Yusuf Xos Hojib QUTADG‘U BILIG 11 - sinf - Литература - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	5.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Январь 2022
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Литература

Yusuf Xos Hojib QUTADG‘U BILIG 11 - sinf

Купить

11-sinf adabiyot darsligi asosida 6-mavzu:« Q U T A D G ‘ U B I L I G » D O S T O N I H A Q ID AYUSUF XOS HOJIB

« Qutadg ‘ u bilig » ning Qohira muzeyida saqlanayotgan qo ‘ lyozma nusxasi

«Qutadg‘u bilig» – qut (saodat, baxt) keltiruvchi bilim demakdir. Bu asarning maydonga kelishi nihoyatda kuchli hayotiy zarurat va ma’naviy ehtiyoj bilan bog‘liq. Ijtimoiy-siyosiy maydonda arablar hukmronligining yemirilishi va mahalliy mustaqil davlatlarning qaror topishi uning ma’naviy asoslarining ham yangilanishi va mustahkamligini taqozo etar edi. U o‘sha paytdagi Qoraxoniylar davlatining falsafiy-axloqiy yo‘riqnomasi sifatida paydo bo‘lgan. Adib asarida turkiy xalqning badiiy-estetik tafakkurining kuchi va qudratini ko‘rsatib bera olgan. Asar voqealari unchalik murakkab emas.

Ular ramziy qahramonlarning hayotiy faoliyati va ularning o‘zaro suhbatlari asosiga qurilgan. Siz yuqorida dostondan olingan parchalar bilan tanishdingiz. Ulardan ma’lum bo‘ldiki, Kuntug‘di degan podsho o‘z adolati, qonun ustuvorligi, yurt osoyishtaligi, farovonlikni ta’minlagani bilan shuhrat qozonadi. Oyto‘ldi degan yana bir donishmand yig it bu ovozalarni eshitib, elig huzuriga xizmat uchun keladi. Ular birgalikda mamlakatni boshqarib, budun – xalqni idora qila boshlashadi. Mamlakatning daxlsizligi, uning ravnaqi faqat budun bilandir. Xalqning qanday bo‘lishi mamlakat boshlig‘iga to‘la bog‘liqdir. «Qutadg‘u bilig»da mamlakat boshlig‘i – hukmdor «elig» yoki «bek» deb yuritiladi. Alohida ta’kidlash joizki, qadimgi turklarda vatan tushunchasi shu vatanga mansub xalq bilan birga tasavvur et

Ushbu tushuncha « el» so‘zi bilan ifodalanadi. Bu so‘z faqat xalqni emas, balki mamlakat, o‘lka, davlat (saltanat), yurt tushunchalarini ham ifodalaydi. Uning «kun» so‘zi bilan birga kelishi « el-u xalq », « yurt », « mamlakat », « vatan » tushunchalariga teng keladi. Asarda to‘rtta yetakchi qahramon bor: Kuntug‘di – elig (hukmdor) – Adolat timsoli. Oyto‘ldi – vazir – Davlat timsoli. O‘gdulmish – vazirning o‘g‘li (otasining vafotidan keyin vazir) – Aql timsoli. O‘zg‘urmish – Oyto‘ldining uzoq qarindoshi, zohid – Qanoat (ofiyat) timsoli. Ularning har biri ramziy tarzda adolat, davlat, aql va ofiyat (qanoat)ni aks ettiradi. Ayni paytda asarda ular muayyan lavozim egasi sifatida ko‘rinadi. Asar qahramonlarning o‘zaro suhbati asosiga qurilgan. Yusuf Xos Hojib tasvirida Kuntug‘di « qilmishlari

Oyto‘ldi – vazir, ayni paytda Davlat ramzi. Uning fe’l-atvorida barcha ezgu xislatlar mujassam. Shunga qaramay, davlat alohida e’tiborni ham talab qildi. Yusuf Xos Hojib bunday mulohazalarni o‘z qahramonlarini so‘zlatish orqali ko‘rsatib beradi. Oyto‘ldining ham, Kuntug‘dining ham o‘z tabiatlarini, asl mohiyatini ramziy detal va xatti- harakatlar yordamida ko‘rsatib berishi yuqoridagi matnlardan ayonlashdi. To‘p, kiyik, qilich, zahar solingan idish, shakar, Oy va Quy osh sayyorasining harakatlanish jarayonlari mana shu ramziylik uchun asos vazifasini bajargan. Kuntug‘diga adolat ramzining berilishi tasodifiy emas. Adib bu bilan davlat tepasida Adolat, odil hukmdor va adolatli qonun-qoidalar turishi kerak, degan aqidani aks ettiradi. Kuntug‘di degan nom ham o‘rinlidir. Chunki Kun – Quyosh h

Hammani birdek isitadi. Uning uchun katta-kichik, boy-kambag‘alning farqi yo‘q. Adolatning qarshisidagi eng yaramas illatlar: qonunni buzish, yolg‘onchilik, suqlik, zo‘ravonlik, uyatsizlik, andisha-sizlik, ish ustida g‘azabkor bo‘lish, boshqalarga naf bermaslik, badmastlik, egri qo‘llikdir. Uning nazarida, haqiqiy inson barcha xalqqa faqat yaxshilik qiladi, uning evaziga yana kishilardan mukofot kutmaydi. Kuntug‘di ezgu kishi hech qachon o‘z tabiatini o‘zgartirmaydi, chunki yaxshi qiliq oq sut bilan kirsa, o‘lim kelib tutmaguncha o‘z tarzini buzmaydi, deb uqtiradi. Oyto‘ldi butun umrini el-yurt ishiga, mamlakat ravnaqiga, yurtda tinchlik, osoyishtalik va farovonlikni yuksaltirishga sarflaydi. Ammo voqealar davomida vafot etadi. Aslida, bu davlatning bebaqoligiga ishoradir. Davlatga Oyto‘ld

O‘gdulmish – asardagi eng faol qahramon. U – Oyto‘ldining o‘g‘li. O‘gdulmish so‘zining ma’nosi o‘g bilan bog‘liq. U aql, aql idrok ma’nosiga ega. O‘gdulmish «aql bilan ziynatlangan» demakdir. Elig bilan savol-javoblarda O‘gdulmish turli-tuman kasb- hunar, amal-martaba egalarining fazilatlari haqida gapiradi. Uning bek, vazir, elchi, kotib, xazinachi va boshqalar haqidagi fikrlari hayotiyligi, pand-u o‘gitlarga boyligi bilan ajralib turadi. Yusuf Xos Hojib «Davlat Adolat va Aql bilan boshqarilmog‘i kerak» degan fikrni ramziy shaklda ifodalagan.

O‘gdulmish va O‘zg‘urmishning savol-javoblari ba’zan keskin munozara darajasiga yetadi. O‘gdulmish shunda ham bosiqlik qiladi, aql bilan fikr yuritadi, natijada O‘zg‘urmishni o‘z g‘oy alariga ishontira oladi. Uning fikricha: Xudo berdi qulga ikki ko‘z, quloq, Ular bilan dunyo, oxiratga boq. Ushlash uchun berdi yana ikki qo‘l, Biri dunyo, biri oxiratga yo‘l. Ikki oyoq berdi yana yurishga, Biri u yon, biri bunda turishga. Bugina emas, dunyoviy ishlarning barchasi hayotiy zarurat ekanligini ham u tinmay uqtiradi. Shu maqsadda dehqon, savdog ar, chorvador, hunarmand, kambag‘allar, oila, bola-chaqa, ularn ing tarbiyasi haqida ham gapiradi, tushuntiradi.

U o‘z maqsadi yo‘lida og‘ishmay harakat qiladigan, sabot va matonatli inson. U o‘z ishini chala qoldirib, yarim yo‘ldan qaytadiganlar toifasidan emas. Aslida, O‘zg‘urmish e’tiroflarining asosida ham mana shu xislatlar turadi. O‘zg‘urmish so‘zining ma’nosi «hushyor qiluvchi», «sergaklantiruvchi» degani. Uning zohid qiyofasida ko‘rinishida shu ma’noga uyg‘unlik bor. U behuda ishlar bilan band bo‘lish, har xil mayda- chuyda orzu-havaslarga ovunib umrini behuda o‘tkazib yuborishdan ogohlantiradi. Mudrab borayotgan tuyg‘ularni sergaklantiradi. Dunyoda faqat davlat yoki aql bilan bitirib bo‘lmaydigan ishlar ham borligidan, inson ko‘nglida nozik tuyg‘ular mavjlanib turishidan xabar beradi, shu tuyg‘ularga bep arvo bo‘lmaslikka undaydi, umrni behuda o‘tkazmaslik uchun hushyorlikka chaqiradi.

O‘zg‘urmish – mushohadali, qat’iy fikrli inson. U Eligning shah arga kelish haqidagi taklifini rad etadi. Garchi bu taklif uch marta takrorlansa-d a, o‘z fikrini o‘zgartirmay- di. Faqat O‘g‘dulmishning oqilona tushuntirishlaridan so‘ng, ziyorat maqsadidagina Elig huzuriga boradi. O‘zg‘urmish nazarida: Juda aziz, axir tiriklik kuni, Bekor ishga sarflab bo‘lmagay uni.

O‘zg‘urmish – taqvodor kishi. U din va diyonatni hamma narsadan ustun ko‘radi. Uning uchun yaxshi kiyim, tansiq taom, har xil o‘yin-kulgilar ketidan borish umrni shamolga berish bilan barobardir. Uning fikricha, inson o‘z qalbini boyitishi, vujudini har xil illatlardan forig‘ qilishi kerak. Buning yo‘li esa ma’rifatdir. Fikrining isboti uchun u O‘gdulmishga shunday deydi: «Sen tansiq taomlarni, men esa oddiy arpa oshni yeymiz. Uxlab tursak, ikkimiz ham och qolamiz. Shunday ekan, bunday ovqatlarga ruju qo‘yishning nafi yo‘q. Sen kimxoblarga o‘ralib yurasan, men esa dag‘al yungdan tikilgan to‘n bilan kifoyalanaman. Ertaga o‘lim kelsa, ikkimiz ham yalang‘och ketamiz-ku!» Demak, tanni emas, ruhni boyitish lozim.

« Qutadg‘u bilig » badiiyatning yuksak namunasi hamdir. Unda shoir fikri go‘zal obrazlar, hayotiy o‘xshatish va lo‘nda istioralar, ta’sirchan tamsillar hamda mo‘jaz ramzlar bilan ziynatlangan. Yusuf Xos Hojib so‘z qudratini, ona tilining ichki imkoniyatlarini nozik darajada his etadi. Uning o‘zi « men turkcha so‘zlarni yovvoyi tog‘ kiyigi singari deb bildim, shunga qaramay, ularni avaylab-asrab qo‘lga o‘rgatdim », – deb yozadi. Shoirning obrazlar tizimi XI asrdagi turkiy adabiyotning umumiy holati haqida ham, bu adabiyotning an’analari to‘g‘risida ham yorqin tasavvur bera oladi. Yoy obrazi adabiyotimiz tarixida eng ko‘p qo‘llangan obrazlardan biridir. Mumtoz adabiyotimizda (adabiy an’analar natijasi sifatida) uning ko‘proq arab alifbosidagi shu nomli harf bilan bog‘langanini ko‘ramiz. Qiyi

Ularning yoy-kamon bilan aloqasi nisbatan kam kuzatiladi. « Qutadg‘u bilig »dagi yoy obrazi esa « Devonu lug‘ot at-turk » hamda qadimgi yozma manbalardagi, shuningdek, xalq og‘zaki ijodidagi kamon bilan bog‘lanib ketadi. Bo‘dum erdi o‘qteg, ko‘ngul erdi ya, Ko‘ngul qilg‘u o‘qteg, bo‘dum bo‘ldi ya. Mazmuni: Qaddim o‘qteg (to‘g‘ri), ko‘nglim esa yoy (dek shay) edi, Ko‘ngil orzulari hanuz o‘qdek, (lekin) qaddim yoy bo‘ldi.

Shoir bu yerda yoshlikni, kuch-shijoatli davrni qad misolida o‘qqa, ko‘ngilni esa yoyga tashbeh beradi, ammo yigitlik qarilik bilan o‘rin almashgach, keksa dil orzulari hamon ilgarigiday jo‘shqinligini, biroq bu orzu-istaklarni amalga oshirish mushkullashganini obrazli tarzda ifodalamoqda. Qadning yoyga o‘xshat ilishi zamirida qahramonning mashaqqatli hayot girdobida qolganiga ishora yotadi. Yana shunisi diqqatga sazovorki, adib qo‘llagan bu tashbeh keyinchalik turkiy adabiyotda, jumladan, o‘zbek adabiyotida ham an’anaviy obrazga aylanib qoldi. Yuzni oyga, tiriklik (hayot)ni rabotga, yigitlikni arg‘umoqqa, bilimni kimyoga, so‘zni zahar yo shakarga, ko‘ngilni dengizga, shishaga, bilimni mash’alga, zolim amaldorlarni bo‘riga, xalqni qo‘yga va bekni qo‘ychivonga o‘xshatish ham ana shunday yoz

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar