‘ladi, agar toshni tashlasa baland cho‘qqili tog‘ paydo bo‘ladi, yovuz kuchlar bu to‘siqlardan o‘tolmaydilar. Neolit davriga kelib odamlar ba`zi hodisa va voqealarni uzoq masofaga yetkazish niyatini jonli va jonsiz narsalarning rasmini chizish orqali amalga oshirganlar. Bunday yozuv frazeografiya deb nom olgan. Frazeografiya degani - fraza gap, grafiya - yozaman, ya`ni gap yozaman ma`nosini bildiradi. Frazeografiya yozuvi ikki turga bo‘linadi: 1 Xolmanova Z. Tilshunoslikka kirish. Toshkent 2007. 124-bet 11 a) aks (tasvir) yozuvi; b) qadimgi shartli alomatlar. Aks (tasvir) yozuvini piktografiya (piktus - tasvir, grafiya - yozaman) deb ataganlar. Yozuvning bu turi (aks-tasvir) mukammal bo‘lmadi, birinchidan, rasmlar orasidagi munosabatlarni, ularning tartibini ko‘rsata olmaydi va bu bir maktubni bir necha xil o‘qishga, talqin qilishga olib keladi, ikkinchidan, bu yozuvda mavhum tushunchalarni aks ettirish imkoni yo‘q edi. Qadimgi shartli alomatlar (mukammallashgan)sirasiga avlod va qabila nishonlari, avlod, qabila va shaxs mulki alomatlari (mas. tamg‘a, dog‘), ustalar muhri va boshqalar kiradi. Bu nishon va alomatlar uy hayvonlari, qurol-aslaha, sapoldan yasalgan idishlar va hatto asirlar (qullar) ga qo‘yilardi. Bu qadimgi shartli belgi va alomatlarni hozir ham ba`zi bir taraqqiyotdan orqada qolgan xalqlar (mas: Amerika hindulari, Uzoq Shimol, Afrika, Avstraliya xalqlari) ishlatishadi. Taraqqiyot bilan baravar qadam tashlayotgan xalqlar ham bu belgi va alomatlarga murojaat qilishadi. Masalan, pogonlar, oliy maktab, gerb va bayroqdagi nishon xaritalardagi belgilar shunga kiradi. Yozuv ijtimoiy talablar asosida jamiyatning muayyan taraqqiyoti davrida paydo bo‘lgan va uning rivojlanishi bilan boq’liq ravishda mukammallasha borgan. Yozuv bilan til o‘zaro uzviy aloqadordir. Shuning uchun ham til bilan yozuv o‘rtasida umumiy tomonlar mavjud. Yozuv ko‘p hollarda tilning o‘rnini bosadi. Ba`zi hollarda esa tilda bo‘lmagan imkoniyatlar yozuv orqali yuzaga chiqadi. Masalan, yozuv tufayli kishilar uzoq masofadan turib bir-birlari bilan aloqa bog‘lashlari mumkin. Biroq yozuvning tilga nisbatan o‘ziga xos kamchiliklari ham mavjud: a) Tilning to‘liq aksi emas, balki yozuvdagi shartli va sun`iy aks beriladi; b)Yozuvning xizmat doirasi chegaralangan; 12 d) Yozuv orqali ish ko‘rilganda vaqtdan yutqaziladi; g) Tegishli sharoit bo‘lmaganda o‘zining ahamiyatini yo‘qotadi. Yozuv tilga nisbatan kam o‘zgaradi, ikkinchi tomondan ijtimoiy-siyosiy, jamiyat talabiga muvofiq butunlay o‘zgarishi ham mumkin. Til jamiyat bilan bir vaqtda yuzaga kelgan. U jamiyatning jamiyat bo‘lishida asosiy rol o‘ynagan. Tilsiz jamiyat bo‘lishi mumkin emas, yozuvsiz jamiyat mavjud bo‘lgan. Yozuvning asosiy xususiyatlari’dan biri uning grafik belgi bo‘lib xizmat qila olishidir. Nutq ham yozuv ham bir maqsadga xizmat qiladi, ya’ni odamlar orasidagi aloqalarni yaxshilashda madaniy-adabiy tajribalarni keyingi avlodlarga yetkazishdir. Nutq ham til va yozuv kabi 2 xil ko‘rinishga ega. 1. Og‘zaki nutq 2. Yozma nutq. Og‘zaki nutq - tilning tabiiy ko‘rinishidir. Yozma nutq - tabiiy nutqning yozuvdagi ifodasidir. Yozma nutqda kishilar o‘z fikrlarini turli shartli belgilar tizimi vositasida ifodalaydi. 13 1.2. YOZUV VA UNING TARAQQIYOT BOSQICHLARI Har qanday kishilik jamiyatida insonlar o‘zlarining ma’lum bir ehtiyojlarini qondirish maqsadida biror bir narsani o‘zlari yaratishga majbur bo‘lishadi. Qadimda ham ana shu ehtiyoj tufayli yozuv paydo bo‘lgan. O‘sha davrlarda insonlar biror narsani eslab qolmoqchi bo‘lganlarida biror bir predmet orqali eslab qolishgan. Ularning asosiy vositasi xotira bo‘lgan. Misol uchun, qarama-qarshi qabila vakillarining ketma-ket trubka chekishi tinchlik timsolini berib, ular bu ishoralar orqali o‘z avlodlariga yozma emas og‘zaki ya’ni shunchaki imo ishoralar orqali o‘z meroslarini qoldirishgan. Bunga yana boshqa misollar ham bo‘lgan. O‘qish va tozish hozirgi kunda shunchalik odat tusiga kirib qolganki, go‘yoki til va yozuv bir umr birga bo‘lgandek ko‘rinadi. Yozuv paydo bo‘lganidan beri bizga misli ko‘rilmagan imkoniyatlarni ochib bergan. Uni taraqqiyotning kashfiyotchisi desak ham bo‘ladi. Negaki, agar bizda yozuv bo‘lmaganda edi, ajdodlarimiz yaratgan meroslari bizgacha yetib kelmagan va biz ulardan foydalana olmagan bo‘lardik. Yozuv insoniyat hayotida juda katta rol o‘ynaydi. Dunyoning har qanday burchagida, har qanday sohada bo‘lsin, yozuv doimo foydalanilib kelmoqda. Yozuv axborot almashinuv jarayonida ham o‘zining beqiyos hissasini ko‘rsatmoqda. Agar yozuv bo‘lmaganda bilasizmi qanday katta fojia yuz berardi, agar u bo‘lmaganda biz buyuk allomalarimizning buyuk asarlaridan, ko‘ngilga xush yoquvchi satrlaridan va hikmatli so‘zlaridan bahramand bo‘lolmagan bo‘lardik. Bu juda ham tassavur qilib bo‘lmas holat, albatta. Yana shuningdek, biz yozuv tufayli tildagi turli xil fonetik va gramatik o‘zgarishlardan xabardormiz. Negaki insoniyat yozuv tufayli juda katta ishlarga qodir bo‘lyapti, ayniqsa, hozirgi kunda. Yozuvsiz hayotni tasavvur qilish biroz qiyin, albatta. 14 Yozuv asrlar osha rivojlanib turli xil bosqichlardan o‘tib kelmoqda. Olimlar yozuvning paydo bo‘lishi va ahamiyati to‘g risida turli xil asarlar yozishgan. ʻ Masalan, Abu Nasr Forobiy Aristotelning “Ritorika” asariga yozgan sharhida yozuv tizimi, uslubiyat haqidagi fikrlarida o‘z ifodasini topgan. U tilshunoslikning mundarijasini olti bo‘limdan iborat deb hisoblab, beshinchisini “yozuv qonunlari va to‘g ri talaffuz (orfoepiya) haqidagi fan” ekanligini ta`kidlagan. Bundan ʻ tashqari olim “Kitob fi sanoat al-kitoba” (“Yozuv san`ati haqida kitob”), nomli asar yozgan. Abu Rayhon Beruniy tilshunoslikning juda ko‘p masalalari bilan birgalikda yozuv haqida ham atroflicha fikr yuritadi 2 . Shuningdek, yozuv o‘zining taraqqiyotida turli xil bosqichlarni bosib o‘tgan. Dastlab yozuv bo‘lmagan davrlarda insonlar ko‘proq yuqorida aytib o‘tganimdek xotira bilan ko‘proq ishlashgan. Lekin bu faqat biror narsa yoki ish harakatni eslatardi holos. Axborot uzatish uchun esa hech narsa yo‘q edi. Ular biror bir buyumga shakl berish orqali ma`lumotlarni bir biriga yetkazishgan. Buyumga ma`no biriktirishning bu usuli “buyumli yozuv” deb atalgan. Shundan boshlab, ya`ni, yozuv taraqqiyotining boshqa bosqichlarida uning turli xil turlari kelib chiqqan. Bundan ko‘rinib turibdiki, har bir bosqich bu bittadan yozuv turi degani. Keling, endi biz yozuvning turlari haqida so‘z yuritsak. Har bir yozuv bu o‘z davrida insoniyatning ehtiyojlarini qondira olgan. Demak, o‘tmishda yozuvlar hali paydo bo‘lmagan davrlarda odamlar ba`zi hodisalarni boshqalarga yetkazish uchun rasmlardan foydalanishgan. Turli xil jonli va jonsiz narsalarning rasmini chiziz orqali o‘z maqsadlarini tushintirib berishgan. Bunday yozuv piktografik yozuv deb nomlangan. Bu yozuvning birliklarini piktogrammalar deb atashgan. AQSHning taniqli olimi L.Blumfild bu yozuvga quyidagicha misollarni keltiradi: Amerikaning mahalliy odjibva qabilasining bir a`zosida daraxtning uzun po‘stlog i bo‘lgan. ʻ Po‘stlog da bir qancha belgilar chizilgan bo‘lib(tulki, boyo‘g li va boshqalar), u ʻ ʻ aytiladigan muqaddas qo‘shiq tartibini ko‘rsatar edi. Yana bir misol: Mandan qabilasining bir a`zosi savdogarga ikki bir birini kesib o‘tgan bir chiziq va bu 2 Prof. Karimov S.A “Tilshunoslik nazariyasi” Samarqand 2012. 54-bet 15 kesmalarning bir tomoniga bir miltiq bilan qunduz va uning yoniga o‘ttizta parallel chiziqchalarni, ikkinchi tomonda esa savsar, suvsar va qo‘tosning surati chizilgan maktubni yuborgan . Bu xatning ma`nosi quyidagicha bo‘lgan: “Men savsar, suvsar va qo‘tos mo‘ynalarini bir miltiq va o‘ttizta qunduzning terisiga almashtirishga roziman 3 “. Lekin bu yozuvni tushunish ham boshqalarga tushuntirish ham biroz qiyin. Negaki, yozuvning bunday turini hamma ham o‘z tartibida joylashtirib tasvirlab bera olmaydi. Misol uchun o‘zimiz ham maktab darsliklarida, turli jurnallarda rasmli rebuslarni ko‘rib, ularni tushunishda va to‘g riʻ ma`no chiqarishda qiyinchikka duch kelamiz. Chunki berilgan rasm hammaga har xil ta`sir ko‘rsatadi. Misol uchun, berilgan rasmlardan kelib chiqib asar nomini toping deyilsa, rasmlarning ketma ketligiga qarab asar nomini taxmin qilishimiz mumkin. Topshiriqda birin-ketinlikda yulduzlar va osmon tasvirlangan. Sizningcha bu qaysi kitobga ishora qilyapti? Menda bu rasmga ikkita taxmin bor, birinchisi “Yulduzli tunlar”, ikkinchisi “Yulduzlar mangu yonadi”. Endi, bu haqida o‘quvchilar nima deb o‘ylashi mumkin? Albatta, hamma har xil fikrga boradi. Masalan, yulduzlarning yorqinligini ko‘rib bir o‘quvchi bu asarni “Yulduzlar mangu yonadi” asari desa, yana biri tundagi yulduzlarni ko‘rib, bu asarni “Yulduzli tunlar asari deydi. Ya`ni rasmda kim nimani ko‘rsa o‘shani aytadi. Men bu misol bilan nima demoqchiman, mening fikrimcha, ushbu yozuv asosida qadim zamonda ham hozirgi kunda ham biroz qiyinchiliklar bo‘lgan, ma`nolarni tushunish va tahlil qilish bo‘yicha. Shuning uchun ham yozuvning taraqqiyot bosqichlarida bu yozuv ortda qolib, uning davomida yangi yangi yozuvlar paydo bo‘la boshlagan. Piktografik yozuvni ortda qolgan deb ham aytolmaymiz, chunki, bu yozuv asta- asta rivojlanib, ideografik yozuv ga aylangan. Ba`zi olimlar ushbu yozuv turini logografik yozuv deb ham atashadi, chunki bundagi so‘zlar faqat narsalarni aks ettirmay, tildagi so‘zlarni ham ifodalaydi. Tildagi har bir so‘z o‘z simvoliga egadir. Idiografik yozuvning birligini idiogramma deb yuritishadi. Shuningdek, logogramma bilan piktogrammaning bir biridan farqi shundaki, piktogrammada predmet aks ettiriladi, logogrammada esa so‘zlarning ma`nosi izohlanadi. Qadimgi 3 M.T. Irisqulov. “Tilshunoslikka kirish”. Toshkent. “Yangi asr avlodi” 2009. 221-bet 16 arablar “yuz ming” sonini itbaliqning shakli orqali izohlashgan. Xitoyliklar esa, “yaxshi” so‘zini ayol kishi bilan bola ramzi orqali ko‘rsatishgan. Logografik yozuvning biroz mukammalashgan shakli iyeroglifik yozuv deb nom olgan. Iyerogliflarda oz bo‘lsa ham, ifodalanuvchi narsa bilan bog langan biror xususiyat ʻ saqlanib turadi. Bu yozuv qadimgi Arabistonga va hozirgi Xitoyga bog liq. ʻ 4 Shu bosqichga kelib iyeroglifik yozuvlar asosida alfavit tushunchasi ham kirib keladi. Chunki endi bu yozuvda turli xil shartli belgilar va iyerogliflar eslab qolish kerak bo‘lgan. Hamma bir xilda tushunishi uchun va ular ifodalayotgan ma`lumotlar orasida farq bo‘lmasligi uchun alfavit eng yaxshi yo‘l edi. Logografik yozuvga yana bir misol qilib, Qadimgi Mesopotamiyada qo‘llanilgan mixxat yozuvini ham keltirishimiz mumkin. Lekin bu yozuvlar bora bora ozgarib, o‘z ahamiyatini yo‘qota boshladi. Bunga sabab bu yozuvlarning loyga yozilganligidir. Keyinchalik esa odamlar yana yozuvning boshqa mukammalroq turiga ehtiyoj sezishdi. Bu ehtiyojlarga juda ko‘p narsalar misol bo‘ladi. Asosan, o‘qish va yozish, undan keyin savdo-sodiq va davlatlarni barpo etish yangi yozuvi kashf qilinishini tezlashtirib yubordi. Insonlar yozuvni iloji boricha soddalashtirishga harakat qilishdi va buning natijasida fonografik yozuvni kashf qilishdi. Fonografik yozuv tilni faqat grammatik tuzilishini ifodalamay, uning fonetik tuzulishini va tovush tarkibini ko‘rsatgan. Fonetik yozuvning juda ko‘p ko‘rinishlari bor, shulardan biri – sillabik yoki bo‘g in yozuvidir. Bu yozuv qo‘shma so‘zlarni qismlarga bo‘lish bilan hosil ʻ bo‘ladi. Bu esa hozirgi bo‘g inlarga to‘g ri keladi. Bu yozuvga qadimgi hind ʻ ʻ yozuvi devanagari yaxshi misol bo‘ladi. Fonografik yozuv paydo bo‘lishi natijasida harf - yozuv davri boshlandi. Hozirgi vaqtda jahon aholisining taxminan to‘rtdan uch qismi mana shu yozuvdan foydalanishadi. Harf tovush yozuvi hozirgi vaqtda, asosan, to‘rtta asosiy yozuv sistemasidan iborat. Lotin yozuvidan jahon aholisining 30%, slavyan-krillitsa yozuvidan 10%, arab yozuvidan 10%, hind yozuvidan 20% aholi foydalanadi. 4 M.T. Irisqulov. “Tilshunoslikka kirish”. Toshkent. “Yangi asr avlodi” 2009. 222-bet 17 Yuqorida aytib o‘tganimdek, fonografik yozuvning bir nechta ko‘rinishlari bor. Birinchisi, sillabik yoki bo‘g in yozuvi bo‘lsa, ikkinchisi, so‘z shakllarini ʻ fonetik birliklar – tovushlar orqali ifodalash hisoblanadi. Dastlabki alifbeli yozuv Nil daryosi vodiysiga bostirib kelgan giksoslar orqali yaratilgan. Ular Misr ieroglifik yozuvlaridan yigirmattasini olib, shular orqali o‘z tilining unli va undosh tovushlarini ifodalaydigan alifbeni yaratganlar. Alifbe so‘zi giksoscha alif – ho‘kiz, be<bet-uy demakdir. 5 Shuningdek, dunyoda alifbolarning turlari son jihatdan juda ham ko‘p. Ularning eng kattasi Kambodja alifbosi bo‘lib, unda 74 ta harf bor. Eng kichik alifbo esa Solomon orolidagi alifbosi hisoblanib, unda jami 11 ta harf bor ekan. Garchi fonografik yozuv eng keng tarqalgan yozuvlar sirasiga kirishiga qaramasdan, yozuvning bundan tashqari yana ko‘plab turlari ham mavjud. Bu yozuvlar bir biri bilan uzviy bog liq va jamiyatda hammasining o‘ziga xos o‘rni ʻ bor. Misol uchun, piktografik yozuv bugungi kunda ko‘proq reklama uchun, to‘g ri ʻ yo‘lni ko‘rsatuvchi belgi-suratlar uchun, til bilmaydigan chet elliklarga osonlik yaratish uchun, ya`ni, mehmonxona va boshqa joylani ko‘rsatuvchi belgilar uchun foydalaniladi. Ideogrammalar esa ko‘proq ko‘cha harakatlarida, territoriyalarni belgilashda va turli xil son va belgilarda ishlatilinadi. Piktogrammalarda idiogrammalar kabi yo‘l belgilari ishlatilinadi. Lekin ularning bir – biridan farqi shundaki, piktogrammalarda ko‘proq rasmlar va suratlar rol o‘ynaydi. Ideogrammalarda esa asosan shakllar va belgilar ma`lum bir ma`noni ifodalaydi. Shuningdek, ularning bir-biriga o‘xshash jihatlari ham bor. Ular qisqa va tushunarli bo‘lganligi uchun hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Yuqorida keltirilgan barcha yozuv turlarini grafika bo‘limi o‘rganadi va bugungi kunda bu yozuv turlaridan tashqari yana maxsus yozuv turlari ham bor. Bu yozuv turlariga misol qilib, stenografiya va transkripsiyalarni olishimiz mumkin. Stenografiya bu biroz murakkab yozuv turi hisoblanib, buni yozish uchun maxsus tayyorgalik bo‘lishi kerak bo‘ladi. Uni harfli yozuv bilan solishtirish ham 5 Prof. Kaimov S. A “Tilshunoslik nazariyasi”. Samarqand 2012. 55-bet 18 mumkin. Chunki ular maxsus vaziyatlarda va og zaki nutqni tezroq qog ozga ʻ ʻ yozib olish uchun foydalaniladi. Buning foydali tomoni shundaki, bu yozuv og zaki nutqda aytilayotgan gaplarni tez va oson yozib olish imkoniyatini beradi. ʻ Ushbu yozuv turidan ko‘proq ma`ruzalarda va majlislarda keng foydalanishadi. Transkripsiya esa huddi stenografiya kabi maxsus yozuv turi hisoblanadi. Ushbu yozuvdan biz ko‘proq so‘zlarning talaffuzini yozishda foydalanamiz. Biz bilamizki ingliz tilidagi so‘zlar o‘zbek tilidagi so‘zlardan ko‘proq o‘qilishi bilan farq qiladi . Bunda biz ingliz tilidagi so‘zlarni to‘g ri talaffuz qilishimiz uchun ʻ transkripsiyadan foydalanamiz va o‘rganishimizni yanada osonlashtiramiz. Lekin, transkripsiya hamma uchun birdek emas. Bu yozuv ma`lum bir ehtiyoj uchun foydalaniladi holos. Uning imkoniyatlari boshqa yozuv turlariga qaraganada biroz kamroq. Bu yozuvning chet tillarini o‘qish va o‘qitishdagi ahamiyati va roli juda ham katta. Hattoki, hozirgi kunda bu yo‘nalishda Xalqaro Fonetik Assotsatsiyasining lotin tili grafikasi asosida yaratilgan transkripsiyasi ham keng qo‘llaniladi. Transkripsiyaning yana bir tarmog i bu – transliteratsiya hisoblanadi. ʻ Transliteratsiya bu bir tildagi belgi yoki harflarni ikkinchi tildagi belgi va harflar bilan ifodalashdir. Misol uchun, ingliz tilidagi summit so‘zining transkripsiyasi [s/\ mit] yoki card so‘zi [ka:d] bo‘ladi. Bu bizga talaffuzimizni yaxshilashimizga yordam beradi. Bugungi kundagi zamonaviy yozuvlardan biri bu ko‘zlari ko‘r insonlar uchun yozuv hisoblanadi. Bu yozuv o‘z ichiga Brayl alifbosini oladi. Brayl alifbosi – bu bo‘rtma harflardan iborat shriftlar. Bu alifbo L.Brayl tomonidan yaratilgan. Brayl shrift asosida 6 nuqtani turli vaziyatlarda qo‘llash yotadi. Lekin ixtirochi bu alifboga lotin tilidagi harflar ketma ketligini asos qilib olgan. Bu alifbo bo‘yicha o‘zbek yozuvchilaridan A. Qodiriy (“O‘tgan kunlar”) va V. G afurov ʻ (“Vafodor”) asarlari nashr qilingan. Ko‘zi ojizlar uchun hozirgi kunda bu yozuv tufayli juda ko‘plab kitoblar shu yozuv bo‘yicha nashr qilinyapti. Nafaqat kitoblar, balki, elektron ma`lumotlar ham ular uchun maxsus ishlab chiqilyapti. Bu ular uchun juda ham katta imkoniyatlarni ochib beradi. 19 2.1 XX ASR DUNYO TARIXIDA AYRIM YOZUV ISLOHOTLARINING IJTIMOIY-IQTISODIY AHAMIYATI XX asrgacha musulmon Sharq xalqlarining deyarli barchasi Arab yozuvidan foydalanib keldi va ushbu asrning boshiga kelib xoh Rossiyada, xoh undan tashqarida bo‘lsin musulmonlarning ilmiy-texnologik taraqqiyotda orqada qolishini bartaraf etish uchun bu yozuvni boshqa tipdagi yozuvlar bilan almashtirish zarurligi g‘oyasi faol tashviq etildi, asta-sekin bu g‘oya amaliy harakatga aylandi. Shu munosabat bilan quyidagi savollarni qo‘yish hamda unga javob izlash maqsadga muvofiqdir: 1. Yozuvni almashtirish ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotni tezlashtiradimi, sivilizatsiya tipini o‘zgatira oladimi? 2. Yozuvni almashtirish g‘oyasi o‘z jamiyatini isloh qilishni istagan xalqlarning tashabbusimi yoxud u yoki bu xalqni sivilizatsialashtirmoqchi bo‘lgan xalq vakillariningmi? Birinchi savolga javob berayotganda shu paytgacha o‘z yozuvlarini bir marta (masalan, Turkiya) va bir necha marta (Vietnam, Mongoliya) o‘zgartirgan mamlakatlar yozuv islohotiga kirishishganlarida nimani maqsad qilib qo‘yishgan edi va bu maqsadlarga erishildimi, ana shu masalalarga e’tibor qaratish lozim. Turkiyada XX asrning birinchi yarmida boshlangan til-yozuv-imlo islohotlaridan (yozuv islohoti, 1928-yil, til islohotining boshlanishi, 1932-yil) kutilgan pirovard 20 maqsad – mamlakatning G‘arb siyosiy-iqtisodiy, huquqiy va madaniy taraqqiyot modellarini tezroq o‘zlashtirish edi. Turk yozuv islohotining tashabbuskori Mustafo Kamol (Atatürk, Mustafa Kemal) Usmonli saltanatining birinchi jahon urushi yillaridagi muvaffaqiyatsizligining sof harbiy sabablaridan biri bu mamlakat qo‘shinlarida G‘arb armiyalaridagi kabi axborot va buyruqlarni tez, yashirin yetkazuvchi tizimning (telex, teletayp) mavjud emasligida hamda bu yetishmovchilikning kaliti amaldagi arab alifbosida deb hisoblagan. Bo‘lg‘usi turk Prezidentida hali hokimiyatga erishmasdanoq arab yozuvini almashtirish g‘oyasi mavjud bo‘lgan, deb yozadi rus tadqiqotchi V. Alekseev. 1928-yilda lotin alfavitiga o‘tgan, 1932-yildan til islohotini amalga oshirishga kirishgan Turkiyaning bu reformalardan maqsadi o‘lkani G‘arb modellarida taraqqiy ettirish hamda rivojlanishda G‘arb o‘lkalariga yetib olishdan iborat bo‘lgan. Mongoliyaning kiril yozuviga, Vietnamning lotin alfavitiga o‘tishida ham shunga o‘xshash motivatsiyalar sezilarli rol o‘ynagan. Bugungi kunda ijtimoiy va madaniy taraqqiyotda bu o‘lkalar o‘zlari yozuvini qabul qilgan (yozuv o‘ziga model qilib qo‘yilgan o‘lka yoki jamiyatlardan olinadi) mamlakatlar bilan bir safdami? Afsuski, yo‘q. Turkiya O‘rta va Yaqin Sharqda, Qoradengiz mintaqasida boshqalarga nisbatan rivojlangan va g‘arblashgan mamlakat hisoblansa-da, u iqtisodiy va texnologik taraqqiyotda yetakchi G‘arb o‘lkalaridan hali ancha orqada. Mo‘g‘uliston ham Rossiya kabi texnologik taraqqiyotga erisha olmadi. Vietnamning yutuqlari haqida ham hali eshitganimiz yo‘q. Bir qarashda yozuv bevosita aloqaldor bo‘lgan yangi texnologiyalar yaratishda har uch o‘lka ham G‘arb dunyosi yaratgan texnologiyani o‘zlashtiruvchisi va iste’molchisi maqomidalar. Bugungi kunda esa tovar ishlab chiqarish emas, ayni zamonaviy texnologiyalarni ishlab chiqarish rivojlanganlikning jiddiy ko‘rsatkichidir. Qiyos uchun G‘arb dunyosidan yozuvni emas, faqatgina texnologiyalarni o‘zlashtirishni maqsad qilib qo‘ygan va vaqti kelib bu maqsadlariga erishgan Yaponiya, Koreya kabi o‘lkalarning taraqqiyotini olsak, G‘arb iqtisodiy va siyosiy 21 modellarini o‘zlashtirish bilan yozuv almashtirish o‘rtasida bevosita bog‘liqlik yo‘qligini ko‘rish mumkin. Demak, yozuvni o‘zgartirish iqtisodiy va texnologik taraqqiyotni tezlashtiradi, deb dadil aytish qiyin. Bunday tipdagi islohot sivilizatsiya tipini ham o‘zgartirishi qiyin. Turkiyadagi islohotlar bu musulmon o‘lkani na madaniy va na milliy mentalitet xususiyati jihatidan G‘arblashtira olmadi, Mo‘g‘uliston “sanoatlashgan va rivojlangan sotsialistik jamiyat”ga aylanmadi, Vietnamda, aytaylik, Gong Kong kabi modern jamiyat shakllangani yo‘q. Lotin yozuvini qabul qilmagan, ammo amerikan protestant mahzabini ommaviy ravishda qabul qilgan janubiy koreyaliklarda bugun xristian jamiyati mentaliteti azaliy osiyocha qadriyatlar uyg‘unlashib ketmoqda. Ikkinchi savolning javobi XX asrning siyosiy va iqtisodiy voqeliklari bilan bog‘liq ekanligi bu savolga biryoqlama javob qaytarishni imkonsiz qilib qo‘yadi. Yozuvni almashtirish barcha hollarda ham u yoki bu xalqning inon-ixtiyori bilan yuz beravermaydi va aksincha, hamisha ham “sivilizator” xalqning bosimi ostida yuz bermaydi. Masalan, Turkiyadagi yozuv islohoti tashqi kuchlarning bosimi ostida yuz bermadi, u turk jamiyatida XVIII asrdan beri davom etib kelayotgan g‘arblashish (batılılaşma) jarayonlarining mantiqiy yakunlaridan biri sifatida amalga oshdi. Ammo G‘arb namunasi, g‘arblashish ishtiyoqi bu mamlakat ziyolilarini ikki yuz yildan beri hayajonlantirib kelgan edi, arab yozuvini lotin yozuviga almashtirish “jön turklar”ning ham rejasida bo‘lgan edi, Mustafo Kamol lotinga o‘tishni e’lon qilganida turk xalqi buni bamaylaxotir kutib oldi, chunki jamiyat bu qadamni g‘arblashish jarayonining uzviy qismi deb bilar edi. Demoqchimizki, G‘arbning jozibador namunasi bu o‘rinda yozuvni almashtirishga bosim o‘tkazgan edi. Mo‘g‘ulistonning kiril alfavitiga o‘tishida esa revolyutsion Rossiyaning ta’siri kuchli edi. Stalincha repressiv tizimni, beshyillik rejalar va kollektivlashtirishu sanoatlashtirish dasturlarini SSSRdan nusxa ko‘chirgan 22 Choybalsan rejimi buning mantiqiy yakuni sifatida kiril alvafitini (1940) qabul qilgan edi. Yozuv almashtirishning ikkinchi usulini shartli ravishda “mustamlaka usuli” deyish mumkin. Bunda “katta og‘alik” rolini o‘z ustiga olgan xalqning yozuvi oshkora yoki zimdan bo‘lgan bosim natijasida qabul qilinadi. Sobiq SSSRda 1940- yilda amalga oshirilgan barcha xalqlarni kiril yozuviga o‘tkazish siyosati ana shunday yo‘l bilan hayotga joriy etildi. Ammo, bu xususda na VKP (b)ning, na Sovet hukumatining birorta maxsus qarori yo‘q. Stalin rejimi, masalaning nozikligini (yozuv milliy til, madaniyat, din bilan bevosita bog‘liq) hisobga olib va sobiq SSSRdagi xalqlarda antipatiya uyg‘otmaslikka harakat qilib, bu ishni zimdan qilgan edi, sobiq sovet respublikalari kompartiyalariga o‘tkazilgan bosim natijasida ular o‘z respublikalarida kiril yozuviga “ixtiyoriy o‘tish” xususida qarorlar qabul qilinishini tashkil etdilar va shu bilan ish bitdi. Bunday harakatlarning zamirida hamisha ham olijanob maqsadlar, yaxshi niyatlar yotgani e’lon qilinadi. Masalan, sobiq SSSRda 1929-yilgi yozuv islohoti sotsializm qurilishini jadallashtirish, madaniy revolutsiyani amalga oshirish va pirovard natijada jamiyatning ijtimoiy va madaniy taraqqiyotini tezlashtirish kabi “xalq manfaatini ko‘zlagan” sabablarga ko‘ra o‘tkazilishi e’lon qilingan edi. Amerika okkupatsion ma’murlari 1947-yilda Yaponiyada lotin alfavitini joriy qilmoqchi bo‘lganlarida ham Yapon jamiyatini isloh qilish ehtiyojlarini sabab qilib ko‘rsatgan edilar. Mao Tse Dun rejiminig 1950-yillarda uyg‘urlar va ba’zi Tibet xalqlariga lotin yozuvini joriy etishga intilishini ham shunday izohlash mumkin. Ammo har qanday yaxshi niyatlar ham yozuvni almashtirishga sabab bo‘lavermaydi. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotni tezlashtirish hamda xalq turmush darajasini ko‘tarish faqatgina yozuv islohoti bilan emas, balki liberal iqtisodiyot va jamiyatning barcha unsurlarini milliy realliklarga muvaffqaiyatli moslashtirilganida amalga oshadi. Buning isboti esa Yaponiya, Koreya, Xitoy misollarida ko‘rinib turibdi. 23 2.1. O‘ZBEK YOZUVINING TARAQQIYOT BOSQICHLARI Butun rivojlanish tarixi davomida o‘zbek tilida uch xil yozuv mavjud edi. O‘tgan asrning 20-yillari oxirigacha o‘zbeklarning etnik guruhi arab alifbosiga asoslangan edi. Sovet hokimiyati paydo bo‘lishi bilan yozuv bir qator islohotlarga duch keldi. So‘ng 1938-yilgacha lotin alifbosi ishlatilgan, keyin esa kirill alifbosiga o‘tilgan. O‘zbekiston Respublikasi mustaqil davlatga aylangandan so‘ng 1993-yilda yana lotin alifbosi qaytarildi. Bugungi kunda o‘zbek yozuvida arab harflari, lotin va kirill harflari parallel ravishda qo‘llanilmoqda. Katta avlod kirill grafikasini afzal ko‘radi, chet elda yashaydigan o‘zbeklar esa arab harflariga o‘rganishgan. Maktablarda o‘quvchilar lotin tilida o‘qishadi,shuning uchun o‘quvchilar va o‘quvchilarga sovet davrida nashr etilgan kitoblarni o‘qish juda qiyin. O‘zbek tili fors tilidan olingan so‘zlarga boy. XX asrda lug at rus tilidagi ʻ so‘zlar bilan sezilarli darajada boyitildi va bugungi kunda u ingliz tilidagi so‘zlar bilan jadal ravishda to‘ldirilmoqda. Davlat dasturiga muvofiq, o‘zbek tilini boshqa tillardan olingan so‘zlardan tozalash boshlangan.Bularning barchasi, shubhasiz, o‘zbek tilini va tarjimalarini o‘rganishda ba’zi bir qiyinchiliklarga olib keladi, ammo uni o‘ziga xos va yanada qiziqarli qiladi.Tarixda o zbek tilini yozish uchun ʻ ko p alifbolar qo llanilgan. 1928-yilgacha savodli kishilar o zbek tilini arab ʻ ʻ ʻ yozuvida yozishgan. 1928-yildan 1940-yilgacha o zbek tili lotin yozuvida ʻ yozilgan. 1940-yil Iosif Stalinning buyrug i bilan majburan kirill yozuviga ʻ o tilgan. 1992-yilgacha o zbek tili shu yozuvda yozilgan. 1993-yil O zbekiston ʻ ʻ ʻ rasman lotin yozuvini yana qaytadan kirgizdi. Hozirda O zbekistonda ta lim ʻ ʼ muassalarida lotin yozuvidan foydalaniladi. Shunday bo lsa ham yoshi kattalar va ʻ O zbekiston tashqarisida yashaydigan o zbeklar hali ham kirill yozuvidan ʻ ʻ foydalanishadi. Turkiy tillarga oid eng qadimiy yozma matnlar eramizning beshinchi asriga tegishlidir. V—X asrlarda turkiy xalqlar orasida O‘rxun yozuvi (boshqa nomlari – turk- runik yozuvi, dulbarchin) keng tarqalgan edi.O‘rxun yozuvi turkiy tillarning 24 xususiyatlariga juda mos keladi. Bu yozuv yodgorliklari rangbarang bo‘lgan, lekin ulardan bizgacha, asosan, qabr toshlariga yozilgan bitiklargina yetib kelgan, chunki toshlar asrlar davomida saqlanib kelgan. Bu yozuv turkiy, jumladan, o‘zbek xalqi XX asrgacha qo‘llab kelgan yozuvlar ichida eng qulayi bo‘lgan. XI asrdan keyin o‘rxun yozuvi tamoman iste’moldan chiqdi. O‘rxun yozuvi bilan deyarli bir davrda o‘zbek xalqining ajdodlari uyg‘ur yozuvidan ham foydalanganlar. Uyg‘ur yozuvi so‘g‘d yozuvi asosida shakllangan bo‘lib, u vatanimizda, XV asrgacha iste’moda bo‘lgan. Mashhur “Qutadg‘u_bilik” dostonining bir nusxasi, “Hibatul haqoyiq” dostonining bir necha nusxasi, Xorazmiy “Muhabbatnoma”sining bir nusxasi, hatto XV asrda ko‘chirilib bir to‘plamga kiritilgan Lutfiyning bir necha g‘azallari uyg‘ur yozuvida yozilgan. Alifbodagi o zaroʻ farqlar (Alifbodagi o zaro ʻ farqlar) Arabcha (Arabcha) Lotincha (Lotincha) Kirillcha (Kirillcha) Lotincha (Lotincha) Xalqaro Fonetik Alifbosi (Xalqaro Fonetik Alifbosi)1929 1936- 1940 1940- 1992 1992 ,ﺍ ه Ə ə А а A a [a], [æ] ﺏ B b Б б B b [b] ﺩ D d Д д D d [d ̪ ] ه E e Э э E e [e] ﻑ F f Ф ф F f [f] گ G g Г г G g [g ] ʲ ه,ﺡ H h Ҳ ҳ H h [h] ی I i И и I i [ ] ɪ ,ﺝ ژ Ç ç, Ƶ ƶ Ж ж J j [ ] ʤ ﻙ K k К к K k [k ] ʲ ﻝ L l Л л L l [l] ﻡ M m М м M m [m] ﻥ N n Н н N n [n] 25 ﺍ A a О о O o [ ]ɔ پ P p П п P p [p] ﻕ Q q Қ қ Q q [q] ﺭ R r Р р R r [ ] ɾ ﺹ,ﺱ,ﺙ S s С с S s [s] ﻁ,ﺕ T t Т т T t [t ̪] ﻭ U u У у U u [u] ﻭ V v В в V v [v], [w] ﺥ X x Х х X x [χ] ی J j Й й Y y [j] ﻅ,ﺽ,ﺯ,ﺫ З з Z z Z z [z] ﻭ O o Ў ў O ʻ o ʻ [o] ﻍ Ƣ ƣ Ғ ғ G ʻ g ʻ [ ] ʁ ﺵ Ş ş Ш ш Sh sh [ ] ʃ چ C c Ч ч Ch ch [ ] ʧ ,ءع ‘ Ъ ‘ [ ], ʔ [ ] ː Arab yozuvi Ajdodlarimiz qo‘llab kelgan yozuvlar orasida eng ko‘p ishlatilgan yozuv arab alifbosi bilan bog‘liq. Arab alifbosiga asoslangan eski o‘zbek yozuvi VIII asrdan boshlab qo‘llanila boshlanadi. Deyarli 800 yil mobaynida bu yozuv uyg‘ur yozuvi bilan yonmayon ishlatilib kelindi. Ammo XVI asrdan, ya’ni shayboniylar hukmronligi davridan uyg‘ur yozuvi iste’moldan chiqib ketdi. Arab yozuvida bizning eng nodir yozma yodgorliklarimiz, ming yillik tariximiz bitilgan bo‘lsa-da, bu yozuv o‘zbek tili fonetikasi va tabiatiga mos kelmas edi. Shuning uchun jadidlar XX asrning boshlaridayoq eski o‘zbek yozuvini isloh qilish, uni o‘zbek tiliga moslashtirish uchun harakat qildilar. 1921-yildan boshlab lotin alifbosi asosidagi o‘zbek yozuviga o‘tish harakati boshlandi. Arab yozuvi qoloqligimizning, savodsizligimizning, dindorligimizning sababchisi deb e lon ʼ qilindi. 1929-1930 o quv yilidan O zbekiston lotin yozuviga o tdi va biz o zbek ʻ ʻ ʻ ʻ 26 xalqi asrlar davomida yaratilib kelingan hamda chop etilgan ilmiy, badiiy va falsafiy adabiyotdan uzilib qoldik. Yanalif 1929-yildan boshlab arab yozuvidan yangi lotin vozuvi (yanalif)ga o tilgan. ʻ U 1940-yilgacha ishlatilgan. A a B b C c Ç ç D d E e Ə ə F f G g Ƣ ƣ H h I i J j K k L l M m N n N̡ ᶇ O o Ө ө P p Q q R r S s Ş ş T t U u V v X x Y y Z z Ƶ ƶ ‘ Kirill yozuvi. 1940 - yilda O zbekistonda ʻ kirill yozuviga o tildi. ʻ Buning natijasida 1929 - 1940 -yillar oralig ida chop etilgan ilmiy, badiiy, pedagogik, o quv adabiyotlardan ʻ ʻ uzilib qoldik. А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Л л М м Н н О о П п Р р С с Т т У у Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Ъ ъ Ь ь Э э Ю ю Я я Ў ў Қ қ Ғ ғ Ҳ ҳ 1940 - yildan 1991 - yilgacha o rta hisob bilan o zbek tilida 50 ming nomda ʻ ʻ 50 million nusxada kitoblar chop etilganini (bunga shu yillari nashr etilgan jurnal, gazetalar kirmaydi) hisobga olsak, biz yana lotin yozuviga o tishda ʻ qanchadan qancha adabiyotdan yiroqlashishimiz mumkinligi ayon bo ladi. ʻ Lotin yozuviga ko chish ʻ 27 Lekin, dunyoning eng rivojlangan mamlakatlari lotin yozuvidan foydalanadilar. Shuning uchun ham hozirgi eng zamonaviy texnika, tabiiy fanlar yoki ijtimoiy tadqiqotlar haqidagi adabiyotlar shu yozuv asosida yoritiladi. BMT, UNESCO va boshqa xalqaro tashkilotlarning xabar qilishlaricha, yangi texnika, texnologiya va fanga tegishli adabiyotlarning 80 foizi lotin yozuvida chop etilar ekan. Ana shulardan kelib chiqib, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi 1993- yilning 2- sentabrida “Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish to‘g‘risida”gi Qonunni qabul qildi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi 1995- yil 6- mayda bu qonunga ayrim o‘zgarishlar kiritish haqida qaror qabul qildi. Bu hujjatlarga binoan yangi alifboga o‘tish bosqichma-bosqich, ya’ni 1996- yii 1- sentabrdan boshlab, 2005- yil 1- sentyabrga qadar amalga oshirilishi kerak edi, biroq ushbu jarayon hamon davom etmoqda. Ushbu alifbo 26 harf va 3 ta harflar birikmasidan iborat. 1995-yil 24- avgustda mazkur alifboning imlo qoidalari Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlandi. A a B b D d E e F f G g H h I i J j K k L l M m N n O o P p Q q R r S s T t U u V v X x Y y Z z Oʻ o ʻ G ʻ g ʻ Sh sh Chch ng ʼ Bugungi kunda ijtimoiy hayotimiz barcha jabhalarida lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosidan hamda mazkur imlo qoidalaridan foydalanishimiz belgilan. Ushbu masalada hukumat tomonidan tegishli qarorlar, dasturlar qabul qilindi. Biroq, mimng afsus va nadomatlar bo‘lsinki, ish yuritishda hali-hanuz kirill alifbosidan foydalanish kuzatilmoqda. Ushbu holat ommaviy savodxonlikning pasayishiga olib kelmoqda. Chunku har ikkala yozuvning imlo qoidalari o‘rtasida sezilarli farq mavjud bo‘lib, foydalanuvchilar mazkur 28 qoidalarni o‘z o‘rnida qo‘llamasliklari, lotin yozuvi qoidalarini kirill yozuvi uchun yoki aksincha, kirill yozuvi qoidalarini lotin yozuvi uchun qo‘llashlari natijasida ko‘plab imloviy xatolarning kelib chiqayotganligi achinarli holdir. Bunday noxush holatlarning oldini olish uchun davlatning tegishli qo‘mitalari, mutaxassislar tomonidan choralar ko‘rilmasa, oqibati salbiy bo‘lishi muqarrar. Xususan, tilning asosiy vazifasi—kishilar o rtasidagi aloqani ta minlashdir. ʻ ʼ Tilning kommunikativ vazifasi yozuvsiz amalga oshishi mumkin emas. Tilning estetik, gnoseologik (dunyoni bilish) kabi asosiy vazifalarini ham yozuvsiz tasavvur qilish qiyin. Ayniqsa, tilning insoniyat qo lga kiritgan tajriba, bilimlarni ʻ saqlash va avlodlarga yetkazishdan iborat vazifasi bevosita yozuv orqali bajariladi. Kishilik jamiyati yaratgan bilim va tajribalar, kashfiyotlar, so z san ati ʻ ʼ durdonalari va b. qimmatli axborotlarning barcha-barchasi ajdodlardan avlodlarga yozuv orqali yetib boradi. Til jamiyat tarixi bilan qanchalik bog liq bo lsa, yozuv ʻ ʻ ham shunchalik bog liqdir. ʻ Avvalo, dunyodagi hozirda mavjud alifbolarning deyarli hammasi ham mustaqil va tegishli til xususiyatlarini to liq hisobga olgan holda yaratilgan emas. ʻ Ko pchilik xalqlar o z yozuvlarini boshqa til yozuvini o z tillariga imkoniyat ʻ ʻ ʻ darajasida moslashtirish yo li bilan yaratganlar. Bu hol yozuv va til ʻ munosabatlarida o z izini qoldirgan. Odamlar til xususiyatlariga yanada ʻ moslashtirish uchun yozuvga turli o‘zgartishlar kiritadilar, islohotlar qiladilar, bir yozuv tizimini boshqasi bilan almashtiradilar va h.k. Til va yozuv insoniyat tamaddunida alohida ahamiyatga ega. Bugungi kunda har ikki hodisani bir-biridan ayro holda tasavvur etib bo‘lmaydi. Butun bir jamiyatning taraqqiyotiga ta’sir etuvchi ijtimoiy hodisa bo‘lsa, yozuv millatning ruhiy-ma’naviy taraqqiyotiga ta’sir etuvchi omildir. U ajdodlar va avlodlar o‘rtasidagi ma’naviy-ma’rifiy ko‘prik vazifasini bajaradi. Yozuvning barqarorligi ko‘p jihatdan kishilik jamiyati rivojiga borib taqaladi. Shunday ekan, uning sofligi va rivoji uchun qayg‘urish, xalqning savodxonligini oshirish uchun harakat qilish har bir fuqaroning burchidir. 29 XULOSA Tildagi tovushlarni alohidaalohida idrok qilish tovush Yo.ning ibtidosidir. Harftovush yozuvning muhim afzalligi uning kam miqdordagi, ya ni 20—30 ʼ atrofidagi belgilar bilangina ish ko ra olishidir. Harf-tovush yozuvi dunyo xalklari ʻ orasida juda tez tarqalgan va bu jarayon, asosan, o zlashtirish, u yoki bu tilning ʻ xususiyatini hisobga olgan holda moslashtirish yuli bilan bo lgan. O rta Osiyodagi ʻ ʻ xalqlar, jumladan, o zbek xalqi turli yozuvlardan foydalanib kelgan. Bu yozuvlar ʻ avesto, paxlaviy, o‘rxun-yenisey (runik), turkiy (uyg ur), so g d, arab, Kirill, lotin ʻ ʻ ʻ yozuvlaridir. Yozuv bilan til o zaro chambarchas bog liq. Biror tilni shu tilning ʻ ʻ yozuvini o rganmasdan, yoki aksincha, biror yozuvni shu yozuv tegishli bo lgan ʻ ʻ tilni bilmasdan o rganish mumkin emas. Ammo yozuv og zaki til (nutq)ni aynan ʻ ʻ aks ettira olmaydi. Zotan, yozuv shunday xususiyatga ega bo lganda, imlo ʻ kridalariga, talaffuz mezonlariga mutlaqo ehtiyoj qolmagan bo lardi. Yuksak ʻ takomillashtirilgan alifbodagi bir harf muayyan bir tovushni ifodalashi, bir tovush muayyan bir harf bilan ifodalanishi lozim. Ammo dunyoda bunday alifbo yo q. ʻ Ana shunday ma nodagi alifboga fin alifbosi birmuncha yaqinlashadi, lekin baribir ʼ 30 to liq emas. Hozirgi ingliz, fransuz va boshqa tillar alifbolari bunday ʻ mukammallikdan yiroq. Mana shu holat dunyo tillarining barchasida xilma-xil va juda ko plab grafik va imlo qoidalarining ishlab chiqilishiga sabab bo lgan. Yozuv ʻ ʻ bilan til o rtasida, alifbo va tilning tovush tizimi o rtasida bunday farqli holatlarni ʻ ʻ yuzaga keltirgan sabablar xilma-xil. Avvalo, dunyodagi hozirda mavjud alifbolarning deyarli hammasi ham mustaqil va tegishli til xususiyatlarini to liq ʻ hisobga olgan holda yaratilgan emas. Ko pchilik xalqlar o z yozuvlarini boshqa til ʻ ʻ yozuvini o z tillariga imkoniyat darajasida moslashtirish yo li bilan yaratganlar. Bu ʻ ʻ hol yozuv va til munosabatlarida o z izini qoldirgan. Ayni paytda yozuv va tilning ʻ taraqqiyoti bir xil, birbiri bilan to la moye keladigan jarayon emas. Tilning ʻ taraqqiyoti tarixiy va uzluksiz jarayon, odamlar tilga ataylab, ongli ravishda biron- bir o zgartirish kirita olmaydilar. Tildagi u yoki bu o zgarish tadrijiy ravishda, ʻ ʻ asta-sekin yuz beradi. Yozuv haqida esa bunday deb bo lmaydi. Odamlar til ʻ xususiyatlariga yanada moslashtirish uchun yozuvga turli uzgartishlar kiritadilar, islohotlar qiladilar, bir yozuv tizimini boshqasi bilan almashtiradilar va h.k. Masalan, o zbek xalqi asrlar davomida arab alifbosidan foydalanib kelgan, 1923— ʻ 26-yillarda bu yozuvni o zbek tili tovush qurilishini to laroq ifodalashga ʻ ʻ moslashtirish maqsadida bir qator harfiy o zgartirishlar kiritilgan. Yozuv ʻ taraqqiyoti tilning tabiiy taraqqiyotidan ancha orqada yurganligi uchun muayyan so z yoki so z shaklining yozilishi bilan talaffuzi aynan moye kelavermaydi. Bu ʻ ʻ tabiiy va qonuniy hol bo lib, yozuv va og zaki nutq o rtasidagi bunday ʻ ʻ ʻ nomuvofiqliklarni imlo qoidalari tartibga solib turadi. Dunyodagi alifbolarning hammasida ham harflar soni tegishli tildagi tovushlar (fonemalar) sonidan sezilarli darajada kam. Tabiiyki, bu hol yozuvni o zlashtirishni osonlashtiradi. Shuning ʻ uchun ham alifbolardagi asosiy tamoyil undagi harflar sonini ko‘paytirish emas. Alifbo yozuvining asosini tashkil etadi. Tinish belgilari va boshqa yozma belgilar ham yozuvning unsurlari hisoblanadi. Yozuv qadimgi madaniyatlarning siyosiy kengayishi natijasida kelib chiqqan axborot uzatish, moliyaviy hisob-kitob va tarixiy qaydlar olib borishga ehtiyoj tug ilganida paydo bo lgan, deb taxmin etiladi. Eramizdan avvalgi 4-ming yillikka ʻ ʻ 31 kelib Mesopotamiyada savdo va ma muriyat murakkabligi odam xotirasi uchun ʼ haddan tashqari kattalashdi va yozuv qaydlar olib borish va saqlash uchun ishonchli usulga aylandi. 6 Qadimgi Misr va Mezoamerikada yozuv ehtimol taqvimlash va tarixiy hamda ekologik hodisalar qaydini olib borish orqali rivojlangan. Xitoyda topilgan eng qadimgi yozuv namunasi esa qirollik mahkamasidagi folbinlik amaliyotini ta riflaydi. ʼ Yuqorida keltirilgan barcha ma`lumotlardan shunday xulosaga kelishimiz mumkinki, yozuvning hayotimizdagi ahamiyati biz tasavvur qilganimizdan ko‘ra ko‘proq. Har bir rivojlanayotgan til uchun yozuvning o‘rni beqiyos. Chunki til rivojlanishi uchun ham yozuv kerak. Yozuvlarning barcha turi esa o‘ziga hos vazifani bajaradi. Biz har xil vaziyatlarda har xil yozuv turlaridan foydalanamiz. Faqat asosiy muammo yozuvlardan to‘g ri aniq foydalanishdir. Buning uchun esa ʻ yozuv haqida umumiy tushunchaga ega bo‘lishimiz kerak. 6   Robinson, Andrew "The Origins of Writing" in David Crowley and Paul Heyer (eds) Communication in History: Technology, Culture, Society (Allyn and Bacon, 2003). 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Xolmanova Z. Tilshunoslikka kirish. Toshkent 2007. 2.M.T. Irisqulov. “Tilshunoslikka kirish”. Toshkent. “Yangi asr avlodi” 2009 3. Prof. Karimov S.A “Tilshunoslik nazariyasi” Samarqand 2012 4. O‘zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 5. Maxmudov N., Yozuv tarixidan qisqacha lug at ma`lumotnoma, T.,1990. ʻ 6. Fridrix I., Istoriya pisma, per. s nem., M., 1979. 7. Abdullayeva, N. (2022). FORMATION OF PROFESSIONAL COMPETENCE AMONG STUDENTS-FUTURE TRANSLATORS USING A TEACHING THESAURUS. Eurasian Journal of Academic Research, 2(6), 1207-1210. 8. Gafforov, I., & Abdulkhay, K. (2022). The Role of Assessment in Language Teaching. INTERNATIONAL JOURNAL OF INCLUSIVE AND SUSTAINABLE EDUCATION, 1(4), 31-34. 9. kizi Shermamatova, S. U. NEOLOGISMS IN MODERN UZBEK AND ENGLISH AND THE HISTORY OF THEIR ORIGIN. 10. Kosimov, A. (2022, January). THE ROLE OF THE ENGLISH LANGUAGE IN THE FURTHER DEVELOPMENT OF THE ECONOMY OF UZBEKISTAN. In International journal of conference series on education and social sciences (Online) (Vol. 2, No. 1). 11. Shermamatova, S., & Nazirova, Z. (2022, April). SCIENTIFIC ANALYSIS OF LEXICOGRAPHY IN UZBEK LANGUAGE. In International Virtual Conference on Language and Literature Proceeding (Vol. 1, No. 2). 12. Shermamatova, S., & Yusupova, S. (2022, April). TRANSLATION THEORIES OF NEOLOGISMS. In International Virtual Conference on Language and Literature Proceeding (Vol. 1, No. 2). 33 13. Sotvoldiyevich, T. A. (2020, August). ROLE OF INTONATION IN LEARNING ENGLISH. In Archive of Conferences (Vol. 3, No. 3, pp. 29-31). 14. Sultanovna, U. S. (2020). Artistic psychologism in the work of s. Richardson “pamela or the rewarded virtue”. 15. Sultanovna, U. S. (2020). Social and philosophical foundations of the Uzbek and English enlightenment movement in literature. Проблемы современной науки и образования, (3 (148)), 33-36. 16. Umarova, M. (2021). THE ROLE OF CULTURE IN THE LEARNING ENVIRONMENT. Frontline Social Sciences and History Journal, 1(08), 90-99. 17. Umarova, M. (2022). THE IMPORTANCE OF STUDENTSOPTIONS WHILE LEARNING A FOREIGN LANGUAGE IN THE UZBEK EDUCATION SYSTEM. Involta Scientific Journal, 1(4), 239-251. 18. Umarova, M. (2022, April). THE CHALLENGES OF LISTENING COMPREHENSION FOR LEARNERS IN LEARNING FOREIGN LANGUAGES. In Multidiscipline Proceedings of Digital Fashion Conference (Vol. 2, No. 2). 19. Umarova, X. (2020, December). A WORK OF ART IN OKTAM USMANOV’S NOVEL” GIRDOB” EXPRESSION OF LANGUAGE FEATURES. In Конференции. 20. Usmanova, S. (2022). Interpretation of the Image of Woman in English Enlightenment Literature. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF LITERATURE, PHILOSOPHY AND CULTURE, 3(4), 19-24. 21. Usmonova, S. (2021). The national revival periodin uzbek enlightenment literature. 22. Usmonova, S. S. (2019). Literature of the period of English and Uzbek enlightenment and its stages of development. Мировая наука, (9), 57-58. 23. Xolmatov, S., & Yuldosheva, M. (2022). O ‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA OMONIMLARNING USLUBIY XUSUSIYATLARI. Eurasian Journal of Academic Research, 2(7), 144-149. 34 24. Yunusova, Z., & Haydarova, U. (2022). The Semantics and Use of the Verb „Open “in Different Spheres of Uzbek Language. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 2(5), 121-123. 35

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Yozuv – insoniyat tafakkurining oliy mahsuli

1.1. Yozuvning paydo bo‘lishi va tarixiy ahamiyati

1.2. Yozuv va uning taraqqiyoti

II bob. Yozuvning insoniyat tamaddunida tutgan o‘rni

2.1. XX asr dunyo tarixida ayrim yozuv islohotlarining ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati

2.2. O‘zbek yozuvining taraqqiyot bosqichlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить