Yusuf Xos Xojib “Qutadg’u bilig” asari - Литература - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	538.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Литература

Yusuf Xos Xojib “Qutadg’u bilig” asari

Купить

Yusuf Xos Xojib “Qutadg’u bilig” asari Reja: 1. Yusuf Xos Hojib hayot yo’li. 2. «Qutadg’u bilig» qo’l yozma nusxalari. 3. Dostonning mazmuni va tuzilishi. 4. Hokimiyat va hukmdor talqini. 5. Ijtimoiy tabaqalar sharhi. WWW.ARXIV.UZ

Yusuf Xos Hojibning hayoti va faoliyati haqida ma ’ lumot beruvchi yagona manba uning « Qutadg ’ u bilig » (« Saodatga yo ’ llovchi bilim ») dostonidir . Bu doston hijriy yil hisobi bilan 462 (melodiy 1069G’70) yilda yozilgan. Avtor dostonning muqaddimasida yoshi ellikdan oshganini ta’kidlaydi. Shunga qarab Yusuf Xos Hojib XI asrning 20-yillari arafasida tug’ilgan, deb ayta olamiz. Yusuf Xos Hojibning vatani- Balasog’un (Quz o’rda) XI-XII asrlarning yirik savdo-sotiq hamda madaniy markazlaridan biri edi. Bu shahar ikki marta qoraxoniylarning poytaxti ham bo’lgan edi. Atroflicha bilim olgan Yusuf Xos Hojib o’z davrining peshqadam donishmandlaridan biri bo’lib etishdi. U fors-tojik va arab tillarini, badiiy adabiyotni, tarix, astronomiya, geometriya, matematika, tabiiyot, geografiya va boshq

U buyuk olimlarning ayrim axloqiy va falsafiy qarashlarini, medisinaga doir mulohazalarini targ’ib qildi, zamondoshlarini geometriya kabi fanlarni o’rganishga chaqirdi va hokazo. Shu bilan birga, Yusuf Xos Hojib o’z vatandoshi, ulug’ olim Mahmud Qoshg’ariy singari, turkiy qabila va xalqlarning tilini o’rgandi, adabiy til uchun, turkiy tilning madaniy hayotda yanada kengroq o’rin olishi uchun kurashdi, xalq og’zaki adabiyoti va yozma adabiyotning boy tajriba va tradisiyalaridan ta’lim olib, mashhur «Qutadg’u bilig» dostonini yaratadi. Bu doston turkiy tildagi yozma adabiyotning ilk yirik asarlaridan biri edi. Yusuf Xos Hojib «Qutadg’u bilig» dostonini Balasog’unda yoza boshladi; uni Qashqarda yozib tugatdi va qoraxoniy hukmdorlaridan bo’lgan Tavg’ach Bug’raxonga (Tavg’och ulug’ Bug’ro Qorax

«Qutadg’u bilig»ning qo’l yozma nusxalari va nashri «Qutadg’u bilig»ning uch qo’l yozma nusxasi ma’lum. Bu nusxalar «Vena» (yoki «Hirot»), «Qohira» va «Namangan» nusxalari deb yuritiladi. «Qutadg’u bilig»ning birinchi nusxasi XIX asrning 20-yillarida Istambulda topildi. Bu nusxa XV asrda-1439 yilda Hirotda Hasan Qara Sayil Shams tomonidan uyg’ur yozuvi bilan ko’chirilgan. Qo’l yozmani topgan olim Xammer Purgshtall uni Venadagi Qirollik kutubxonasiga topshiradi. Shuning uchun bu nusxa «Hirot» yoki «Vena» nusxasi deb yuritiladi. «Qutadg’u bilig»ning ikkinchi qo’l yozma nusxasi 1896 yilda Qohirada topildi. Bu nusxa (XV asr) arab yozuvida ko’chirilgan bo’lib, u Hirot nusxasidan birmuncha farq qiladi. Tekstdagi juz’iy farqlardan tashqari, Qohira nusxasida Hirot nusxasidagi ayrim o’rinlar yo’q.W

«Qutadg’u bilig» uchinchi nusxasi 1913 yilda Namanganda topildi va 1914 yilda ma’lumot e’lon qilindi. (Nusxa namanganlik Muhammadhoji Eshon Lolaresh degan kishining shaxsiy kutubxonasida sharqshunos olim A. Z. Validov tomonidan topilgan.) Bu nusxa ham Qohira nusxasi kabi arab yozuvida ko’chirilgan: «Qutadg’u bilig»ning Namangan nusxasi boshqa nusxalarga qaraganda birmuncha mukammalroq bo’lib, E.E. Bertelüsning taxminicha, u XIII asrning oxiri yoki XIV asrning boshlarida ko’chirilgan bo’lishi kerak. Bu nodir nusxa O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda. «Qutadg’u bilig»ning prozaik muqaddimasida ta’kidlanishicha, dostonda to’rt asosiy masala qo’yilgan va bu masalalar majoziy obrazlar qiyofasida mujassamlashtirilgan

Ijtimoiy tabaqalar haqida «Qutadg’u bilig» XI asrdagi qoraxoniylar davrining ijtimoiy hayoti haqida keng ma’lumot beruvchi asardir. Unda Yusuf Xos Hojib shahar va qishloq xalqini, o’troq va ko’chmanchi aholini ijtimoiy tabaqalarga ajratadi, dehqonlar, hunarmandlar, chorvadorlar, savdogarlar, olimlar, elchilar, qo’shin boshliqlari, munajjimlar, tush ta’bir qiluvchilar, tabiblar va boshqalar haqida so’zlab, ularning jamiyat hayotidagi o’rni va roli hamda o’zaro aloqalarini bayon etadi, burch va vazifasi, yurish-turishi va xulq-atvori haqida o’git berdi, turli kasb-korlarga, xususan, dehqonchilik, hunarmandchilik va chorvachilikka doir juda boy so’z va terminlarni ishlatadi.WWW.ARXIV.UZ

Y usuf X os H ojib hunarm andlar haqida so’zlar ekan, ular «Juda zarur kishilardir... tem irchi, tikuvchi, etikchi, suvchi, egarchi, toshchi, o’qchi, kam onchilarning foydasi katta. U larni sanay berib so’zim uzayib ketdi... B u dunyoga ular yaxshilik keltiradilar. U lar juda ko’p ajoyib narsalarni ishlaydilar»,-deydi. C horvadorlarni esa shoir qim iz, sut, jun, suzm a, pishloq kabi m ahsulotlarni etishtirib beruvchi kishilar sifatida taqdirlaydi. Y usuf X os H ojib hunarm andlar haqida so’zlar ekan, ular «Juda zarur kishilardir... tem irchi, tikuvchi, etikchi, suvchi, egarchi, toshchi, o’qchi, kam onchilarning foydasi katta. U larni sanay berib so’zim uzayib ketdi... B u dunyoga ular yaxshilik keltiradilar. U lar juda ko’p ajoyib narsalarni ishlaydilar»,-deydi. C horvadorlarni esa shoir q

Modomiki, dehqonlar, hunarmandlar va chorvadorlar jamiyatning moddiy boyliklarini ishlab chiqarar ekanlar, albatta, hukmron doiralar ular bilan yaqinda aloqada bo’lishi, ularning mehnat faoliyatini qo’llab-quvvatlashi lozim. Hokim sinfning hayotiy manfaatlari ham shuni talab qiladi. Yusuf Xos Hojibning hukmron tabaqalar oldiga qo’ygan qator talablari (o’qimishli bo’lish, ilm-fan ahllariga homiylik qilish, davlatning qonun-qoidalariga to’la amal qilish, halollik va boshqalar) hamda o’gitlari davlatni mustahkamlash, boshboshdoqlikka xotima berish, o’zaro feodal urushlarning oldini olish, xo’jalikni va madaniyatni rivojlantirish uchun muhim ahamiyatga ega edi. Masalan, Yusuf Xos Hojib, garchi savdogarlarni ko’klarga ko’tarib maqtasa va ularni xudo tomonidan «tijoratga yaratilgan» kishilar deb

Ilm-ma’rifat haqida Yusuf Xos Hojib XI asrning donishmandi, ilm-ma’rifatning jarchisi hamda homiysidir. U ilm-ma’rifatga saodatning kaliti deb qaraydi, shuning uchun ham o’z dostonini «Qutadg’u bilig» deb ataydi hamda unda ilm-ma’rifatni targ’ib qiladi, olimlarni ulug’laydi, davlat boshliqlarini, ilm-fan ahllarini saroyga jalb etishga, ulardan ta’lim olishga va ularning maslahatlari bilan ish ko’rishga chaqiradi. Yusuf Xos Hojibning fikricha, hukmdor mamlakatni o’z qilichi va siyosati bilan boshqarsa, olimlar el-yurtni aql va donish bilan boshqaradilar, unga yo’l ko’rsatadilar. Shunga ko’ra, shoir kishilarni podaga, olimlarni yo’l boshlovchiga o’xshatadi: Bular ul suruk qo’yqa arkach soni, Qoyuv boshlasa, sursa yo’lcha ko’ni. (Bular qo’y suruki orasidagi serka kabidirlar, (Toki) qo’yni bos

Axloq va odob haqida «Qutadg’u bilig» didaktik dostoni axloq va odobga doir qimmatli pand-nasihatlarni o’z ichiga oladi. Doston avtori til odobi, sevgi va sadoqat, rostgo’ylik va halollik kabi masalalar haqida hikmatli so’zlar so’zlaydi, mayxo’rlik va mutakabbirlikni tanqid qiladi, kishining yurish-turishi, o’zini tutishi haqida o’git beradi. Bular dostonning butun mazmuni va mohiyatiga singdiriladi. «Qutadg’u bilig»ning bir necha bobi bevosita axloq va odob masalalariga bag’ishlangan. Shunday boblardan biri «Til ardami» («Til odobi») deb atalgan 7-bob bo’lib, unda shoir o’qish va bilim olishda tilning ahamiyati, qisqa va mazmunli so’zlash, tilga ortiqcha erk bermaslik va boshqalar haqida ibratli o’gitlar beradi: Uqushqa biligki, bu tilmachi til, Yarutgachi arni yo’riq tilin bil. Kishig ti

U uylanish va bola tarbiyasi haqidagi 53-bobda oila va bola tarbiyasining murakkab ekanini ta’kidlab, bolani yoshlik chog’idan boshlab yaxshi xulqli qilib etishtirish zarurligini aytadi. Ziyofatlar va ularda ishtirok etish, o’zini tutish odobiga bag’ishlangan 55- 56-boblarda saroy ahllariga o’git beradi. Boshqa boblarda ham axloq va odobning turli masalalari to’g’risida fikr-mulohaza yuritadi. Yusuf Xos Hojib kishi tezda tug’ilib, tezda o’tib ketuvchi his-tuyg’uga asir bo’lmasligi kerak, deb hisoblaydi hamda sevgini ko’z bilan emas, balki kishining qalbi bilan bog’laydi. Yusuf Xos Hojib mansabi va mol-davlati bilan takabburlashib ketgan zodagonlarni tanqid qilib, baxt-tolega ortiq darajada berilib ketmaslik kerak, baxt keladi ham, ketadi ham deb ularni ogohlantiradi Quvanma qivi qutqa, qut

Doston qahramonlarining nomi ham xalq ijodi tradisiyalari bilan bog’langan. O’zbek, uyg’ur, qozoq, qirg’iz va boshqa turkiy xalqlarida «kun» va «oy» so’zlari bilan birga ishlatiladigan nomlar keng tarqalgan va xalq eposidan o’rin olgan. Bunga, jumladan, o’zbek xalq dostonlaridan «Oysuluv»dagi Oysuluv va uning o’g’li Kunbotir, «Kuntug’mish» dostonining bosh qahramoni Kuntug’mish, «Yusuf va Ahmad» dostonidagi Kunxon va Oyxon, «Oygul» ertagidagi Oygul, qahramonlarning nomiga qo’shib aytiladigan «oy» qo’shimchasi («Alpomish»dagi Barchinoy kabi), «oy desang oy, kun desang kun» kabi obrazli iboralar, «Oy bastina Oybarcha qiz, kun ostida Kunakay qiz» kabi misralarni yaratgan qozoq xalq og’zaki ijodidagi «Oymon-Sho’lpon» dostoni, «Kunekey qiz» ertagi va boshqa asarlarning «Oy» va «Kun» nomlari bil

O ’zbeklarda xotin-qizlarning nom iga «oy» so’zini qo’shib aytish hozir ham keng qo’llaniladi. «K un» va «O y» bilan bog’liq nom larning tarixiy ildizi totem larga borib taqaladi. Y usuf X os H ojib «Q utadg’u bilig»da juda ko’p xalq m aqollari va hikm atli so’zlarini ishlatadi va «turkcha m asal», «turklar so’zi» deb ularning xalq og’zaki ijodidan olinganini ochiq-oydin ta’kidlaydi. U m aqol va hikm atli so’zlarni ba’zan aynan va ba’zan she’riy m isralarning poetik talabiga qarab o’zgartirib qo’llaydi. M aqol va hikm atli so’zlar dostonning g’oyaviy m azm unini boyitadi, badiiy qim m atini oshiradi. WWW.ARXIV.UZ

Misollar: Adi kachki so’z-ul masalda kalir, Ota o’rni oti o’g’ulqa qolir. (Masalda keladigan juda eski ta’bir bor: Otaning o’rni (va) oti o’g’ilga qoladi.) Qilichdan itikrak bularning tili. (Til qilichdan ham o’tkirroqdir). Yo’la ul uqush, ko’r, qarog’uqa ko’z, O’luk tanga jon ul, og’in tilga so’z. (Aql mash’aldir, qara (u) ko’rga- ko’z, O’lik tanga-jon, soqovga tildir). Qarinda turmush qilinch o’gratik, Yag’iz er qatinda ketar, ey tetik. (Ona qornida paydo bo’lgan qiliq, (Ey) tetik (kishi), faqat qora er ostida yo’qoladi.) O’g’il-qiz soqinchi bu tubsiz tangiz. (O’g’il-qiz tashvishi-bu tubsiz dengiz). Ilm-aql chirog’i. (Yo’la ul uqush, ko’r, qarog’uqa ko’z...) Ko’p so’zlama, oz so’zla, Oz so’zlasang ham soz so’zla. WWW.ARXIV.UZ

(Uqush so’zlama so’z, biror so’zla oz, Tumon so’z tuguvnin bu bir so’zda yoz.) «Qutadg’u bilig»ning badiiy qimmati va tili «Qutadg’u bilig» XI asr adabiyotining muhim yodgorligidir. U turkiy tildagi yozma adabiyot hali u qadar boy tajribaga ega bo’lmagan bir davrda vujudga keldi. Shoir fors-tojik tilida ijod etish tradisiyasi izidan bormadi, balki katt jur’at bilan o’z ona tilida yirik badiiy asar yaratishga kirishdi va uni muvaffaqiyat bilan tugatdi. U xalq og’zaki ijodi va yozma adabiyotining tajriba va tradisiyalaridan foydalandi, xalq og’zaki ijodining maqol va hikmatli so’z kabi injulari bilan o’z asarini boyitdi, fors-tojik tilidagi pandnomalardan ilhomlandi. Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» asari bilan o’zbek, uyg’ur va boshqa turkiy xalqlarning klassik adabiyotida aruz vazni ch

• Adabiyot: • Mallaev N.M. O’zbek adabiyoti tarixi. 1-kitob. 3-nashri:-Toshkent: «O’qituvchi», 1976:-106-126 b. • Mualliflar jamoasi. O’zbek adabiyoti tarixi. 5 tomlik. 1-tom.-Toshkent: «Fan», 1977.-106-131 b. • Nadjip E.P. Issledovanie po istorii porskix yazûkov XI-XIV vekov.-M. «Nauka», 1989. 284 s. • Folkin M.S. Sokroviùnisa Vostochnoy mudrosti. Yusuf balasaguni. Blagodatnoe znanie-L.: Sov: pis, 1990.-s. 5-59. • Hasanov S. Xorazm ma’naviyati darg’alari. – Toshkent: «Adolat», 2001. - 224 b. • Xayrullaev M.M. Farobiy. - Toshkent: «O’zbekiston», 1991. - 78 b. • Matn: • Yusuf Xos Hojib. Qutadg’u bilig.-Toshknt: «Fan», 1972.-964 b. • 2.Yusuf Xos Hojib. Qutadg’u bilig -Toshkent. • «Yulduzcha», 1990.-192 b. WWW.ARXIV.UZ

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar