Yunus rajabiy nomidagi maqom ansamblining ijodi haqida - Музыка - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	60000UZS
Размер	32.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Декабрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Музыка

Продавец

Muhtaramxon

Дата регистрации 10 Ноябрь 2025

0 Продаж

Yunus rajabiy nomidagi maqom ansamblining ijodi haqida

Купить

KURS ISHI

MAVZU: YUNUS RAJABIY NOMIDAGI MAQOM ANSAMBLINING IJODI HAQIDA

1

MUNDARIJA
KIRISH……………………….……………………………………………..….3
I BOB. YUNUS RAJABIY VA UNING IJODIY MEROSI
1.1 Yunus Rajabiyning hayoti va ijodiy faoliyati…………………………….5
1.2. Yunus Rajabiyning o‘zbek maqom san’atiga qo‘shgan hissasi………...7
II-BOB. YUNUS RAJABIY NOMIDAGI MAQOM ANSAMBLI
FAOLIYATI
2.1. Ansamblning tashkil topish tarixi……………………………………….11
2.2. Ansambl ijodining asosiy yo‘nalishlari va repertuari………………….12
III-BOB. YUNUS RAJABIY NOMIDAGI MAQOM ANSAMBLI
IJODINING BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI
3.1. Ansamblning hozirgi faoliyati va yangi avlod ijrochilari……………...14
3.2. Ansambl ijodining o‘zbek madaniy hayotidagi o‘rni…………………..15
XULOSA……………………………………………………………………….18
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………………......20
2

Kirish
O‘zbek san’ati va musiqiy merosi boy va serqirra bo‘lib, u milliy
madaniyatimizning eng qimmatbaho boyliklaridan biri sifatida asrlar davomida
shakllangan. Ayniqsa, o‘zbek mumtoz musiqasi – maqom san’ati xalqimizning
ruhiy olami, estetik didi va madaniy qadriyatlarini ifoda etuvchi noyob san’at turi
sifatida ajralib turadi. Bu san’at yo‘nalishining ildizlari qadimiy Buxoro,
Samarqand, Xorazm, Farg‘ona va Toshkent o‘choqlarida paydo bo‘lgan bo‘lib,
avloddan-avlodga yetib kelgan va milliy musiqa an’analarini boyitib kelmoqda.
Maqomlar nafaqat musiqa ijrosi, balki xalqimizning falsafiy tafakkuri, tarixiy
voqeliklari va estetik didining ifodasi sifatida muhim o‘rin egallaydi.
O‘zbek musiqiy madaniyatining rivojlanishida eng muhim qadamlaridan biri
– xalq og‘zaki ijodi va mumtoz asarlarning tizimlashtirilishi va yozma shaklda
saqlanishidir. Shu nuqtai nazardan, Yunus Rajabiyning faoliyati alohida
ahamiyatga ega. U nafaqat yetuk bastakor va maqom ijrochisi, balki o‘zbek
musiqasini ilmiy asosda o‘rgangan olim sifatida ham tanilgan. Rajabiyning ijodiy
faoliyati davomida yaratilgan asarlar va notaga tushirilgan maqomlar xalqimizning
musiqa merosini keyingi avlodlarga yetkazishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
Yunus Rajabiy 1897-yil 5-yanvarda Toshkent shahrida dunyoga kelgan. U 16
farzandli oilaning eng kenjasi bo‘lib, san’atga mehr bilan yo‘g‘rilgan muhitda
ulg‘aygan. Onasi Oysha bibi Qur’oni Karimni yod bilgan, she’riyatga ixlos
qo‘ygan ziyoli ayol bo‘lsa, otasi Rajab aka san’atga qiziqqan va bolalarning
musiqaga bo‘lgan havasini qo‘llab-quvvatlagan. Shu tariqa, yosh Yunusning
qalbida musiqaga bo‘lgan muhabbat bolalik chog‘laridanoq shakllana boshladi. U
xalq bayramlari, sayillar va to‘y-tomoshalarda kuylanayotgan qo‘shiqlarni diqqat
bilan tinglab, ularning ohangini yodlab olardi.
Rajabiyning musiqiy salohiyatini ilk sezgan akasi unga dutor sovg‘a qiladi
va musiqaga bo‘lgan qiziqishini mustahkamlaydi. Yosh iste’dodning ilk saboqlari
Mirzo Qosim hofiz qo‘lida kechadi. Keyinchalik u Mulla To‘ychi
3

Toshmuhammedov kabi mashhur hofizlardan ta’lim olib, o‘zining o‘zgacha ovoz
tembri va keng diapazonli ijrosi bilan ajralib turadi. 1919-yillarda tashkil etilgan
O‘zbekiston Davlat Konservatoriyasi faoliyatiga qiziqib, bu yerda tahsil oladi va
1923-yilda Samarqandga ijodiy safar qilgan. Bu davr uning maqom yo‘nalishidagi
faoliyatiga katta turtki bo‘lib, maqomlarni tizimlashtirish va notaga tushirish
ishlarini boshlashiga sabab bo‘ladi.
Uning ilk bastakorlik ishlari “Bahor” va “Hammamiz” kabi asarlar bo‘lib,
keyinchalik teatr va opera uchun kuylar yaratadi. Rajabiy xalq kuylari va
ashulalarni ilmiy asosda to‘plab, notaga tushiradi. Shu orqali u xalq musiqasi
merosini abadiylashtiradi va uni keyingi avlodlarga yetkazadi. Uning faoliyati
davomida ko‘plab shogirdlar yetishib chiqadi va o‘zbek musiqasining turli
yo‘nalishlarida muvaffaqiyatga erishadilar.
Yunus Rajabiy o‘zbek maqom san’atining rivojlanishiga beqiyos hissa
qo‘shgan. U ilmiy va ijodiy faoliyati bilan xalq musiqasini zamonaviy talqinlarga
moslab, professional bosqichga ko‘taradi. 1959-yilda tashkil etilgan Yunus
Rajabiy nomidagi Maqom ansambli uning nomi bilan bog‘liq bo‘lib, bugungi
kunga qadar an’anaviy maqomlarni saqlash, yosh ijrochilarni tarbiyalash va milliy
musiqani keng jamoatchilikka yetkazish vazifasini davom ettirmoqda.
Bugungi kunda Yunus Rajabiy nomi nafaqat buyuk san’atkor sifatida, balki
o‘zbek maqom san’ati va musiqiy madaniyatining faxri sifatida tilga olinadi.
Uning merosi – boy repertuar, ilmiy tadqiqotlar, shogirdlar maktabi va ansambl
orqali milliy musiqamizning abadiy xazinasiga aylangan. Ushbu maqolada Yunus
Rajabiy hayoti, ijodiy faoliyati va nomidagi Maqom ansambli faoliyati,
ansamblning hozirgi ishlari va yangi avlod ijrochilari ko‘rib chiqiladi.

I BOB. YUNUS RAJABIY VA UNING IJODIY MEROSI
4

1.1. Yunus Rajabiyning hayoti va ijodiy faoliyati
O‘zbek xalq musiqasi tarixida o‘chmas iz qoldirgan atoqli bastakor,
maqomshunos olim va ijodkor Yunus Rajabiy 1897-yil 5-yanvarda Toshkent
shahrida tavallud topgan. U 16 farzandli oilaning eng kenjasi bo‘lgan. Otasi Rajab
aka dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullangan bo‘lsa-da, san’atga qiziqqan
inson bo‘lgan. Onasi Oysha bibi esa Qur’oni Karimni yoddan bilgan, she’riyatga
ixlos qo‘ygan, o‘zi ham bir necha she’rlar muallifi bo‘lgan ziyoli ayol edi. Ana
shunday san’atga mehr bilan yo‘g‘rilgan muhitda ulg‘aygan Yunusning qalbida
musiqaga bo‘lgan muhabbat bolalik chog‘laridanoq shakllana boshlagan.
Yosh Yunus xalq bayramlarida, sayillarda, to‘y-tomoshalarda kuylanayotgan
xalq qo‘shiqlarini diqqat bilan tinglar, ularning ohangini yodlab olardi. U eshitgan
kuy va navolarni bir marta tinglab, qayta ijro etish qobiliyatiga ega bo‘lgan. Uning
bu tabiiy iqtidorini sezgan akasi unga dutor sovg‘a qiladi, otasi esa musiqaga
bo‘lgan havasini doimo qo‘llab-quvvatlaydi. Shu tariqa, u ilk musiqiy mashqlarini
mustaqil ravishda boshlaydi.
Yunus Rajabiyning musiqaga oid ilk saboqlari Mirzo Qosim hofiz qo‘lida
kechgan. U Rajabiyning eng birinchi ustozlaridan bo‘lib, yosh iste’dod egasining
tinglash, eslab qolish va ohangni to‘g‘ri ifoda etish qobiliyatlarini rivojlantirgan.
Keyinchalik Yunus Mulla To‘ychi Toshmuhammedov kabi taniqli hofizlardan ham
ta’lim olgan. Ana shu davrda u o‘zining o‘zgacha ovoz tembri, keng diapazonli
ijrosi bilan ajralib tura boshlagan.
Rajabiy dastlabki ma’lumoti bilan maktab va madrasada tahsil olgan. 1913-
yilda otasi vafot etganidan so‘ng, u o‘qishni yakunlab, oilasiga yordam berish
maqsadida mehnat faoliyatini boshlaydi. Biroq bu davrda ham san’atdan
uzoqlashmaydi. O‘smirlik yillarida u allaqachon o‘z davrasining taniqli dutorchisi
va hofizi sifatida tanila boshlagan edi.
1919-yillarda tashkil etilgan O‘zbekiston Davlat Konservatoriyasi
faoliyatiga qiziqqan Yunus Rajabiy, bu yerda tahsil olish istagini bildiradi. Uni
5

taniganlar “siz allaqachon mashhur musiqachisiz, sizga ta’limning nima keragi
bor?” deya hayron qolishgan. Ammo Rajabiy bilimga chanqoq, ijodiy
mukammallikka intilgan inson edi. U 1923-yilda konservatoriyani tamomlaydi va
o‘zining ijodiy yo‘lini yanada kengaytirish maqsadida Samarqandga yo‘l oladi.
Samarqand safarida Yunus Rajabiy mashhur hofiz va dutorchi Hoji
Abdulaziz Rasulov bilan ijodiy hamkorlik qiladi. Bu uchrashuv uning maqom
yo‘nalishidagi faoliyatiga kuchli turtki bo‘ladi. Aynan shu davrda Rajabiy
maqomlarni chuqur o‘rganishga, ularni tizimlashtirishga va yozma shaklda saqlab
qolishga jiddiy kirishadi.
Uning ilk bastakorlik ishlari sifatida “Bahor” va “Hammamiz” kabi asarlar
yaratilgan. Keyingi yillarda Yunus Rajabiy O‘zbekiston milliy teatrida faoliyat
yuritib, Boris Nadejdin, Vladislav Uspenskiy, Georgiy Mushel kabi mashhur
kompozitorlar bilan hamkorlikda “Muqanna”, “Qasos” dramalari uchun musiqalar
bastaladi. Shuningdek, “Zaynab va Omon”, “Nazira” operalari ham Rajabiyning
ijodiy ishtirokida yaratilgan.
Rajabiyning ijodiy yutuqlari orasida simfonik orkestr uchun yozilgan
“Segoh”, “Farg‘ona”, “Paxta” kabi kuylar, “O‘yin bayoti” asari, xalq kuylari
asosida yaratilgan bastakorlik ishlari ham alohida o‘rin tutadi. U Alisher Navoiy,
Zahiriddin Bobur, Furqat, Muqimiy kabi shoirlarning g‘azallariga kuy bastalab,
o‘zbek mumtoz she’riyatini musiqaga uyg‘unlashtirgan.
Yunus Rajabiy o‘zbek xalq musiqasini ilmiy asosda o‘rganib, 1500 dan ortiq
o‘zbek, tojik va uyg‘ur xalq qo‘shiqlari hamda navolarini to‘plab, notaga kiritgan.
Bu ishlar orqali u xalq og‘zaki ijodi namunalarini abadiylashtirgan va ularni
keyingi avlodlarga yetkazgan. Shu sababli Rajabiyning nomi nafaqat bastakor
sifatida, balki xalq musiqasi merosini saqlab qolgan olim sifatida ham tarixda
qolgan.

6

Uning faoliyati davomida ko‘plab shogirdlar yetishib chiqdi, ular
keyinchalik o‘zbek musiqasining turli yo‘nalishlarida muvaffaqiyatga erishdilar.
Yunus Rajabiy shuningdek, o‘zining “O‘zbek xalq musiqasi” nomli ko‘p jildli
to‘plamini nashr ettirib, bu borada katta ilmiy asos yaratgan.
Rajabiylar oilasi ham san’at va ma’naviyatga boy bo‘lgan. Turmush o‘rtog‘i Qumri
opa ijodkorning eng yaqin hamrohi, ruhiy tayanchi bo‘lgan. U 12 farzandni
dunyoga keltirgan, farzandlarning barchasi oliy ma’lumotli bo‘lib, san’at va fan
sohasida faoliyat yuritishgan.
Yunus Rajabiyning xizmatlari davlat tomonidan ham yuksak e’tirof etilgan. U
Lenin ordeni (1959), “Mehnat Qizil Bayroq” ordeni, “Shon-sharaf” ordeni (1944)
bilan taqdirlangan. 2000-yil 25-avgustda unga “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni
vafotidan so‘ng berilgan. U O‘zbekiston SSR xalq artisti unvoniga sazovor
bo‘lgan.
Bugungi kunda Yunus Rajabiyning nomi o‘zbek san’atining faxri sifatida tilga
olinadi. Toshkent shahridagi metro bekatlaridan biri, ko‘cha va uy-muzey ham
uning nomi bilan atalgan. Bu ehtiromlar Rajabiyning xalq san’atiga qo‘shgan
beqiyos xizmatlariga bildirilgan chuqur minnatdorlik ramzidir.
Ustoz Yunus Rajabiy 1976-yil 7-aprelda vafot etgan bo‘lsa-da, uning boy merosi
milliy madaniyatimiz xazinasida abadiy yashaydi.
1.2. Yunus Rajabiyning o‘zbek maqom san’atiga qo‘shgan hissasi
Yunus Rajabiy deganda o‘zining samarali ijodi, qoldirgan ulkan musiqiy
merosi bilan o‘zbek milliy musiqasiga bebaho hissa qo‘shgan buyuk san’atkor ko‘z
o‘ngimizda gavdalanadi. U o‘zining ilmiy va ijodiy faoliyati bilan o‘zbek musiqa
madaniyatida alohida o‘rin egallagan, milliy musiqani akademik darajaga
ko‘targan san’at arbobi sifatida e’tirof etiladi.
Ustoz Hoji Abdulaziz Abdurasulov Yunus Rajabiyning ijodiy shakllanishida
muhim rol o‘ynagan. Aynan uning rahnamoligida Rajabiy maqom san’atining
7

chuqur sirlarini o‘rganib, o‘z yo‘lini topgan. 1927-yilda u O‘zbekistonda tashkil
etilgan birinchi milliy radio ansambli — milliy cholg‘u ansamblining asoschisi va
badiiy rahbari bo‘ldi. Shu davrda u maqomlarning amaliy mezonlarini ishlab
chiqish, an’anaviy ijrochilikni kasbiylik darajasiga ko‘tarish, va ularni
tizimlashtirish ishlarini amalga oshirdi.
Yunus Rajabiy tomonidan nashr etilgan “Musiqa merosimizga bir nazar”
nomli kitobi o‘zbek xalq musiqasining ilmiy asoslarini o‘rganishda muhim manba
hisoblanadi. U rahbarlik qilgan ansambl orqali o‘zbek mumtoz musiqa merosi
1920-yillardan boshlab amaliy ravishda qayta tiklanib, rivojlanish bosqichiga kirdi.
Ayniqsa, 1950-yillarning ikkinchi yarmida “Maqom ansambli”ning rasman tashkil
etilishi o‘zbek maqom san’atida yangi bosqichni boshlab berdi. Bu jamoa
zamonasining eng mashhur maqom ijrochilari ishtirokida faoliyat yuritib, o‘ziga
xos ijodiy maktabni yaratdi. Keyinchalik bu jarayon O. Alimahsumov, G‘.
Toshmatov, Sh. Mirzayev, I. Vahobov, A. Ismoilov kabi ustozlar rahbarligida
davom ettirildi.
O‘zbek xalq musiqasi o‘zining milliy ildizlari, boy an’analari va badiiy
mukammalligi bilan ajralib turadi. XX asrda milliy musiqa yangi bosqichga
ko‘tarildi, g‘arb musiqiy tizimlari bilan uyg‘unlashib, professional yo‘nalishga
aylandi. Har qanday musiqa xalq madaniyatining rivojiga xizmat qiladi, maqom
esa o‘zbek xalqining ma’naviy qadriyatlarini, estetik didini, falsafiy tafakkurini
ifoda etuvchi san’at turi sifatida alohida o‘rin tutadi.
Maqom san’atining gultoji hisoblangan “Shashmaqom” UNESCO
tomonidan insoniyatning nomoddiy madaniy merosi sifatida e’tirof etilib, uning
Reprezentativ ro‘yxatiga kiritilgani bu san’atning jahon miqyosidagi ahamiyatini
yana bir bor tasdiqlaydi. Shashmaqom asrlar davomida ulug‘ shoirlar, hofizlar va
bastakorlarning fidokorona mehnati bilan sayqal topgan san’at turidir.
Yunus Rajabiy o‘zbek “Shashmaqomi”ni saqlab qolish va nashr etish
borasida beqiyos ishlar amalga oshirdi. U maqomlar nota matnlarini nashr ettirish,
8

kuy va ashulalarni magnit tasmalariga yozib olish, ularni tizimlashtirish kabi ilmiy-
madaniy ishlarni yo‘lga qo‘ydi. Bu ishlar o‘zbek musiqasining yozma asosini
yaratish yo‘lidagi eng muhim qadamlardan biri bo‘ldi.
Rajabiy ijodida “Girya”, “Ushshoq”, “Ko‘cha bog‘i”, “Eshvoy”, “Kurd”,
“Qalandariy”, “Gulyor–Shahnoz”, “Bayot”, “Dugohi Husayniy”, “Chorgoh”,
“Miskin”, “Nasrulloyi” kabi maqom ashulalari muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, u
xalq kuy va ashulalarini qayta ishlab, “Subhidam”, “Yolg‘iz”, “Sayqal”, “Fig‘on”,
“Oraz”, “Begi sulton” kabi asarlarni tiklagan.
Yunus Rajabiy bastakorlik faoliyatida ham yuksak muvaffaqiyatlarga
erishgan. U “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Rustam”, “Avaz”,
“Xolisxon”, “Qasos”, “Muqanna”, “Nodira”, “O‘g‘il uylantirish”, “Zaynab va
Omon” kabi musiqali dramalar va operalar uchun kuylar bastalagan.
1955–1959-yillarda Rajabiy rahbarligida 5 jildli **“O‘zbek xalq
musiqasi”** to‘plami nashr etildi. Bu to‘plamga mingga yaqin turli janrdagi
o‘zbek, tojik va uyg‘ur xalq kuy va ashulalari, Buxoro Shashmaqomi, Farg‘ona–
Toshkent maqom yo‘llari, katta ashulalar va zamonaviy bastakorlar asarlari
kiritilgan.
Keyinchalik “Maqom” ansambli bilan ishlash jarayonida Yunus Rajabiy
“Shashmaqom”ning 6 jildli yangi nashrini (1966–1974) tayyorladi hamda ularni
grammplastinkalarga yozib chiqdi. Bu orqali o‘zbek maqom san’ati xalqaro
miqyosda tanildi.
Yunus Rajabiy yetishtirgan shogirdlar orasida T. Sodiqov, D. Zokirov, F.
Sodiqov, O. Alimahsumov, T. Alimatov, N. Hasanov, K. Jabborov, O.
Imomxo‘jayev, B. Davidova, K. Ismoilova kabi taniqli san’atkorlar bor. Ularning
barchasi Rajabiy yaratgan ijodiy maktabning davomchilari hisoblanadi.
1959-yilda tashkil etilgan **Yunus Rajabiy nomidagi “Maqom” ansambli**
o‘z faoliyatini hozirga qadar davom ettirib kelmoqda. Bu ansambl orqali maqom
ijrochiligining yirik namunalari — “Shashmaqom” va “Farg‘ona–Toshkent maqom
9

yo‘llari” mukammal o‘rganilib, magnit tasmalariga yozib olindi. Ansambl o‘zbek
musiqasining zamonaviy talqinlarini yaratish va xalqaro miqyosda targ‘ib qilishda
katta rol o‘ynadi.
Yunus Rajabiy o‘zining sadoqatli ijodi, ilmiy izlanishlari, ustozlik faoliyati
bilan milliy musiqamizni saqlab qolgan, uni professional bosqichga ko‘targan.
Uning nomi bilan bog‘liq “Maqom” ansambli, metro bekati, musiqa maktablari va
turli ilmiy markazlar bu buyuk san’atkor merosining davomiyligini ifodalaydi.
Yunus Rajabiy o‘zbek maqom san’atining ilmiy va amaliy asoslarini
yaratgan, uni xalqaro darajaga olib chiqqan ulug‘ san’atkor sifatida tarixda abadiy
qoladi. Bugungi kunda ham uning ijodi yosh avlod uchun ibrat maktabi bo‘lib
xizmat qilmoqda.

10

II-BOB. YUNUS RAJABIY NOMIDAGI MAQOM ANSAMBLI
FAOLIYATI
2.1. Ansamblning tashkil topish tarixi
Yunus Rajabiy nomidagi Maqom ansambli Yunus Rajabiy vafotidan so‘ng,
1970-yillarda tashkil etilgan bo‘lib, uning asosiy maqsadi — O‘zbekiston maqom
san’ati merosini davom ettirish, uni keng jamoatchilikka yetkazish va ilmiy asosda
o‘rganish edi. Ansambl nafaqat ijrochi, balki maqom an’analarini saqlash va yosh
avlodga yetkazish markaziga aylanishi kerak edi.
Dastlab ansamblga xalq orasidan yetuk xonandalar va cholg‘u ijrochilar jalb
qilindi. Ularning har biri maqom qismlarini puxta bilib, ansambl faoliyatini
jonlantirdi. Shu bilan birga, ansambl tarkibi nafaqat ijrochi, balki shogird
tayyorlash markazi sifatida ham faoliyat yuritdi. Ansamblga badiiy rahbarlik qilish
vazifasi berilgan shaxslar ijro va ilmiy faoliyatni uyg‘unlashtirib, ansamblning
sifatli ishlashini ta’minladi.
Dastlabki tarkibda faoliyat ko‘rsatgan xonandalar va sozandalar orasida
Fakhri Sodiqov (chang), marhum J. Sultonov, O. Imomxo‘jaev, K. Ismoilova, B.
Davidova, O. Allimahmudov, K. Mo‘minov, S. Allimahmudov, marhum Y.
Dovidov, Ishoq Qodirov, Ilhom Turdiev (chang), Husniddin Husniddinov,
Umarbek Alimjonov (tanburda), Shukur Alimjonov (g‘ijjakda) kabi ustozlar bor
edi. Ular har bir asarga jon-dildan yondoshish bilan birga, shogirdlar tarbiyasiga
ham katta e’tibor qaratdilar. Shu tariqa, ansambl nafaqat ijrochi, balki maqom
san’ati an’anasini davom ettiruvchi markazga aylandi.
Ansambl tarkibi qisqa vaqt ichida murakkab maqom qismlarini o‘zlashtira
oldi. Keyingi yillarda ansambl tarkibiga yosh, talantli xonandalar va sozandalar
kirdi. Ular ansamblning ilmiy va ijodiy faoliyatini davom ettirib, maqom san’atini
keng targ‘ib qilishga katta hissa qo‘shdi. Xonandalar orasida Hadyahon Yusupova,
Rahima Yo‘ldosheva, Ishoq Qataev, Ochilxon Otaxonov, Mahmudali Boyboev,
11

Toshliq Turaev, Shukur Alimqulov, Urinboy Otaxonov, Ismoil va Isroil
Vahobovlar, sozandalar orasida Sandazim Qudratullaev (tanburda), Erkin
Yo‘ldoshev (rubobda), Sadiqjon Qamolov (doyrada), Hoshimjon Ismoilov
(g‘ijjakda), Temur Mudo‘ev (changda) kabi iste’dodli ijrochilar faoliyat ko‘rsatdi.
Ansamblning tashkil topishi va rivojlanishi nafaqat ijrochilik, balki ilmiy-
tadqiqot yo‘nalishida ham muhim bosqich bo‘ldi. 1959 yildan boshlab ansambl
maqomlarning ayrim bo‘limlarini nashrda yetkazib berish, yetishmayotgan
qismlarni aniqlash va ilmiy asosda to‘ldirish ishlarini amalga oshirdi. Shu bilan
birga, ansambl tomonidan maqom san’atini keng jamoatchilikka yetkazish,
konsertlar, yozuvlar va teleijrolar orqali targ‘ib qilish imkoniyati yaratildi.
Yunus Rajabiy nomidagi Maqom ansambli o‘zining ilk yillardan boshlab
O‘zbekiston maqom san’ati tarixida muhim o‘rin egalladi. U nafaqat an’analarni
saqlash, balki yosh avlodga yetkazish, ilmiy asosda tahlil qilish va ijro qilish orqali
maqom san’atining rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi. Shu tariqa, ansambl tashkil
etilishi va rivojlanishi O‘zbekistonda maqom san’atini saqlash va rivojlantirish
tarixida muhim bosqich bo‘ldi.
2.2. Ansambl ijodining asosiy yo‘nalishlari va repertuari
Ansambl faoliyati quyidagi asosiy yo‘nalishlarga ega bo‘lgan:
1. An’anaviy maqomlar va xalq kuylari: Ansambl Shashmaqom va Xorazm
maqomlari, shuningdek, xalq kuylarini ilmiy asosda o‘rganib, ularni sahnada
ijro etishga katta e’tibor qaratdi. Shu bilan birga, maqom san’ati keng
auditoriyaga yetkazildi.
2. Yangi talqinlar va ijodiy qidiruvlar: Ansambl an’anaviy maqomlarni
saqlash bilan birga, ularni zamonaviy auditoriyaga moslashtirish va yangi
ijodiy talqinlarda ijro etish ishlarini olib bordi. Har bir ijrochi maqomning
badiiy qimmatini saqlagan holda, ansambl ijodiy qidiruvlar orqali san’atni
yanada boyitdi.
12

3. Konsertlar, yozuvlar va teleijrolar: Ansambl O‘zbekiston shaharlarida
konsertlar berdi, xalqaro festivallarda ishtirok etdi va maqom san’atini keng
auditoriyaga yetkazdi. Televideniye va radio orqali ham ijrolar targ‘ib
qilindi, bu esa maqom san’atini ommaga yaqinlashtirdi.
4. Avlodlararo uzluksizlik va shogird tarbiyasi: Ansambl shogird
tarbiyasiga katta e’tibor qaratdi. Ansambl tarkibidagi xonandalar -
Hadyahon Yusupova, Rahima Yo‘ldosheva, Ishoq Qataev, Ochilxon
Otaxonov, Mahmudali Boyboev, Toshliq Turaev, Shukur Alimqulov va
boshqa iqtidorli yoshlar, maqom yo‘llarini puxta bilib, ularni sahnada ijro
etishga muvaffaq bo‘ldilar.
Shu tariqa, Yunus Rajabiy nomidagi Maqom ansambli an’anaviy maqomlarni
saqlash, yangi talqinlarda ijro etish, konsertlar, yozuvlar va ilmiy tadqiqotlar orqali
keng auditoriyaga yetkazish bilan O‘zbekiston maqom san’ati tarixida muhim o‘rin
egalladi.
13

III-BOB. YUNUS RAJABIY NOMIDAGI MAQOM ANSAMBLI
IJODINING BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI
3.1. Ansamblning hozirgi faoliyati va yangi avlod ijrochilari
Hozirgi kunda Yunus Rajabiy nomidagi maqom ansambli an’anaviy
o‘zbek maqom san’atini davom ettirish bilan birga, yosh avlod ijrochilarini
tarbiyalash va ularni milliy musiqaga sodiq yetuk san’atkorlar sifatida
shakllantirish bilan shug‘ullanmoqda. Ansambl tarkibidagi yosh xonandalar va
sozandalar nafaqat an’anaviy maqom yo‘llarini puxta o‘zlashtirgan, balki
zamonaviy sahna talablari bilan uyg‘unlashgan ijro namunalari yaratish imkoniga
ega. Bu ijrochilar orqali maqom san’atining boy merosi yangi talqinlarda
jonlanmoqda.
Ansamblning hozirgi faoliyati bir necha asosiy yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:
1. Yosh ijrochilarni tayyorlash: Ansambl tarkibidagi yosh xonandalar va
sozandalar maqom asarlarini ijro etish, ularning murakkab sho‘balarini
yakkaxon va jamoaviy ijro qilishda yuqori malaka hosil qiladilar. Bu
jarayonda ular ustozlarning – Yunus Rajabiy va boshqa yetuk maqom
ustozlarining – ijro uslublarini o‘rganadi va yangi ijodiy yondashuvlar bilan
boyitadi.
2. Repertuarni boyitish va targ‘ib qilish: Ansambl “Shashmaqom”,
Farg‘ona-Toshkent maqom yo‘llari, Xorazm maqomlari va xalq kuylarini
ijro etadi. Shu bilan birga, yosh ijrochilar tomonidan yaratilgan yangi
talqinlar orqali maqom san’ati doimiy ravishda rivojlantiriladi. Ansambl
konsertlar, xalqaro festivallar, yozuvlar va teleijrolarda faol ishtirok etadi,
shuningdek, maqom asarlarini magnit tasmalar, grammplastinkalar va
notalarga yozib, ularni keng targ‘ib qiladi.
14

3. Sahnadagi yangicha ijro uslublari: Ansambl rahbarlari va badiiy rahbarlar
ijrochilik uslublarini takomillashtirish, ovozlarni past, o‘rta va baland
diapazonga moslab taqsimlash, shuningdek, ansambl a’zolarining sahnadagi
hamohangligini oshirish bo‘yicha ish olib boradilar. Bu nafaqat ijrochilikni
mukammallashtiradi, balki maqom san’atining auditoriya oldidagi
ifodaviyligini oshiradi.
4. Ustoz-shogird an’anasini davom ettirish: Ansambl tarkibidagi yosh
ijrochilar ustozlardan o‘rgangan bilim va tajribalarni o‘z ijodida amaliy
qo‘llash bilan birga, an’anaviy maqom maktabini yangi bosqichga olib
chiqadi. Shu tariqa, ular milliy musiqaning tarixiy ildizlarini saqlab qolish
bilan birga, ularni yangi avlod uchun boy meros sifatida uzatadi.
Shu bilan birga, ansamblning hozirgi faoliyati yoshlarimizni milliy musiqaga jalb
qilish, ularni san’atga sodiq, ma’naviy barkamol va yetuk san’atkorlar qilib
tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ansambl orqali yosh ijrochilar nafaqat
texnik va badiiy mahoratni, balki milliy madaniyatimizning ruhiy va estetik
qadriyatlarini ham o‘rganadilar. Shunday qilib, Yunus Rajabiy nomidagi maqom
ansambli hozirgi kunda nafaqat milliy musiqaning saqlovchisi, balki yangi avlod
ijrochilarini shakllantirish, ularni an’anaviy va zamonaviy ijrochilik bilimlari bilan
boyitish, maqom san’atini keng targ‘ib qilish bo‘yicha muhim maktab vazifasini
bajarib kelmoqda.
3.2. Ansambl ijodining o‘zbek madaniy hayotidagi o‘rni
Rajabiy nomidagi Maqom ansambli o‘z ijodi, faoliyati va yetuk ijrochilari
bilan o‘zbek madaniy hayotida alohida o‘rin egallaydi. Ansambl nafaqat milliy
maqom san’atini saqlash, balki uni rivojlantirish, yosh avlodga o‘rgatish va keng
jamoatchilikka yetkazish orqali beqiyos xizmat qiladi. Ustoz Yunus Rajabiy
tomonidan yaratilgan ijodiy maktab va “Maqom” ansambli orqali maqom san’ati
xalqaro miqyosda tan olinib, milliy musiqa madaniyatining boy merosi sifatida
e’tirof etildi.
15

Ansamblning eng muhim yo‘nalishlaridan biri – maqom san’atini asrab-
avaylash va uni yosh avlodga yetkazishdir. Ansambl tarkibidagi xonandalar va
sozandalar ustozlar rahbarligida murakkab maqom sho‘balarini mukammal
o‘rganadi. Ular nafaqat yakkaxon, balki jamoaviy ijroda yuqori mahorat ko‘rsatadi,
shuningdek, sahnadagi ijro uslublarini takomillashtiradi. Bu jarayon orqali ansambl
an’anaviy maqom maktabini yangi bosqichga olib chiqadi va milliy musiqaning
tarixiy ildizlarini saqlashga hissa qo‘shadi.
Yosh ijrochilar ansamblda o‘qitish jarayonida ustozlarning ijro uslublarini,
maqomlarning ohang va sho‘ba xususiyatlarini o‘rganadi va yangi ijodiy
yondashuvlar bilan boyitadi. Shu tarzda, ansambl nafaqat an’anaviy san’atni saqlab
qoladi, balki uni zamonaviy auditoriyaga moslashtiradi. Bu jarayon orqali milliy
musiqaning boy merosi avloddan-avlodga yetkaziladi va o‘zbek musiqasi
mukammal tarzda rivojlanadi.
Ansambl faoliyati O‘zbekiston madaniy hayotida muhim o‘rin tutadi. U o‘z
ijrochiligi bilan turli madaniy va san’at tadbirlarida ishtirok etadi, konsertlar
beradi, xalqaro festivallarda o‘zbek maqom san’atini namoyish qiladi.
Televideniye va radio orqali ijrolar keng auditoriyaga yetkazilib, maqom san’ati
ommaviylashadi. Ansamblning sahnadagi ijrochilik uslublari, ovozlarning past,
o‘rta va baland diapazonlarda taqsimlanishi, hamohang ijro va zamonaviy talqinlar
milliy madaniyatimizning boyligini ko‘rsatadi va tomoshabinlar ongida chuqur
taassurot qoldiradi.
Yunus Rajabiy nomidagi Maqom ansambli orqali ijro etiladigan
“Shashmaqom” san’ati UNESCO tomonidan insoniyatning nomoddiy madaniy
merosi sifatida e’tirof etilgan. Ansambl bu merosni xalqaro miqyosda targ‘ib
qilmoqda, O‘zbekiston musiqasi va madaniyatini dunyo sahnasida tanitmoqda. Shu
bilan birga, ansambl tomonidan nashr etilgan maqom nota matnlari, magnit
tasmalar va grammplastinkalar orqali xalqaro hamjamiyatga yetkazilgan. Bu
16

o‘zbek musiqasining yozma asosini yaratish va uni dunyo miqyosida tanitish
borasidagi eng muhim qadamlardan biri bo‘ldi.
Ansambl faoliyati o‘zbek xalqining milliy o‘zligini, ma’naviy qadriyatlarini
va estetik didini ifodalashda muhim vosita hisoblanadi. Ansamblning ijrochilari
orqali milliy musiqaning boy ildizlari saqlanib qoladi, ularni yangi avlodga
yetkazish imkoniyati yaratiladi. Ansambl zamonaviy sahna va auditoriya talablari
bilan uyg‘unlashgan holda, maqom san’atining badiiy qiymatini saqlab, milliy
o‘zlikni ifodalashga xizmat qiladi.
Shu sababli, Yunus Rajabiy nomidagi Maqom ansambli o‘zbek madaniy
hayotida milliy musiqaning saqlovchisi, madaniy meros targ‘ibotchisi va yosh
avlod uchun ibrat maktabi sifatida tarixiy ahamiyatga ega. Ansambl faoliyati
nafaqat madaniyatni rivojlantirish, balki milliy ma’naviyatni mustahkamlash,
xalqimizning estetik va ruhiy qadriyatlarini avloddan-avlodga yetkazish borasida
beqiyos ahamiyatga ega.

17

XULOSA
O‘zbekiston musiqiy madaniyati tarixida Yunus Rajabiyning o‘rni
beqiyosdir. U nafaqat yetuk bastakor va maqom ijrochisi sifatida, balki o‘zbek xalq
musiqasini ilmiy asosda o‘rganib, tizimlashtirgan olim sifatida ham tarixda abadiy
qolgan. Rajabiyning ijodiy faoliyati xalqimizning musiqiy merosini saqlash, uni
yangi avlodga yetkazish va xalq musiqasini professional darajaga ko‘tarish bilan
chambarchas bog‘liq bo‘ldi. U yaratgan asarlar, bastakorlik ishlari va ilmiy
to‘plamlar nafaqat O‘zbekiston, balki xalqaro miqyosda o‘zbek musiqasining
rivojiga xizmat qildi.
Yunus Rajabiy o‘zbek maqom san’atining rivojlanishida muhim rol o‘ynadi.
U maqomlarning amaliy mezonlarini ishlab chiqdi, an’anaviy ijrochilikni kasbiylik
darajasiga olib chiqdi va ularni tizimlashtirdi. Ayniqsa, “Shashmaqom” va boshqa
xalq yo‘llarini ilmiy asosda o‘rganib, notaga tushirib, magnit tasmalar va
grammplastinkalarda saqlash orqali xalq musiqasining yozma tarixini yaratdi. Bu
ishlar orqali Rajabiy o‘zbek maqom san’atining keyingi avlodlar uchun boy meros
bo‘lib qolishini ta’minladi.
Uning shogirdlari va yaratgan ansambllari – ayniqsa, Yunus Rajabiy
nomidagi Maqom ansambli – uning ilmiy va ijodiy merosini davom ettiradi.
Ansambl an’anaviy maqomlarni sahnada ijro etish, yangi talqinlar yaratish, konsert
va teleijrolar orqali keng auditoriyaga yetkazish, shuningdek, yosh ijrochilarni
tarbiyalash bilan mashg‘ul. Shu tariqa, ansambl o‘zbek maqom san’atining
rivojlanishida markaziy rol o‘ynaydi va Yunus Rajabiyning ijodiy maktabini yangi
avlodga yetkazadi.
Yunus Rajabiy ijodida bastakorlik, ilmiy izlanish va ustozlik faoliyati
birlashtirilgan. U nafaqat xalq qo‘shiqlari, ashulalar va maqomlarni jamlab, notaga
tushirdi, balki ularni sahnada ijro etish uchun yangi ijodiy yo‘llar yaratdi.
18

Rajabiyning faoliyati davomida yetishgan shogirdlar va ansambl a’zolari o‘zbek
musiqasining turli yo‘nalishlarida muvaffaqiyat qozondi. Shu bilan birga, uning
ishlarida milliy musiqaning tarixiy ildizlari va zamonaviy talablar uyg‘unlashdi, bu
esa o‘zbek maqom san’atining rivojlanishiga beqiyos hissa qo‘shdi.
Bugungi kunda Yunus Rajabiy nomi o‘zbek musiqasining faxri sifatida tilga
olinadi. Toshkent shahridagi metro bekatlari, uy-muzeylar, musiqa maktablari va
ilmiy markazlar uning nomi bilan atalgan. Bu ehtiromlar buyuk san’atkorning xalq
musiqasiga qo‘shgan hissasini abadiylashtiradi. Shu tariqa, Yunus Rajabiyning boy
ijodiy va ilmiy merosi milliy musiqamizni saqlab qolish, yangi avlod ijrochilarini
shakllantirish va o‘zbek maqom san’atini xalqaro miqyosda targ‘ib qilishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, Yunus Rajabiy nafaqat o‘z davrining buyuk
san’atkori, balki o‘zbek musiqasini rivojlantirgan ilm-fan arbobi, o‘rnak va maktab
yaratgan ustoz sifatida tarixda abadiy qoladi. Uning shogirdlari, ansambllari va
yozma merosi milliy madaniyatimizning rivojlanishida poydevor vazifasini
bajaradi, yosh avlod uchun ibrat maktabi bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga,
Yunus Rajabiy o‘zbek maqom san’ati va xalq musiqasining zamonaviy talqinlarini
shakllantirish, ularni jahon musiqiy madaniyatiga yetkazishda ham muhim rol
o‘ynaydi.

19

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Musiqa me’rosimizga bir nazar. Yunus Rajabiy. Toshkent-1978
2. O‘zbek maqomlari. Yunus Rajabiy. Toshkent 2007
3. Мақола: "Юнус Ражабий ҳақида сўз". Мақола муаллифи: О. А.
Иброҳимов.
4. Ziyouz.com kutubxonasi
5. https://zarkentbmsm.uz/Rajabiy.html
6. https://uz.wikipedia.org/wiki/Yunus_Rajabiy
20

Kurs ishi

Купить