Yuridik shaxslarning avtotransport vositalarini ixtiyoriy sug’urtalash mexanizmini - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	90.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Yuridik shaxslarning avtotransport vositalarini ixtiyoriy sug’urtalash mexanizmini

Купить

Yuridik shaxslarning avtotransport vositalarini ixtiyoriy sug’urtalash mexanizmini takomillashtirish

M U N D A R I J A betlar KIRISH .................................................................................................. 3 I BOB. AVTOMOBIL TRANSPORTINI SUG’URTA QILISHNING ZARURLIGI VA TASHKILIY- METODOLOGIK ASOSLARI ..................................... 8 1.1 Avtomobil transportini sug’urta qilishning mohiyati va zarurligi............................................................................. 8 1.2 Avtotransport sug’urtasini tashkil etilishi va uning turlari................................................................................. 17 II BOB. O’ZBEKISTONDA YURIDIK SHAXSLARNING AVTOTRANSPORT VOSITALARINI SUG’URTALASHNI AMALGA OSHIRIShNING HOZIRGI HOLATINI TAHLILI ..................................................... 24 2.1 Yuridik shaxslarning avtotransport vositalar

FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR RO’YXATI ............................ 54 Kirish Bitiruv malakaviy ishi mavzusining dolzarbligi. Mamlakat iqtisodiyotining rivojlanishi va xalqimiz hayoti farovonligini yanada yaxshilanishi yo’lida amalga oshirilayotgan sa’y-harakatlarning samaradorligi respublikamiz avtomobil sanoatini rivojlanishi, transport vositalarini keskin ko’payishi bilan chambarchas bog’liqdir. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimov 2012 yil yakunlari va 2013 yilda mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisida respublikamizda avtomobilsozlik sanoatini rivojlantirish masalasiga to’xtalib, quyidagilarni ta’kidladilar: “Avtomobil sanoatida Germaniyaning dunyoga mashhur “MAN” kompaniyasi bilan hamkorlikda Samarqan

Bu esa o’z navbatida harakat xavfsizligini ta’minlash, yo’l-transport hodisalarining oldini olish, fuqarolarimizning hayoti va sog’ligini, mol-mulklarini himoya qilish yuzasidan samarali tadbirlarni amalga oshirish, sodir etilayotgan hodisalarning oqibatlariga ularni yuzaga kelishi shart-sharoitlariga e’tiborni kuchaytirish lozimligini taqozo qiladi. Ma’lumotlarga ko’ra, er yuzida yo’l-transport hodisalari oqibatlarida yiliga 1,5 millionga yaqin kishi halok bo’lmoqda, jarohatlanganlar soni esa bundan 20-30 marta ko’pdir 2 . Ulardan ko’rilayotgan zarar esa mamlakatlar milliy daromadining qariyib 2-4 foizini tashkil etadi. Bunday talofotlarni hatto urush va tabiiy ofatlar natijasi bilan ham tenglashtirib bo’lmaydi. Yo’l-transport hodisalari va ularning oqibati mamlakat iqtisodiyotiga va jami

takomillashtirishni hamda tarif stavkalarini aktuar hisob-kitoblar asosida belgilashni taqozo etmoqda. Shuningdek, avtosug’urtaga, xususan yuridik shaxslarning avtomobil transportini sug’urtalashga yangi innovatsion g’oyalarni singdirgan holda uni modernizatsiya qilish zaruriyati yuzaga kelmoqda. Yuqorida qayd etilgan muammolarning mavjudligi tanlangan bitiruv malakaviy ishining dolzarb ahamiyat kasb etishini anglatadi. Bitiruv malakaviy ishining o’rganilganlik darajasi. Sug’urta va avtomobil transportini sug’urtalashning o’ziga xos xususiyatlari qator iqtisodchi olim va mutaxassislar tomonidan o’rganilgan. Masalan, i.f.d., prof. Sobirov H.R., Ikramov O.G., Xalimov I.Z., i.f.d., prof.Iminov T.K., i.f.d., prof. Sh.Imomov, i.f.n. Umarov S.A., i.f.n., dots. Shennaev X.M., dots. Baymuratov T.M

sug’urtalashning asosiy shartlarini tahlil qilish va o’ziga xos xususiyatlarini tadqiq etish; • transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish tartibini o’rganish va tahlilini amalga oshirish; • yuridik shaxslarning avtotransport vositalarini sug’urtalash bo’yicha xorijiy davlatlar tajribasini o’rganish va uning ayrim jihatlarini O’zbekiston sug’urta amaliyotida joriy etish imkoniyatlarini qarab chiqish; • O’zbekistonda istiqbolda yuridik shaxslarning avtotransport vositalarini sug’urtalashni rivojlantirish bo’yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqish Bitiruv malakaviy ishining predmeti. Yuridik shaxslarning avtomobil transportini sug’urtalash bo’yicha sug’urta kompaniyasi va sug’urtalanuvchilar o’rtasida yuzaga keladigan iqtisodiy, moli

ma’lumotlarni taqqoslama tahlil etish, ilmiy ketma-ketlikni ta’minlash uslublari qo’llanildi. Bitiruv malakaviy ishining tarkibi va hajmi. Mazkur bitiruv malakaviy ishi tarkiban kirish, uch bob, xulosa va takliflar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Ishning kirish qismida tanlangan mavzuning dolzarbligi asoslangan hamda bitiruv malakaviy ishi oldiga qo’yilgan maqsad va vazifalar keltirilgan. Birinchi bobda avtomobil transportini sug’urta qilishning zarurligi va tashkiliy-metodologik asoslari yoritilgan. Bu bobda avtomobil transportini sug’urtalashning mohiyati va zarurligi ilmiy jihatdan asoslangan. Ikkinchi bobda O’zbekistonda yuridik shaxslarning avtotransport vositalarini sug’urtalashni amalga oshirishning hozirgi holati o’rganilgan va tahlil etilgan. Shuningdek, mazkur bobd

respublikamiz avtomobil sanoatini rivojlanishi, transport vositalarini keskin ko’payishi bilan chambarchas bog’liqdir. Zamonaviy talablar darajasidagi dinamik va tezlik xususiyatlari yuqori bo’lgan transport vositalarining soni va yo’llarda harakat jadalligi yil sayin o’sib bormoqda. Bu esa o’z navbatida harakat xavfsizligini ta’minlash, yo’l-transport hodisalarining oldini olish, fuqarolarimizning hayoti va sog’ligini, mol-mulklarini himoya qilish yuzasidan samarali tadbirlarni amalga oshirish, sodir etilayotgan hodisalarning oqibatlariga ularni yuzaga kelishi shartsharoitlariga e’tiborni kuchaytirish lozimligini taqozo qiladi. Ma’lumotlarga ko’ra, er yuzida yo’l-transport hodisalari oqibatlarida yiliga 1,5 millionga yaqin kishi halok bo’lmoqda, jarohatlanganlar soni esa bundan 20-30 mart

telefondan foydalanish; xavfsizlik kamaridan foydalanish; monitordan foydalanish yoki o’zboshimchalik bilan displey o’rnatish kabi qoidabuzarliklar uchun javobgarlik bo’yicha kiritilgan bir qator yangi normalar o’zining ijobiy samarasini berib, og’ir oqibatli yo’l-transport hodisalarining kamayishiga ijobiy ta’sir ko’rsatdi. Qabul qilingan yangi Qonun ham ana shu ishlarning mantiqiy davomi bo’lib dastlab O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi tomonidan qabul qilindi va Senat tomonidan ma’qullandi. Bir so’z bilan aytganda bu Qonun eng avvalo harakat ishtirokchilarining qonunlar oldidagi mas’uliyatini oshirishga, ularning huquqlarini himoya qilish, qoidabuzarliklarni kamaytirish va shu orqali insonlarning bevaqt halok bo’lishi va jarohatlanishining oldini olishga yo’n

Qabul qilingan yangi Qonun ham ana shu ishlarimizning mantiqiy davomi bo’lib, dastlab O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi tomonidan qabul qilindi va Senat tomonidan ma’qullandi. Bir so’z bilan aytganda, bu Qonun, eng avvalo, harakat ishtirokchilarining qonunlar oldidagi mas’uliyatini oshirishga, ularning huquqlarini himoya qilish, qoidabuzarliklarni kamaytirish va shu orqali insonlarning yo’l-transport hodisalari tufayli bevaqt halok bo’lishi va jarohatlanishining oldini olishga yo’naltirilgan. Umuman olganda, O’zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to’qrisidagi Kodeksining 28 ta moddasiga o’zgartish va qo’shimchalar kiritildi. Jumladan, 15 ta amaldagi me’yorlarga tahririy o’zgartirishlar, hozirgi kun talabidan kelib chiqqan holda 5 ta yangi me’yor kiritild

vositalarini shatakka olish qoidalari ko’rsatilgan bo’lib, Kodeksda bu turdagi huquqbuzarliklar uchun javobgarlik nazarda tutilmagan edi. Javobgarlik bo’lmaganligi sababli keyingi paytda yuk tashish va mexanik transport vositalarini shatakka olish bilan bog’liq qoidabuzarliklar ko’payib, og’ir oqibatli yo’l-transport hodisalarini keltirib chiqarayotgan edi. Endilikda bunday huquqbuzarlik respublikamizdagi eng kam ish haqining besh baravari miqdorida jarima solishga sabab bo’ladi. Tegishli ruxsatnomasiz og’ir vaznli, yirik hajmdagi, xavfli yuklarni tashish va yuk bilan yoki yuksiz holdagi hajm va og’irligi belgilangan me’yorlardan ortiq bo’lgan transport vositalarida yo’lga chiqish, xuddi shuningdek, ruxsatnomada ko’rsatilgan harakat yo’nalishidan chetga chiqish — fuqarolarga eng kam ish ha

berish yoxud avariya holati yuzaga kelishiga sabab bo’lgani uchun qo’llaniladigan choralar alohida ajratilib, Kodeks 1283-, 1284-, 1285- va 1286-moddalar bilan to’ldirildi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, 1283-moddada harakat tezligini oshirib yuborganlik uchun javobgarlik qay darajada tezlikni oshirish miqdoriga qarab belgilanadi. Ya’ni haydovchi belgilangan harakat tezligini soatiga 20 kilometrgacha oshirib yuborsa, eng kam oylik ish haqi miqdorida, soatiga 20 kilometrdan ortiq, lekin 40 kilometrdan ortiq bo’lmagan kattalikda oshirib yuborishi yoki transport vositalari haydovchilarining belgilangan harakat tezligini 20 kilometrdan ko’p bo’lmagan kattalikda xuddi shunday huquqbuzarlik uchun ma’muriy jazo qo’llanilganidan keyin bir yil davomida takror oshirib yuborishi eng kam ish haqini

davomida takror oshirib yuborishi transport vositasini boshqarish huquqidan ikki yil muddatga mahrum etishga sabab bo’ladi. Eng asosiysi, ushbu o’zgartishlar qonunchilikni liberallashtirish tamoyillariga ham to’la mos keladi. Jumladan, avval bir moddada bayon etilgan huquqbuzarliklar uchun takroriylik uning qaysi biri sodir etilganligidan qat’i nazar hisobga olinardi, endilikda esa aynan sodir etilgan qoidabuzarlikning takroriyligi inobatga olinishi belgilandi. O’ylaymizki, bu bilan ko’plab haydovchilarning talab va istaklarini qondirilishiga ham erishiladi. Shuni unutmaslik kerakki, har bir haydovchi nafaqat transport vositasining boshqaruvchisi, balki shu bilan birga, harakatlanish xavfsizligi uchun javobgar shaxs hamdir. Afsuski, ayrim haydovchilar ba’zi hollarda ana shu mas’uliyatni un

O’zbekiston Respublikasining sug’urta bozori sharoitlarida transport vositalarini boshqarish bilan bog’liq barcha xatarlar ixtiyoriy shakldagi sug’urta shartnomasi asosida sug’urtalanishi mumkin. O’zbekistonda avtomobil vositalari egalarining fuqarolik javobgarligi majburiy tarzda sug’urtalanadi. Sug’urta tariflari (ularning cheklovchi darajalari), sug’urta tariflarining tarkibi va ularni qo’llash tartibi O’zbekiston Respublikasi hukumati tomonidan o’rnatilishi belgilab qo’yilgan. Avtotransport vositalari egalari fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash shartnomalari bo’yicha xatarlar ro’yxati transport vositasidan foydalanish chog’ida jabralanuvchining hayoti, salomatligi yoki mol-mulkiga zarar etkazilishi oqibatida kelib chiqadigan avtotransport egalarining majburiyatlari vujudga k

Avtotransport vositalari sug’urtasida ehtimol tutilgan xatarlarni sug’urtalash shartlarini ko’zda tutuvchi sug’urtalashning– avtotransport vositasiga etkazilgan zararni yoki avtomobilning olib qochilishini sug’urtalash kabi alohida xatarlarni sug’urtalashdan tortib to amalda “avtokasko” nomini olgan barcha xatarlardan sug’urtalashgacha qamrab oluvchi keng ro’yxatdan foydalaniladi. Transport vositalarini sug’urta qildirish huquqiga ega bo’lib O’zbekiston Respublikasining fuqarolari, shuningdek doimiy istiqomat qiluvchi muxojirlar va fuqaroligi bo’lmagan shaxslar yuz ko’rsatishi mumkin. Bunda mototransport vositasining sug’urtalanuvchisi sifatida o’n olti yoshga to’lgan shaxslar, boshqa tarnsport vositalari bo’yicha esa o’n sakkiz yoshga etganlar ham qatnashishi mumkin. Transport vositasi su

transport vositasining yo’qolishi yoki shikastlanishi, ana shu transport vositasidan foydalanish chog’ida jabrlanuvchilarning hayoti va salomatligiga yoki mol-mulkiga ziyon etkazilishi, haydovchining va yo’lovchilarning hayoti va salomatligiga etkazilgan ziyon sababli kelib chiqqan sug’urtalanuvchining zararlarini sug’urtalovchi tomonidan to’lab berilishini, avtomobil salonidagi bagajga va boshqa ashyolarga etkazilgan zararning qoplanishi zarur. Bagaj sug’urtasi osori-atiqalarga va boshqa qimmatbaho metalldan, qimmatbaho va yarim qimmatbaho shuningdek sayqal beriladigan toshlardan yasalgan beqiyos qimmatga ega ashyolarga, diniy xususiyatga ega ashyolarga, kollektsiyalarga, suratlarga, qo’lyozmalarga, pul belgilariga, qimmatli qog’ozlarga, hujjatlarga va fotosuratlarga, shuningdek sug’urtal

3. “Avtokasko” sug’urtasi shartlariga ko’ra sug’urtalanuvchiga sug’urta shartnomasida belgilangan holatlarda transport vositasining to’la ravishda yoki uning ayrim qismlarining shikastlanishi, to’liq nobud bo’lishi yoki yo’qolishi natijasida etkazilgan har qanday zarar yuzasidan sug’urta himoyasi taqdim etilishi mumkin. “Avtokasko” sug’urtasi bilan foydalanishda bo’lgan har qanday turdagi transport vositalari, xususan: yuk avtomobillari va maxsus avtomobillar, tortuvchi mashinalar va avtobuslar, engil avtomobillar va ularning shataklari, traktorlar, mototsikllar, shuningdek ularga o’rnatilgan qo’shimcha moslamalar: avtomagnitolalar, boshqarishning kompyuter vositalari kabilar qamrab olinadi. 1.2. Avtotransport sug’urtasini tashkil etilishi va uning turlari O’zbekiston sug’urta bozorida tra

− transport vositasidagi haydovchi va yo’lovchilarni baxtsiz hodisalardan sug’urtalash yoki avtomobil ichidagi joylarni sug’urtalash. «Avtokasko» sug’urtasi talofat, yong’in, tabiiy ofat, olib qochish, qismlarni o’g’irlash, oynaning sindirilishi, ustiga narsalarning tushishi holatlari bo’yicha o’tkaziladi. Sug’urta manfaati avtotransport vositasida o’rnatilgan va uning ajralmas qismi hisoblanadigan qo’shimcha uskunalarga nisbatan ham qo’llanilishi mumkin. Transport vositasidan foydalanish chog’ida etkazilishi mumkin bo’lgan zarar xatari, xususan, talofat natijasida sug’urtalanuvchi uchinchi shaxslarning hayoti, salomatligi va mol-mulkiga etkazgan zarar xatari sug’urtalanishi darkor. Uchinchi turdagi sug’urta – haydovchi va yo’lovchilarni baxtsiz hodisadan sug’urtalashning (yoki joylar sug’

xorijiy valyutada nomlanadi. Bunda tomonlar sug’urta mukofotini ham, sug’urta to’lovini ham milliy valyutada amalga oshiradilar. Bu holda sug’urta shartnomasida yoki qo’shimcha shartlarda valyuta almashtirish kursini aniqlash usuli ko’rsatilgan bo’lishi shart, ana shundan kelib chiqqan holda sug’urtalanuvchi sug’urtalovchi sug’urta to’lovi summasini hisoblab chiqadi. Sug’urta shartnomasida turli xil qoidalar qo’llanilishi mumkin: sug’urta to’lovi sug’urta holati sodir bo’lgan sanadagi yoki sug’urta dalolatnomasi tuzilgan sanadagi yoxud sug’urta qoplamasi o’tkazib berilayotgan sandagi valyuta almashtirish kursi asosida hisob-kitob qilinishi mumkin. Sug’urta shartnomasida to’lov amalga oshiriladigan valyuta kursining o’zgarishlariga nisbatan foizlarda yoki absolyut miqdorda cheklovlar o’rnat

qoplamasini hisoblab chiqishda esa transport vositasining qiymatiga amortizatsiya meyorini hisoblash to’lov sanasiga nisbatan belgilanadi 3 . Avtosug’urtada sug’urtaga qabul qilinayotgan transport vositasining texnik ma’lumotlari va xossalari (qiymati, sinfi, rusumi, quvvati, dvigatel hajmi, bosgan yo’li), transport vositasidan foydalanuvchining shaxsiy xususiyatlari (yoshi, jinsi, haydovchilik staji, salomatlik holati). Transport voschitasidan foydalanish maqsadi (shaxsiy yoki xizmat transport vositasi), qo’riqlash usullari (signalizatsiyaning, garajning, qo’riqlanadigan qo’yish joyining mavjudligi) va xatarning boshqa omillari hisobga olinadi. Ayrim mamlakatlarda sug’urta tarifini o’rnatishda qo’llaniladigan xatar omillari qonun yoki qonunchilik tomonidan avtomobil egalarining fuqarolik

Sug’urta mukofoti miqdorini aniqlashda bonus-malus tizimining qo’llanilishi muhim ahamiyatga ega. Bu tizim bazaviy ko’rsatkichlar asosida hisoblangan sug’urta tarifining oshishiga va kamayishiga ta’sir ko’rsatadi. Bonus-malus tizimi bazaviy sug’urta tarifiga tatbiq etiladigan ko’tariluvchi va pasayuvchi koeffitsientlar qo’llanilishini ko’zda tutadi. Bunday koeffitsientlarning miqdorini belgilashda bundan avval tuzilgan sug’urta shartnomasi natijalarini hisobga olinadi. Xususan, sug’urta shartnomasi amal qilib turgan avvalgi yilda avtotransport vositasini alkogoldan mastlik holatida boshqarish holati sodir etilgan bo’lsa, bazaviy tarifdan 150%, haydovchilik huquqidan 6 oydan ortiq muddatga maxrum etilganda – 100%, haydovchilik huquqi umuman bekr qilinganda – 200%, 3 yoki undan ko’proq yo’lt

(yoki ularni zo’rlik bilan haydab tushirib yuborish orqali) o’g’irlanishi hisoblanadi. Qoidaga ko’ra, tergovni olib borayotgan ichki ishlar idoralarining hujjatlaridan tashqari, avtotransport vositasi olib qochilgan yoki o’g’irlangan holatda sug’urtalanuvchi sug’urta kompaniyasiga sug’urtalangan avtomashinaning texnik talonini, texnik pasportini va to’liq kalitlar majmuini topshirishi shart. Agar o’g’irlangan transport vositasi sug’urtalanuvchiga qaytarib berilgan bo’lsa, u olgan sug’urta qoplamasini shartnomada belgilangan muddat ichida sug’urta tashkilotiga o’g’irlanishi sababli vujudga kelgan zarur ta’mirlash ishlari qiymatini chiqarib tashlagan holda qaytarishi yoki topilgan transport vositasiga o’z huquqlaridan voz kechishi (abandon) shart. Zarar rang-barang sug’urta hodisalari sababl

Agar sug’urta hodisalari ro’yxatiga tabiiy ofatlar ham kiritilgan bo’lsa, ularning vujudga kelishi gidrometeorologiya xizmatining xulosalari orqali isbotlanadi. Tabiiy ofatlar O’zbekiston Respublikasining ko’pgina hududlarida kamdan-kam sodir bo’lishiga qaramay, bir vaqtning o’zida ko’p sonli sug’urtalanuvchilarga og’ir oqibatlar va vayrongarchilik keltirishi bilan ajralib turadi. Masalan, 2012 yilning bahorida Jizzaxda yog’ib o’tgan kutilmagan do’l sug’urtalangan transport vositalariga sezilarli zarar etkazdi. Ustiga narsalarning tushishi xatari qor va sumalaklarning, daraxtlar va ularning shoxlarining, binolarning biron qismining, derazalardan uloqtirilgan narsalarning tushishi bilan bog’liq. Bu hodisa mahaliiy militsiya bo’limiga zarar dalolati bo’yicha ariza kiritish orqali isbotalandi

ehtiyotsizlik natijasida yoki engib bo’lmas kuch ta’siri ostida sodir bo’lmaganligi tasdiqlansagina avtotransport vositasidan foydalanuvchi aybdor deb hisoblanadi. Fuqarolik javobgarligi sug’urtasi shartnomasining shartlarida sug’urta hodisasi boshqacha tavsiflanishi mumkin, masalan, sug’urtalovchi sug’urta shartnomasida sug’urtalanganning qo’pol ehtiyotsizligi yoki transport vositasini bunga huquqi bo’lmagan shaxs tomonidan boshqarilishi yoxud nosoz transport vositasini boshqarilishi bilan bog’liq emasligi va boshqa istisnolar isbotlansa, avtotransportdan foydalanuvchi shaxs aybdor deb hisoblanadi. Fuqarolik qonunchiligimizga binoan javobgarlikning vujdudga kelishi asoslarini tavsiflashdagi va sug’urta qoplamasini aniqlashdagi tafovut shunday holatni yuzaga keltirish mumkinki, bunda sug’u

“To’liq qoplama” sharti asosida sug’urtalash har qanday hodisa natijasida kelib chiqqan zararning to’liq qoplanishini nazarda tutadi, bundan faqat g’ildirak shinalarining protektori yo’l qo’yilganidan ortiq darajada eskirishi oqibatida, texnikaviy nosozlik yoki protektorni navarka qilib yamash orqali qayta tiklanishi oqibatida shikastlanishi bundan istisno etiladi. Qisman qoplash shartlari turlicha bo’lishi mumkin: − tabiiy ofat, yong’in, portlash, yo’l (suv)-transport hodisasi (g’ildirak shinalarining shikastlanishidan tashqari, agar bunda transport vositasiga boshqa zarar etkazilmagan bo’lsa), o’g’irlanishi yoki olib qochilishi, o’g’irlashga (olib qochishga) urinish, jumladan transport vositasining alohida qismlari, jihozlari va moslamalarining o’g’irlanishi natijasida etkazilgan zarar q

qadar zudlik bilan sug’urtalovchiga xabar berishi shart. O’z vaqtida xabar bermaslik sug’urta to’lovini to’lanishini rad etish uchun asos bo’lishi mumkin. Sug’urta shartnomasi shartlarida, odatda, yo’l transporti hodisasi sodir bo’lganda sug’urtalanuvchi darhol sug’urtalovchi bilan bog’lanishi va undan uchinchi shaxslarga va tashkilotlarga murojaat etish yuzasidan keyingi xatti-harakatlari yuzasidan maslahat olishi darkor. Bu ayniqsa avtomobil egalarining javobgarlik sug’urta shartnomasi bo’yicha uchinchi shaxslarning mol-mulkiga zarar etkazilgan holatlarda muhim ahamiyat kasb etadi. Avtotransport vositasi shikastlangan holda sug’urtalanuvchi ta’mirlash ishlar i boshlangunga qadar transport vositasini sug’urtalovchi vakiliga ko’zdan kechirish uchun taqdim etishi darkor va etkazilgan shikas

Qoplama etkazilgan zarar hajmida, ammo sug’urta shartnomasida belgilab qo’yilgan sug’urta summasidan ko’p bo’lmagan hajmda, ya’ni dastlabki xatar tizimi asosida, yoki sug’urta summasi transport vositasining haqiqiy qiymatidan tashkil etgan miqdorda to’lab beriladi. Ayni chog’da avtotransport vositasini shikastlanish holatiga sug’urtalash shartlarida sug’urtalangan avtomobilning to’liq konstruktiv nobud bo’lishi tushunchasi ham mavjud bo’ladi. Qoidaga ko’ra, konstruktiv nobud bo’lish tushunchasi shunday sug’urta hodsasidirki, bunda zarar sug’urtalangan avtomobil sug’urta summasining (sug’urta qiymatining) 75% dan oshib ketadi. Bunday holda sug’urtalanuvchi to’liq sug’urta summasiga teng miqdordagi qoplamani olib, sug’urtalangan transport vositasidan sug’urtalovchi foydasiga voz kechishi (ab

VTEK ma’lumotnomasi yoki o’lim sabablri ko’rsatilgan tibbiy sug’urta bilan vafot etganlik to’g’risidagi guvohnoma; e) uchinchi shaxslarning mulkiy manfaatlariga zarar etkazilganda sug’urta holati vujudga kelganligini tasdiqlovchi hujjatlar tarkibi yuqorida sanab o’tilganlarga o’xshash bo’lib, etkazilgan zararning xususiyatiga bog’liqdir. Sug’urtalovchilar sug’urtalangan transport vositasi shikastlanganda sug’urta qoplamasini hisoblash va to’lashning bir necha shaklini tavsiya etadilar: − avtomobilni sug’urtalovchining yo’llanmasi asosida avtomobillarga texnik xizmat ko’rsatish stantsiyasida avtomobillarga texnik xizmat ko’rsatish stantsiyasida ta’mirlash hisob-kitob hujjati asosidagi to’lov; − avtomobilni sug’urtalanuvchi tanlagan avtomobillarga texnik xizmat ko’rsatish stantsiyasida ta’mi

qoidalarda mavjud bo’lgan ishishning soatbay me’yori bo’yicha avtomobilni ta’mirlash qiymati cheklovlariga alohida e’tibor ajratishni talab qiladi. Sug’urtalangan avtotransport vositasini ta’mirlash uchun “o’rtacha narxlar” asosida tuzilgan kalkulyatsiya bo’yicha to’lov o’tkazilganda sug’urtalanuvchi har qanday avtomobillarga texnik xizmat ko’rsatish stantsiyasiga murojaat etishi mumkin. Avvalgi holatdagi kabi, avtotransport vositasini ko’zdan kechirish chog’ida sug’urtalovchi tomonidan aniqlanmagan shikastlanshilarni ekspertiza etish bir muncha qiyinligi, shuningdek olingan sug’urta to’lovi tanlangan avtomobillarga texnik xizmat ko’rsatish stantsiyasida ta’mirlash xarajatlarini to’liq qoplamasligi muammolari yuzaga kelishi mumkin. Baxtsiz hodisalar bilan bog’liq zararlarni hal etishda sug

Ozgina shikastlanish holatlarida sug’urtalovchilar sug’urta hodisasini tavsiflash uchun odatda sug’urtalanuvchi tomonidan hujjatlarni taqdim etish tartibining bir muncha soddalashtirilgan shaklidan foydalanadilar. Sug’urta shartnomasida qanday shikastlanishlar ozgina deb hisoblanishi belgilab qo’yiladi. Bunda ozgina shikastlanish bo’yicha qayta murojaat etish yuzasidan cheklovlar o’rnatilishi mumkin. Avtomobilni olib qochish yoki o’g’irlash holatida sug’urta hodisasini tavsiflash uchun asos bo’lib, avtotransport vositasining yo’qolishi yuzasidan jinoiy ish qo’zg’atilgani to’g’risida ichki ishlar idoralari tomonidan berilgan ma’lumotnoma xizmat qiladi. Ayrim sug’urtalovchilarning sug’urta qoidalarida sug’urta qoplamasini to’lash uchun jinoiy ishning to’xtatilishi to’g’risidagi qaror asos si

uchun keng foydalaniladigan ob’ekt bo’lib hisoblanadi. Avtosug’urtada sodir etiladigan jinoyatlarni 3 guruhga ajratish mumkin: (1) Sug’urta summasidan ortiq miqdorda sug’urta qoplamasini olish, bu summa shartnoma tuzish paytida avtomobilning haqiqiy qiymatidan yuqori bo’lishi mumkin emas. Tovlamachilar yoki ishlab chiqarish sanasini o’zgartiradilar (masalan, 1990 yil o’rniga 1996 yilni ko’rsatish orqali), yoki uning sinfini balandlatib ko’rsatadilarki, bu sug’urta summasining yuqoriroq qilib belgilanishiga olib keladi. Bu ishlar qalbaki hujjatlar asosida amalga oshiriladi. Noqonuniy tarzda qoplamani undirish uchun bunday harakat boshqa turdagi jinoyatlar (yolg’ondan olib qochish, ataylab o’t qo’yish va h.k.) ko’rinishida sodir etilishi ham mumkin. Avtomashinalarni bir paytning o’zida bir n

ketishini, zaralanishini, avtomobil qismlarining o’g’irlanishini yolg’ondan sahnalashtiradilar. Bunda avtomobil yo yashirib qo’yiladi yoki undan foydalanib boshqa, qiymati past avtmombilga zarar etkaziladi va qoplama undirilgach, avtomobil sotib yuboriladi yoki qismlarga bo’lib savdoga qo’yiladi. (3) Sug’urta qoplamasi miqdorini noqonuniy yo’l bilan ko’paytirish. Tovlamachilar va noinsof sug’urtalanuvchilar bu maqsadda sug’urta hodisasi tufayli zararlangan avtomobilni ta’mirlash summasini ko’paytirib ko’rsatadilar yoki uning foydalanishga yaroqsiz qismlariga ataylab shikast etkazadilar (kuzovning zanglagan qismlari, nosoz holatdagi optika va h.k.) Avtosug’urtada tovlamachilik nihoyatda keng tarqalgan. Xorijiy mutaxassislarning baholashicha, qalbaki hujjatlar asosida sug’urta to’lovlari ana

mutaxassislarni, huquqshunoslar va boshqa ixtisos egalarini jalb etishga majbur etmoqda. Tovlamachilikka qarshi kurashning eng samarali usullaridan biri sug’urtalanuvchilar, shubhali sug’urta holatlari, noinsof sug’urtalanuvchilar to’g’risidagi yagona milliy axborot bazasini yaratish hisoblanadi. Bu narsa sug’urta kompaniyalariga qalbaki hujjatlar yoki sug’urta holatlari bo’yicha takroriy murojaat etilishining oldini oladi. Noinsof sug’urtalanuvchilar bilan bir qatorda o’z mijozlariga nisbatan tovlamachilik xatti-harakatlarini amalga oshiruvchi sug’urta kompaniyalari ham bo’ladi. Keyingi vaqtda mana shu kabi barcha jinoyatlarga huquqni muxofaza qilish idoralari tomonidan ko’proq e’tibor berila boshlandi. Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurash bo’linmalari qoshida sug’urta sohasidagi jinoyatl

avtomashinalarning umumiy soni 1,5 mln. dan ortiq transport vositasini tashkil etadi. Shulardan tahminan 10% sug’urtalangan. Ko’pgina g’arbiy va sharqiy evropa mamlakatlarida avtotransport vositalari sug’urtasi bozordagi etakchi kompaniyalar portfelidagi mol-mulk sug’urtasi turlaridan eng muhim qismini tashkil etadi (ayniqsa fuqarolik javobgarligi sug’urtasining majburiyligi nazarda tutilsa). Ba’zan avtosug’urta hissasi yig’ilgan umumiy mukofot pulining 40% dan oshib ketadi. O’zbekiston sug’urta tashkilotlarida avtosug’urta bo’yicha sug’urta mukofotlarining sug’urtalashning asosiy turlari bo’yicha nisbiy ulushi quyidagicha: • “avtokasko” sug’urtasi (olib qochish va zarar etkazish) – 21%; • “avtokasko” sug’urtasi + fuqarolik javobgarligi – 33%; • faqat fuqarolik javobgarligi sug’urtasi – 16

sug’urta faoliyati va sug’urta nazoratining qonunchilik va normativ-huquqiy bazasini yanada takomillashtirish bo’yicha tadbirlar qatorida “Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi qonunini qabul qilish nazarda tutilgan edi. Respublikamiz Hukumati va Oliy Majlisi tomonidan olib borilgan ishlar natijasida 21 aprel 2008 yilda “Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi qonunini qabul qilindi. 24 iyun 2008 yilda O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 141-sonli “Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi qonunini amalga oshirish chora-tadbirlari ha

javobgarlik transport vositasining egasi va unga mulk huquqi, xo’jalik yuritish huquqi yoki operativ boshqaruv huquqi yoxud boshqa har qanday qonuniy asosda egalik qiluvchi yuridik shaxs yoki fuqaroga solidar tartibda yuklanashi mumkinligi qayd etilganini takidlash joizdir. Ushbu o’rinda, respublikamizda mazkur majburiy sug’urta turi 1994 yildan buyon amal qilib kelayotganligini ham aytib o’tish zarur, ya’ni yuqorida aytib o’tilgan qonun qabul qilingunga qadar 30 dekabr 1994 yildagi O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 632-sonli “O’zbekiston Respublikasida transport vositalari va boshqa o’ziyurar mashina hamda mexanizmlar egalari fuqarolik javobgarligining majburiy sug’urtasi to’g’risida”gi qaroriga asosan amalga oshirib kelingan. 5 O’zbekiston Respublikasi “Transport vositalari

joyiga borish muddatiga majburiy sug’urta shartnomasini tuzishga haqlidir. - transport vositasidan mavsumiy foydalanishda uning egasi undan foydalanish davridan iborat muddatga majburiy sug’urta shartnomasini tuzish huquqiga ega. Bunda ko’rsatib o’tilgan muddat kalendar yilda olti oydan kam bo’lishi mumkin emas. Majburiy sug’urta shartnomasi bo’yicha sug’urta qildiruvchining va (yoki) majburiy sug’urta shartnomasida ko’rsatilgan transport vositasi boshqa egasining fuqarolik javobgarligi sug’urtalanishi mumkin. sug’urta mukofoti – transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish bo’yicha sug’urta tariflari, ularning cheklangan darajasi, tuzilmasi va sug’urta mukofotini belgilashda sug’urtalovchilar tomonidan ularning qo’llanish tartibiga asosan hisoblab chi

to’lovlarini amalga oshirish yo’li bilan ta’minlash; - majburiy sug’urta qilish to’g’risidagi qonun hujjatlariga muvofiq sug’urta mukofotlari bo’yicha siylov huquqiga ega bo’lgan fuqarolarning ayrim toifalarini ko’rsatib o’tilgan siylovlarni kompensatsiya qilish yo’li bilan qo’llab- quvvatlash tizimini moliyaviy ta’minlash; - majburiy sug’urta qilish shartnomalari va sug’urta hodisalari to’g’risidagi ma’lumotlarning axborot bazasini shakllantirish; - Jamg’armaning unga yuklangan asosiy vazifalarni amalga oshirish bo’yicha faoliyatini tartibga soluvchi qoidalarni ishlab chiqish hamda sug’urta faoliyatini tartibga solish va nazorat qilish bo’yicha maxsus vakolatli davlat organi bilan kelishgan holda tasdiqlash. To’lovlarni kafolatlash jamg’armasi asosiy vazifalarining birinchi bandida belgil

-foydalanilayotganda zarar etkazgan transport vositasining egasi o’z fuqarolik javobgarligini sug’urta qilish bo’yicha majburiyatini bajarmaganligi. To’lovlarni kafolatlash jamg’armasi asosiy vazifalarining ikkinchi bandida belgilangan majburiy sug’urta qilish to’g’risidagi qonun hujjatlariga muvofiq sug’urta mukofotlari bo’yicha siylov huquqiga ega bo’lgan fuqarolarning ayrim toifalari: - 1941 - 1945 yillardagi urush qatnashchilari yoki partizanlari yoxud ularga tenglashtirilgan shaxslar; - 1941 - 1945 yillardagi urush davri mehnat fronti faxriylari; - kontsentratsion lagerlarning sobiq yosh tutqunlari; - harbiy xizmat majburiyatlarini bajarishda yaralanganligi, kontuziya bo’lganligi yoki shikastlanganligi oqibatida yoxud frontda bo’lish bilan bog’liq kasallik tufayli halok bo’lgan harbiy

Siylov sug’urta mukofoti to’lashda siylov huquqi beriladigan shaxslar toifasida ko’rsatilgan sug’urta qilinuvchining o’ziga tegishli bo’lgan bitta transport vositasi bo’yicha fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilishda beriladi. To’lovlarni kafolatlash jamg’armasi tomonidan o’tgan 2011 yil mobaynida yo’l transport hodisalarida jabrlangan shaxslar tomonidan kompensatsiya to’lovlarini amalga oshirish bo’yicha 1,0 mlrd so’mdan ortiqroq summaga 435 ta iltimosnomalari ko’rib chiqilgan bo’lib, ularning 269 tasi bo’yicha 358,6 mln. so’m kompensatsiya to’lovlari amalga oshirilgan va bu ko’rsatkich o’tgan yilga nisbatan tegishli ravishda 124 % va 138,3 % ortgan. Shuningdek To’lovlarni kafolatlash jamg’armasi tomonidan 2011 yil davomida 46 005 sug’urta shartnomasi bo’yicha 560,1 mln, so’m su

Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish bo’yicha sotilgan sug’urta polislarining 64,0 foizi yoki 932864 donasi davlat ulushiga ega sug’urta kompaniyalari – “O’zagrosug’urta”, “O’zbekinvest” va “Kafolat” davlat- aktsiyadorlik sug’urta kompaniyalari hissasiga to’g’ri keladi. Qolgan 36 foizi esa "Alfa Invest", "Kapital Sug'urta", "Asia insurans", "Alskom", "Universal Sug'urta", "Ishonch" sug’urta kompaniyalari hissasiga to’g’ri kelgan. 2011 yilda sotilgan sug’urta polislari bo’yicha jami 40045,9 mlrd.so’m miqdorida sug’urta mukofotlari kelib tushgan. Bu o’tgan 2010 yilning tegishli ko’rsatkichidan 118,6 foizga ko’pdir. Navbatdagi diagrammada transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarlig

1-jadval Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash bozorining sug’urta kompaniyalari kesimidagi 2011 yil bo’yicha asosiy ko’rsatkichlari 6 № Sug’urta kompaniyalari Tuzilgan shartnomalar soni (dona) Kelib tushgan sug’urta mukofoti (mln.sum) Qoniqtirilgan sug’urta da’volari summasi (mln.sum) 2011y. Ulush O’zgarish 2011y. Ulush O’zgarish 2011y. Ulush O’zgarish 1. DASK "Uzagrosugurta" 632 913 43,4% 116,1% 15 159,0 37,9% 124,2% 1 854,4 30,0% 122,7% 2. DASK "Kafolat" 225 321 15,5% 107,9% 6 816,9 17,0% 114,7% 1 129,3 18,3% 115,7% 3. MKEISK "Uzbekinvest" 74 630 5,1% 95,6% 2 340,4 5,8% 108,1% 193,3 3,1% 70,1% Davlat ulushi mavjud kompaniyalar, JAMI: 932 864 64,0% 112,1% 24 316,3 60,7% 119,7% 3 176,9 51,5% 115,0% 4. SK YoAO "Alfa Inve

JAMI 1 457 726 112,0% 40 045,9 118,6% 6 171,4 117,5% 39

1-diagramma Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash bo’yicha kelib tushgan sug’urta mukofotlari hududlar kesimida 7 turi bo’yicha amalga oshiriladigan sug’urta qoplamalari miqdorining ham keskin ortishiga sabab bo’ladi. Ushbu holat, minglab jabrlanuvchilarning zararlari sug’urta tashkilotlari tomonidan qoplanishini, pirovardida aholining keng qatlamlarida sug’urta madaniyatini shakllanishini va rivojlanishini anglatadi. 7 Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish bo’yicha To’lovlarni kafolatlash jamg’armasining ma’lumotlari.

III bob. O’zbekiston Respublikasida yuridik shaxslarning avtotransport vositalarini sug’urtalash mexanizmini takomillashtirish yo’nalishlari 3.1. Yuridik shaxslarning avtotransport vositalarini sug’urtalash bo’yicha xorijiy davlatlar tajribasi Xorijga chiqayotgan O’zbekistonlik avtomobilchilar uchun chegaradan o’tishning zarur shartlaridan biri fuqarolik javobgarligi sug’urtasining, boshqacha ibora bilan aytganda, chet elda tan olinadigan “Yashil karta”ning mavjudligi hisoblanadi. O’zbekistonda fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urtalash joriy qilinganligiga qaramasdan, mamlakat “Yashil karta” tizimiga kiritilmagan, ko’plab O’zbekistonlik sug’urtalovchilar ana shu tizimga a’zo bo’lgan xorijiy kompaniyalar bilan tuzilgan shartnoma asosida chet elga chiqib ketayotgan avtomobil egalariga f

shug’ullanuvchi sug’urtalovchilarning uchrashuvida qabul qilingan. Aynan shu uchrashuvda “Yashil karta” Byurosining Kengashi – yangi tizimning boshqaruv organi ta’sis etildi. “Yashil karta” tizimi faoliyatining bevosita asosi bo’lib ko’p tomonlama davlatlararo shartnoma emas, balki “Yashil karta” tizimi a’zosi bo’lgan milliy tashkilotlar o’rtasida o’zara tuziladigan ko’plab ikki tomonlama bitimlar xizmat qiladi. Tizimning faoliyati quyidagi qoidalarga asoslanadi: − tizimning ta’siri faqat avtotransport egalarining fuqarolik javobgarligini sug’urtalash milliy qonunchilik asosida majburiy hisoblangan mamlakatlarda tatbiq etiladi; − bitimning xususiy mohiyatga ega ekanligiga qaramay, “Yashil karta” tizimining qonuniyligihar bir alohida davlatda qonuniy jihatdan tan olinishi shart; − “Yashil k

asosida tuzilgan sug’urta shartnomasining ekvivalenti bo’lib qolgan. U o’z egasini tizimga a’zo mamlakatlar chegarasidan o’tish chog’ida har safar qo’shimcha sug’urta shartnomasini tuzish zaruratidan ozod etadi. Xorijiy mamlakatda bo’lib turgan “Yashil karta” egasining aybi bilan yo’l-transport hodisasi sodir bo’lgan holda, u o’zining kartasini hukumat idoralari vakillariga taqdim etadi va shu orqali avtotransport vositasidan foydalanuvchi sifatida o’zining fuqarolik javobgarligi sug’urtalanganligini tasdiqlaydi. Bu holda jabrlanuvchi, to’lov masalasida xorijiy fuqaroga e’tiroz bilan murojjat etish imkoniyatiga ega emasligi sababli, o’zining zararni undirish to’g’risidagi talabini nizolarni hal etish bo’yicha milliy byuroga yuboardi. Milliy byuro o’z navbatida, etkazilgan zararni yoki ziyo

mamlakatlarning sug’urtalovchilari bilan tuzilgan fuqarolik javobgarligini sug’urtalash shartnomasiga ega bo’lmagan avtotransport vositalarining kiritilishini man etish, va ana shunday sug’urtalash mavjudligining chegara oldi nazoratini ta’minlash; (2) mazkur sug’urta mavjudligi “Yashil karta” guvohnomasi bilan tasdiqlanadi. (3) jabrlanuvchiga etkazilgan zarar hajmi o’sha shaxs fuqarosi bo’ligan mamlakatning qonunchiligi talablari asosida belgilanadi; (4) jabrlanuvchiga zarar etkazgan xorjiy avtotransport vositalari ro’yxatga olingan mamlakatlarning milliy byurolariga sodir bo’lgan barcha yo’l- transport hodisalari va ularning ehtimoldagi oqibatlari to’g’risida albatta xabar berish; (5) jabrlanuvchi fuqarosi bo’lib hisoblangan mamlakatning milliy byurosi sug’urta qoplamasining to’lanishini

quyidagi turlariga tatbiq etiladi: mulkiy zarar sug’urtasi 100,0 ming evro doirasida va uchinchi shaxslarning hayoti, salomatligiga (shu jumladan haydovchining oila a’zolariga) etkazilgan zarar har bir jabrlanuvchi uchun 350,0 ming evro doirasida, yoki bitta yo’l- transport hodisasi natijasida barcha jabrlanganlar uchun 500,0 ming evro doirasida; bunda sug’urta holati sodir bo’lgandagi sug’urta to’lovining yalpi limiti 600,0 ming evroni tashkil etadi 11,12 ; (7) har bir qatnashchi-mamlakatda agar zarar etkazuvchi fuqarolik javobgarligi sug’urtasini tuzmagan yoki yo’l-transport hodisasi sodir bo’lgan joydan yashiringan fuqaro bo’lib chiqqan yoxud yo’l-transport hodisasi aybdori aniqlanmay qolgan taqdirda jabrlanuvchilarga to’lovlarni amalga oshirish imkonini beradigan kafolatlangan jamg’arm

yildagi London bitimining yangi tahririga “yashil karta” sug’urtasining amal qilish muddati 15 kundan kam bo’lmasligi shartligi, bunda qalbaki va noto’g’ri rasmiylashtirilgan “yashil karta” ham milliy byuroda to’lovning amalga oshirilishi bo’yicha e’tiroz bildirish uchun hamda keyinchalik ular o’rtasida o’zaro hisobkitoblar uchun yuridik kuchga ega ekanligi belgilab qo’yildi. Milliy byurolarning jabralnuvchilarga to’lovlarni hisoblab yozish va to’lab berishning moliyaviy majburiyatlari ham, xususan, jabrlanuvchiga to’lov faqat tovon pulidan iborat bo’lishligi va o’z ichiga zararni hal etish bilan bog’liq xarajatlar va yig’imlar kirmasligi; zararni hal etish bilan bog’liq qo’shimcha xarajatlar. Jumladan, Milliy byuroning xarajatlari sug’urta to’lovining 15% dan ortib ketmasligi zarurligi va

3.2. Yuridik shaxslarning avtotransport vositalarini sug’urtalashni takomillashtirish yo’llari Jabrlanuvchilarga zarar etkazilishiga olib kelgan yo’l-transport hodisasi ishtirokchisi bo’lgan sug’urta qildiruvchi mazkur hodisaning boshqa ishtirokchilari talabiga ko’ra ularga ushbu transport vositasi egalarining fuqarolik javobgarligi sug’urtalangan majburiy sug’urta shartnomasi to’g’risidagi ma’lumotlarni xabar qilishi shart. Sug’urta qildiruvchi yoki uning vakili sug’urta hodisasi sodir bo’lganda: jabrlanuvchiga (uning merosxo’rlariga yoki huquqiy vorislariga) uch kalendar kundan kechiktirmay sug’urta polisining nusxasini topshirishi;darhol, lekin majburiy sug’urta shartnomasida nazarda tutilgan muddatdan kechiktirmay, sodir bo’lgan hodisa haqida yozma shaklda, sug’urta polisining nusxasi

huquqidan foydalanish niyatida bo’lsa, u sug’urtalovchiga o’z hayoti, sog’lig’i va (yoki) mol-mulkiga etkazilgan zararning o’rnini sug’urta puli doirasida qoplash to’g’risidagi talab bilan yozma ariza yuborishi shart.Jabrlanuvchining yoki uning merosxo’rlarining (agar jabrlanuvchining ahvoli mustaqil ravishda murojaat qilishga imkon bermasa, qarindoshlari yoki boshqa vakillarining) yoxud uning huquqiy vorislarining sug’urta to’lovi to’g’risidagi talabi ko’rsatilgan arizasi quyidagilarning asli yoki nusxalari ilova qilingan holda sug’urtalovchiga yoki uning vakiliga yuboriladi: sug’urta polisi (agar bo’lsa); zarar etkazilganligi faktini va zarar miqdorini tasdiqlovchi hujjatlar (yo’l- transport hodisasi to’g’risidagi xulosa yoki qaror, tibbiyot muassasasi ma’lumotnomasi yoxud hayot yoki sog

Ushbu Qonunning jabrlanuvchilarga taalluqli qoidalari boquvchisining vafoti natijasida zarar ko’rgan shaxslarga, jabrlanuvchilarning merosxo’rlariga hamda fuqarolik qonun hujjatlariga muvofiq boshqa shaxslar tomonidan transport vositalaridan foydalanishda jabrlanuvchiga etkazilgan zararning o’rni qoplanishi huquqiga ega bo’lgan o’zga shaxslarga nisbatan ham qo’llaniladi. Sug’urta hodisasini to’g’ridan-to’g’ri hal etishda sug’urta qildiruvchi bo’lgan jabrlanuvchi o’zi bilan majburiy sug’urta shartnomasini tuzgan sug’urtalovchiga hayoti, sog’lig’i va (yoki) mol-mulkiga etkazilgan zararning o’rni qoplanishi uchun yozma shaklda murojaat qilishga haqli. Sug’urta hodisasini to’g’ridan-to’g’ri hal etish qo’llanilganda aybdor tarafning sug’urtalovchisi jabrlanuvchining sug’urtalovchisiga jabrlanuv

shikastlangan transport vositasini ko’zdan kechirishga va (yoki) ushbu transport vositasiga yoki uning qoldiqlariga nisbatan takroriy mustaqil ekspertizani (baholashni) tashkil etishga haqlidir. Sug’urta qildiruvchi sug’urtalovchining talabiga ko’ra ushbu transport vositasini yoki uning qoldiqlarini majburiy sug’urta shartnomasida nazarda tutilgan tartibda taqdim etishi shart. Jabrlanuvchi (uning merosxo’rlari yoki huquqiy vorislari) yozma ravishda murojaat etgan kundan e’tiboran besh ish kunidan ko’p bo’lmagan muddatda, agar ular o’rtasida yozma shaklda boshqa muddat kelishilmagan bo’lsa, sug’urtalovchi shikastlangan mol-mulkni yoki uning qoldiqlarini ko’zdan kechirishi va uning mustaqil ekspertizasini (baholanishini) tashkil etishi shart. Xulosa O’zbekistonda yuridik shaxslarning avtomob

Yo’l harakati xavfsizligini ta’minlash bo’yicha jiddiy choralar ko’rilishiga qaramay, afsuski, avtotransport vositalari bilan yo’l-transport hodisalarini keskin kamaytirishning imkoniyati bo’lmayapti. Ma’lumki, yo’l-transport hodisasi, tabiiy ofatlar, ug’irlik, avtotransport vositalarini olib qochish natijasida transport vositasi egasi jiddiy moddiy va ma’naviy zarar ko’radi. Halqaro amaliyotda bunday zararlarning o’rnini qoplashda sug’urta mexanizmidan samarali foydalaniladi. O’zbekiston sug’urta bozorida yuridik shaxslarning avtomobil transporti vositalarini sug’urtalash tajribasi avtomobil sug’urtasining uchta mustaqil turidan foydalanishga asoslangan bo’lib, ular muayyan sug’urta shartnomasi shartlarida birbirini to’ldirib kelishi ham mumkin: − “avtokasko” sug’urtasi; − transport vosit

Sug’urta bozoridagi eng ommaviy sug’urta turi sifatida avtotransport sug’urtasi sug’urta qoplamasini olish niyatida tovlamachilik xatti-harakatlarini amalga oshirish uchun keng foydalaniladigan ob’ekt bo’lib hisoblanadi. Avtosug’urtada sodir etiladigan jinoyatlarni 3 guruhga ajratish mumkin: - sug’urta summasidan ortiq miqdorda sug’urta qoplamasini olish, bu summa shartnoma tuzish paytida avtomobilning haqiqiy qiymatidan yuqori bo’lishi mumkin emas. Tovlamachilar, yoki ishlab chiqarish sanasini o’zgartiradilar (masalan, 1990 yil o’rniga 1996 yilni ko’rsatish orqali), yoki uning sinfini balandlatib ko’rsatadilarki, bu sug’urta summasining yuqoriroq qilib belgilanishiga olib keladi. Bu ishlar qalbaki hujjatlar asosida amalga oshiriladi. Noqonuniy tarzda qoplamani undirish uchun bunday haraka

qochilishini, o’t ketishini, zararlanishini, avtomobil qismlarining o’g’irlanishini yolg’ondan sahnalashtiradilar. Bunda avtomobil yashirib qo’yiladi yoki undan foydalanib boshqa, qiymati past avtomobilga zarar etkaziladi va qoplama undirilgach, avtomobil sotib yuboriladi yoki qismlarga bo’lib savdoga qo’yiladi. Sug’urta qoplamasi miqdorini noqonuniy yo’l bilan ko’paytirish. Tovlamachilar va noinsof sug’urtalanuvchilar bu maqsadda sug’urta hodisasi tufayli zararlangan avtomobilni ta’mirlash summasini ko’paytirib ko’rsatadilar yoki uning foydalanishga yaroqsiz qismlariga ataylab shikast etkazadilar (kuzovning zanglagan qismlari, nosoz holatdagi optika va h.k.) Avtosug’urtada tovlamachilik nihoyatda keng tarqalgan. Xorijiy mutaxassislarning baholashicha, qalbaki hujjatlar asosida sug’urta to

Noinsof sug’urtalanuvchilar bilan bir qatorda o’z mijozlariga nisbatan tovlamachilik xatti-harakatlarini amalga oshiruvchi sug’urta kompaniyalari ham bo’ladi. Mana shunday jinoyatlarga huquqni muxofaza qilish idoralari tomonidan ko’proq e’tibor berilishi lozim deb hisoblaymiz. O’zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi va uning hududuiy boshqarmalari tarkibida Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurash bo’linmalari qoshida sug’urta sohasidagi jinoyatlarni ochish bo’limlarini tashkil etish masalasini ko’rib chiqishni maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Sug’urta xizmatlarini taqdim etishdan tashqari, sug’urta shartnomasida sug’urtalanuvchiga qo’shimcha xizmatlar ko’rsatish va sug’urta holati bilan bog’liq xarajatlarni, masalan avtomobilni evakuatsiya qilish, yo’l-transport hodisasi sodir bo’lga

5. O’zbekiston Respublikasining “Sug’urta faoliyati to’g’risida”gi Qonuniga qo’shimcha va o’zgartirishlar kiritish to’g’risida» Qonuni. T.: 2009 y., 23 dekabr.// «Xalq so’zi» gazetasi, 2009 yil 23 dekabr. 6. O’zbekiston Respublikasining “Sug’urta faoliyati to’g’risida”gi Qonuniga o’zgartish va qo’shimchalar kiritish haqida” Qonuni. “Xalq so’zi”, 2008 yil 23 dekabr. 7. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2007 yil 10 apreldagi «Sug’urta xizmatlari bozorini yanada isloh qilish va rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PQ-618-son Qarori.// «Xalq so’zi» gazetasi, 2007 yil 11 aprel. 8. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 21 maydagi “Sug’urta xizmatlari bozorini yanada isloh qilish va rivojlantirishga oid qo’shimcha chora- tadbirlari to’g’risida” PQ-872-sonli qarori. “Xal

14. O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirining “Sug’urtalovchining sug’urta zaxiralari to’g’risidagi Nizomni tasdiqlash to’g’risida” 2008 yil 20 noyabrdagi 107son buyrug’i. Mazkur buyruq O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida 2008 yil 15 dekabrda 1882-son bilan davlat ro’yxatidan o’tkazilgan. – T.: O’zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to’plami, 2008 y., 52-son. 15. O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida 2008 yil 12 mayda 1806-son bilan ro’yxatga olingan va Moliya vazirining 2008 yil 22 apreldagi 41-son buyrug’i bilan tasdiqlangan “Sug’urtalovchilar va qayta sug’urtalovchilarning to’lov qobiliyati to’g’risida Nizom». 16. O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirining 2009 yil 3 iyuldagi “Sug’urtalovchi va qayta sug’urtalovchining investitsiya faoliyati to’g’risidagi nizomni tasdi

20. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari/ I.A.Karimov.- T.: O’zbekiston, 2009.-56 b. 21. Архипов А.П., В.Б. Гомелля., Д.С. Туленты. Страхование. Современный курс: учебник-2-е изд, перераб. –М.: Финансы и статистика, ИНФРА-М, 2008 г. - 448 с. 22. Абрамов В.Ю. Страхование. Учебное пособие. – М.: Вольтерс Клувер, 2007. – с. 402. 23. Адамчук Н. Очерки теории страхования: ретроспективний анализ развития. – М.: Анкил, 2009. – с.282. 24. Алексеев А. Страхование: учебное пособие. – М.: Феникс, 2008. – с.316. 25. А.Архипов. Андеррайтинг в страховании. Теоретический курс и практикум: учебное пособие. – М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2009. –с.400. 26. Бакиров А. Формирование и развитие рынка страховых услуг. – М.: Финансы и статистика,

. 28 Бахрамова Г. Страхование – неотъемлемая часть ведения бизнеса// журнал “Экономический вестник Узбекистана”, 4/2009, стр.58-59. 29. Веселовский М. Страховой сервис: Учебное пособие. – М.: “ ИНФРА – М”, 2009 г. 30. Гаврилова С. Страхование: Учебное пособие. – М.: “Эксмо”, 2010 г. – 304 стр. 31. Гвозденко А. Страхование: учеб.пособие. – М.: Проспект, 2008. – с.238. 32. Гомелля В.Страхование: учеб.пособие. – М.: Маркет ДС, 2006. – с.200. 33. Годин А.М., Фрумина С.В. Страхование: Учебник. - М.: «Дашков И.К.», 2009 – 480 ст. 34. Денисова И. Страхование. Учебник. – М.: ИКЦ “МарТ ”, 2009 г. - 240 стр. 35. Иминов Т.К., Хасанов Ф.Р. Освоение регионов – важнейший фактор развития страхового рынка// журнал “Экономический вестник Узбекистана”, 4/2009, стр.67-68. 36. Икромов О.Г., Гайбуллаев Б. Ремн

. 43 Никулина Н.Н. Страхование. Теория и практика: учеб.пособие для студентов вузов, обучающихся по специальностям: «Финансы и кредит», «Бухгалтерский учет, анализ и аудит»: 2-е изд, перераб. - М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2008 г. - 511 с. 44. Никулина Н.Н. Страховой маркетинг: учеб.пособие для студентов вузов, обучающихся по специальности «Финансы и кредит» - М.: ЮНИТИ- ДАНА, 2009,-503 с. 45. Nurmuhamedov I. “O’zagrosug’urta”: salmoqli odimlar.// “O’zbekiston iqtisodiy axborotnomasi” jurnali, 4/2009, 46-47 betlar. 46. Обзор страхового рынка Узбекистана//Бизнес-вестник Востока, №3-4 13 января 2011 г. – стр.9. 47. Основы страховой деятельности: Учебник./ Отв. ред. Проф. Т.А. Федорова. - СПб.:Магистр , 2008.-768 с. 48. Ochilov I. Sug'urta hisobi va hisoboti. O'quv qo'llanma. – T.: IQTISOD MOL

. 54. Страхование: экономика, организация, управление. Учебник. – М.: Економика, 2010. – с.256. 55 Сербиновский Б. Страховое дело. Учебное пособие. – Ростов н/Д: “Феникс ”, 2010 г. – 476 стр. 56. Страхование: экономика, организация, управление. Учебник. – М.: “Економика”, 2010 г. - 751 стр. 57. Страхование: учебник для студентов, Обучающихся по специальностям “Финансы и кредит”, “Бухгалтерский учет, анализ и аудит” / под. ред.В.В.Шахова, Ю.Т. Ахвледиани. – М.: “ЮНИТИ – ДАНА”, 2010 г.- 511 стр. 58. Sug’urta agentlari uchun qo’llanma. – T.: “PRINTXPRESS ”, 2010 y. – 208 bet. 59. “Узагросугурта": страховая защита по всему Узбекистану//Бизнес-вестник Востока, №30, 14 апреля 2011 г.-стр.5. 60. Umarov S. O’zbekistonda sug’urta faoliyati rivojlanishini boshqarish. Monografiya. – T.: Fan, 2011

. 68. Internet saytlari: www.mf.uz . www.sug’urta.uz . 65

www.UzReport.com. www.uzbekinvest.uz . www.agros.uz . www.kafolat.uz . www.kapitalsug’urta.uz . www.alskom.uz . www.expert.ru . www.allinsurance.ru . www.znay.ru . 66

Купить