Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 335.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 27 Сентябрь 2019
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Экономика

Продавец

Bohodir Jalolov

Замонавий банк технологияларидан Ўзбекистон банк амалиётида фойдаланиш имкониятлари

Купить
Замонавий банк технологияларидан Ўзбекистон банк амалиётида фойдаланиш имкониятлари 2 Мундарижа Кириш 3 I БОБ .Ўзбекистон Республикасида замонавий банк технологияларидан фойдаланишнинг ҳуқуқий асослари 7 1.1. Ўзбекистон Республикасида банк технологиялари назарий-ҳуқуқий асослари 7 1.2. Тижорат банкларда замонавий банк технологияларидан фойдаланиш 14 II БОБ . Ўзбекистон банкларида замонавий банк технологияларини қўллаш амалиёти 21 2.1. Ўзбекистон Республикасида замонавий тўлов тизимлари амалиёти таҳлили 21 2.2. Ўзбекистон Республикаси ташқи иқтисодий фаолият миллий банкида масофавий банк хизматларини кўрсатиш таҳлили 39 III БОБ . Замонавий банк технологияларидан Ўзбекистон банк амалиётида фойдаланишнингтакомиллаштириш йўллари 45 Хулоса 54 Фойдаланилган адабиётлар рўйҳати 57 3 КИРИШ Битирувмалакавийиш и мавзусинингдолзарблиги. Ҳозиргикундатижоратбанкларривожланишиуларфаолиятидазамонавийтехно логияларнитадбиқ этишбиланчамбарчасб о ғлиқдир. Юртбошимизтаъкидлаганларидек«Банктизиминиривожлантиришвамустаҳка млашмасаласидоимо эътиборимизмарказидабўлибкелмоқдавабуўзинингижобийнатижалариниберм оқда. Бироқ, буборадагиишларниянадачуқурлаштиришвакенгайтиришкерак. Негадеганда, айнанбанклар, таъбиржоизбўлса, бутуниқтисодиётимизниозиқлантирибтурадиганқонтомирлариҳисобланади, мамлакатимизнингмолиявий- иқтисодийбарқарорлигикўпжиҳатдануларнингсамаралифаолиятигабоғлиқ» . 1 Иқтисодиётимиздазамонавийтехнологияларданфойдаланишдолзарбвамуҳим масалаларданбиридир. «Бугунгишароитда, интернетва электроникадавридаиқтисодиёттармоқларидазамонавийахборот- коммуникациятехнологиялариникенгжори Изчил юқори ўсиш суръатлари, банк-молия тизимининг барқарор ва ишончли фаолияти, иқтисодиётда амалга оширилаётган янгиланиш ва ўзгаришлар, умуман, мамлакатимизни модерниза ц ия қилиш йўлидаги дадил қадамларимиз дунё жамоатчилиги, шунингдек, Халқаро валюта жамғармаси, Жаҳон банки, Осиё тараққиёт банки сингари нуфузли халқаро молия ташкилотлари томонидан юксак эътироф этилаётгани бунинг яққол далилидир. Энг асосийси, мамлакатимиздаги сиёсий барқарорлик, фуқаролар тинчлиги ва миллатлараро тотувликни асраб қолишга муваффақ бўлинди. Шу ўринда Президентимизнинг «Бир нарсани ҳеч қачон унутмаслигимиз керак. Ким қўлидаги миллиардлаб пулларни нотинч ерга сочгиси келади? Ҳозирги тинчлик, барқарорлик — энг катта бойлигимиз» 3 , деган сўзларини келтириб ўтиш лозим. Замонавийтехнологиялардансамаралифойд ўзларинингхизматватоварлариниглобалбозордасотишимумкин. Бутижоратбанкларимижозларигаҳамтегишлидир, яъниуларбанкфиллиаларигаборибюрмасдан, Интернеторқалиўзларигакеракбўлганбанкхизматларини энгоптималнархдатопишларивафойдаланишларимумкин, буўзнавбатидауларнингвақтини, харажатларинитежашимкониятинияратади. А ҚШ ФедералРе з ервқошидагиPew ResearchCenterмаълумотларигакўра 2015 йилмобайнидаонлайнбанкингхизматларидан 69 миллионамерикаоилаларифойдаланган (умумийаҳолинингта ҳ минан 81%). 5 Ҳозиргидаврдамижозларниишончиниқозонишучунанаънавийбанкхизматлари никўрсатишниўзиетарли эмас. Хизматшаклиниоптималаштириш, хизматларнибизнесжараёнлариниаҳолиталаблариниўрганиб, замонавийбанктехнологияларданфойдаланганҳолда, камвақтоладиган, қулай, юқорисифатлиқилибреинженирингқилинишиталаб этилмоқда. Бугунгирақоб - ҳ озирдатижоратбанкларидамавжудбанктехнологияларниўрганишвауларни классификациялаш; - ЎзбекистонРеспубликасидагитижоратбанкларидагибанктехнологйилариҳо латинитаҳлилқилиш; - т ижоратбанкларидазамонавийтехнологияларданфойдаланишимкониятлари ниўрганиш, ижобийвасалбийтомонларинианиқлаш; - Ўзбекистонтижоратбанкларидазамонавийтехнологияларнитадбиқ этишбўйичамаълумотларнитаҳлилқилш; - Ўзбекистонвахорижийтижоратбанкларидазамонавийбанктехнологиялардан фойдаланишистиқболиникўрибчиқиш. Битирувмалакавийишинингоб ъ екти. Ўзбеки c тонРеспубликасиМарказий б анкиватижоратбанклари. Битирувмалакавийишинингпредмет и . ЎзбекистонРеспубликасиМарк азий б анкиватижоратбанкларидазамонавийбанктехнологиялариданфойдалани штаҳлили. Битирувмалакавийишинингтузилмаси. Битирувмалакавийишикириш, мавзуниёритибберадиган 3 берилган. такомиллаштириш йўллари масалаларига алоҳида эътибор қаратилган. Хулоса ва таклифлар қисмида бажарилган битирув малакавий иш бўйича хулоса қилинган, Замонавий банк технологияларидан Ўзбекистон банк амалиётида фойдаланиш ва такомиллаштириш бўйича бир қанча таклифлар келтирилган. 8 I БОБ .ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДА ЗАМОНАВИЙ БАНК ТЕХНОЛОГИЯЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ ҲУҚУҚИЙ АСОСЛАРИ 1.1. ЎзбекистонРеспубликасидабанктехнологиялариназарий- ҳуқуқийасослари «Банктехнологияси»терминиоммагаохиргийиллардакенгкирибборди. Бундан 10-15 йилолдинбутерминмавжуд эмас эди. Муста қи лликга эришилгандансўнгвабозориқтисодиётигаўтилганданкейинтижоратбанклархо рижийдавлатлартажрибасиданкелибчиқибўзфаолиятларидазамонавийтехноло гияларданфойдаланишнибошладилар (асосанкомп ь ютертехникасиваалоқавоситалари). «Банктехнологиялари»терминимазмунмоҳиятинитушунишучун, «банк»ва«технологиялар»тушунчалариниалоҳидаўрганибчиқишкерак. Жумладанхорижийадабиётлардабанктушунчасимоҳиятинитаърифлашдатурл инуқтаиназарлармавжуд. «Банк»бу: 1) Назораторгани; 2)Тўловлардавоситачи; 3) Ҳисоб-китобмаркази; 4) Молиявийхиз нчилигигатаъсиркўрсатган. ЎзбекистонРеспубликасиқонунчилигидабанкларгақуйидагичатаърифберилад и. Банк – тижоратташкилотибўлиб, банкфаолиятидебҳисобланадиганқуйидагифаолияттурларимажмуиниамалгао ширадиганюридикшахсдир: - ю ридикважисмонийшахсларданомонатларқабулқилишҳамдақабулқилинганм аблағларнитаваккалқилибкредитберишёкиинвестициялашучунфойдаланиш; - т ўловларниамалгаошириш. 6 Шундайқилиббанкларниқайсидирмаънодакорхоналарсифатидаҳисобла шимизмумкин. Банкларкорхоналаркабифаолиятиталабватаклифгаасосланган, ижобийиқтисодийнатижага эришишгақаратилган, рақобатлисоҳадаишолибборадиганиқтисодийбирликдир. Шубиланбирқатордабанкникорхонасифатидатаърифлашунингмоҳиятинитўли қочиббермайди. МисолучунМарказийБанкнишартлиравишдакорхонадебаташмумкин, чункиунингфаолиятдоирасикорхонаникидананчайирикдир. Марк Тижоратбанкларимоҳиятигакўраавваламбордавлатагентлари, кейин эсаиқтисодийфойдаолишмақсадидафаолиятюритувчисуб ъ ектлардир. Банкларўзфаолиятиниюритишдааҳолиданжалб этилганмаблағларбиланишлайдилар, будеганиалоҳидабанкомонатчилариномиданжамиятуларгаўзмаблағларинииш онибтопширадилар. Шумуносабатбиланбаъзиолимларбанкмоҳиятинитушунишда«институт»терм иниданфойдаланадилар (лотинчаinstitutum – ўрнатиш, ташкилот), чункибутерминбанкнингижтимоийўрнинианиқроқифодалайди. Замонавийназариядабанкларқуйидагиларкабитушунилади: 1) Молиявийвоситачилар; 2) Молиявиймаҳсулотларвахизматларишлабчиқарувчиси; 3) Ўсишмултипликаторлари; 4) Вакилназоратчилар; «Банктехнологиялари»термининингиккинчиқисмибўлган«технологиял ар»сўзинимоҳиятиникўрибчиқамиз. Биринчимаротаба«технология»сўзиниилмийтерминсифатиданемисолимиИ. Бекм 4) м еҳнатпредметинингфизикавийёкикимёвийхусусиятларигамеҳнатқуроллариб илантаъсиркўрсатишметодларитўплами. Ҳ арбиркелтирибўтилгантаърифларда, «технология»алоҳидажараёнсифатида эмасбалкиишлабчиқаришфаолиятиунумдорлигиниоширувчиасосийтизимлио милсифатидаифодаланди. Банкамалиёти замонавий технологияларниқўллашучунасосийсоҳаларданбириҳисобланади. О. И. Лаврушиннингфикригакўрабанктехнологияларибу - банкмаҳсулотинияратишдагиметодвауслублартўплами. Банктехнологиясиниалоҳида ташкилий элементларўртасидагиалоқатизимларисифатидатаърифберишмумкин. Ҳисоб- китобоперациялариниамалгаоширишбанктехнологияларигақуйидаги ташкили й элементлариникелтиришмумкин: - а сосийаудиотория эҳтиёжларинианиқлаш; - т ехнологикжараёнлармоделиниишлабчиқ и ш; - ҳ ужжат айланиш тизимиваҳисоб-китобоперациялармониторинги; - ҳ и назоратқилиштехнологиясиваахборотхавфсизлик, телекоммун и кацияларкиради. Ҳозиргикундабанкларбанктехнологияларисизўзигаюклатилганвазифаларниба жаришинитасавурқилишжудақийин, чункиолдингийилларганисбатанмаълумотниқайтаишлашгабелгиланганвақтке скинкамайган, маълумотларнингҳажмибирнечабаробарошган. Шундайқилиб, «банк»ва«технология»терминларинингмоҳиятиникўрибчиқибқуйидагихулоса лар шаклланди. Банкбу – ишлабчиқаришфаолиятиижтимоий-иқтисодий ҳ усусиятга эга, мижозларнинг эҳтиёжлариниқондиришгақаратилганваузлуксизбарқарорривожланишиталаб этиладиганкорхонанингалоҳидатури. Банктехнологиясибу – қарорларқабулқилишниоптималлаштириш, банкмаҳсулотинияратишвабанкхизматиникўрсатишгақаратилганметодвауслу блартўпламигаасосланганамалийфаолиятиниташкилқилишдир. Банктехнологиясинафақатмижозларваинвесторларназ Жумладан, «Электронрақамлиимзотўғрисида»гиЎзбекистонРеспубликасиҚонунининг 7- моддасида электронрақамлиимзобиланқўлдаўзиқўйганимзонингбирхилаҳамиятга эга эканлигини эътироф этишшартларибелгилабберилди, яъни: - электрон рақамлиимзонингҳақиқийлигитасдиқланганбўлса; - электрон рақамлиимзонингҳақиқийлигитасдиқланганпайтдаёкиимзолашпайтинибелги ловчидалилларбўлганда электрон ҳужжатимзоланаётганпайтда электрон рақамлиимзокалитинингсертификатиамалқилибтурганбўлса; - электронрақамлиимзоданэлектронрақамлиимзокалитинингсертифик атидакўрсатилганмақсадлардафойдаланилаётганбўлса. Юқоридагишартларгаайнибирвақтнингўзидариоя этилса, электронимзоёрдамида, «Электронтижораттўғрисида»гиЎзбекистонРеспубликасиҚонунининг 9- моддаси « Электрон тижоратдаги электрон ҳужжатларнинг ва электрон хабарларнинг юридик куч БАНК МИЖОЗ 1-расм. Жисмонийшахслардандепозитжалбқилишхизматиниреинженирингмоде лиандозаси 7 Кўринибтурибдикиандозадагибарчақадамларучунқонунларишлабчиқилган,яъ ни: 1. «Электронтижораттўғрисида»ги ЎзбекистонРеспубликасиҚонуни; 2. «Электронрақамлиимзотўғрисида»гиЎзбекистонРеспубликасиҚону ни; 3. «Электронҳужжатайланишитўғрисида»ги ЎзбекистонРеспубликаси Қонуни; 4. «Электронҳужжатайланишитўғрисида»гива«Электронтўловлартўғр исида»ги ЎзбекистонРеспубликасиҚонунлари Умуманолгандазамонавий банктехнологияларнитижоратбанкларидатад биқ этишгақаратилганЎзбекистонРеспубликасининг«ЎзбекистонРеспубликасини нгМарказийбанкитўғрисида»ги, «Ахборотлаштириштўғрисида»ги, «Электронҳужжатайланишитўғрисида»ги, «Электронрақамлиимзотўғрисида»ги, «Электронтўловлартўғрисида»ги, «Электронтижораттўғрисида»ги, «Электрон шунингдек, ЎзбекистонРеспубликасиПрезидентининг 2012 йил 21 мартдаги«Замонавийахборот-коммуникациятехнологияларинижорий этишваянадаривожлантиришчора-тадбирларитўғрисида»гиПҚ-1730-сонли, 2013 йил 27 июндаги«ЎзбекистонРеспубликасинингМиллийахборот- коммуникациятизиминиянадаривожлантиришчора- тадбирларитўғрисида»гиПҚ-1989-сонлива 2015 йил 6 майдаги«Тижоратбанкларинингмолиявийбарқарорлигиниянадаоширишварес урсбазасинишакллантиришгадоирчора-тадбирлартўғрисида»гиПҚ-2344- сонлиқарорлари, ЎзбекистонРеспубликасиВазирларМаҳкамасининг 2007 йил 23 августдаги«Давлатвахўжаликбошқаруви, маҳаллийдавлатҳокимиятиорганларинингахборот- коммуникациятехнологиялариданфойдаланганҳолдаюридикважисмонийшахс ларбиланўзароҳамкорлигиниянадатакомиллаштиришчора- тадбирларитўғрисида»ги 181-сонли, 2014 йил 12 июндаги«Гаров Иқтисодиётнингглобаллашувижараёнида, барчаижтимоийсоҳалардарақобатнингошиши, ахборот- коммуникациятехнологиялариниҳаётимизгасингиббориши, тижоратбанклариниўзфаолиятлариниташкил этишдагиёндошувлариниўзгартиришгаундамоқда, банкларнингўзидаинновационғояларниамалиётгатадбиқ этишишл а рикенголибборилмоқда, буўзнавбатидаистиқболдаривожланишнингасосийпойдеворлариданбиридир. Ўртамуддатдаврдатижоратбанкларнингасосиймақсадлариданбирибуаҳолигак ўрсатиладиганбанкхизматларисифати ни даражасиниоширишдир. Бумақсадга эришиш, иқтисодиётимизниянадаўсишиважаҳондавлатлариорасидарақобатбардошлиг иниошишиучунасосийомилларданбириҳисобланади. Банкларнижаҳонаренасидарақобатбардошлигиниоширишйўллариданбирибуз амонавийтехнологиялар, молиявийваташкилийинновациялардир. Юқоридагиларниҳисобгаолганҳолда, банклардаошиббор 2-расм. Мижозгамасофавийбанкхизматлариникўрсатишахбороттизимиструктур аси 9 Банклардастурийтаъминот, комп ь ютервателекоммун и кациявоситаларинихаридқилиб, мунтазамбўлганвазифаларнисифатиниоширишвахаражатлариникамайтиришг ахаракатқиладилар. Юқорида (2-расм) мижозгамасофавийбанкхизматлариникўрсатишахбороттизимиструктурасибе рилган. Мобилбанкинг - банккарталариёкиҳисоб- рақамлариничўнтакихчамкомпютерлари, коммуникаторларвасмартфонларорқалибошқаришҳисобланади. Онлайнтизимидаишлайди. Барчатурдагимолиявийҳужжатларбиланишлашимкониниберади. Шифрлашмеханизмиҳамда электронрақамлиимзо (ЭРИ)ниўзичигаолганҳолдажамоабўлибишлашимкониятиниҳамяратади. Мобил- Банкинг«Кафтингиздагибанк»концепциясиниамалгаоширганҳолдатунукуни 9 Махмадиева С. Интернет-банкинг – прогрессивное направлениеразвития банковского би шлайди, тезкорвамижозларнинг электронбанкингхизматлариспектридантўлиқфункциядафойдаланишнитаъми нлайди. Ўзбекистонтижоратбанклариорасидабиринчиларданбўлиббухизматтур ини, АТБ«Ҳамкорбанк»мижозларигатаклиф этабошлади, мижозмахсусишлабчиқилгандастурнимобилқурилмагаўрнатибқуйидагиопера цияларниамалгаоширишимкониятига эгабўлади 10 : - Хабарларвамурожаатларнишакллантириш; - Электронпулхисоб-китобхужжатларинитайёрлаш; - Тўловтопшириқномаларинижўнатиш; - Мижозўз ҳ исобварақларинибошқариш; - Филиалваминибанкларнингжойлашишини электронтарздақидириш. Телефонб анкинг - банкҳисоб- рақамларигаҳамдакарталаригателефонорқаликиришдастури. Бухизматорқалижорийқолдиқларҳақидамаълумот, факсгамаълуммуддатучункўчирма (выписка), карталарниҳисобинитўлдиришёкиблокдақолдириш, телефонтўловлариваҳоказоларнибилишимкониг УшбубанкхизматитуриасосанривожланганмамлакатларданАҚШ, ЯпонияваҒарбийЕвропамамлакатларидафаолқўлланилади. БугунгикундаушбухизматтуринистандартInternet Explorer браузери ёрдамида кўпчиликфойдаланмоқда. РоссиянингЗАОАКБ«Газбанк», АКБ «Солидарност»банки, АКБ «Москва»банкитомониданкенгқўлланилаётганушбухизматтуриданбугунгику ндафаолфойдаланмоқда. WAP-Банкинг - банккарталариҳамдаҳисоб- рақамларигакиришнимобилалоқавоситасидагиWAPорқалиамалгаоширишимк ониниберувчихизмат. Бундамижозбанктўғрисидамаълумотолиш, валютакурслари, ҳисоб- рақамдагивакарталардагижорийқолдиқбаланснибилишимкониниберади. Унданташқаримижозтегишлимуддатучунўзинингҳисобиҳақидакўчирмасўра ш, карталарнитўлдиришваблокқилиш, WAP- тўловларниамалгаоширишимумкин. Ушбухизматтурининг энгқулайжиҳати, интернетгакиришимконибўлганҳарқандаймо БелорусиянингОАО«АСББеларусбанк», Украинанинг«ПриватБанк», АҚШда«Bank of America»ваРоссиядаСбербанксингари энгйирикбанкларўзфаолиятларидаушбухизматтуриникенгтаклиф этишади. Телебанктизими. Мижозларгамасофадантурибхизматларкўрсатишгателефонвабошқамахсусдас турларёрдамидаамалгаошириладиганТелебанктизиминиҳамкиритишмумкин. Бундателефонвамахсусдастурларёрдамидабанкдаўрнатилганкомпъютермижо знингсаволларигаавтоматиктарздажавобберади. Телебанкмижозгатурлимаълумотларниоғзакиваёзмашаклдаолиш, шунингдек, мижознингўзҳисобварағибўйичабирқанчаактивоперациялариниамалгаошири шимкониниберади. PC-Банкинг - оффлайнтизимидабанккарталариҳамдаҳисоб- рақамларинибошқаришхизмати. Барчатурдагимолиявийҳужжатларбиланишлашимкониниберади. ОлдингимаълумбўлганБанк-Мижозхизматининг эволюционривожланишинатижасиҳисобланад - Банклараро электронўтказмалархизматитизими; - Электронтижоратдоирасидагитўловлархизматитизими. 1- расмдасанабўтилганмасофавийбанкхизматлариникўрсатиштизимларибирбир ибилантурдошёкитўлдирувчибўлибхисобланади. Мисолучунҳаммамизгамаълумбўлганпластиккартаниолсак, буумумийтерминбўлибуўзичигамақсадигакўра, кўрсатиладиганхизматлар, техниккўрсаткичларихарҳилбўлганкарталарниўзичигаолади. Мобилинтернетривожланишибиланбиргаликда, кўплабтижоратбанкларзамонавийбанктехнологиялариданфойдаланганҳолдаў змижозлариучунмобилахборотвоситаларорқалибанкхизматлариданфойдалан ишимкониятинияратувчимобилбанкингхизматиникўрсатмоқдалар.Хизматни нгмижозучунқулайликтарафишундаки, бухизматданфойдаланишосонвааҳолинингкўпқисмиучунмавжу д дир. Интернетбанкингбушахсийкомьпютерорқалибанкхизматлариданфойдаланиш имкониниберув Маҳаллийбанкларароўтказмалар + + Банкнингфиллиалларароўтказмалари + + Тўловҳужжатларибўйичатўловларамалгаошириш + + Махсусҳимояланган электронқути + + Forexвалютакурслари + + Юридикмижозларучунавторизация + + Телеграфўтказма - + Тўловҳужжатлариникелажакдарежалаштирилгантўлови - + Келажакдарежалаштирилганвақайтарилувчиўтказмалар - + Суғуртахизматлариданфойдаланиш - + Муддатлидепозитқўйиш - + Банкмаҳсулотлариданфойдаланиш (автокредит, автосуғурта) - + Банклар томонидан замонавий банк технологияларидан фойдаланиш мижозлар учун қулайлик, ўз харажатларини пасайтириш, экологияга ижобий тасир кўрсатиш (қоғоз сарфлаш камайиши) каби имкониятларни яратади. Интернет банкинг мобил банкинга нисбатан, тўлов ҳужжатларини келажакда режалаштирилган тўлови, телеграф ўтказма, муддатли депозитни банкга қўйиш, II БОБ . ЎЗБЕКИСТОН БАНКЛАРИДА ЗАМОНАВИЙ БАНК ТЕХНОЛОГИЯЛАРИНИ ҚЎЛЛАШ АМАЛИЁТИ 2.1.ЎзбекистонРеспубликасидазамонавийтўловтизимлариамалиёти таҳлили Маълумки, бугунгикундабутундунёдаоммалашганпластиккарталарбилантоварларвакўрса тилганхизматларучунҳақтўлашмеханизмимамлакатимиздаҳамтобораривожла ниб, муҳимаҳамияткасб этиббормоқда. ЎзбекистонРеспубликасиПрезидентининг«2011-2015 йиллардареспубликамолия- банктизиминиянадаислоҳқилишвабарқарорлигиниоширишҳамдаюқорихалқа рорейтингкўрсаткичларига эришишнингустуворйўналишларитўғрисида»ги 2010 йил 26 ноябрдагиПҚ-1438- сонлиҚарориижросинитаъминлашборасидаУмумреспублика ягона процессинг маркази томонидансервервакоммуникацияжиҳозлари, тизимийдастурийтаъминотлархаридқилиниб, ўрнатилдиваишгатуширилди, серверватерминалларучунамалийдастурларяратилди. 12 Натиж эмитентнингватўловтизимининглоготиплари, карта эгасинингисмишарифи, рақами, амалқилишмуддатиёзилганвамахсусмикрочипўрнатилади. Пластиккарталарданфойдаланишаҳолитурмуштарзинингажралмасқисм ибўлибулгурди. Қоғозпуллартоварвакўрсатилганхизматларучунтўловларниамалгаоширишдаў зўрнинипластиккарталаргабўшатиббермоқда. Ҳисоб- китобларниамалгаоширишдабанкпластиккарталариданфойдаланишнингафза лликлариқуйидагиларданиборат: - ҳисоб-китобларнингтезкорлиги, яънихаридқилингантоварвакўрсатилганхизматларучунҳисоб- китобларниамалгаоширишдасарфланадиганвақтнингтежалиши; - банккартаҳисобварақларидасақланаётганмаблағларқолдиғигаҳисоблан адиганфоизкўринишидагиқўшимчадаромадолишимконияти; - товархаридқилишвахизматларгаҳақтўлашучунқулайтўловвоситаси; - пулмаблағларинийўқотибқўйиш, ўғирлатишёкиҳисоб- китобдагихатол 7909 8276 9503 11068 13450 163162011 2012 2013 2014 2015 2016.01 2-расм. Тижоратбанклартомониданмуомалагачиқарилганпластиккартала рсони (мингдона) 13 Улардантўловларниқабулқилишучунсавдовахизматкўрсатишобъектлар игаўрнатилгантўловтерминалларисони 2016 йил 1 январҳолатигакўра 2011 йилганисбатан2баробар, 2015 йилганисбатан24270 донагаошиб, 183060 донаг аетди, шунингдек, банкмуассасалариҳам (минибанк, махсус, жамғармакассаларда) тўловтерминалларибилантўлиқжиҳозланган (3-расм). 85741 99688 112712 129679 158790 1830602011 2012 2013 2014 2015 2016.01 3-расм. Ўрнатилгантўловтерминалларсони (дона) 14 БугунгикундаҲукуматимизтомониданпластиккарталарниаҳолиучунфой даланишқулайлигиниянадаоширишмақсадида, 2016-2018 йиллардатўловтерминалларинитакомиллаштиришяъни, 13 М. Гринбалт – Развитие платежной сист тўловқабулқилиштезлигиниошириш, тўловқабулқилишусуллариникўпайтиришкабиишларрежалаштирилган. Пластиккарта эгаларигаянадақулайликларяратишмақсадидааҳолигавжумжойлардапластикк арталарорқалитўловларниамалгаоширишимкониниберувчикўпфункциялиинф окиосквабанкоматларўрнатилган. 2016 йил 1 январ ҳолатига кўра ўрнатилганинфокиосквабанкоматларсони2011 йилганисбатан 4,77 баробар, 2015 йилганисбатан 475 донагаошиб, 2345 та ниташкил этди (4- расм).Шубиланбиргареспубликамиздафаолиятюритаётганбарчатижоратбанкл аридапластиккарталар, тўловтерминаллариваинфокиоскларбўйичатегишлизахираларяратилганбўлиб , аҳоли эҳтиёживаталабиданкелибчиққанҳолдамуомалагачиқаришҳамдажойлаштири шучуншайҳолдатурибди. 491 905 1417 1733 1870 23452011 2012 2013 2014 2015 2016.01 4-расм. Ўрнатилганўзўзигахизматкўрсатишинфокиосклар, б тларучунқайситижоратбанкинингпластиккартасибўлишиданқатъиназартўлов ларниамалгаоширишимкониятимавжуд. Пластиккарталарорқалиамалгаоширилаётгантўловларҳажмиохирги 4йилмобайнида 3мартагаортиб, унингсавдовапулликхизматларсоҳаларидагитушумларулуши 60 фоизданортдияни 31324,1 млрдсўмниташкилқилди (5-расм). 10192.4 12658.5 16307.5 22758.7 31324.12011 2012 2013 2014 2015 5-расм. Пластиккарталарорқалиамалгаоширилгантўловларҳажми (млрдсўм) 16 Пластиккарталарнимуомалагачиқариш, тўловтерминалларивауларбиланҳисоб-китоблартизиминингкенгайиши, « с ўм»пластиккарталариорқалиҳисоб- китобларниамалгаоширишдабанкванобанккредитташкилотларитомониданам алқилинишилозимбўлганамалдагитарифрежасигаўзгартиришларкиритишҳам даянгитурдагибанкхизматларинижорийқилишбу–давомийжараёнбўлиб, замонталабларигақарабўзгариббормоқда кнингқайтамолиялашставкасиданкамбўлмаган, яъникамида 9 фоизмиқдоридақўшимчафоизҳисобланиши; - жисмонийшахсларпластиккарталарини (ишҳақи, пенсия, нафақа, стипендияваоилавийкарталар) фойдаланишмуддатитугагандақайта эмиссияқилишда (алмаштиришда) банкхизматҳақиундирилмаслиги; - банк эмитентиданқатъиназаржисмонийшахснингпластиккартасидагимаблағларниб ошқабиржисмонийшахспластиккартасигаўтказилгандаёкикиримқилингандаб анкхизматҳақиундирилмаслиги; - юридикшахсларваяккатартибдагитадбиркорларгақулайликяратишма қсадидаюридикшахс ваяккатартибдагитадбиркоручункорпоративпластиккартани эмиссияқилишдааввал 20еврогачабанкхизматҳақиундирилганбўлса, ушбуянгитарифларрежасигакўра 5еврогача камайтирилиши; - ю ридикшахсваяккатартибдагитадбиркорнингйўқотилганёкишикастл анганкорпоративкарталариўрнигаянгисиберилган Бугунгикундатўловларниамалгаоширишимкониниберувчи«Uzcard- Click»«M-bank», «u-PAY», «Mobilsavdo»тўловхизматларийўлгақўйилганбўлиб, мижозларпластиккарталаридануялителефонларорқаликўрсатилганхизматлару чун (мижозўзинингвабошқаяқинларинингмобилтелефонларибалансинитўлдириш, интернет, веб-сайтлар, кабелтелевиден и яси), тўғридантўғрикоммуналтўловлариниамалгаоширишҳамдабанкпластиккартас идагимаблағларнибошқаришимкониятига эгадирлар. Айтишлозимки, республикамиздаташкил этилган«Uzcard»тўловтизимижаҳонталабларигажавобберувчиюқоридаражада ҳимояланганбўлиб, ҳарбирпластиккарта эгасикартаҳисобрақамидагипулмаблағларинитасарруф этишҳуқуқинитасдиқловчишахсийидентификациярақамига эга. Бунда эсабегонашахслартомонидансохталаштиришвапластиккарта эгасирухсатисизфойдаланишгайўлқўйилмайди. Пластиккарталарбиланопе - «Smart-Vista»EMVтизимида«on- line»режимидаишлашгамўлжаллангантерминалларнингсифатлиишлашинитаъ минлашмақсадида Умумреспублика ягона процессинг марказинингсервертизимиваалоқаканалларисифатливаузилишларсизишлаши нимониторингқилиш; - т ижоратбанкларитомониданяқинйиллардавомидамуомалагачиқарила диганпластиккарталарсонини 1,2 марта, савдовахизматкўрсатувчиобъектлардаўрнатиладигантўловтерминалларисони ни 1,15 мартакўпайтириш. ҲозирдаМарказийБанктомонидан, эришилганижобийнатижаларбиланчекланибқолмасдан, тўловтизиминиянадатакомиллаштиришмақсадида 2016-2018 йилларгамўлжалланган«ЎзбекистонРеспубликасиМарказийбанкифаолиятида замонавийахборот-коммуникациятехнологияларинижорий этишваривожлантириш»концепсиясиишлабчиқилди. 18 Концеп ц иянингбошмақсади – Марказийбанкватижоратбанкларидазамонавийахборотко - банкахбороттизимларидазамонавийтехник е чимватехнологияларникенгқўллаганҳолдабанкфаолиятиниавтоматлаштири шдаражасиниюқорисавиягакўтариш; - ЎзбекистонРеспубликаси«Электронҳукумат»тизимитаркибигакирит илганчаканатўловларниреалвақтрежимидаамалгаоширишКлирингтизиминин гхизматдоирасиникенгайтириш; - давлатбуюртмасирўйхатигакиритилган (2015-2016 йилларучун) «ТашқисавдооперацияларинингЯгона электронахбороттизиминитакомиллаштириш»лойиҳасини электронтижоратдагибитимларниҳисобгаолганҳолдаишгатушириш; - банкахбороттизимларивамаълумотларбазаларинингузлуксизфаолият инитаъминлаш; - банкахборотресурсларинидоимийравишдазаруриятбўйичаянгилаббо ришвауларданкенгфойдаланишнитаъминлаш; - банктизимидабошқарувваишлабчиқаришжараёнларинизамонавийтех нологияларасосидаавтоматлаштиришорқалибанкхизматларитурлариниа - Марказийбанкахборотлаштиришобъектлариниахборотхавфсизлигита лабларигамувофиқлигиюзасиданаттестацияданўтказишгадоирчора- тадбирларниамалгаошириш; - банкпластиккарталариорқалиҳисоб- китобларниамалгаошириштизимиданфойдаланишбўйичаорттирилгантажриба гаасосанонлайнпластиккартахизматларинитакомиллаштиришгадоирчора- тадбирларниамалгаошириш; - МарказийбанкватижоратбанкларинингИнтернеттармоғидагирасмийв еб-сайтларифаолиятинидоимиймониторингқилишвасифатиниошириш. Жумладан, маълумотларнимунтазамянгилаббориш, веб- сайтларорқаликўрсатиладиганинтерактивхизматлартурлариникенгайтириш; - республикада электронтижоратниривожлантиришконсепсиясивадавлатдастурлариниамалга оширишважорий этишдафаолқатнашиш; - г аровреестритизиминихалқароталаблардаражасигамоскелишинитаъм инлаш; - к редитахборотимиллийинститутиах ужисмонийшахсларватадбиркорликсубъектларинингсолиқларвабошқамажбу рийтўловларбўйича, шунингдекхизматлартаъминотчиларифойдасигаҳисоб- китобларни, интернеттўловларни, ҳисоб- китоббанкифунк ц ияларинивакомиссияларсизтўловларўтказишнитезкорамалг аоширишдакўмаклашмоқда.Клирингтизиминижорий этишжараёни 2013 йил 3-чорагидабошланиб, ҳозиргикунҳолатигакўрақуйидагиларижро этилди: 1- босқичдамавжудбанкларарочаканатўловтизимларинингфаолиятинисамаралит ашкилқилишвадепозитмуносабатларданвозкечишмақсадидаклирингтизимида Ҳисоб-китоббанкивазифаларитадбиқ этилди; 2- босқичдаДавлатсолиққўмитасиҳамда«Ўзбекенерго»АЖахбороттизимларибил анинтеграцияқилганҳолдаклирингтизимиорқалисолиқларвабошқамажбурийт ўловларниҳамда электр энергиясиистеъмолиучунтўловларниамалгаоширишимкониятияратилди; 3- босқичдаклирингтизимига АЖ (39,5%), «Ўзтрансгаз» АК ( 37,65% ) ва Давлат Солиқ Қўмитаси (22,28%) ташкил этганлар (6-расм). 39% 38%22% 1% 0% 0% 0% «Ўзбекенерго» АЖ «Ўзтрансгаз» АК Давлат Солиқ Қўмитаси «Махсустранс» ДУК «Unitel» МЧЖ ; 6-расм. Корхона (муассасалар) томониданўтказилгантўловларулуши 19 2015 йил 1 январдан 2016 йил 1 январигачабўлгандаврдавомидаклирингтизимиорқалиўтказилгантўловларқий матижами 603,5млрдсўмданзиёдниташкилқилди. Айтишжоизки, букўрсаткичларҳаройдаошиббормоқда, яъниклирингтизимисолиқ, коммуналвабошқатўловларниўзвақтидаамалгаоширишучунсамаралихизматқ илмоқда.(7-расм) январь февраль март апрель май июнь июль август сентябр октябр ноябр декабр020406080100120 17.63 29.15 41.13 40.17 40.6 42.45 47.75 45.69 56.99 68.89 75.7 97.3 19 М. Гринбалт – Развитие платежной систем ы и ИКТ в банках // ICT 7-расм. Клирингтизимиорқалиўтказилгантўловларҳажми (млрд. сўм) 20 Электрон мулоқот ёки электрон тўлов амалиётлари кундалик ҳаётимизга чуқур кириб бораётгани сабаб банк ва мижоз ҳамкорлиги кенгаймоқда. “Банк-мижоз”, “SMS-банкинг”, “Мобил банкинг” тизимли тармоғи банк ҳисобварақлари тўғрисидаги маълумотлардан реал вақт режимида уяли ва электрон алоқа воситалари орқали олиш имкониятини бермоқда. 21 Банкҳисобварақларигамасофаданхизматкўрсатиштизимлари – бумижознингмасофаданбергантопшириқларигаасосан(банкга келмасдан) банкхизматларинитақдим этиштехнологияларидир. Асосанкомп ь ютервателефонтармоқлариорқалиамалгаоширилади. Тижоратбанкларинингмижозларгамасофавийбанкхизматлариникўрсати штизимлариЎзбекистонРеспубликасиМарказийБанкининг 2010 йил 23 октябр,34/8- сон«Банкҳисобварақларигамасофаданхизмат «Банк- мижоз»тизиминиқўллашдамуай йа нишжойигабоғланишҳамдаихтисослаштир илгандастурларданфойдаланишзарурлигисабабли, ушбутизимданфойдаланишимкониятичекланган. ШунингучунИнтернеттармоғиваоддийбраузер, яънимижознитармоққакиришинитаъминловчикенгтарқалгандастурорқалииш лашинитаъминловчионлайн-банкинг (интернет-банкинг) тизимикенгқўлланилади Мобилбанкингтизимиинтернет-банкингтехнологиясиасосидаяратилади. Мобилбанкингтизиминиривожлантиришмақсадида 2013 йил 1 сентябриданбошлабЯгонаУмумреспубликаПроцессингМарказива«Click»ком паниясинингUzcard-Clickқўшмалойиҳасиҳаётгатадбиқ этилди. МазкурлойиҳадоирасидаЎзбекистондагиисталганбанкнингбарчаUzcardonline пластиккарталарифойдаланувчилариисталганбанкёкиинфокиоскдаUzcardSM S-ахборотберишхизматинимобилтелефонгаулашларимумкин. СўнграSMS- ахборотберишхизмати борот-алоқатехнологияларникенгқўллаганҳолдакенгайтиришбўйичачора- тадбирлармажмуасиҳамдабанкҳисобварақларинимасофаданбошқариштизимл ари (банк-мижоз, интернетбанкинг, мобил-банкинг, смс- банкингвабошқалар)ниреспубликамиқёсидадоимийкенгайтирибборишгадоир мақсадликўрсаткичларрежаситасдиқланган. Шумуносабатбилан, банкҳисобварақларинимасофаданбошқариштизимлариданфойдаланаётганми жозларсонитўғрисидагимаълумотлар 2011 йилданбошлабЎзбекистонРеспубликасиМарказийбанкитомониданҳаройдамо ниторингқилибборилмоқда. Мониторингнатижаларигакўра, банкҳисобварақларинимасофаданбошқариштизимлариданфойдаланувчиларс онимуттасилкўпайиббормоқда. Айнипайтда, 2016 йилнинг 1 январҳолатигабанкҳисобварақларинимасофаданбошқариштизимлариданфойд аланувчиларжамисони 1061022 табўлиб, 2011 йилганисбатан 43 баробар, 2015 йилга 8-расм. Масофавийбанкхизматлариданфойдаланувчиларсони (дона) 22 Шунданинтернет-банкингва«Банк- Мижоз»дастуриймажмуасихизматлариданфойдаланувчиларсони 81492 таниташкил этганбўлса, мобил-банкингвасмс- банкингхизматлариданфойдаланувчиларсони эса 979530 таниташкил этади (9-расм). 2011 2012 2013 2014 2015 2016.0114241 26015 39170 56539 62227 81492 10304 30720 69326 207851 472573 979530 Интернет банкинг ва банк мижоз SMS-банкинг ва мобил банкинг 9-расм. Т урлари бўйича м асофавийбанкхизматлариданфойдаланувчиларсони ( дона ) 23 Шунингдек, банктизимишаффофлигинитаъминлаш, ҳисобварақдагимаблағқолдиқларивауларорқалиамалгаоширилганбанкоперац ияларитўғрисидагимаълумотларниолишимкониятинияратиш, кичикбизнесвахусусийтадбиркорликсубъектлари, фермерхўжаликлариҳамдааҳолигабанкҳисобварақларинимасофаданбошқа кейингибосқичдаҳимояланганалоқаканаллариорқалиюборилади. Шубиланбирга, банкахбороттизиминиташқимуҳитданҳимоялашмақсадидатармоқлараро экранларўрнатилган, шунингдек, банклардагисерверваишчистан ц ияларнингбарчасигалицензияланганантивиру сдастурлариўрнатилган. Марказийбанктизимидаантивирусҳимоясимарказлаштирилгантарздатаъминл анганваунингбазасимунтазамравишдаянгиланибборилади. Ушбутадбирларнатижасида, банкахбороттизимларигаташқариданноқонунийравишдакиришва электронмаълумотларнирухса тис изтасарруф этиштўлиқбартараф этилган. Интернеттармоғигаўрнатилганпрокси-сервераппарат- дастурийқурилмалариҳарбирфойдаланувчиниаутентификацияваидентификац ияжараёниданўтказгандансўнгкиришҳуқуқинитақдим этади. Банклокалтармоғиинтернеттармоғиданжисмонанажратилганбўлиб, банктармоқларидафойдаланилаётганкомп ь ютерл ҳарбирвиртуалтармоқваҳарбиркомпютермахсуспаролларбилантаъминланади. Банксиригадоирмаълумотларданфойдаланишучун электронрақамлиимзокалитлариниқўллашталаб этилади. Бунданташқари, ахбороттехнологиялариинфратузилмасинингавтоматлаштирилганбошқаришв амониторингтизимиқўлланилади. Бундалокалҳисоблаштармоғитаркибидагимавжудтехникажиҳозларинингишу нумдорлигиваҳисобиниюритиш, тизимлардаюзагакеладиганносозликҳолатларинианиқлаш, тегишлидастурийтаъминотнимасофадантурибўрнатишҳамдатармоқхизматин ингсифаткўрсаткичларинимарказлашганҳолданазоратқилишбиланбиргатармо қдамавжудбўлганўзгаришларниоперативравишдааниқлашимкониятияратилад и. Шунингдек, банкахбороттизимларидаахборотларниташқаригачиқибкетишиниолдиниоли шмақсадида, DLP-тизими (Data Loss Prevention)жорийқилинганваушбутизимсамаралитарздаишлабкелмоқда. У конфиденциалмаълумотлархавфсизлигинитаъминлашваташкил этиштартибитўғрисидагинизомнитасдиқлашҳақида»гиқароригаасосанЎзбеки стонРеспубликасиахборотлаштиришобъектларида конфиденциалмаълумотлархавфсизлигинитаъминлашваташкил этиштартибитўғрисидагиНизомтасдиқланганҳамдаконфиденциалмаълумотла рнирўйхатинианиқлашбелгиланган. УшбуҚарорбиланбелгиланганвазифаларниМарказийбанктизимидасамаралиа малгаоширишмақсадида, ахбороттизимларидақайтаишланадиганконфиденциалмаълумотларнианиқла шбўйичакомиссиятузилган. УшбукомиссиянингасосийвазифалариданМарказийбанкахборотлаштиришоб ъектлариниахборотмуҳофазаситалабларигамувофиқлигиюзасиданаттестация данўтказишҳисобланади. Марказийбанктомониданахбороттизимлариниаттестацияданўтказишбўйичаб ирқаторишларамалгаоширилди, жумладанахборотникриптографикҳимояқилишвоситаларида ҲозиргикундаРеспубликамизда электронрақамлиимзокалитларинингсертификатлариЯгонареестриниташкил этишбўйичаишларамалгаоширилмоқда. Марказийбанкягонареестринингасосийвазифалариданбири, Марказийбанк электронрақамлиимзокалитларинирўйхатгаолишмарказитомониданяратилган электронрақамлиимзокалитларинингсертификатлариниРеспубликадаяратила ётганЯгонареестргаўзвақтидатақдим этишваМарказийбанкватижоратбанкларинингахбороттизимларидаактуалҳола тдагисертификатларданфойдаланишнитаъминлашҳисобланади. 2.2. ЎзбекистонРеспубликаситашқииқтисодийфаолиятмиллийбанкидамасоф авийбанкхизматлариникўрсатиштаҳлили Ўзбекистон Республикаси ташқи иқтисодий фаолият миллий банкида (Миллий Банк) замонавий технологияларни ривожлантиришга, такомиллаштиришга қаратилган бир қатор ишлар олиб борилмоқда. Миллий банкда «Глобус» авто 6. Ипотекаваистеъмолкредитларикалкуляторлари, бухизматкредитниқайтаришучунтўланадигансумманиойма- ойхисоблашимкониниберади. Миллийбанкдамасофавийбанкхизматларихамривожланиббормоқда, мисолучунҳозиргикундабанк-мижозтизимидан 9 мингданортиқмижозларфойдаланмоқдалар. 2015 йилнинг 1 март ҳолатига кўра Ўзбекистон Республикаси Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки да банк-мижоз тизимидан 7806 та мижоз, SMS-банкинг ва мобил банкинг тизимидан 46925 та мижоз фойдаланганлар, жами масофадан банк хизматларини кўрсатувчи тизимлардан фойдалаётган мижозлар сони 54731 тани ташкил этган (2-жадвал). 2-жадвал Масофадан банк хизматларини кўрсатувчи тизимлардан фойдаланувчилар сони 24 № Банк Интернет-банкинг ва «Банк-мижоз» SMS -банкинг ва мобил банкинг Жами 1 ТИФ Миллий банки 7806 46925 54731 2 «Ўсанқурбанк» АТБ Жами 64021 501243 565264 «Банк- мижоз»дастурийкомплексибанкбиланмижозавтоматлаштирилгантарздаўзаро ҳамжиҳатишлашиучунмўлжалланганвапулмаблағлариниреалвақтрежимидате зкорбошқаришимкониятиниоширишдаёрдамберади. ADFIAP ( AssociationofDevelopmentFinancingInstitutionsinAsiaandthePacific ) нинг 25- йилликконференсиясиваБошассамблеясиўтказилаётгандабанкилгарисурган« Мижозларгамасофадан электронхизматларкўрсатиштизими»маҳсулотиучун«Технологияларниривож лантириш»номинациясидаМиллийбанккаADFIAPмукофотитақдим этилди. Шубиланбиргаликдаинтернет- банкингҳамжаддалравишдаривожланиббормоқда. Ривожланишнингяққолмисолисифатида ONLINE - BANK ахбороттизиминиолишмумкин. Бутизиммижозгашахсийкабинет, SMS- хабар, E - mail хабарвашахсий IVR кабинеткабихизматларникўрсатади. ONLINE - BANK – масофавийбанкхизматлариник Банкмижозлариўзэҳтиёжларигакўра ONLINE - BANK нингактиввапассив, ёкифақатпассив, фақатактившаклдагихизматигауланишларимумкин. Мижозларгаюқоридагихизматларникўрсатишучун ONLINE - BANK иккиташлюзга 26 эга – биринчиахбороттусдагимаълумотларнитақдим этиш, иккинчиси эса (универсал) ҳисобварақларданмасофавийтўловларниамалгаоширишучун хизмат қилади . ONLINE - BANK технологиясиумумийструктурасиқуйидагирасмдакелтирилган (10- расм) 10- расм . ONLINE-BANK технологиясиструктураси 27 Универсалшлюзбанкучунтоварвахизматларсотувчиларибиланмижозно мидантўловларгатўғридантўғришартномалартузишгавауларнингбиллинг 28 тиз имигауланишгаимконяратади .ONLINE- BANK технолигиясиданмавжудбўлганИнтернет - банкингмодулиёрдамидафойдаланишмумкин , 26 Ахборот канали 27 http://infocom.uz/2016/05/27/o-razvitii-ikt-v-naciona ёкиташқитўловтизимибиланаплет , мидлет , интернет - кабинеторқалифойдаланишимкониятимавжуд . ONLINE- BANK ўзинингбиллингиёрдамидамижозларнитурликатегорияларга ажратиши мумкинванатижада харбиркатегориямижозлариучуналоҳидатарифларишлабчиқишимкониятимав жуд . Мижозлар эсаўзнавбатидабанкфиллиалларигаташрифбуюрмасдантуриб , ўзларининг эҳтиёжиданкелибчиқибтарифларниалмаштиришлигимумкин . Бунданташқарибиллингҳарбирмижозбўйичатанлангантарифбўйичақарздорли клархисобиниолибборадивасчётфактураларҳосилқилади . Банктомониданбутурдагихизматларгақўшимчақиймат солиғибелгиланиши эътиборгаолганҳолда , кўрсатилганхизматларучунбиллингқўшимчақиймат солиғинихисоблабсчётфактуралардаакс эттиради . ONLINE-BANK банкнингоперационхаражатларини , мижозларамалгаошираётганоперацияларниавтоматиктарздахабарюбориши , мижоз мингмижозуланган . Хизматларданбиригауланганпластиккарта э галаринингумумийсони 70 мингатрофида . 29 Миллий банк даромадлилиги даражаси юқори экани олиб борилаётган кредит ва тижорат фаолиятига пухта ўйлаб ёндашилаётгани ҳамда оқилона консерватив сиёсат юритилаётгани билан уйғунликда унга кейинги беш йил мобайнида BIS ишончлилик рейтинги бўйича жаҳоннинг энг ишончли банклари орасида етакси мавқени эгаллаб туриш имконини бермоқда . Банк хорижий шериклар олдида ўз зиммасига олган барча мажбуриятларни тўла ҳажмда ва белгиланган мудатларда бажариб келаяпти . Банк фаолият юритаётган бутун давр мобайнида ҳали бирор марта ҳам ташқи тўловлар бажарилмаган ҳолати юз бермади . Аксинча , Ўзмиллийбанк кредит тарихига баҳо берган етакчи экспорт - импорт агентликлари кредит йўналишлари ҳажмини давлат каф III БОБ . ЗАМОНАВИЙ БАНК ТЕХНОЛОГИЯЛАРИДАН ЎЗБЕКИСТОН БАНК АМАЛИЁТИДА ФОЙДАЛАНИШ ВАТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎЛЛАРИ Жаҳондагииқтисодийвазиятнитаҳлил этишшуникўрсатмоқдаки, жаҳониктисодийтизимизамонавийахборотлашганжамиятгакириббораяпти. Бундайжамият электронмеҳнатқуролларигаасосланганбўлиб, сифатжиҳатиданянгибошқаришаппаратиҳамдаахборот- коммуникациялартехнологиялариданкенгмиқёсдасамаралифойдаланишкаби жиҳатларибилантавсифланади. Кирибкелганянгиасрдажаҳонмамлакатларииқтисодийўсишинингасосийшарт и - бууларнингбарчасоҳаларниқанчаликдаражадакомпьютерлаштиришибўлибқо лади.Ҳозиргикундамиллийиқтисодиётнингбанк, бухгалтерия, маркетинг, таълим,ишлабчикаришвабошқасоҳаларгазамонавийахбороттехнологияларике нгкўламдакирибкелмоқда. Бугунгикундабанкларжадалвақайтариббўлмастехнологикўзгаришларга юзтутмоқдалар. На Букабижадалўзгаришларбошқасоҳалардаҳамрўйбермоқда. Бунданбирнечайилолдинмобилтелефоннингсифатлирасмгаолишфунк ц иясиф ойдаланувчиларучункаттааҳамиятга эга эмас эди. Лекин, ҳозиргикунгакелибмобилтелефонларнинграсмгаолиштехнологиясиривожлан дивақулай, ихчамшаклгакелди, сўнгфойдаланувчилар эҳтиёжларииерархиясидамобилтелефонларнингбуфунк ц иясиўзўрнини эгаллади. Автомобилишлабчиқаришсоҳасидаҳамтехнологияларниривожланишинатижа сида, гибрид, электрдвигателёрдамидаҳаракатланувчиавтомашиналаришлабчиқарилмоқда. Технологик, мижозларнинг эҳтиёжи, дидиўзгаришлариниўзфаолиятидаакс эттирмаганиқтисодийфаолиятолибборувчисуб ъ ект, ҳарқандайсоҳадабўлмасинистиқболдатаназзулгамойилдир. Технологиялартараққиётибилансоҳалардахаражатлар таркиби ўзгариббо рмоқда. Бутенден ц ияайниқса, янгииштирокчиларкиришучун тў эгаллаганикўришимизмумкин.Бужараёнривожлангандавлатлардаҳамкузатил моқда. Юқоридагиларниинобатгаолганҳолдашунитаъкидлашмумкинкияқинкелажак дабанкларучунрақобатчиларянадакўпаядивабанкларнингмижозларбиланўрта сидагивертикалмоделўрнинигоризонталмодел эгаллайди. Европадабанкларазалданиқтисодиётнингасосийфунк ц ияларинитаъминл абкелганлар, булар: - а ҳолинингликвидактивлариникорпорацияваиндивидуалшахсларгакре дитсифатидатрансформацияқилишҳамдабутрансформациянимуқобилбахола ш; - п улўтказмалар, тўловлардавоситачилик; - қ имматлиқўғзоларбозоридамаркетмейкервавоситачилик; - д авлатларнингижтимоийсиёсийвазифаларинибажариш, мисолучунмаълумбирсоҳаникредитлаш. Лекин Е вропабанкларибуфунк ц ияларнибажариши 2008 йилмолиявийинқирозидансўнгкаттамуоаммогаайланди, чункибунингучунбанкларгааҳолинингишончикера Ҳозирдадеярлиҳаммабанклармобилбанкингхизматинитаклиф этмоқдалар. Дунёдапланшетвасмартфонларсониниошишимобилбанкингхизматиданфойда ланувчиларсониниошишигаолибкелди. 2014 йилJuniperтомониданўтказилгантадқиқотгакўрадунёбўйичажами 800 миллионмобилбанкингхизматиданфойдаланувчилармавжудбўлган. Фойдаланувчиларсоникунданкунгаўсиббормоқда, тадқиқотгакўра 2019 йилгакелиббукўраткич 1,8 миллиардгаетади (11-расм) 2013 2014 2017 201900.20.40.60.8 11.21.41.61.8 2 0.6 0.8 1 1.8 11-расм. Бутунжаҳондамобилбанкингхизматиданфойдаланувчиларсони (млрд.) 31 Жорий йилда UBSEvidencelab томонидан ўтказилган саволномага асосланган тадқиқотда мобил ва мобил бўлмаган банк хизматларидан фойдаланаётган мижозларнинг давлатлар миқёсида ўртача ёши ўрганиб чиқилди (3-жадвал). Жадвалдан кўриниб турибдики, дунё бўйича мобил б хизматидан фойдаланадилар. Тадқиқот натижаларидан мобил банкинг келажакда янада ривожланишига ишонч хосил қилишимиз мумкин. 3-жадвал Мобил ва мобил бўлмаган банк хизматларидан фойдаланаётган мижозларнинг давлатлар миқёсида ўртача ёши 32 Давлат Мобил банкинг хизматидан фойдаланмайдиганлар ўртача ёши Мобил банкинг хизматидан фойдаланувчилар ўртача ёши Австралия 56,4 38,5 АҚШ 53,0 37,7 Канада 58,1 42,8 Буюк Британия 50,6 37,5 Шветсия 56,8 43,9 Хитой 38,8 35,1 Россия федератсияси 38,3 34,8 Бутун дунё бўйича 46,1 36,1 2015 йил ахборот технологиялари асридан рақамлаштриш асрига ўтиш йили бўлди деб ҳисобласак муболаға қилмаган бўламиз. Катта ҳажмдаги маълумотлар ( BigData ) технологияси ҳаётимизга кириб бормоқда. Жаҳондаги барча банклар учун маълумотларни йиғиш ва уларни таҳлил қилиш асосий рақоб фойдаланган ҳолда интернетдан мижозлар тўғрисида маълумот йиғиб уларнинг эҳтижойини билиш мумкин. Мисол учун, мен интернетдан ўзимга сотиб олиш учун машинани изла сам , сўнгра банкнинг расмий веб сайтига киришим билан менга автокредит саҳифаси автоматик тарзда очилиб, ушбу маҳсулотдан фойдаланишни таклиф этади. Хориж банклари катта ҳажмдаги маълумотлар технологиясига асосланган ҳолда мижозларни кредитга лаёқатлигини бахоловчи скоринг тизимларини ишлаб чиқмоқдалар бу тизимни ишлаш принципини ўрганадиган бўлсак, авваламбор мижозлар тўғрисидаги маълумотларни кредитни қайтармаслик ҳолатлари корреляциясини таҳлилига асосланаган. Ж адал суръатларда ривожланаётган я на бир банк технологияси бу ижтимоий банкингдир. Ижтимоий банкинг технологияси – бу ижтимоий тармоқлар ёки ижтимоий кредитлаш ( P 2 бир бири билан алоқа P 2 P технология орқали молиявий алоқалар ўрнатиши чекланмаган истиқболга эга (12-расм). 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020050100150200250300350 12 23.2 36.7 54.2 75.2 98.2 122.1 8.9 33.2 73.8 115.3 126.3 147.7 127.8 Буюк Британия Австралия Хитой АҚШ 12-расм. Г лобал P2P бозор ҳажми (млрд. АҚШ доллари) 34 Бугунги кунда энг охирги янгиликлардан бири бу блокчейндир, бу технологияга қизиқиш охирги йилларда эскпоненциал даражада ошмоқда. Goldman Sachs банки бу технологияни аксия ва бондлар бозорида фойдаланиш йўлларини ўрганмоқда, Citibank блокчейн технологияси асосида ўзининг Citicoin номли валютасини эммисия қилмоқда яъни бу технология ҳам замонавий банк технологиясига айланиб бормоқда. Замонавий банк технологияларини Ўзбекистон тижорат банкларида қўллаш имкониятлари жуд марраларга чиқишнинг ишончли йўлидир. Бошқача айтганда, биз ҳозирданоқ тараққиётимизнинг инқироздан кейинги даври ҳақида чуқур ўйлашимиз, бу борада узоқ муддатга мўлжалланган дастур ишлаб чиқиш ҳақида бош қотиришимиз керак. Бу дастур иқтисодиётимизнинг асосий тармоқларини модернизация қилиш ва техник янгилаш, мамлакатимизнинг янги марраларни эгаллаши учун кучли туртки берадиган ва жаҳон бозорида рақобатдошлигини таъминлайдиган замонавий инновацион технологияларни жорий қилиш бўйича мақсадли лойиҳаларни ўзида мужассам этиши даркор. Мана шу ўта муҳим масалани, айтиш мумкинки, ҳал қилувчи стратегик вазифани эътиборимиздан чиқармаслигимиз зарур» . 35 Битирув малакавий ишининг биринчи бобида таъкидлаганимдек, Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларида замонавий технологияларни тадбиқ этиш учун осон йиғиш мумкин. Аммо бу маълумотлардан фойда олиш учун улар билан ишлашни ўрганишлари ва олинган хулосалардан келиб чиқиб тез иш кўра билишлари лозим; - Анаъанавий хизмат турлари устунликларидан фойдаланиш. Интернет тармоғида бутунлай автоном бўлган компанияни ишга тушириш кўп холларда энг осон йўлдир, лекин бу йўл хар доим ҳам ўзини оқлавермайди. Товар белгиси, кенг мижозлар базаси, ривожланган филлиаллар тармоғи каби анаънавий хизмат турлари устунликлари замонавий банк технологияларини тадбиқ этишни осонлаштириши мумкин. Замонавий банк технологияларни мамлакатимизда такомиллаштиришда асосий омиллардан яна бири бу ахборот хавфсизлигидир. Замонавий банк технологиялари ёрдамида банкнинг фаолият доираси Интернет оламига борган сари сингиб боради, бунда «банк сири»га тегишли маълумотлар ҳа ХУЛОСА Банк тизими молия-кредит ва тадбиркорлик фаолиятининг асосий механизми ҳисобланади. Банк тизими самарадорлигига иқтисодий ўсиш, инфля ц ияни бар қарор даражаларда ушлаш ва молиявий барқарорлик асосидир . Банк тизимини такомиллаштириш – ҳар қандай давлатнинг иқтисодиётини модерниза ц иялашда асосий омилдир. Банк тизимини такомиллаштириш замонавий технологиялар ни қўлламасдан амалга ошириш мумкин эмас. Бугунги кунда ахборот технологиялари муваффақиятли бизнеснинг ажралмас қисмига айланди. Банклар ва корхоналарнинг ижобий иқтисодий кўрсаткичлари уларнинг фаолиятида замонавий технологияларни интегар ц ия даражасига боғлиқлиги эътиборга лойиқдир. Жаҳонда банк соҳасидаги тенден ц иялар шуни кўрсатмоқдаки, масофавий Интернет, Мобил банкинг ва шунга ўхшаш хизматларга талаб ошиб бормоқда. Бу қулайликларга олиб келди, яъни банкга ташриф буюрмасдан туриб ўзига қулай бўлган вақтда банк хизматларидан фойдаланишмоқда. SMS банкинг – мобил алоқа воситаси орқали мижозлар ўз ҳисобрақамларида амалга оширилган опера ц иялар рўйҳати, балансдаги қолдиқ суммалари каби маълумотларни олишлиги мумкин. Санаб ўтилган хизматлар Ўзбекистон Республикасининг деярли барча тижорат банкларида йўлга қўйилган. Ўзбекистон Республикаси банк тизими халқаро стандартларга мос келиши мақсадга мувофиқлигини таъкидлаб ўтишимиз керак (стандартлаштириш устунлиги шундаки, ахборот билан ишлашда стандартлашган технологиялардан фойдаланилади). Ш уни айтиш мумкинки бугунги кунда Ўзбекистон Республикасида тижорат банкларда замонавий банк технологияларни тадбиқ этиш ва такомиллаштириш учун етарли шарт-шароитлар яратилган таъминлаш учун чоралар кўриш , яъни тегишли техник-воситалар, дастурий таъминотлар сотиб олиш, ахборот хавфсизлиги соҳасида юқори малакали кадрлар тайерлаш . Хулоса қилиб айтганда, мамлакат иқтисодиётининг қон-томири ҳисобланган банк тизимини янада ислоҳ қилиш, унинг барқарорлигини ошириш, юқори халқаро рейтинг кўрсаткичларига эришишнинг устувор йўналишлари ҳамда з ахборот-коммуника ц ия технологияларидан кенг фойдаланган ҳолда замонавий банк технологияларини жорий этиш бўйича олиб борилаётган ишлар банкларимиз томонидан мижозларга кўрсатилаётган хизматлар сифати, сони, қулайликлар ҳамда тўлов интизоми ва маданиятини янги босқичга кўтарилишини таъминлаш билан бирга, барча иқтисодий тармоқлар тараққиётини мустаҳкамлашга ҳам ўзининг ижобий таъсирини кўрсатади. 60 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙҲАТИ 1. Ўзбекистон Республикаси Конституция . – Т.: Ў збекист о н, 1992.–48 б . 2. «Банклар в а б анк ф аолияти т ўғрисида» ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни( 11.12.2003 й .- №569 ) 3. « Ўз бекистон Республикасининг Марказий б анки т ўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни(21 .12.1995 й .- №154-I ) 4. « Электрон имзо тўғрисида » ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни ( 11.12.2003 й .- №562-П ) 5. «Электрон ҳужжат айланиши тўғрсида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни (29.04.2004 й.- №611-IIҚ) 6. « Электрон ҳукумат тўғрисида » ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни ( 03.12.20 15й .- № 395 I ) 7. « Электрон тижорат тўғрисида » ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни ( 29.04.2004 й .- №613-II ) 8. «2011-2015 йилларда республика молия-банк тизимини янада ислоҳ қилиш ва барқарорлиги 12. И. А. Каримов - Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат мафкура 1-жилд// - Т. Ўзбекистон 1996й. - 358 б. 13. Абдуллаева Ш.З. Банк иши : Дарслик . - Т.: “ Молия ”,2003.-320 с. 14. Банковское дело. Учебник / Под ред. Лаврушина О.И.- М.: Финансыи статистика. 2006.- 560 с. 15. Банковское дело: Учебник / Жарковская Е.П. - М.: Омега-Л; Высш.Шк., - 2003.- 253 с. 16. Гобарева Я.Л. Банковские информационные системы и технологии:Учеб. пособие. - СПб.: Питер.-2006. – 236 с. 17. Гобарева Я.Л. Технологии банковского учёта: Учеб. пособие. - СПб:2004.- 115 с. 18. Качанова Е.Р. Новые банковские технологии. Учебник для ВУЗов. –М.: ИНФРА-М, - 2005.- 235 с. 19. Локальные сети персональных компьютеров. Учебник / ЛапшинскийВ.А. Часть II. М.: МИФИ, - 2004. – 160 с. 20. Неклесса А. Глобализация и новое 26. М. Гринбалт – Развитие платежной системы и ИКТ в банках // ICTNEWS журнали 2016й №3. 60-б. с 34 -38 . 27. Апин Н. Программное обеспечение сегодня//Банковские вестник.- 2008.- №17.- с. 5-6. 28. Бурдинский А. Какой интернет-банкинг нам нужен? // Финансы. – 2001. – №1. – с. 8-10. 29. Ванин А. Развитие интернет-банкинга // Компьютер-информ. – 2000.– № 2.- с. 5-8. 30. Джурабаев А. Роль и значение электронных платежей в РУз.//Рынок, 31. деньги и кредит.-2008.-№131.- с. 3-8. 32. Иванов В., Угрына В. Банки и клиенты: вне времени и расстояния //Банковские технологии.-2003.-№5.- с. 35-43. 33. Кайа Соркин. Передача информации в современных банковскихсетях.//Банковские технологии.- 2010.- №16. – с. 18-26. 34. КогановаЕ.Р.Банковскиеинформационныесистемыитехнологии.// Финансы и статистика.–2006.– с. 40. Семенов А. Банки в эпоху Интернета. Обзор составлен поматериаламкомпанииTheBostonConsultingGroup//Банковскиетехнологии. – 2002. – № 5. – с. 34-36. 41. СидоренкоВ.Г. Новыйвзгляднаплатёжно-расчётныеоперации//Финансы и статистика.-2005.- №11- с. 25-33. 42. Тавасиева А.М. Дополнительные операции для клиента//Финансы истатистика.-2005.- №20- с. 56-67. 43. Тайлаков Б. Развитие и функционирование телекоммуникационнойсети SWIFT//Рынок, деньги и кредит.-2012.- №12.- с. 43-46. 44. Хамраева Д. Интерактивные технологии банков Ўзбекистона//Рынок,деньги и кредит.-2013.- №5.- с. 30-35. 45. Интернет сайтлар: - http//www.cbu.uz ( Ўзбекистон Республикаси Марказий Банки ) - http//www.gov.uz ( Ўзбекистон Республикаси Ҳукумат портали ) - http//www.nbu.uz (ТИФ Миллий банки) - http//www.hamkorbank.uz (АТБ «
Купить
  • Похожие документы

  • Aktivlar bozorida fundamental qiymatni aniqlash modellari
  • Maqsadli tushumlar, subsidiya va grantlar hisobini yuritish
  • Oʻzbekiston Respublikasida budjet gʻazna ijrosi joriy etilishini faollashtirish
  • O’zbekistonda tashqi iqtisodiy faoliyatni erkinlashtirish
  • Xalqaro iqtisodiy integratsiyaning mazmuni va shakllari

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha