“Yozuvchi g‘oyasi va badiiy obraz” (Odil Yoqubovning “Ko‘hna dunyo”va Pirimqul Qodirovning “Avlodlar dovoni”) romanlari misolida - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	64.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

“Yozuvchi g‘oyasi va badiiy obraz” (Odil Yoqubovning “Ko‘hna dunyo”va Pirimqul Qodirovning “Avlodlar dovoni”) romanlari misolida

Купить

“ Yozuvchi g‘oyasi va badiiy obraz ” (Odil Yoqubovning “Ko‘hna dunyo”va Pirimqul Qodirovning “Avlodlar dovoni”) romanlari misolida mavzusida yozgan B I T I R U V M A L A K A V I Y I SH I 1

M U N D A R I J A K I R I SH ………………………………………………………………..3-5 I. BOB. Yozuvchining g‘oyasi va badiiy obraz I.1 O.Yoqubovning “Ko‘hna dunyo” romanida ijodkor niyati va badiiy to‘qima…………………………………………6-19 I.2. Ko‘hna dunyo” romanida ijtimoiy tip va voqealar tizmasi ………………………………………………………. 20-31 II. Ijodkorning pafosi va tarixiy voqeli k II .1 .P. Qodirovning “avlodlar dovoni” romanida pafos va obrazlar yaxlitligi........................................... .........32-46 II.2 “Avlodlar dovoni” romanida konflikt va ijodkor g‘oyasi............. ........47-55 X U L O S A ............................................................................................. . 56-58 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ............................................... 59-60 2

K I R I SH Mavzuning dolzarbligi . O‘zbek adabiyotida xalqimiz tarixining eng shonli zarvaraqlarini teran badiiy tahlil qilishga bag‘ishlangan bir qator yirik asarlar yaratilgan. Xalqimiz tarixining turfa bosqichlarini tasvirlash, millatimizning ijtimoiy va ma’naviy hayotida muhim rol o‘ynagan iste’dod sohiblari shaxsiyatining jamiyat taraqqiyotida tutgan o‘rnini ko‘rsatib berish, tarixiy voqelik va shaxs munosabatini yoritish, shuningdek, davlatchiligimiz tarixi va milliy qadriyatlarimizning tarixiy-hayotiy asoslarini oydinlashtirish o‘zbek tarixiy romanlarining o‘ziga xos milliy xossalarini tashkil etadi. Tarixiy manbalar va hujjatlar zamiriga jo bo‘lgan davr haqiqatlarini adabiy tiplar siymosiga ko‘chirishga bel bog‘lagan yozuvchi izlanishlarini qum barxanlari orasidan tilla zarrachala

Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari . Biz mazkur bitiruv malakaviy ishimizda yozuvchilarning tarixiy asar yaratish jarayonida yuz beradigan g‘oyaviy yo‘nalishlarini o‘rganishni maqsad qilib oldik va quyidagicha vazifalarni belgilab oldik; - Tarixiy roman yaratish jarayonida yozuvchining g‘oyasi va badiiy obraz kabi masalalarni tahlil qilish - Yoqubovning “Ko‘hna dunyo” romanida ijodkor niyati va badiiy to‘qima si ni n g uyg‘unligini o‘rganish. - Ko‘hna dunyo” romanidagi ijtimoiy tip va voqealar tizmasini tadqiq etish. - Ijodkorning pafosi va tarixiy voqelikni asarlar misolida tahlil qilish. - P.Qodirovning “Avlodlar dovoni” romanida pafos va obrazlar yaxlitligini tadqiq etish - “Avlodlar dovoni” romanida konflikt va ijodkor g‘oyasi muommosini alohida o‘rganish. Mavzuning o‘rgan

baholi qudrat eslatib o‘tdik. Ammo ijodkorlarning tarixiy asarning yaratish jaryonidagi o‘zlariga xos obraz, voqea tanlash asnosidagi g‘oyaviy niyatlari hali yetarlicha tahlil qilinmagan. Ana shu n u qtasi ishimizning o‘ziga xosligini belgilab ko‘rsatadi. Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati . Ushbu bitiruv malakaviy ishning ilmiy xulosalarini tahlil qilib qo‘yidagicha amaliy ahamiyatlarini tavsiya etamiz: - Maktab, letsey va kollejlarda ijodkorlarning hayoti va ijodini o‘rganishda, ayniqsa tarixiy asarlarni tahlil qilishda foydalanish mumkin - Tarixiy romanlarning tahliliga oid ma’ruza va referatlar, kurs ishlari yozishda ham mazkur bitiruv malakaviy ishdan “ko‘chirmalar” olish mumkin. Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi . Tadqiqot kirish, har biri ikki faslni o‘z ichiga o

I.1 O.YOQUBOVNING “KO‘HNA DUNYO” ROMANIDA IJODKOR NIYATI VA BADIIY TO‘QIMA Badiiy jarayonning ibtidosi hayot haqiqatini bevosita o‘rganishdan boshlanadi, ya’ni hayotiy voqelik haqidagi ilk axborot adib ongida obrazli tafakkurni uyg‘otadi. Obrazli tafakkur bois ijodiy niyat tug‘iladi. Ijodiy niyat tug‘ilishi bilan badiiy to‘qima ishga tushib, sujetga asos bo‘ladigan manzaralar va ularda faoliyat ko‘rsatuvchi obrazlar yozuvchi ongida shakllana boshlaydi. Ana shu ijodiy jarayonning mohiyati haqida yozuvchining o‘zi shunday hikoya qiladi: “Ba’zan tafakkur otining o‘rnidan jilish uchun yengil turtkining o‘zi yetarlidir. Bir vaqtlar gazetada Ulug‘bekning fojiali o‘limidan keyin izsiz yo‘qolgan mashhur Ulug‘bek kutubxonasi to‘g‘risidagi kichik bir maqolani o‘qigandim. Unda bu kitoblar Ulug‘bekni

buyuk rasadxona xarobalarida titroq va hayajon bilan ko‘zdan kechirdim. Endi meni Ulug‘bek obrazi - uning yuzi, sa’yi harakati muttasil ta’qib qilardi. Koinot sirlarini anglab yetgan bu buyuk inson nechun o‘zini butun borlig‘i ila ilmga baxsh etmadi? Toj-u taxt uchun kurash naqadar behuda ishligini nega tushunib yetmadi? – degan va keyinchalik kitobda Ali Qushchi tomonidan bayon qilingan fikrlar hol jonimga qo‘ymasdi. Sarguzasht qissa haqidagi fikrdan voz kechib, katta tarixiy polotno ustida o‘ylay boshladim” 3 Yozuvchi idrokida Ulug‘bek kutubxonasi bilan bog‘liq bo‘lgan ijodiy fikrning tug‘ilishi va uning takomili, adib badiiy niyatini hayajonga keltirgan turli- tuman kechinma va tuyg‘ularning yagona va umumiy bir hisga qo‘shilib ketishi natijasida sarguzasht qissaga daxldor bo‘lgan badii

“Koinot sirlari anglab yetgan bu buyuk inson nechun, o‘zini butun borlig‘i ila ilmga baxsh etmadi? Toj-u taxt uchun kurash naqadar behuda ishligini nega tushunib yetmadi?” –degan savollar adib xayolida charx urib, unga sira tinchlik bermaydi. Bu savollarga javob topish uchun esa, Ulug‘bek davri tarixiy voqeligiga daxldor bo‘lgan barcha manbalarni o‘rganib, bu ziddiyatli davr haqiqatini tekshirib chiqish lozim edi. Chunki yozuvchining tafakkur osmonida charx urgan jumboqli savollarga Ulug‘bek davri haqiqatidan kelib chiqqan holdagina to‘g‘ri javob topish mumkin edi. Natijada kutubxonani qutqazuvchi shogirdlar fidoyiligi, saroydagi to‘polonlar, otlar dupuri, qilichlar jarangidan iborat keng ko‘lamli tarixiy voqelik yozuvchi ko‘z o‘ngida jonlanadi. Bu davr haqiqatini ochib beruvchi tarixiy va

qahramonlarining epik faoliyatida mujassamlashgan davr haqiqati yozuvchi yashayotgan zamon ruhiyati va ijtimoiy dardlari bilan uyg‘unlashib ketadi. Bunday fazilat faqat “Ulug‘bek xazinasi” romanidagina emas, balki “Ko‘hna dunyo” romanida ham muvjuddirkim, bu yozuvchi talantining adabiy tiplar kashfiyoti borasidagi benazir takomilidan dalolat beradi. Yozuvchi o‘z romanini “Ko‘hna dunyo” deb atagan va asardagi barcha qahramonlarni o‘ziga xos tarzda nomlagan. Romanda Mahmud G‘aznaviy va uning saltanatidagi barcha amaldorlar saroy xodimlari, Malikul sharob va uning mayxonasiga kelib ketuvchilar, Ismoil G‘oziy boshliq karmatiylar, Mavlono Beruniy va u bilan aloqadar shaxslar, ibn Sinoga aloqadar insonlar faoliyatlari mukammal qamrab olingan. Zotan, ularning barchasi ko‘hna dunyo odamlari, biroq

Bir qarashda annotatsiyadagi fikrlar to‘g‘riday bo‘lib tuyuladi: go‘yo roman Mahmud G‘aznaviy haqida emas, buyuk allomalar to‘g‘risida yaratilganday. Chuqurroq o‘ylab ko‘radigan bo‘lsak, bunda san’atkor ko‘ngliga tukkan bosh ijodiy niyat o‘zicha mustaqil taqdir egalari hisoblangan badiiy obrazlarning yirik epik asar sujetidagi faoliyatini umumiy bir negiz – Mahmud G‘aznaviy taqdiri bilan chatishtirish va ana shu maqsadga bo‘ysundirilgan ko‘p planli ko‘lamdor asar yaratish ekanligini anglaymiz. Zotan, yozuvchining burchi avval bosh qahramonlarni topish va so‘ngra asar yozish emas, balki davr haqiqatini tashiydigan adabiy tiplar yaratishdir. Masalaga ana shu nuqtai nazardan yondashsakkina bosh qahramon masalasi bilan bog‘liq chigalliklarni bartaraf qilish imkoniyati tug‘iladi. Haqiqatan ham

beradi. Bu nom romanning yaxlitligini ta’minlovchi adabiy tipga ham, shuningdek, unda ishtirok etgan barcha obrazlarga ham babbaravar tegishlidir. Bu fikrni roman tahlili jarayonida dalillashga urinib ko‘raylik. Romanning birinchi bobi Malikul sharob mayxonasining tasviriga bag‘ishlangan. Shu mayxonadagi barcha voqealar – Malikul Sharob, Bobo Xurmo, Piri Bukriy, Abu Rayhon; Abulqosim Firdavsiy, Abul Hasanak, Unsuriy, Nargizabonu; hattoki; soxta ibn Sinolar bilan bog‘liq bo‘lgan voqealarning barchasi Mahmud G‘aznaviyga borib bog‘lanadi. Eng avvalo, Malikul Sharob taqdiri bilan bog‘liq tarixga nigoh tashlaylik. Bu mayxona Malikul Sharobga otasidan, fotihi muzaffar amir Sabuqtegin (Mahmud G‘aznaviyning otasi) ning sodiq nadimi Qorag‘ulomdan meros qolgan. Malikul Sharobning o‘zi ham yoshligida

misrasiga bir tilladan haq to‘labdi, desa, boshqa birovlar, bil’aks sulton buyuk shoirning qadriga yetmabdi, hatto egniga sarupo ham yopmabdi, degan gaplarni topib kelgan edi. Ustod esa, go‘yo sulton bergan pulni cho‘ntagiga solib, to‘g‘ri hammomga borgan emishlar, hammomdan chiqqach, bor aqchasini gadolarga ulashib, o‘zlari sultonga hajv bitgan emishlar”. Malikul Sharob bu mish-mishlarni haqiqat qilib ulgurmasdanoq ustod o‘zlari uni yo‘qlab kelib qoladilar. Ustod keksa bo‘lsalar ham, bo‘y-bastlari kelishgan, oppoq soqollari ko‘ksiga tushgan, tiyrak ko‘zlari-yu, o‘tkir so‘zlariga hech kim dosh berolmaydigan, tili achchiq, qaysar odam edilar. U kishi goho-goho may istab kelganlarga kayfiyati chog‘ bo‘lsa, “Shohnoma”dan hikoyatlar o‘qib berar, donolar bisotidan rivoyatlar aytib, hammani xush

Bu gumroh shohlar oldida bizday faqir shoirlar qismati shu ekan. Ne chora? Ayb o‘zimda. Bil’aks insof va adolatlni kuylab, odil shohlar tarixini bitgan shoir, kelib- kelib shu mustabid sultondan haqiqat qidirib kelurmanmi? O gumrohlar, gumrohlar. Kamina go‘yokim Eron bilan Turonni bir-biriga qarshi qo‘ygan emishmen. Go‘yokim forsiy shohlarni ulug‘lab, turkiylarni kamsitibmen. Yo‘q! – dedilar u kishi to‘satdan kulohli boshlarini baland ko‘tarib, - bir elni boshqa elga qarshi qo‘ymoq – donolar ishi emas? Bu –shohlar va sultonlar ishi. Kamina o‘z asarimda faqat haqiqatni yozdim. O‘lim haq. Vaqtiki kelib faqir ham bu olamni tark eturmen. Ammo inshoollo, “Shohnoma” toabad qolur. Kim haq, kim nohaq, har kim o‘zi o‘qib olur, o‘zi bilib olur; Malikul Sharob. Ustod shunday dedilarda-da, ikkinchi ko

Mayxona shu darajada dovruq taratadiki, uning mayini ichgan yupun shoirlar va yo‘qsillardan tashqari ba’zan man man degan bek va bekzodlar, hatto Abu Rayhon Beruniy kabi allomalar, gohi gohi esa sultonning suyukli madhiyabozi, shoir Unsuriy ham qadam ranjida qiladi. Hatto amir - ul mo‘minning erkatoy vaziri Abul Hasanning o‘zi ham, maytalab bo‘lib, shu dargohga pinhona odam yuboradigan bo‘ladi. Hullas, mayxona suhbatlari Sulton Mahmud G‘aznaviy saroyi sir-asrorlari bilan bevosita bog‘lanib ketib, ularda inson qalbining eng asl,eng chuqur sirlari shu darajada ochib tashlanadiki, unda davr haqiqati yarq etib, ko‘zga tashlanadi. Mayxonada yaxshi g‘azal o‘qigan, yaxshi kuy chalgan yoki qiziq hangoma so‘zlab bergan mayxo‘r bir kosa tekin may bilan taqdirlanadigan bo‘ladiki, bu an’ana undagi mus

tirband, hammaning qo‘lida bir parcha go‘sht, osmondagi qushga tikilar emish. Ma’lum bo‘lishicha, bir kun avval shahar hokimi olamdan o‘tgan, hokim befarzand bo‘lib, taxt vorisi yo‘q emish. Shu boisdan, shahar donishlari yig‘ilib, poshshoning burgutini uchirmoqqa ahd qilmish, toki burgut kimning boshiga qo‘nsa, o‘sha odam poshsho bo‘lsin. Burgut esa falakning gardishi bilan bemehr sayyohning boshiga kelib qo‘nmish. Sayyoh esa taxtga o‘tirgan hamon o‘z aytganini qilmish, mamlakat ahlini zir titratmish, behisob boj-u xiroj solib, hammani kafangado qilmish. Shunda odamlar poshsho bo‘lgan sayyohning do‘stini qidirib topmish, poshsho ustidan unga arz qilib, undan najot so‘rarmish. Faqir sayyoh poshsho bo‘lgan do‘stining oldiga bormish. Poshsho uni shodu xurramlik bilan kutib olmish, ammo so‘zin

Badiiy to‘qima vositasida yaratilgan mayxonada hamma narsa Mahmud G‘aznaviyning zolimligiga borib bog‘lanadi. Hatto Mahmud G‘aznaviyga tutqich bermay yurtma- yurt kezib yurgan ibn Sino qiyofasiga kirgan sayyoh ham, gohi- gohida mayxonaga qadam ranjida qiladigan Beruniy ham yozuvchining shaxsy kechinmalari, hissiyotlari, aql tarozisidan o‘tib, Mahmud G‘aznaviy davri haqiqatini ochishga xizmat qiladigan adabiy tiplarga aylantiriladi. Yozuvchining o‘z ixtiyoriga qo‘ymagan, uning tafakkurida zuhur topgan badiiy niyat bois Sadafbibi, Piri Bukriy, Sabhu va Xatlibegimlarning xilvatgohlariga kirib chiqamiz, ularning sir-asrorlarga to‘la ruhiy olami ko‘zgusida Beruniyning ziddiyatlarga to‘la o‘tmishi bilan hayrat ichra tanisha boramiz. Nihoyat Sultonning suyukli singlisi Xatlibegim tashrifi tufayli

saroyda nazm ahlining sultoni janob Unsuriy bir so‘z aytmish. Hindiston tomonda, qaysi bir nahr o‘rtasidagi orolda “ne’mati ilohiy” degan g‘aroyib bir daraxt o‘sar emish. Bu daraxtning mevasini tanovul qilgan xastai notavon tanasidagi barcha dardlaridan forig‘ bo‘lur, chol bo‘lsa qirchillama yigitga, kampir bo‘lsa... yosh malakka aylanar emish... Siz o‘sha yurtlarda bo‘lgansiz, mavlono ayting, maslahat bering, qaydin topsa bo‘lur bu “ne’mati ilohiy”ni? (24-25-betlar). Ko‘rinadiki, Xatlibegim ruhiyatini qamrab olgan og‘ir hissiyotlar davr haqiqatidan tug‘ilgandir. Keksa podsho o‘lim to‘shagida qolganda arkoni davlat aqli noraso shahzodani taxtga o‘tqazib, o‘zlari hokim bo‘lishni o‘ylaganlar. Bu tarixiy haqiqat har bir mamlakat, har shohlikda cheksiz tarzda takrorlanib turgan. Shunday og‘ir

Yozuvchi zolim tarixiy shaxs Mahmud G‘aznaviyning o‘lim to‘shagida yotgan davri – so‘nggi uch-to‘rt oylik saltanatini ko‘rsatmoqchi. Bu ban zolim shohlarning yangicha bir adabiy tipini, ya’ni juda ko‘p adolatsizliklar qilgan-u, boshiga bedavo dard yopishganda Yaratganga tavba-tazarru qiluvchi insonning asl qiyofasini tasvirlab, uning hayot yo‘li ustidan qat’iy hukm chiqarmoqchi. Sulton Mahmud G‘aznaviyning to‘shakda bedavo dardga chalinib yotgan damlari sabab bo‘lib, Beruniy ham, uning o‘zi ham butun umr bosib o‘tilgan hayot yo‘lini xayolan tahlil qilishga kirishadilar. Beruniy shogirdi Sabhu sabab Mahmud G‘aznaviy bilan birgalikda Hindistonda bosib o‘tgan yo‘llarini xayolan tasavvur etadi: Beruniy umrida ko‘p do‘st-u birodar, juda ko‘p shogird orttiradi, ularning yaxshilarini ham, yomonla

Sabhuga davr haqiqatini ochib bari bir sening yurtingda mening elim to‘g‘risida yomon taassurot qoldi, bolam. Yo‘q ul qatlu qirg‘inlar uchun mening elim gunohkor emas. Aslo. Ammo Sulton Mahmud yanglig‘ jahongirlar, lashkarboshilar, mustabid shohlarning razolati ham shundadurki, ular faqat o‘z nomlari emas, balki o‘z eli nomiga ham dog‘ tushirishga qodirdurlar, - deydi. Davr haqiqatini ochib berish yuksakligiga kutarilgan bu adabiy tip siymosida yozuvchi mazlum ellar yuragidagi yomon asoratlarni yo‘qotishga intilib, “Hindiston” kabi buyuk asar yaratgan umumbashariy zotni ulug‘laydi. I.2. “KO‘HNA DUNYO” ROMANIDA IJTIMOIY TIP VA VOQEALAR TIZMASI Yomonlikning manbai odamda emas, balki jamiyatda ekanini yozuvchi 19

chuqur idrok etgan. Shu boisdan ham Beruniy va Mahmud G‘aznaviyda jamiyat mafkurasidan meros qilib olgan ikki xil tafakkurni, ikki xil ruhiy olamni turmush materiallariga tayanib kashf etadi. Sulton Mahmudni yolg‘iz og‘riq emas, notinch o‘ylar, vahimali tushlar ham iztirobga soladi. U o‘zini haq va hidoyat yo‘lida qirq yil suron solib, mag‘ribdan mashriqqacha ma’jusiylar va g‘ayridinlarni qatli om qilib, poyqadami yetgan el borki, hamma yerda Qur’oni majid so‘zini yoyib, bu yo‘lda dini islomga zafar ustiga zafar keltirib, endi rohat-farog‘atda keyin kechirmoq mavridi keldi deb o‘ylaganida bedavo dard bergan. Yaratuvchidan shikoyat qiladi. “Agar bu dard chindan ham bedavo bo‘lsa, unda amir-ul muslimin atalmish gunohkor bandangning qirq yillik toatu ibodatidan ne foyda?”- deb zorlanadi, dini

Beruniy ot tuyoqlari ostida ezilgan qalin maysalarni ship-ship bosib, nuroniy cholning yoniga keladi, boshini osiltirganicha mo‘ysafidning hayajonli, palapartish so‘zlarini eshitadi. - Bu bandai ojiz sizday amiral mo‘minindan mehru shafqat tilaydi. Deydikim, bu qasrda ellik ming g‘aribu g‘urabo yig‘ilgan... aksari ojizalar... begunoh norasidalar... chollar emish...” (38-bet). Yozuvchi bosh ijodiy niyati bilan bog‘liq bo‘lgan zolim shoh obrazini yaratish uchun badiiy tasvirning barcha imkoniyatlaridan unumli foydalangan. Malikul mayxonasidagi suhbatlar-u bahslarni, rivoyatlar-u xotiralarni va nihoyat amir-ul Mo‘mining atalmish Mahmud G‘aznaviyning dahshatli tushlarini zolim shoh adabiy tipini yaratuvchi bosh ijodiy niyatga xizmat qildiradi. Tushida Sulton Mahmud taslim bo‘lishdan bosh tortg

aylantirib gunohkor bo‘lgan bo‘lsa, Mahmud G‘aznaviyning taqdiri tamomila boshqacha. U o‘zining mashvaratxonasidagi mehribonsimon joylarga zabt etilgan yurtlarning ko‘k, sariq, oq tug‘larini, mag‘lub lashkarboshilarning oltin va kumush dubulg‘alarini, tillodan jilo berilgan sovut va qalqonlarni, bandlariga la’l va zabarjad qadalgan egri qilichlarni, o‘q terilgan charm sadoqlar, suyak sopli xanjarlar, uzun-qisqa tig‘larni ostirib qo‘yganki, ular Mahmud G‘aznaviyning behisob yurishlari, suronli safarlaridan hikoya qiluvchi timsollardir. Sulton bu o‘ljalarni qaysi birini qo‘lga olsa, lop etib, o‘sha muzaffar jang esiga tushadi, zabun bo‘lgan ne-ne lashkarboshilar, man-man degan amirlar kalondimog‘ hokimlar, shahanshohlar, ko‘z o‘ngiga keladi. Adabiyotshunoslar ta’kidlashicha, O.Yoqubov “Ko‘hn

allomalar orasida Beruniy ibn Sino, ustod Masihiylar ham bor. Ibn Sino bilan ustod Masihiy Jurjon tomon bosh olib ketishadi - yu, Beruniy o‘z ixtiyori bilan G‘aznaga jo‘naydi. Yillar o‘tadi. G‘aznaga kelgan Beruniy shahar chekkasida rasadxona quradi. Shu yerda dong‘i olamni tutgan kashfiyotlar yaratadi. Sultonning farmoni bilan rasadxona qurilishiga Isfahon va Hamadondan bir guruh me’morlar taklif qilinadi, ular Beruniyga ibn Sinodan maktub olib kelishadi. Endi bir savol tug‘iladi. Nega yozuvchi Sulton Mahmud G‘aznaviyning faqat qabih ishlarini keng tasvirlaydi-yu, savob ishlariga e’tiborni qaratmagan? Ayniqsa, olimlarga munosabat masalasidagi talqinlar davr haqiqatiga mos keladimi? Bunga sabab, bizningcha yozuvchining Sulton Mahmud G‘aznaviy davri ijtimoiy hayotiga chuqurroq kirib bora ol

topgan shaharda esa bir masjidi Jome’ qurdirishga bel bog‘laydi. Qaysiki, bandai mo‘minning ko‘ngliga ozor bergan bo‘lsa, nohaq zulm qilgan bo‘lsa, barchasining ko‘nglini ovlaydi, kimningki mulkiga xiyonat qilgan bo‘lsa haqqini o‘n barobar qilib qaytarib berishni ko‘ngliga tugadi. Ko‘rinadiki, yozuvchi Beruniy, Malikul Sharob, ibn Sino singari sevimli qahramonlari tili bilan Mahmud G‘aznaviy insoniyligini tan olgisi kelmaydi: “Bundan uch kun muqaddam, mayxo‘rlar tarqab, mayxona uyquga cho‘mganda, Malikul sharobni bozor qorovuli kirib uyg‘otadi: - Seni keksa bir devona yo‘qlab kelmish. - Neki axmoq yo‘qlab kelsa uyg‘otaverasanmi, nodon? Devona bo‘lsa bir burda non sadaqa qil. - Kechirgaysan, Malikul Sharob. Devona aytdiki, vaziri a’zamdan keldim deb. Qo‘lida bir xalta oltin. Mana, o‘zi ham

- dedi Sulton allaqanday faryod chekib. Va lekin – nahot bu mayparast aytganday savob yumushlarimdan qilgan gunohlarim ko‘p bo‘lsa”. Yo‘q, inonmaysen bu gapga. Ammo inonmasam ham mana, bir xalta oltin olib keldim, Qutlug‘qadam. O‘shal o‘zing aytgan yetim- yesirlarga ulashgaysen. Kerak bo‘lsa yuz xalta desang ham keltirib berurmen...” (204-205-betlar). Malikul Sharob va Mahmud G‘aznaviy munosabatlarining bu xildagi badiiy to‘qimasiga ishonish qiyin, unda hayot haqiqati haddan ortiq darajada mubolag‘alashtirilganligi yaqqol sezilib turadi. Roman voqealari Beruniy va ibn Sino obrazlari tasviriga ko‘chishi bilan badiiy to‘qimada davr haqiqati jilva ko‘rsata boshlaydi. Xususan, Beruniy bilan Xatlibegimning suhbatida, ularning ibn Sinoni izlab topish bilan bog‘liq sa’y-harakatlarida Beruniyning

etdi. Uzoqdan ulkan gumbazga o‘shxab ko‘ringan bu qir nimasi bilandir Nanda shahri yaqinidagi yuksak tog‘ni eslatardi. Beruniy qirni uzoqdan ko‘rgandayoq g‘alati bo‘lib ketdi-yu, bekatga yetib otdan tushishlari bilan maxfiy mushribdan ijozat so‘rab, qir tomon yo‘l oldi. Ha, xuddi o‘zi. Nanda shahri yonidagi tog‘ ham xuddi shunday ko‘m-ko‘k, xuddi shunday baland, tevarak atrof esa bundan ham tekis edi. Hanuz yodida u har yuz qadam ko‘tarilganda bir to‘xtab, ufqqa qarar, ufq esa yana bir necha chaqirim chekinib, yangi kengliklar, pastdan ko‘rinmagan yiroq manzaralar namoyon bo‘lardi... Har safar yangi balandlikdan yangi ufq ochilganda Beruniy bu nuqtadan xayolan chiziq o‘tkazib, turgan joyiga nisbatan hosil bo‘lgan burchakni belgilar ekan, favqulodda ulkan bir kashfiyot oldida turganini sezi

va ochko‘zlikning ustuvorligi – bularning barchasi yozuvchi qalb tug‘yoniga aylangani uchun ham bu ikki allomaning mukammal adabiy tipi yuzaga kelgan. Shu boisdan ham roman bu ikki alloma to‘g‘risida yozilganday taassurot qoldiradi. Adabiyotshunos A.Kattabekov juda to‘g‘ri qayd qilganidek, “ ...yozuvchining asosiy maqsadi ibn Sino va Beruniy singari ulug‘ allomalar obrazini yaratish emas. Faktik materialni chegaralagan yozuvchi o‘z qahramonlari biografiyasidagi eng muhim davrni tasvirlar ekan, kundalik hayotiy voqealar asosida davrning mukammal va badiiy haqqoniy manzaralarini yaratadi, buyuk mutafakkirlar fojiasining sabablarini ochib beradi. Romanning bosh qahramoni ibn Sino yoki Beruniy emas, balki murakkab va ziddiyatli voqealarga to‘la bo‘lgan davrdir”. Beruniyning aql – farosati imti

peshtoqlari yuz barobar kuchli aks – sado berar, butun maydon – nainki maydon, hatto saroyning u yuzidagi shahar, behisob ko‘chalar, ko‘chalardagi rastalar, karvonsaroylar, guzarlar – butun dorulsaltanat bu xitob, bu aksi sado sehriga mahliyo bo‘lib qolgan edi. Go‘yo bu so‘zlar tiriklayin oq kafanga o‘ralgan yalang oyoq, yalang bosh bir allomaning va’zi emas, g‘oyibdan kelayotgan ilohiy nido edi. Bu nido sehridan birinchi bo‘lib Sulton qutuldi: - Sipoh solar qayda? Bu – shakkok so‘zlarini eshitmoq – gunohi kabir emasmu? O‘chir ovozini bu dahriyning! O‘chir! “O‘chir!” – sado berdi tillakori peshtoqlar- “o‘chir!”. Dor tagida qandaydir kurash boshlandi. Ustodning boshiga sirtmoq tashlandi, ammo shu payt hamon hamon dengizday guvullagan olomon uzra yana o‘sha ilohiy ovoz yangradi: - Hoy aysh-u

haqiqatini tashuvchi adabiy tiplarni yozuvchi qo‘shaloqlashtirish usuli bilan yaratganligiga amin bo‘lamiz. Eng avvalo, Mahmud G‘aznaviy zulmini fosh etuvchi ikki shoir – Malikul Sharob laqabli shoir Qutlug‘ Qadam va “Shohnoma” muallifi Abulqosim Firdavsiylar siymosi ko‘z o‘ngimizda namoyon bo‘ladi. Undan so‘ng qo‘shaloq tabib obrazi – ibn Sino va uning nomidan foydalanib, yuruvchi soxta tabib Abu Shilqim ibn Shahvoniy voqealar rivojiga kirib keladi. Mahmud G‘aznaviyning g‘oyaviy raqiblari – Ustod Abdusamad Avval va imom Ismoil G‘oziy, shuningdek, ikki vazir – Ali G‘arib va Abul Hasanak, ikki shoh – Mahmud G‘aznaviy va uning o‘g‘li Mas’ud bularning barchasi romanda yaratilgan davr adabiy tiplarining qo‘shaloq badiiy hodisalaridir. Shu boisdan ham “Ko‘hna dunyo” romanini ikki alloma to‘g‘ri

Mahmud G‘aznaviy faoliyatining badiiy talqinida birlashtirib, davrning aniq bir tarixiy shaxssiymosida mujassamlangan adabiy tipini yaratgan. Xullas, “Ko‘hna dunyo” romanidagi hamma narsa, barcha obrazlar-u, voqealar tizimi Sulton Mahmud G‘aznaviy shaxsiga bog‘liq holda tasvirlanadi. Ular yo sultonning qahriga yo‘liqib, umrlari azob-uqubatda o‘tadi, yo mehriga ravo ko‘rilib, hayotlari rohat farog‘atla kechadi. Roman voqealari yechimga qarab borgani sayin ibn Sino taqdiri bilan bog‘liq voqealar shiddat bilan rivojlanadi. Isfahondagi o‘latga qarshi kurashish uchun shaharga kirib borgan ibn Sinoni shoh Mas’ud odamlari qo‘lga tushiradilar va tabib shohni muqarrar o‘lim changalidan qutqazadi. Shundan so‘ng Mas’ul ibn Sinoni sarbozlar hamrohligida G‘aznaga jo‘natadi. Ibn Sino yo‘lda haq va adola

nechun bu jon bilan birga unga jaholat va qalloblik, xudbinlik va razolat yanglig‘ tuban istaklarni qo‘shib berding? Nechun unga boshqa hech bir tirik zotga ato qilmagan o‘tkir tafakkur va yetuk aql-zakovat in’om etib, bu aql-zakovatni tubanlik, razolat va qabohat yo‘lida ishlatmoqni ravo ko‘rding? – Beruniy, go‘yo ko‘kdan sado kutganday bir nafas sukutga cho‘mdi. Ibn Sino go‘yo uning mungli kuyday sokin oqqan ovoziga sehrlanganday boshini osiltirganicha mahzun xayollarga tolgan edi” (320-bet). Ko‘rinadiki, bu ikki adabiy tip faqat o‘z taqdiri to‘g‘risidagina emas, balki butun insoniyat taqdiri, ona zamindagi hayotning mohiyati, razilliklardan jirkanish, ijtimoiy hayotni go‘zallatirish singari davrning dolzarb muammolari haqidagi falsafiy qarashlarni o‘zida mujassamlashtirgan. Yaratilayotg

umumiylik bor. Yozuvchi o‘z asarini beixtiros, befarq yozolmaydi. Har bir asarga harorat bergan ehtiros esa yozuvchining butun ijodini va ma’naviy hayotini ichidan to‘ldirib turgan intilishning, fidokorlikning, qisqasi, zo‘r extirosning uchqunidir xolos. Bu extiros har bir yirik yozuvchida o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Bir yozuvchidagi extiros ikkinchi yozuvchi ijodida bo‘lgan extirosdan mazmunan farq qiladi. Badiiy adabiyot va umuman san’atda mavjud bu estetik hodisani ko‘pincha, “pafos” termini bilan ifoda etiladi. “Pafos” lotincha so‘z bo‘lib, bir hisga qattiq berilish, zo‘r hayajon ehtiros demakdir. Oddiy hayotda biror kishi o‘z fikrini chuqur e’tiqod bilan “yonib – kuyib” ifodalasa, uni “pafos” bilan so‘zlayotir deydilar. Adabiyotshunoslik va san’atshunoslikda ham “pafos” so‘zi a

havas emas, u san’atkorning zahmat chekishi samarasi… Xuddi ona chaqalog‘ini o‘z qornida olib yurganidek va o‘stirganidek, san’atkor ham o‘z ichida poetic fikrning urug‘ini olib yuradi va undiradi; ijod protsessi bola tug‘ish protsessiga o‘xshaydi va bu jismoniy hodisaga xos azoblar unga ham yot emas, bu ma’naviy azoblar, albatta, huddi shu sababli, agar shoir ijodiy mehnat va qahramonlikka belbog‘lagan ekan, demak, qandaydir qudratli kuch, qandaydir yengilmas ehtiros uni shunga tortadi, shunga intilishga majbur etadi. Bu kuch, bu ehtiros – pafosdir Pafosda ijodkor xuddi jonli, go‘zal mavjudodga ko‘ngil bergandek, g‘oyaga maftun bo‘lgan zot sifatida namoyon bo‘ladi, bu mavjudotning o‘zi ana shu g‘oya bilan extirosli ravishda to‘lib toshgan bo‘ladi va san’atkor bu g‘oyani ongi, idroki bilan

“Shoir pafosni tadqiq etish tanqidchilikning birinchi vazifasidir”, degan. Pafos asarning umumiy ruhi, “yadro”si. “Estetik mohiyatiga ega bo‘lgan his – tuyg‘ulargina pafos bo‘lishi mumkin”. Pafos faqat ehtiros, hissiyot, to‘lqinlanishgina emas. Pafos yozuvchining qahramon obraziga munosabati, asar yo‘nalishi, umumiy konsepsiyasi, harakatdagi estetik idea, mazmunning markazlashuvi, fikr va his birligidir. Demak ijodkorlarning pafosi ya’ni g‘oyasi, ayniqsa tarixiy romanlarda tarixiy voqelikni qay tarzda tasvirlashi bilan bog‘liq. P.Qodirov Bobur badiiy siymosi va boburiylar davri tarixiy haqiqatining badiiy talqinini yaratishdagi tarixiy hujjatlardan ijodiy foydalangan. Asarni yozishga kirishgan “romannavis tarixiy faktga ijodiy, tanqidiy yondashgan, undagi yetishmagan, jumboq bo‘lib ko‘ring

tushgan iztirobli hodisalar haqida hikoya qiluvchi “Quva” qil ustida turgan taqdirlar” deb atalgan bob bilan boshlashni lozim topgan. Yirik tarixiy hodisalar va ijtimoiy hayot oqimini bevosita inson xarakteri tasviri orqali aks ettirish Boburning shaxsiy hayotini birinchi planga ko‘tarish huquqini bermaydi, albatta. Aksincha, tarixni inson orqali tasvirlash davrning ruhiy va axloqiy boyligini insonparvarlik va hayotsevarlik jabhalaridan turib, ko‘p qirrali tasvirlash imkonini beradi. Sujet to‘qimasida bunday yo‘l tutish qahramonlar taqdiri, ularning o‘zaro murakkab munosabatlari, ichki kechinmalari olamiga chuqur kirib borish, badiiy to‘qimada davr va jamiyat haqiqatini teran ifoda etish garovidir. Zotan badiiy to‘qima imkoniyatlarisiz tarixiy shaxslar obrazlarini butun murakkabligi bilan

izoh bor. Ana shu bitikda yozuvchini roman yaratishga ilhomlantirgan ijodiy niyatning tug‘ilishiga asos bo‘lgan sabablarga quyidagicha ishora bor: “Zamonaviy ehtiyojlar bizni tarixdan saboq olishga undaydi. Bugungi odamzodni bezovta qilayotgan katta muammolar o‘tmish zamonlarda boshqacha shakllarda va o‘zgacha miqyoslarda bo‘lsa ham ajdodlarimizning boshiga tushgan. Ular bu muammolarni tushunish va hal qilish yo‘lida juda ko‘p ma’naviy izlanishlarni boshidan kechirganlar va o‘z tarixiy tajribalarini bizga meros qilib qoldirganlar. Ana shu muammolar orasida inson zotiga juda ko‘p azoblar bergani – turli davlatlar va mafkuralar adovatidan kelib chiqadigan qirg‘in urushlardir. Ayniqsa, hozirgi dunyoga hokim bo‘lish ishtiyoqida yurgan yovuz kuchlarning sovuq urush uchqunlarida dahshatli atom a

muammolarni hal qilib, o‘z tarixiy tajribalarini bizga meros qilib qoldirganliklarini yozuvchi obrazli tasavvur qila boshlaydi. Ana shu pafos Xumoyun va Akbar singari tarixiy shaxslar faoliyatlarini yozuvchi ruhiy olamiga muhrlab, ularning umuminsoniy ahamiyatga molik ulug‘ ishlari adovat tufayli kelib chiqadigan qirg‘in-barot urushlarning oldini olish va tinchliksevarlik g‘oyalarini keng yoyishdek ezgu faoliyatlari yozuvchi ijodiy niyatini to‘lishtira boradi. Yozuvchining pafosi shu qadar ulkanki, u birgina o‘z ona xalqini emas, butun insoniyat istiqbolini o‘ylaydi: “Barcha ellarni bir-biriga ruhan yaqinlashtirish qanchalik muhim bo‘lsa, turli avlodlar orasidagi nizoni yo‘qotish va mehr-u oqibatni mustahkamlash ham shunchalik zarurdir. Tabiat qonuniga binoan avlodlar almashinib turadi. Ya

voqealari jonlanadi. Yozuvchi yaratgan manzarada yoshi oltmishlardan oshgan, sochlari oqarib, jussasi kichik bo‘lib qolgan Xonzoda begim xomush bir qiyofa bilan yolg‘iz o‘tirgani tasvirga kiritiladi: “Bog‘ juda orasta, yo‘lkalarga oltinrang qumlar solingan, marmar ariqlardan tiniq suvlar jildirab oqadi. Chorchamanlarda mamlakatning eng noyob gullari muattar hid taratib ochilib turibdi. Lekin bu hammasi Xonzoda begimga juda omonat tuyuladi: Qonli janglarda barpo etilgan ulkan davlat hanuzgacha hind yeriga teran ildiz otolgan emas. Fotihlik qilichining yaralari tezda tuzalmas ekan, mamlakatning turli o‘lkalarida Xumoyun va uning inilariga qarshi ketma-ket isyonlar bo‘lmoqda. Shu xatarli vaziyatda og‘a-inilar inoq bo‘lish o‘rniga bir- birlari bilan chaplashib, hokimiyat talashadilar. Xonzoda

yog‘i temuriy tojdorlargacha qanqa-qancha shahzodalarning oilaviy hayoti bilan yaqindan tanish bo‘lgan, ne-ne malikalarning toj-u taxt taloshlarida shikast yeganliklariga guvoh bo‘lgan. Hamidaning husniga yarasha aqli ham yetukligi, pishiqligi Xumoyunning ichki va tashqi ziddiyatlarga to‘la mashaqqatli hayotiga balki shu qizning bardoshi yetar, balki ular orzu qilgan o‘g‘ilni shu qiz tug‘ib berar degan umid Xonzoda begimni unga tobora yaqinlashtiradi. Shu tariqa qizlarning chavgon o‘yini tasviri Navro‘z shodiyonalari tasvirlari bilan mohirona bog‘lab yuboriladi. Tasvirdan tasvirga o‘tilgani sayin tarixiy shaxslarning soni ham, salmog‘i ham osha boradi. Yozuvchi hayot bag‘riga, o‘zi yaratayotgan tarixiy shaxslar dunyosiga shu qadar chuqur boradiki, natijada har bir manzara, har bir obraznin

Mirzoga yana bitta yashirin maktub yozib, “Agarni egallash payti keldi” deb da’vat qiladi. Mana sizga shayxulislom Said Xalilning asl qiyofasi. “Avlodlar dovoni” romanida tasvirlangan SHerxon ham Xumoyun singari tarixiy shaxs. U S h erxon Sur nomi bilan “Boburnoma” ning 1527-1528 - yilgi voqealari tavsifida ikki marta tilga olingan. Yozuvchi tarixiy xabar tarzida yetib kelgan ana shu ma’lumot asosida yirik adabiy tip obrazini yaratgan. “Qoshlari qalin, ko‘zlari ko‘kish, qirra burun kalta qirqilgan soqoli va qayrilma mo‘ylovi o‘ziga yarashgan durkun gavdali Sherxonning qarashlarida burgutni eslatadigan bir ifoda bor edi” deya yozuvchi uning siymosini yuksak mahorat bilan chizadi. Roman talqiniga ko‘ra, u Xumoyun bilan ham yaxshi tanish bo‘lgan. Ular o‘n uch yil burun Jamna bo‘yidagi ziyofat

istamagan uchun ham Mahmud Lodi Xumoyun bilan yuzma-yuz urushayotgan paytda ustalik bilan o‘zini chetga oladi-yu, barcha navkarlarini urush maydonidan olib chiqib ketadi. Lodilar bu jangda Xumoyundan yengiladilar. Sherxon esa, Xumoyunga noma yozib, bir vaqtlar Bobur podsho Sesarandagi ota mulkini unga olib bergani uchun shunday qilganini bildiradi. Yozuvchining mahorati shundaki, u har ikkala podsho obrazini chizayotganida ham tarafkashlikka berilmaydi, balki adolat mezoniga tayanib turib davr haqiqatini berishga intiladi. Shu boisdan ham Sherxonning yaxshi jihatlari qanchalik yoritilmasin, hiyla va nayrangda ustamonligi ham e’tibordan chetda qolmaydi. Sherxonning Chunar hokimi qo‘lida sipohi bo‘lib yurib, keyinchalik uning go‘zal xotini Lod malikasiga uylanishi, shuningdek, Krishan Roy qa

yaxshilik timsolidir. Yozuvchi bu adabiy tipga juda katta e’tibor beradi, unga butun mehrini beradi, ibrat yuksakligiga ko‘taradi, shu boisdan ham Nizom voqeadan voqeaga o‘tilgani sayin o‘stirilib boriladi. Aslida bu obraz ham muarrixlar asarlarida nomi zikr etilgan tarixiy shaxsdir. Xumoyunning Nizom suvchini taxtga chiqarganligi Abulfazlning “Akbarnoma”sida, Javhariyning “Xumoyunnoma” sida, Gulbadanbegimning esdaliklarida qayd etilganligini yozuvchi to‘g‘ri izohlagan. Halollik faqat mehnatkash insonlargagina xos fazilat ekanligi ana shu xarakterda o‘z badiiy ifodasini topgan. Sherxon bilan bo‘lgan dahshatli jangda bir necha o‘limlarni chetlab o‘tgan bo‘lsa-da, behos daryoda cho‘kayotgan Xumoyunni Nizom suvchi qutqazmoqchi bo‘ladi. Biroq, Xumoyun daryodan tirik chiqishiga ko‘zi yetmay, “m

- Kim tuhmat qildi? - Siz ishongan amaldor - u shayxlar. - Men o‘zim adolatsiz muhitdan qanday qutulishimni bilmasman. Otangiz Agradagi zindondami? Poytaxtga qaytaylik... Siz o‘zingiz otangizga tuhmat qiling amaldor - u shayxlarga jazo bergaydirsiz” (8-son, 39-bet). Yozuvchi Xumoyun Mirzo xarakterini yaratish orqali davrning katta bir haqiqatini – turli ellar, turli mafkuralarga daxldor kuchlarni birlashtirib, yirik bir markazlashgan davlat tuzishning nihoyatda mushkulligini sahifama-sahifa ocha boradi. Xumoyun Sherxon, shoh Ismoil va shoh Tahmasi bilan to‘qnashganida ne- ne o‘limlarni dog‘da qoldirib, o‘zining dovyurakligi va tadbirkorligi bilan to‘siqlarni doimo yengib o‘tib, dadil olg‘a intilaveradi. Romandagi har bir obraz o‘ziga xos badiiy vazifa bajaradi, ya’ni davrning o‘ziga yuklat

bergan o‘sha mag‘lubiyatlar, o‘sha quvg‘inlar, o‘sha sargardonliklar Xumoyunning ham boshiga tushadi. U og‘a -inilar o‘rtasidagi nizodan yuragi qon bo‘lib, juda katta jabru-jafolar ichra kechgan yetti yillik kurashdan so‘ng uch ukasini bir dasturxon tevaragiga yig‘ishga muyassar bo‘ladi: “Xumoyun to‘rga o‘tdi-da, o‘ng yoniga Komronni o‘tqazdi Askariy bilan Hindol ikki tomondan joy olishdi. Oltin kosalarda eng avval xushbo‘y gulob keltirildi. Bir kosa gulobni oldin Xumoyun, so‘ng Komron ichdi. Ikkinchi kosadagi gulobning bir qismini Askariy ichib, qolganini Hindolga berdi. Palovdan keyin Xumoyun bitta chinni tarvuz so‘ydirdi. Tarvuzni teng ikki pallaga bo‘lib, bir pallasini Kamron bilan Xumoyunning oldiga, ikkinchi pallasini kichik inilar oldiga qo‘yishdi. Bahorgacha asralgan bu tarvuz juda

U shunday bir muhitda harakat qiladiki, muhit uning orzularining, tuzgan rejalarining amalga oshuviga yo‘l bermaydi. U o‘z davrining haqiqatini tushunib yetadi. Odamzod jamiyati hali benihoyat nokomil degan xulosaga keladi. “Alohida komil siymolar bor, ammo butun jamiyat – atrofimizni o‘rat turgan tabiatga nisbatan g‘oyat xom, betartib, yeru ko‘kdagi tartibu muvozanat meni doim hayratga solur. Oftob vaqtida chiqqay. Oy aniq soatu daqiqasida to‘lg‘ay. Yulduzlar zo‘r bir tartib bilan aylangay, - deb o‘g‘liga zorlanadi u. “Xayolparast ekanmanmi, yeru ko‘kdagi mana shu tartibu muvozanatni jamiyatga tadbiq etmoqchi bo‘libmen. Ammo, men tabiatda yo‘q jaholat-u xurofot, riyokorlig-u amalparastlik, g‘alamislig-u xoinlik jamiyatda bijg‘ib yotganini unutgan ekanmen”, -deb o‘kinadi. “To‘g‘ri, tabiatd

Xullas, tahlillarimizdan ko‘rinib turibdiki, Pirimqul Qodirov “Avlodlar dovoni” romanidagi jamiki obrazlarini o‘zgacha pafos bilan yaratganki, shu nuqtai nazardan asarda obrazlarning o‘ziga xos yaxlitligi ko‘zga tashlanadi. II.2 “AVLODLAR DOVONI” ROMANIDA KONFLIKT VA IJODKOR G‘OYASI Avlodlar dovoni» romanida boburzodalar, ularning muhiti ishonarli tasvirlangan. Pirimqul Qodirov bir necha bor Hindistonga bordi, sharoit, muhitni Humoyun, Akbar singari boburzodalar yashagan muhitni ko‘zi bilan kuzatdi, roman qahramonlari xarakteridagi asosiy xususiyatlarni aniq bilib olishga ingildi. Humoyun otasi boshlagan ezgu ishlarni davom ettirdi, shahzodalar aro 46

ziddiyat, jang - u jadallar yo‘lini to‘sdi. Jigari bo‘lishiga qaramay haddidan oshib ketavergan Komron Mirzo ko‘zlariga mil torttirdi. Akbar shoh Hindis ton tarixida betakror qayta quruvchi (reformator), faylasuf sifatida iz qoldirdi. U, otasi, bobosi singari, muqaddas kitoblarni berilib o‘qidi, donishmandlar bildirgan teran qarashlardan ogoh bo‘ldi. Akbar shoh faoliyatida musulmon dini qarashlari bilan hindlarning donishmandliklari birlashib ketdi. Pirimqul Qodirovning tarixiy asarlarida XIV—XVI asrning nurli siymolari – Amir Temur, Zahiriddin Bobur, Xumoyun Mirzo, Akbarshoh singarilar xarakteri yaratildi. Yozuvchi inson va zamon bog‘liqligi, shaxs va ijtimoiy muhit aloqadorligini ishonarli ko‘rsatdi. Tarixiy asarlarda Pirimqul Qo dirovning san’atkorlik mahorati, hech kimnikiga o‘xshamaga

Bu me ` yorsiz maqtovlar Hamida bonuni ham hovliqtirib yuboradi. Hamidabonu ham, Akbar ham bosar-tusarini bilmay qoladilar. Akbar o‘ziga qarata aytilgan “dovyurak botir” ta’rifini eshitgan sayin yangidan-yangi xatolarga yo‘l qo‘ya boshlaydi. Mastlikda hindlarning qilich o‘yinini bajaraman deb o‘lib ketishiga sal qoladi. Fil janglarida ham o‘zini xatarga qo‘yib, o‘limdan bazo‘r qutuladi. Akbar ma’naviy olamida zilzila boshlanadi. U tabiatdagi poklik, go‘zallik va muvozanatni ko‘rib havasi keladi. Akbar tabiatdan-da ulug‘roq, undan-da abadiyroq mutlaq haqiqatni qalb ko‘zi bilan ko‘rishga va o‘z ruhini borliq ohanglari ila uyg‘unlashtirishga intiladi. Lekin bunga muvaffaq bo‘lolmay ruhiy iztirob girdobida qoladi. Uni bunday ruhiy qiynoqlardan onasi Hamidabonu qutqazadi: “- Inson ham daraxt k

“To‘xtanglar, axir yaxlit kitobni parchalab olib ketish gunohku”, deb ularni qaytarishga tushdingiz. Lekin ularning birini qaytarsangiz, boshqasi tutqich bermaydilar. Azbaroyi achinganimdan oh tortib uyg‘onib ketibmen. Akbar o‘ylanib turdi - yu: - Yaxshi tush ko‘ribsiz, -dedi. – Kitob haqiqat ramzi. Odamlar haqiqatni parcha-parcha qilib turli tomonga olib ketganlari rost. Ma’naviyat ham parchalangan. Har kim ilkidagi bir parcha haqiqatu ma’naviyatni mahkam tutib olgan. Boshqalarning ilkida ham haqiqat - u ma ` naviyat borligini tan olmaydilar. “Faqat men haqmen!” deb, boshqalarni kamsitadilar. O‘zaro urushlar, din - u, millat ayirishlar mudom shundan kelib chiqqay... Siz tushingizda ko‘rgan kitobning parchalarini odamzod bir joyga yig‘ib, yaxlit holga keltirmaguncha, dunyoda adolat o‘rnati

amalga oshirish yo‘lidagi chala qolgan ishlarini yodiga tushiradi. Onasining so‘zlaridan ta’sirlangan Akbar Alisher Navoiy “Xamsa”sida tasvirlangan ezgu g‘oyalarni eslay boshlaydi. Navoiyning jahon xalqlarini adolatga va ruhiy yaqinlikka undab yozgan turkiy dostonlari Akbarning milliy adovatlar va diniy nizolarni bartaraf etishga qaratilgan say’- harakatlariga naqadar hamohang ekanligi hayratlanarli edi. Shu bois u onasiga “Men osmondan kutgan nidolarni sizdan eshitdim”, deb iqror bo‘ladi. U yana adolatli shoh sifatida o‘z ishlarini davom ettirishga kirishadi. Davlat xazinasiga tushgan boyliklar miqdorini aniqlashni buyuradi. Uning farmoni bilan marmar hovuz suvini bo‘shatib, o‘rnini tanga bilan to‘ldiradilar va beva-bechoralarga xayr –ehson tarzida ulashiladi. Nohaq soliqlar bekor qilinga

istaklariga ham ko‘pchilik xayrixohlik bildirdi. Yozuvchi og‘a bilan ini, ota bilan farzand, qavm-u qarindosh o‘rtasidagi murakkab munosabatlarning davr haqiqatiga mos ko‘rinishlari Akbar saltanati davrida ham namoyon bo‘lganligini Akbar va Muhammad Hakim, Akbar va Salim ziddiyatlari talqinida ochib berolgan. Qirg‘inbarot va birodarkushlik kurashlarini bartaraf etishga boburiylar xonadonidagi xotin –qizlar ham behad katta ulush qo‘shishgani hayratlanarli tarzda tasvirlangan. Xonzodabegim Xumoyunni butun umr bo‘yi himoya qilib, uni og‘a – inilarning o‘zaro ziddiyatlari girdobidan bir necha bor qutqazib qolganidek, Hamidabonu va Salimabegimlar ham Akbarni ko‘p marotaba qonli to‘qnashuvlardan asrab qoladilar. Tarixiy manbalar orqali yetib kelgan ana shu davr haqiqatlariga tayangan yozuvchi Xo

Yigirmaga kelganlar tarqalgach, u o‘g‘lini xonasiga taklif qildi-yu, qarshisiga o‘tqazdi. - Xayriyatki, bu gal dilingizda mehr-u, oqibat g‘olib kelibdur, - dedi. – Onam rahmatlik o‘z o‘limi bilan, avvalo sizning istiqbolingizni qutqazadi, amirzoda. Salim kinoyali iljaydi: Hazratim, nechun faqat meni?... Siz umr bo‘yi xuddi afsonaviy Rustami Doston kabi mag‘lubiyat ko‘rmay kelmoqdasiz... Agar Rustamning shunday xaloskor onasi bo‘lganda, ehtimol, o‘g‘li Suhrob ham uni yengolmagan bo‘lardi... Akbar o‘g‘lining nima demoqchiligini tushundi-yu, ovozini tahdidli pasaytirib so‘radi: - E, hali siz Suhrob bo‘lib meni yengishingizga ishonganmidingiz? Nahotki siz bilan Suhrobning orasida qanchalik katta farq borligini bilmaysiz? Suhrob umr bo‘yi otasini ko‘rmay o‘sgan, uni tanimay, bilmay halol olishg

yoshingiz shunchaga kirib, nevarali bo‘lib, Ulug‘bek qilgan buyuk ishlarning qaysi birini qildingiz? Rasadxona-yu, madrasalar qurdingizmi? “Ziji Ko‘ragoniy” dek kashfiyotlar qildingizmi? Ollohobodda siz o‘zingizga saroy qilib olgan qirq ustunlik ulug‘vor qasrni ham biz qurdirganmiz. Siz tayyorga ayyor bo‘lib, kayf - u safo qilib yuribsiz” (10-son, 134-135-betlar). O‘g‘lining hatti harakatlaridan dili ozorlangan Akbar yillar davomida qalbini bamisoli qurtdek kemirib kelgan dardu- alamlarini birvarakayiga to‘kib soladi. Salimning barcha qilmishlari farangilarni janubdagi Ba-yu, Damanda quvib chiqarolmagani bormi, Turondagi xayrixohlarining taqdirlariga aralasha olmagani bormi, Akbarning nomini o‘chirib, o‘z ismiga tangalar zarb qilgani bormi, barisini zaharxanda bilan to‘kib soladi va o‘g‘li

axiri o‘zingizning ham boshingizga yetmagaymi? So‘nggi gaplar g‘usulxonada Salimning ko‘ziga ko‘ringan qo‘rqinchli sharpalarni yodiga soldi-yu, seskantirib yubordi: - Insonning, hazratim, men endi o‘z nomimga xutba o‘qitmagaymen, pul ham zarb etmagaymen. Yolkamdan o‘sib chiqmoqchi bo‘lgan ilonlarning boshini kesgaymen. - Ilohim, shu niyatingizga yeting, o‘g‘lim. Bu ilonlardan hali men o‘zim ham qutulgan emasmen. Toj - u taxt, mutlaq hokimiyat bor joyda ular bilan olishib yashashga majbur ekansen. Lekin dunyoda yaxshi nom qoldiroliasang, yashashning ne qizig‘i bor. Bobur bobomizning turkiy satrlari yodingizdami? “Bori elga yaxshilik qilg‘ilki, bunday yaxshi yo‘q, to degaylar dahr aro qoldi falondin yaxshiliq”. - Men bu g‘azalni boshdan oyoq yod bilurmen, -dedi. - Agar yod bilsangiz, endi un

Tarixdan shu haqiqat ayonki, Bobur, Xumoyun, Akbarlarning ulkan iste’dodlarini yuzaga chiqargan Hindiston ularni o‘zining unutilmas tarixiy shaxslari qatoriga qo‘shib olgan edi. Yozuvchi ham ana shu tarixiy haqiqatlarni chuqur va atroflicha o‘rganib, ularning diniy va milliy adovatlarni yo‘qotish borasidagi faoliyatlarini o‘z tarixiy asarida bosh g‘oyaviy yo‘nalish qilib tanlay olgani uchun ham insoniyat istiqboliga daxldor nodir yodgorliklar yaratdi. Ayniqsa, hozir diniy ekstremizm xavfi mavjud bo‘lgan, shaxsiy manfaatlar ehtirosi insoniyat kelajagiga xavf solayotgan hozirgi paytda tarixiy shaxslar to‘g‘risida yaratilgan tarixiy romanlar va davr haqiqatini o‘zida tashuvchi podshohlarning mohirona kashf etilgan adabiy tiplari uchun g‘oyat muhim hayotiy haqiqatlarni kashf etish imkonini be

va voqelik haqiqati buzilayotganligidan tashvishga tushib, quyidagilarni yozgan edi: “adabiyotning har bir so‘zidan dohiy va dohiychalarning hamma qilmishi, har bir so‘zi to‘g‘ri va oqilona ekanini tasdiq va isbot qilish talab qilinar edi. Shu qolipda yozilgan asarlar naqadar g‘arib va notavon bo‘lmasin, ba’zan rasmiy doira va doirachalarning tahsiniga sazovor bo‘lar, adabiyotga mash’al qilib ko‘tarilar edi. Shuning uchun yozuvchi ba’zan hayot haqiqatiga yuzma-yuz kelishdan mumkin qadar qochishga, bu haqiqatga loaqal yonboshidan qarashga, o‘shanda ham ko‘zi tushganini o‘z holicha emas, bo‘yab ko‘rsatishga majbur bo‘lar edi. Lekin o‘shanda ham adabiyotimiz izdan chiqmadi”. Adabiyotimizning o‘z badiiy an’analarini saqlab qolishi va izchil rivojlanib kelishiga, agar ta’bir joiz bo‘lsa, izdan

- To‘rtinchidan ijodkorning pafosi va tarixiy voqelikni Yozuvchi P. Qodirovning tarixiy asarlari misolida tahlil qildik. - Beshinchidan P.Qodirovning “Avlodlar dovoni” romanida pafos va obrazlar yaxlitligini tahlillar jarayonida o‘rgandik. - Oltinchidan “Avlodlar dovoni” romanida konflikt va ijodkor g‘oyasi muommosini asar misolida tadqiq etdik. Anglashiladiki, tarixiy mavzudagi asarlarda yaratilayotgan tarixiy shaxslar obraziga daxldor davr haqiqatlari ifodalanmasa, ya’ni tarixiy voqelik haqidagi axborotlar badiiy to‘qima jarayonlaridan o‘tib, umumlashtirilgan, bo‘rttirilgan, tipiklashtirilgan va individuallashtirilgan adabiy tiplarda badiiy talqin etilmasa, yetuk tarixiy asarlar yuzaga kelmaydi. “Ko‘hna dunyo” romanida Odil Yoqubov bir zolim shoh va ikki buyuk mutafakkir zotga daxldor d

umuminsoniy an’analarini bir butun holda bilishga yo‘l ochadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Shomansurov Y., Karimov H. Mehnat madhiyasi: [P. Qodirovning “Meros”, “Erk” va “Qadrim” nomli qissalari haqida] //Jizzax haqiqati.-1976.-27 yanv. 2. Eshbekov T. Sohibqiron siymosi: [P. Qodirovning “Amir Temur siymosi” kitobi haqida] //Fidokor.-2008.-22yanv.. 3. Qodirov P. Tanlangan asarlar, 3 tomlik, 1-tom. T., Sharq. 2008y. – 400 bet 4. Sh.Xolmirzayev “Kechirasiz janob Karpenter, vaqtim ziqroq”, O‘zbekiston adabiyoti va san’ati gazetasi 2000 y 31 son, 5. Suvon Meli “Asl adabiyot – ezgulikka xizmat”, O‘zbekiston adabiyoti va san’ati gazetasi , 2000, 34 son 6. X.Do‘stmuhammad “Uyg‘onish jozibasi”, O‘zbekiston adabiyoti va san’ati gazetasi 1996, 7 son 58

7. Nazar Eshonqul “Samoviy zavq lazzati” O‘zbekiston adabiyoti va san’ati gazetasi 2000 y, 7 son, 8. Pirimqul Qodirov “Ma’naviyat, modernizm va absurd” O‘zbekiston adabiyoti va san’ati gazetasi, 2004, 12 9. A. Rasulov Yangi zamon- yangi qahramon.-T.: G‘.G‘ulom nomidagi nashriyot 1976yil 10. P.Qodirov. Saylanma. Uch jildlik.:-T.: G‘.G‘ulom nomidagi nashriyot,1987- 1988 11. P. Qodirov . Avlodlar dovoni, T .: G‘.G‘ulom nomidagi nashriyot, 1989 y 12. P.Qodirov. Ona lochin vidosi. T.: Sharq 2001 13. Mirzayev S. XX asr o‘zbek adabiyoti, T., Yangi asr avlodi, 2005y, - 419 bet. 14. Normatov U. Yetuklik T., G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1982 y, 368 bet. 15. Qo‘shjonov M. Baxslarda ulg‘aygan ijod. Saylanma. 2 tomlik, 1-tom.T., G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 198

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar