Zamonaviy bozor munosabatlarini rivojlantirish davrida tijorat banklari faolioyatida lizing operatsiyalari - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	361.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Zamonaviy bozor munosabatlarini rivojlantirish davrida tijorat banklari faolioyatida lizing operatsiyalari

Купить

MUNDARIJA betlar KIRISH . ................................................................................................................ ............. 3 I BOB. Zamonaviy bozor munosabatlarini rivojlantirish 7 davrida tijorat banklari faolioyatida lizing operatsiyalarining nazariy asoslari ………………… 1.1 Tijorat banklari faoliyatida lizing operatsiyalarining 7 mazmuni va mohiyati ....................................................……. 1.2 O`zbekiston Respublikasining iqtisodiyotini modernizatsiyalash davrida tijorat banklari faoliyatida lizing operatsiyalarini o`rni ................................................ 16 1.3. Тijorat banklari faoliyatida lizing operatsiyalari jahon 25 amaliyoti tahlili ..................................................................... II BOB. O`zbekiston Res

rivojlanishining yanada takomillashtirish masalalari……………………………................................ XULOSA……………………………………………………. 62 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI….... 65 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O`zbekiston Respublikasida olib borilayotgan islohotlar, iqtisodiyotdagi tuzilmaviy o`zgarishlar, shuningdek mamlakatdagi tadbirkorlikning rivojlanishi natijasida milliy iqtisodiyotda ichki moliyaviy resurslarning cheklanganligi yangi noan’anaviy investitsiyalar manbalarini qidirilishiga olib keldi. Jahon tajribasida xorijiy kapitalning migratsiyasi, qo`shma korporativ mulkni shakllantirish, xorijiy kredit liniyalari va davlatlararo kreditlarni jalb qilish, shuningdek lizing operatsiyalarini o`tkazish kabi yangi moliya manbalaridan keng foydalaniladi. Rivojlangan mamalakatlarda lizing operatsi

Ushbu kompaniyalar ishlatilmasdan yotgan sanoat quvvatlarini ishga solib, sanoat va tijorat korxonalarning uskuna va qurilmalarga bo`lgan ehtiyojlarini qondira olishlari mumkin. Eng asosiysi esa mazkur kompaniyalar moliyaviy manbalarning taqchilligi vaqtida ko`pgina korxonalarning bankrot bo`lib ketmasligiga ko`mak beradi, ularda ishlab chiqarishni texnologiya bilan ta’minlaydilar va inqirozdan chiqib ketish uchun, qolaversa iqtisodiy o`sish uchun zamin yaratadilar. Tijorat banklari tomonidan lizing operatsiyalari qo`llanilishining uzoq yillik jahon tajribasi uning yuqori samaradorligi haqida dalolat beradi. Bugungi kunda O`zbekistonda o`tish jarayonida yuzaga kelgan muammolar mavjudligini hisobga olganda, banklarning lizing operatsiyalariga va uning imkoniyatlaridan keng foydalanishga kat

Makroiqtisodiy barqarorlik va iqtisodiyotning mutanosibligi ta’minlandi. Eksport hajmi sezilarli ravishda, ya’ni 11,6 foizga o‘sdi, eksport qilinayotgan mahsulotlar tarkibi va sifati yaxshilanib bormoqda. Buning natijasida xomashyo bo‘lmagan tayyor tovarlarning ulushi 70 foizdan ziyodni tashkil etmoqda. Tashqi savdo aylanmasidagi ijobiy saldo 1 milliard 120 million dollardan oshdi. “Mamlakatimiz moliya-bank tizimi barqaror va ishonchli faoliyat yuritib, yuqori ko‘rsatkichlarni namoyon etib kelmoqda. 2012-yilda bank tizimining jami kapitali 24,3 foizga, so‘nggi uch yilda esa ikki barobar ko‘paydi. Mamlakatimiz iqtisodiyotining o‘tgan yil natijalarini baholaganda, Xalqaro valyuta jamg‘armasi missiyasi rahbari Veronika Bakalu xonimning ushbu missiyaning O‘zbekistonda 2012-yil noyabr-dekabr o

Yuqoridagi maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalarni belgiladik: - bozor iqtisodiyotiga o`tish davrida tijorat banklarning lizing operatsiyalarini nazariy asoslarini o`rganish; - tijorat banklarning lizing operatsiyalarining mazmuni va mohiyatini yoritish; - tijorat banklarning lizing faoliyatini jahon amaliyotini o`rganish; - O`zbekiston Respublikasining iqtisodiyotini modernizatsiyalash davrida lizing operatsiyalarini o`rnini tahlil etish; - tijorat banklarning lizing operatsiyalarini amalga oshirishning huquqiy asoslarini o`rganish; - iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida tijorat banklarida lizing operatsiyalarini rivojlanishining yanada takomillashtirish masalalarini o`rganish. Bitiruv malakaviy ishining predmeti – iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida tijorat banklari

I – bob. Zamonaviy bozor munosabatlarini rivojlantirish davrida tijorat banklari faolioyatida lizing operatsiyalarining nazariy asoslari. 1.1. Tijorat banklari faoliyatida lizing operatsiyalarining mazmuni va mohiyati. “Lizing so`zi iqtisodiyot uchun yangilik emas, biroq qadimda lizing (lease) so`zi amaliyotda foydalanilmagan. Lizingning mazmuni va mohiyatini ochish – Aristotel davrlariga borib taqaladi (taxminan eramizdan avvalgi 384 – 383- 382 yillarni o`z ichiga olgan davrlar). Aristotel shunday degan: “Boylik egalik qilishda emas, balki undan samarali foydalanishdadir” hozirgi zamon tili bilan aytganda, kishining daromad olishi uchun qandaydir bir mulkka albatta egalik qilishi shart emas, balki undan foydalanishi huquqiga ega bo`lishi va natijada foyda olishining o`zi kifoya qiladi.”

asbob-uskunani trastli (ishonchli) foydalanishga berilishini ko`zda tutdi. Uning o`rniga ular faqatgina qisqa muddatda foydalanishni talab qildilar. Trastlar bitimlarni qisqa muddatda harakat qilishini taklif qildilar. Bitimning muddati tugaganidan so`ng vagonlar ijaraga beruvchiga qaytarilar edi, o`z navbatida u mulkiga egalikni o`z qo`lida saqlab qolar edi. Bunday ijara to`lovlari haqiqiy yoki operatsion lizingni yuzaga kelishiga sharoit yaratdi. Xorijiy davlatlarning statistikasining guvohlik berishicha, hozirda ular barcha lizing bitimlarining asosiy qismini tashkil qiladi. Lizing mulkni yollash yoki prokatga olish tushunchasidan ham farq qiladi ( 1 -jadval). 1-jadval. Lizing va ijara, ular o`rtasidagi farqlar 4 № Baholash ko`rsatkichlari Munosabat turlari Prokat (yollash) Lizing 1 2 3

tashabbuskorlik 8 Boshqarish usuli nuqtai nazaridan  Asosan boshqarish ma’muriy usuli • O`z-o`zini boshqarish • Boshqarishning iqtisodiy usuli 9 Muvofiqlashtirish usuli nuqtai nazaridan  Mehnat shartnomasiga • Mulkiy huquq • Qarziy huquq • Tijoriy huquq munosabatlari Shunday qilib, prokat ijara munosabatlarining eng oddiy turi bo`lib, bu ijaraga asosan maishiy xizmat ko`rsatish bilan bog`liq tovarlar (nikoh liboslari, muzlatgichlar, televizorlar, tikuv va yozuv mashinalari, mavsumiy sport anjomlari va h.k.) beriladi. Bu ijara turning xususiyati shundaki, aksariyat hollarda muddati belgilanmaydi yoki ijara o`ta qisqa muddatli bo`ladi yoki iste’molchi undan xohlagancha foydalanishi mumkin. Shu davrga transport vositalari bilan bog`liq biznesda lizing operatsiyalari hajmining oshishi yuz be

Jahonda tijorat banklarning lizing operatsiyalari keng ko`lamda rivojlansada, bizda rivojlanish mustaqillikdan so`ng amalga osha boshladi. Hozirgi kunda O`zbekiston Respublikasi moliya bozorida xorijiy capital ishtirokida bir necha yirik qo`shma lizing kompaniyalari faoliyat yuritmoqdalar. Amaliyotda qo`llanilayotgan lizing bitimlarining bir-biridan farq qiluvchi muhim jihatlari bo`yicha u operatsion (joriy) va moliyaviy lizing tushunchlariga bo`linib ketgan. Qonunchilik hujjatlarida ijara bu – operatsion lizing, moliyaviy ijara esa moliyaviy lizing yoki bir so`z bilan lizing deb qabul qilingan. Demak, moliyaviy ijara – bu lizingdir. Mazkur tushunchalar xalqaro adabiyotlarda ham shunday ma’noda qo`llanilmoqda. Shu sababli O`zbekiston Respublikasining 2002 yil 13-dekabrdagi 447 – II sonli

sotib oladigan bank yoki lizing kompaniyasi yoxud ularning shu’ba kompaniyalari (qonunchilik hujjatlari bo`yicha lizing beruvchi bo`lib nafaqat lizing kompaniyalari yoki banklar, balki har qanday yuridik va jismoniy shaxs ham lizing beruvchi bo`lib maydonga chiqishi mumkin.  Lizing oluvchi – lizing shartnomasi bo`yicha lizing ob’yektiga vaqtinchalik egalik qilish va foydalanish uchun oladigan yuridik shaxs, yakka tartibdagi tadbirkor yoki jismoniy shaxslar.  Sotuvchi – lizing beruvchiga lizing ob’yektini sotuvchi yuridik yoki jismoniy shaxslar. Lizing ob’yekti – iste’mol qilinmaydigan va qonunchilik bilan taqiqlanmagan tadbirkorlik faoliyatida qo`llaniladigan har qanday buyumlar, barcha mulk majmualalari, shu jumladan, korxona, binolar, inshootlar, uskunalar, transport vositalari hamda b

2-rasm. Lizing ob’yektlari. 6 Xo`sh, lizing nima? Uning mohiyatini ochish uchun xakqaro miqyosda eng ko`p tarqalgan lizing tushunchalarini tahlil qilib ko`raylik. Masalan, Xalqaro moliya korporatsiyasi (XMK) mutaxassislari tomonidan u quyidagicha talqin qilingan: “Lizing – bu mulkiy munosabatlar majmui bo`lib, bunda bir taraf (lizing beruvchi) boshqa bir taraf (lizing oluvchi)ning topshirig`iga binoan uchinchi taraf (mol yetkazib beruvchi)dan lizing shartnomasiga muvofiq lizing ob’yekti bo`lgan mulkni o`z mulki qilib sotib olib, uni to`lash asosida lizing shartnomasida belgilangan shartlar bilan vaqtinchalik foydalanish va egalik qilish uchun lizing oluvchiga beradi”. Lizingga berilgan ushbu ta’rifda uning mohiyatini ochib beruvchi qator muhim belgilar mavjud. Chunonchi, unda lizingning mu

mezon lizing, ya’ni moliyaviy ijaraning muhim atributlaridan biri ekanligi bois, bizning fikrimizcha, bu mazkur ta’rifning sezilarli kamchiligidir. Bundan tashqari, mazkur ta’rifda lizing beruvchining huquqlari bir oz kamaytirilgan yoki unda lizing beruvchi faqat lizing oluvchining topshirig`iga asosan lizing ob’yektini sotib oladi, deyilgan. To`g`ri, lizing ob’yekti, avvalo, lizing oluvchining manfaatlariga mos bo`lmog`I va uning talablariga javob berishi lozim, aks holda lizing bitimining mazmuni yo`qoladi. Lekin bundan lizing beruvchining mutlaqo lizing oluvchining xohish-istagiga qarab lizing munosabatlariga kirishadi, degan xulosa chiqarish noto`g`ri bo`lardi. Vaholanki, lizing beruvchi lizing munosabatlarining teng huquqli ishitirokchisidir, qolaversa, moliyaviy ijara bo`lmish lizing

Ayrim iqtisodchilar bu ikki lizing turini lizing shartnomalarining muddatlariga qarab, ya’ni uzoq muddatli lizing shartnomalariga moliyaviy, qisqa muddatlilari esa joriy lizing deb qabul qilindi. Shunga muvofiq joriy lizingda lizing ob’yekti foydalanish muddati davomida ko`p marta qo`llaniladi va ular muddatlariga qarab renting (bir yilgacha) va xayring (bir yildan uch yilgacha) bitimlari deb nomlanadi. Lizing (moliyaviy ijara) shartnomasi esa uzoq muddatlarga uzayib aksariyat hollarda uning muddati lizing ob’yektining foydalanish muddatiga yaqin bo`ladi, binobarin, ushbu lizing ob’yekti faqat bir marta qo`llaniladi. Bundan tashqari, lizing muddati tugagandan so`ng, lizing oluvchi shartnomnada kelishilgan narxlarda lizing ob’yektini sotib olish huquqiga ega bo`ladi. Lizingning asosiy funks

3-rasm. Lizingni asosiy funksiyalari. 7 Ba’zi mutaxassislar lizingni joriy lizingdan farqini lizing shartnomasi davomida lizing ob’yekti bo`yicha vujudga keladigan barcha moliyaviy mas’uliyat va xatarlar kimning zimmasiga yuklanishiga qarab aniqlashni taklif etishgan. Ushbu masala bo`yicha bir qarorga kelmaslik lizingni xalqaro munosabatlarda qo`llashda kata muammolarni vujudga keltirib, uning rivojlanishiga to`sqinlik qila boshladi. Ayniqsa, lizing kimning balansida hisobga olinishi, soliq majburiyatlari kimning zimmasida bo`lishi va moliyaviy hisobotlarda qanday aks ettirilish masalalari xalqaro moliyaviy tashkilotlarning diqqat-e’tiborini tortdi. Natijada, jahon iqtisodchilari tomonidan lizingni tasniflashning asosiy qoidalarini ishlab chiqish zaruriyati tug`ildi. Oxirgi 15 yilda rivojl

majbur qiladi. Lizing oluvchining ishlab chiqarish quvvatini oshiradi. Lizing sharofati bilan u mulk sohibiga aylanadi. 3.Lizing beruvchi (lizing kompaniyasi yoki bank)larning daromadli aktivlarini oshiradi, undan foyda olishni va tadbirkorlik faoliyatini rag`batlantiradi. Bank uchun lizing lizing ob’yekti sug`urtalanganligi bois, ssuda amaliyotlariga qaraganda bexatarli aktivdir va lizing to`lovlarining muntazamligi ularga barqaror daromad manbai bo`lib hisoblanadi. 4.Lizing operatsiyalari tijorat banklari uchun qator afzalliklarga ega, masalan lizing operatsiyalari bo`yicha biznes-reja tayyorlash kreditlash amaliyotlariga qaraganda qulay chunki lizingda biznes ob’yekti va undan foydalanish aniq bir jarayonga bog`liqdir. Lizing bo`yicha bank mablag`larining maqsadga muvofiq ishlatilishi t

davrida tijorat banklari faoliyatida lizing operatsiyalarini o`rni. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda lizing – biznesning bir turi bo`lib, u noan’anaviy moliyalashtirish instrumenti sifatida amaliyotga juda keng tarqalgan. O`zbekistonda moliyalashtirishning bu turini rivojlantirish va kengaytirish boshqa sharoitlar teng bolgan taqdirda, o`zinign ijobiy samarasini berishi mumkin. Bunnday sharoitlar haqida to`xtalishdan oldin lizingning qanday iqtisodiy kategoriya ekanligiga, uning mazmun-mohiyatiga tabiatiga va ahamiyatiga qisqacha to`xtalib o`tish maqsadga muvofiqdir. Lizingning turli omillarga ko`ra 30 dan ortiq turlari farqlanadi. Ular quyidagilardan iborat: • ishlatilish shakli bo`yicha – ishlab chiqarish va iste’mol lizinggi. Bunda moliyalashtirish ob’yektiga qarab, ishlab c

texnologik darajasini oxirgi tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi korxona darajasiga yetkazish kerak; • lizing beruvchi va lizing oluvchi o`rtasidagi munoasbatlar xarakteriga ko`ra – “toza” lizing (bunda faqat lizing predmeti beriladi xolos) va keng lizingga (bunda turli tuman qo`shimcha xizmatlar ko`rsatilishi ko`zda tutiladi) ajratiladi. Bundan tashqari ‘xo`l lizing ham mavjud bo`lib, bu holatda lizing oluvchi lizing ob’yekti bilan birga unga texnik xizmat ko`rsatish uni ta’mirlash, sug`urtalash, unda ishlovchi kadrlarni tayyorlash, marketing xizmatini tashkil etish, tayyor mahsulot reklamasi, xom ashyo bilan ta’minlash kabi xizmatlarni ham o`z ichiga oladi; • lizing ob’yektini taqdim etish sohasiga ko`ra – liizng predmeti ichki lizing oluvchiga taqdim etilayotgan holda ichki lizing va lii

Lizingning boshqa moliyaviy instrumentlarga nisbatan afzalligi quyidagi jihatlarda namoyon bo`ladi: 1. Moliyaviy jihatdan: bir vaqtning o`zida ham uskuna harid qilinadi, ham moliyaviy qiyinchiliklar yuzaga kelmaydi. Tadbirkornning o`z mablag`lari hamda jalb qilingan mablag`lari o`rtasidagi nisbat ijobiy saqlanadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida yuzaga kelgan talabldan kelib chiqqan holda, qo`shimcha yoki yangi texnika harid qilish muammosini operativ tarzda hal qilish imkonini beradi. Bu ishlab chiqarish quvvatlarining samaradorligini oshiradi, mablag`lar daromad keltiruvchi sohaga yo`naltiriladi. Lizing to`lovlari baholar indeksiga bog`liq bo`lmaydi, shuning uchun ijaradan farqli o`laroq shartnoma amal qilish muddatida o`zgartirilmaydi. Lizing beruvchi o`z faoliyati davomida bir qator imti

olingan uskunani ishlatib, foyda ko`rish va bu foyda hisobidan uskunaning narxini to`lash mumkin. 4. Serviz xizmatlar: lizing oluvchi lizing ob’yekti bilan birgalikda bir qator servis xizmati turlarini ham olishi mumkin. Bular sug`urta, transportirovka, uskunani o`rnatish, kafolatli xizmat, profilaktika va boshqa xizmat turlaridir. 5. Buxgalteriya hisobi: lizing bo`yicha xarajatlar, joriy xarajatlar tarkibiga va mahsulot tannarxiga kiritiladi, bu soliqqa tortiladigan foyda miqdorining kamayishiga olib keladi. Lizing ob’yeki lizing kompaniyasining balansida aks ettiriladi. Yuqoridagi afzalliklardan tashqari, lizing: 1.Ijarachi korxonaga ishlab chiqarishni kengaytirish va bir vaqtning o`zida asbob-uskunalarga xizmat ko`rsatishni kata xarajatlarsiz va qarz olmasdan amalga oshirish imkonini be

ta’mirlash va texnik xizmat ko`rsatishda yuqori malakali mutaxassislarni talab qiladigan murakkab asbob-uskunalarni ijaraga olishda katta ahamiyat kasb etadi. 6.Lizing ijarachiga ma’nan eskirgan asbob-uskunalarni vaqti-vaqti bilan yangilab turish imkonini beradi. 7.Lizing to`lovlari qat’iy o`rnatilgan jadval bo`yicha amalga oshirilishini nazarda tutgan holda, ijarachi korxona o`zining kapital qo`yilmalarga qilinadigan xarajatlari va mahsulotni sotishdan tushadigan tushumni muvofiqlashtirish imkoniga ega bo`ladi. Asbob-uskunani sotib olganda esa unda bunday imkon yo`q. Yuqoridagilarning barchasi ijarachining moliyaviy ahvoli barqaror bo`lishiga sabab bo`ladi. 8.Asbob-uskunalar ishlab chiqaruvchi korxona sotuvini kafolatlashi mumkin. 9.Lizing oluvchi lizingga olingan uskunada raqobatbardoshl

 rentingda shartnomadagi ob’yekt davomiy kelishuvlar bo`yicha ishlatilishi;  uzoq muddatli ijarada esa ijaralanayotgan asbob-uskuna shartnomada belgilangan normal muddatgacha uzluksiz ishlatilishi mumkindir. Tijorat banklarning lizing operatsiyalari bilan ijara orasidagi farq quyidagilarda namoyon bo`ladi:  bitim ob’yekti asbob-uskunani o`z hisobiga sotib olgan lizing beruvchi emas, balki lizing oluvchi tomonidan tanlanadi;  shartnomani muddati tugashida mijoz imtiyozli stavkada mulkni ijaraga berishni yoki bo`lmasa ijaralanayotgan mulkni qoldiq qiymati bo`yicha sotib olishi mumkin;  lizingni muddati asbob-uskunani eskirishi muddatidan kam bo`ladi va odatda amortizatsiya muddatigacha uzaytiriladi;  lizing beruvchi bo`lib odatda moliya muassasasi – lizing kompaniyasi qatnashadi. Shuni

Shu narsani ta’kidlab o`tish joizki, ular lizingga biror yirik zavodni yoki texnologiyani olishlari va uni ishga tushirib, yuqori foyda olib, va uning foydasidan faqat lizingga to`lovlarni amalga oshiribgina qolmay, shu bilan birga o`zining milliy daromadini ko`paytirishi mumkin. Mamlakatda lizing xizmatlarini rivojlantirish orqali iqtisodiyotni ishlab chiqarish tarmoqlarini rag`batlantirish va shu orqali ishlab chiqarishni rivojlantirishga kuchli turtki bo`ladi. Bundan tashqari tijorat banklarning lizing tijorat banklarning kreditni bir shakli sifatida banklar va lizing kompaniyalari o`rtasida raqobatni kuchayishiga turtki bo`ladi va bu o`z navbatida ssuda foizlarini tushushiga va natijada kapitallarni ishlab chiqarish sohalariga oqib kirishi uchun qulay zamin yaratadi. Lizingni eng asos

Lizing beruvchi kompaniyalar va tijorat banklarning ro`yxati 8 № LIZING BERUVCHI KOMPANIYA VA BANKLAR LIZING OPERATSIYALARI HAJMI (MLRD,SO`M) 1 O`zselxozmash Leasing 167,7 2 Asaka bank 104,6 3 O`zavtosanoat Leasing 55,3 4 O`zmeliomash Leasing 39,1 5 Ipoteka bank 27,4 6 Mikro Kredit bank 21,2 7 Uzbek Leasing International 19,1 8 Qurilish Lizing 12,7 9 Infin Leasing 12,6 10 Turon bank 8,1 11 Delta Leasing 7,7 12 Trast bank 7,5 13 Hamkor bank 7,2 14 SIFCO International 7,1 15 China Leasing Group 5,8 16 Uz Psb bank 5,5 17 Hamkorand Leasing 5,4 18 Nano Leasing 5,3 19 Xalq bank 5,3 20 Asaka Trans Leasing 5,3 21 Hamkormaz Leasing 4,9 22 Barqaror Leasing 4,1 23 Aloqa bank 4,1 24 Davr bank 3,8 25 Qishloq Qurilish bank 3,2 26 Business Leasing 2,6 27 Baraka Leasing 2,6 28 Universal bank 2,6 29 Hamkor

yo`q. Lizing kompaniyalari ham o`z kapitallarini ko`paytirgan holda, yanada ko`proq mijozlar bilan lizing operatsiylarini amalga oshirishni ko`zda tutganlar. Keyingi o`rinlarda tijorat banklarini ham ko`rishimiz mumkin. Bunda tijorat banklari faoliyatida lizing operatsiyalari ko`lami ancha hajmni tashkil etganlgini guvohi bo`lishimiz mumkin. Tijorat banklarning lizingni iqtisodiyotdagi o`rni va ahamiyati beqiyosdir. Bunga sabab rivojlanayotgan davlatlarda ishlab chiqarishni rivojlantirish va shu orqali mamlakatga valyuta tushumini oshirish uchun ishlab chiqarish uchun zarur bo`lgn asbob-uskunalarga, yangi texnologiyalarga ehtiyoj seziladi. Ayniqsa, oltin – valyuta rezervlari cheklangan mamlakatlarga Tijorat banklarning lizing juda qo`l keladi. Chunki, asbob-uskunani sotib olishda lizing ol

1.3. Тijorat banklari faoliyatida lizing operatsiyalari jahon amaliyoti tahlili. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda lizing biznesning alohida bir turi sifatida qaraladi. U lizing mahsulotlarining ishlab chiqaruvchilari, iste’molchilari uchun, shuningdek, shu turdagi biznes bilan shug`ullanayotgan moliyaviy vositachilar uchun ham muhim bo`lgan bir qancha vazifalarni hal etadi. Ichki va tashqi bozorlar uchun qattiq raqobat sharoitida asbob-uskunalarning texnik xususiyatlarinigina emas, ayni vaqtda mazkur asbob-uskunalar iste’molchilariga qo`yiladigan moliyaviy shartlar, shuningdek, qo`shimcha xizmatlar ham tobora ahamiyatli bo`lib boradi. Iste’molchilarning bunday qo`shimcha talablarini qondirishda moliyalashtirishning istiqbolli usuli bo`lgan lizing to`la-to`kis xizmat qiladi. Tad

4-rasm. Xalqaro lizing bozorining umumiy obzori 2011 y. 9 Tijorat banklarning lizing operatsiyalarining jahon iqtisodiyotida tutgan o`rni va ahamiyati beqiyosdir. Yirik Tijorat banklarning lizing tashkilotlar Tijorat banklarning lizing bo`yicha keng ko`lamda xizmatlar taklif qiladilar. Jahonda eng yirik Tijorat banklarning lizing tashkilotlaridan “Ebik-liz”ni milliy lizing assotsiatsiyalarining Yevropa federatsiyasi – “Lizyurop”ni alohida ajratib ko`rsatish mumkin. “Ebikliz” Gollandiya, Italiya, Germaniya, Avstriya, Buyuk Britaniya, Belgiya va Fransiya davlatlaridagi lizing kompaniyalarini o`zida mujassamlaydi. Bu tashkilot ko`pchilik hollarda Tijorat banklarning lizing bitimlarini amalga oshirishda vositachi vazifasini o`tashi ahamiyatga molikdir. “Lizyurop” 1979 yilda tashkil etilgan bo

Shvetsiya, Gollandiya, Finlandiya davlatlari kiradi. Hozirgi kunda amalga oshiladigan Tijorat banklarning lizing operatsiyalarining teng yarmi AQSH hissasiga to`g`ri keladi. AQSH da lizingni yuksak sur’atarda rivojlanishining muhim sabablaridan biri investitsiyaviy soliq imtiyozi edi. Jahon amaliyotida lizing - vaqtincha bo`sh turgan yoki jalb etilgan mablag`larni investitsiyaga yo`naltirishga qaratilgan alohida turdagi tadbirkorlik faoliyatidan iborat bo`lib, bunda moliyaviy ijara (lizing) shartnomasiga binoan bir shaxs shartnomada belgilangan mulkni muayyan sotuvchidan sotib olib uni haq evaziga boshqa shaxsga muddatlarda molmulkni qo`lga kiritish niyatida bo`lg`usi huquqini moliyalashtiradi. Jahon amaliyoti lizingida esa mulkdan foydalanuvchi (ijarachi) bir vaqtning o`zida ham xorijdan

Ularning asosiylari quyidagilardir:  Mulkni investitsiyalashda pulli kreditdan farqli o`laroq mulkni qaytarib olmaslik xavfi kamaytiradi;  Jahon amaliyoti lizingi yuz foizli kreditlashni mo`ljallaydi, bu esa birdan moliyaviy kuchlanishsiz ishlab chiqarish fondlarini yangilash qimmatbaho mulkni egallash imkonini beradi va to`lovlarning darhol to`lanishini talab qilmaydi;  Korxona mulkka egalik qilish ssudasini olishdan xalqaro lizing bilan mulkni olish qulayroq, negaki lizingdagi mulk garov hisobida chiqadi;  Lizing oluvchi uchun mulkni qiymat tomonidan va jismoniy eskirish xavfi kamayadi, chunki mulk o`z tasarrufiga o`tmasdan vaqtinchalik ishlatishga olinadi;  Lizing to`lovlari eskirish bilan bog`lanmagan, lizing munosabatlarida esa lizing oluvchi mulkni tezkor amortizatsiyasi bilan i

tomonidan tashqi qarzga kiritilmasligi uni rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiyoti uchun ahamiyatini yanada oshishi uchun xizmat qiladi. Hozirgi kunda lizing bilan bog`liq barcha iqtisodiy-huquqiy munosabatlarni xo`jalik aloqalarining yangi bosqichiga kiritish an’anaga aylandi. Lizing Aristotel davrlaridan to hozirgacha davom etib kelmoqda. Xo`jalik aloqalari baynalminallashuvi muhitida xalqaro lizing yangi ko`rinishga ega bo`lmoqda va undan foydalanish hajmi hamda tarmoqlari ko`paymoqda. O`tgan asrning 60-70-yillarida Amerika, G`arbiy Yevropa va Yaponiya mamlakatlari ishtirokida “Orion lizing holding” xalqaro miqyosdagi lizing kompaniyalari vujudga keldi. Bunday lizing kompaniyalari, odatda, lizing oluvchi firmalarga kema, samolyot, asbobuskunalar va shu kabilarni 3 yildan to 15 yilgacha i

Yirik xalqaro lizing tashkilotlari xalqaro lizing bo`yicha keng ko`lamda xizmatlar taklif qiladilar. Jahonda eng yirik xalqaro lizing tashkilotlaridan “Ebikliz” va Milliy lizing assotsiatsiyalarining Yevropa Federatsiyasi – “Lizyurop”ni alohida ajratib ko`rsatish mumkin. “Ebikliz” tashkiloti Gollandiya, Italiya, Germaniya, Avstriya, Buyuk Britaniya, Belgiya va Fransiya davlatlaridagi lizing kompaniyalarini o`zida mujassamlashtirgan. Bu tashkilot aksariyat hollarda xalqaro lizing bitimlarini amalga oshirishda vositachilik vazifasini bajaradi. “Lizyurop” 1979 yilda tashkil etilgan bo`lib, hozirda 17ta mamlakatning 700ta lizing kompaniyasini o`zida birlashtirgan. Jahonda bir necha mingdan ortiq xalqaro miqyosda ishlovchi lizing kompaniyalari va firmalari mavjud (3-jadval). Mazkur lizing komp

Central FNatWest Group 6 Debis Funancial 16199 4655 3.5 7 GMAC 13631 10363 1.3 Yuqoridagi ma’lumotlardan shunday xulosaga kelish mumkinki, demak, lizing kompaniyasi daromadlarining bir qismi lizingga bog`liq bo`lmagan boshqa faoliyatlardan tashkil topmoqda. Jahonning yetakchi banklari lizing bilan bog`liq biznesga qiziqishlari kattadir. Lizing operatsiyalari bilan shug`ullanish murakkab bo`lsada, juda samarali hisoblanadi. Lizing kompaniyalari bank guruhlari, holdinglar doirasida tuziladi. Shu bilan birga, bittagina bankning o`zi bir necha lizingga ixtisoslashgan kompaniyalarini ochish hollari ham ko`plab uchrab turadi. Fransiyaning “Societe Generale” banki 1968 yildan boshlab, jahonda keng tarmoqli “Sogelease” lizing guruhini tuzdi. Uning tarkibiga hozirgi vaqtda jahonning turli joylarida

bilan shug`ullanish banklarning o`ziga yoki ularning maxsus bo`limlariga, shunigdek, banklar bilan aloqador moliyaviy vositachilar uchun qulaydir. Shuningdek, tahlil qilinayotgan ma’lumotlar asosida quyidagi xalosalar keltirish mumkin.  Xalqaro lizing iqtisodiyotning tarmoqlarini kreditlashning muhim vositasi hisoblanadi;  Xalqaro lizing XVF mutaxassislari tomonidan tashqi qarzga kiritilmaydi;  Xalqaro lizing ishlab chiqarishni rivojlantirishga ko`mak beruvchi dastak bo`lib xizmat qiladi;  Xalqaro lizing eng zamonaviy va qimmatbaho asbob-uskunani, texnika-texnologiyani mamlakatning milliy iqtisodiyotiga jalb qilishga ijobiy ta’sir ko`rsatadi.  Xalqaro lizing mamlakat eksport salohiyati rivojlanishi uchun turtki bo`lib xizmat qiluvchi iqtisodiy dastak hisoblanadi. Umuman, aytish mumkin

II – bob. O`zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini modernizatsiyalashtirish sharoitida tijorat banklari faoliyatida lizing operatsiyalarini rivojlanishi tahlili. 2.1. Tijorat banklari faoliyatida lizing operatsiyalarini amalga oshirishning huquqiy asoslari. Tijorat banklarning lizing bozorining shakllanishi, unga yangi tarmoq va sohalarning qo`shilishi, shuningdek, Tijorat banklarning lizing munosabatlarida qatnashayotgan mamlakatlarning sonini ortishi, jumladan, MDH davlatlarning qo`shilishi munosabati bilan mazkur davlatlarning tashqi iqtisodiy faoliyatlaridagi ishtirokini muvofiqlashtirish uchun lizing operatsiyalarini tartibga solish muammosini huquqiy jihatdan hal etish vazifasi turibdi. Tijorat banklarning lizing bitimlarini amaliy jihatdan amalga oshirishda nafaqat mamlakat iqtisodi

Birinchi bosqich davri 1996 yildan 1999 yilgacha davom etib, bu davrda lizing qonunchiligi bo`yicha quyidagi asosiy qonunlar va qonun osti hujjatlari yaratildi va amaliyotga kiritildi: O`zbekiston Respublikasining 1996 yil 29 avgustda qabul qilingan “O`zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining ikkinchi qismini tasdiqlash to`g`risida”gi 256-1-sonli qonuni asosida O`zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining ikkinchi qismi qabul qilindi. O`zbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksi me’yorlari asosida hamda respublikadagi tijorat banklari tomonidan o`tkazilayotgan lizing operatsiyalarining tartibga solish maqsadida O`zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan 1997 yil 29 martda “O`zbekiston Respublikasi banklari tomonidan lizing operatsiyalarini o`tkazish tartibi” to`g`risidagi 3

qo`yiladigan talablar, lizing beruvchi va lizing oluvchining o`z huquqlaridan uchinchi shaxslar foydasiga voz kechishi lizing ob’yekti sug`urtasi va garovi lizing shartnomasi bo`yicha ta’minlash va hokazolar o`rin olgan. Mazkur qonun me’yorlariga moslashtirish maqsadida O`zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan 1997 yil 29 martda qabul qilingan 327-sonli “O`zbekiston Respublikasi banklari tomonidan lizing operatsiyalarini o`tkazish tartibi” to`g`risidagi me’yoriy hujjat bekor qilinib, 1999 yil 5 mayda 327-sonli “O`zbekiston Respublikasi banklari tomonidan moliyaviy lizingni o`tkazish tartibi to`g`risida nizom” qabul qilindi va O`zbekiston Respublikasi Adliya Vazirligida 1999 yil 20 iyulda 776-son bilan ro`yxatdan o`tkazildi. O`zbekistonda lizing qonnunchiligining rivojlanishining i

- lizing kompaniyasidan asbob-uskunanni sotib olish, ya’ni lizing ob’yektini oldi-sotdisi amalga oshiriladi, bunda asbob-uskunani keyinchalik ijaraga berish uchun olinayotganligi maqsadida ekanligi bildiriladi; - lizing bo`yicha to`lovlarning hisob – kitobi – amortizatsiyaning qabul qilingan shartlari asosida amalga oshiriladi. Bizning respublikada lizing munosabatlari o`ziga xos xususiyatlardan kelib chiqmoqda. Respublikamizdagi lizing munosabatlari jahon amaliyotida umumiy qabul qilingan lizing munosabatlari bilan muvofiqlashtirilgandir. Shu bilan birga yuqorida qayd qilingan Konvensiya uch tomon ishtirok etishini ko`zda tutuvchi klassik lizingdan kelib chiqib, bitimlarni aniqlaydi va chegaralaydi. Mazkur Konvensiya “qaytariladigan lizing” deb nom olgan ikki tomonlama o`rnatilgan lizing

egalik huquqini ta’minlab turishi uchun u mazkur asbob-uskunadan bitimda ko`rsatilgan maqsadlardagina foydalanishi va uning ma’naviy hamda jismoniy eskirishlarini hisobga olgan holda bitim tuzishi lozim. Asbob- uskunadan foydalanuvchi o`z vaqtida va kelishilgan grafik asosida lizing to`lovlarini amalga oshirishi shart. Lizing oluvchi tomonidan o`z majburiyatlarini bajarilmasligi holatlarida mulk egasi unga tegishli to`lovlarni to`lanishini va kelishilgan bitimga rioya qilinmasligi oqibatida ko`rilgan zararlarni qoplashini talab qilishi mumkin. Bitimda ko`rsatilgan kelishuvlar bo`yicha bitimni bekor qilishlari mumkin. Konvensiya lizing oluvchining boshqa tomondan mulkiy huquqini himoya qilish bilan birga, agarda mulkdan foydalanuvchidan tashqari boshqa bir 3-chi shaxs ko`proq foyda olsa, bu

Biroq, hozirgi vaqtda MDH ning bir qator davlatlarida lizing beruvchi mulkni foydalanishga bergan tomonning to`lovga latoqatsizligini aniqlansada uni faoliyatini tartibga solishning huquqiy asoslari to`liq o`rnatilmagan. Chunki, lizing oluvchi tomon bankrot deb e’lon qilinsada, u mulkning haqiqiy egasi hisoblanmaydi va unda to`lovni undirish masalasi to`liq hal etilmagan. Bankrotlik holatida lizing bitimi lizing oluvchining aybi bilan bekor qilingan hisoblanadi, lizing oluvchi lizing beruvchiga bitim buzilganligi natijasida yuzaga keladigan zararlarni to`liq qoplashi shart. Bankrot bo`lgan korxona o`zining majburiyatlarini to`lashda kontragentlari qatoriga lizing beruvchi ham o`ziga to`lovlarni undirishi uchun navbatga, ya’ni ro`yxatga qo`yiladi va o`rnatilgan tartibda to`lov amalga oshir

Markaziy Osiyoda, shu jumladan O`zbekiston Respublikasida lizing sohasidagi qonunchilikni takomillashtirish sohasida davlat boshqaruvi organlariga maslahatlar berish uchun 2001 yilning oxirisida Xalqaro Moliya Korporatsiyasi, Shveysariya xalqaro aloqalar bo`yicha davlat sekretariyati bilan hamkorlikda tashkil etilgan “Markaziy Osiyoda lizingni rivojlantirish bo`yicha Loyiha” guruhining respublikada 2001-2004 yillar mobaynidagi faoliyati natijasida lizing sohasidagi amaldagi qonunchilik me’yorlari ancha takomillashtirildi. Jumladan, 2002 yil 28 avgustda O`zbekiston Respublikasi Prezidentining “Lizing faoliyatini rivojlantirishning yanada rag`batlantirish chora-tadbirlari to`g`risida”gi Farmoni qabul qilindi. Mazkur Farmonga muvofiq, iqtisodiyot tarmoqlarini, xususan kichik biznesni zamonavi

malakali professor olimlari rahbarligida Moliya vazirligi, Davlat soliq qo`mitasi, respublikadagi yetakchi lizing kompaniyalari va boshqa bir qator davlat tashkilotlari mutaxassislari ishtirokida ‘O`zbekistonda lizingni takomillashtirish bo`yicha Ishchi guruhi” tuzildi. Mazkur “Ishchi guruh” bilan “Markaziy Osiyoda lizingni rivojlantirish bo`yicha Loyiha” guruhining o`zaro hamkorligi natijasida respublikamizda lizing sohasidagi amaldagi qonunchilikni takomillashtirish, lizingni yanada rivojlantirish uchun soliq bo`yicha imtiyozlar berish haqida takliflar ishlab chiqildi hamda O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga kiritildi. 2.2. Tijorat banklari faoliyatida lizing operatsiyalari amaliyoti tahlili . Tijorat banklarning lizing bir vaqtning o`zida moliyalash va yangi texnologiyalarni xarid

soni 28 tani tashkil etgan bo`lsa, 2012 yilga kelib bu ko`rsatkich 99 tani tashkil etmoqda (4-jadval). 4-jadval Lizing bozori ishtirokchilari 11 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Lizing beruvchilar Soni 28 33 49 64 86 83 84 99 Lizing kompaniyalari - - - - - - - 73 Banklar - - - - - - - 26 Tijorat banklarning lizingni kreditlash usuli bo`yicha muddatli va qayta tiklanuvchi lizinglarga ajratish mumkin. Muddatli lizingda ijara bir marotaba amalga oshiriladi, qayta tiklanadigan lizingda esa, lizing shartnomasi bitimning birinchi muddati tugashi bilan qayta tiklanadi. Shuningdek, tijorat banklarning lizingni operatsion va moliyaviy lizinglarga bo`lish mumkin. Operatsion lizingda korxonalar asbob-uskunaga mulk huquqini olmasdan turib undan foydalanish uchun shartnoma tuzadilar. Moliyaviy l

 Shartnoma hajmining sotuvchi bahosi, bu bahoning keying bir necha yillar davomida ikkilamchi bozorda qiymatining o`zgarishini;  Lizing oluvchi firma tomonidan lizing ob’yektini ishlatilish shartsharoitlarini;  Kompaniya kirib kelayotgan mamlakatdagi moliyaviy – iqtisodiy va siyosiy holatlarni. Ijaraga berilayotgan mulkka nisbatan quyidagilarni ajratib ko`rsatishadi: • Toza lizing bitimi: toza lizing bitimida odatda ijaralanayotgan mulkni xizmat ko`rsatishida yoki foydalanishda paydo bo`ladigan qoshimcha xarajatlarni lizing oluvchi o`z bo`yniga olishi ko`zda tutiladi; • To`liq lizing bitimi: to`liq lizing bitimida odatda mulkdan foydalanish bilan bog`liq barcha xarajatlarni va texnik ta’minot bilan bog`liq xarajatlarni ijaraga beruvchi o`z bo`yniga oladi. Odatda, ko`chmas mulk lizingida

Yildan-yilga investitsiyalar hajmi oshgan sari ularda lizing operatsiyalariniing ulushi ham ortib bormoqda (5-rasm). Bu degani lizingga bo`lgan talab o`sib borishda davom etmoqda. 5-rasm. Asosiy kapitalga yo`naltirilgan investitisiyalarda lizing ulushi %da 12 Ushbu ma’lumotdan ko`rishimiz mumkinki, lizingning ulushi investitsiya hajmida yildan-yilga ortib bormoqda. 2012 yilga kelib uning ulushi foizda kamayganday ko`rinsa-da, lekin investitsiyalar hajmida o`sish davom etmoqda. Mijozning garovlangan talabi bo`yicha lizing kompaniyasi yer maydonini sotib olishga ma’lum miqdorda mablag` sarflaydi va pudratchiga loyihalash, qurish ishlari va mijozning talablariga muvofiq ob’yektni jihozlash kabi ishlarni topshiradi. Ob’yektni qurilish tugagandan so`ng 20-30 yil muddatga mijozga ijaraga berilad

bo`yniga oladi. Mijoz bu ob’yektni to`la yoki bo`lmasa qisman sub ijaraga topshirishi mumkin, biroq unga egalik qilish huquqi lizing kompaniyasida qoladi. Tijorat banklarning lizing operatsiyalaridan jahon ama harakatlanuvchi mulk lizingi keng tarqalgan. U o`ziga juda ko`p ob’yektlarni biriktirgandir. Ularning asosiy guruhlariga quyidagilarni ko`rsatish mumkin: - Transport vositalari (yuk tashuvchi avtomobillar, yengil avtomobillar, samolyotlar, kemalar va shu kabi transport vositalari); - Television va masofaviy texnik – electron aloqalar vositalari; - Stanoklar; - Qurilish texnikasi; - Kompyuterlar va ma’lumotlarni qayta ishlash vositalari; - Sanoat, ya’ni ishlab chiqarish asbob-uskunalari, mexanizmlar; - Litsenziya, nou-xou, kompyuter dasturlari va shu kabilar. Lizingning muddati yoki t

biroq, uning muddati asbob-uskunaning haqiqiy xizmat muddati bilan chegaralangandir. Asbob-uskunaga ko`p va ahamiyatli e’tibor qaratish va buzilganda o`z vaqtida qayta ta’mirlash kabi masalalar ikkilamchi davrni noma’lum muddatga uzayishiga olib kelishi mumkin. Xalqaro amaliyotda Tijorat banklarning lizing shartnomalarining quyidagi shakllari ishlab chiqildi. 1.Standart lizing. Lizingni bu shaklida asbob-uskunani ishlab chiqargan shaxs uni lizing kompaniyasiga o`zi mustaqil tarzda sotadi. Lizing kompaniyasi asbob-uskunani iste’molchiga ijaraga beradi. Asbobuskunani ishlab chiqazuvchi va uni lizingga oluvchi o`rtasida lizing shartnomasi bo`yicha huquqiy munosabatlar o`rnatilmaydi. Ammo, bu yerda asbob-uskunaga texnik xizmat ko`rsatish masalasi to`liq hal etilmagan. Bu holda asbob-uskunani i

Uning asosiy xususiyati bo`lib – firmaning moliyaviy holatini yaxshilashga samarali vosita sifatida namoyon bo`lishidir. Bu operatsiyaning mazmuni shundan iboratki asbob-uskunaning egasi asbob-uskunani lizing kompaniyasiga sotadi va so`ngra undan shu asbob-uskunani ijaraga oladi, ya’ni asbob-uskunani sotgan shaxs lizing oluvchiga aylanadi. Bunday operatsiyalar asosan muomalada oldin ham bo`lgan asbob-uskunalarga nisbatan qo`llanilishi qayd etiladi. 4.”Mokriy lizing”. Bu lizingni o`ziga xos xususiyatlaridan biri bo`lib lizing oluvchi uchun lizing beruvchi tomonidan qo`shimcha xizmatlarni taklif etishi hisoblanadi. Lizingni bu shakli qimmat hisoblanadi. Chunki, lizing beruvchi asbob-uskunani yetkazib berish bilan birga ta’mirlash, sug`urtalash, ba’zi vaqtlarda ishlab chiqarishni boshqarish y

o`ynaydi. Ya’ni u asbob-uskunadan foydalanuvchi bo`lmasa ham uni sotuvchisi va ijaraga oluvchisi bo`lib hisoblanadi. 8.Qayta tiklanuvchi lizing. Lizing operatsiyasining bu shaklida lizingga berilgan asbob-uskuna vaqti-vaqti bilan yangi takomillashgan asbob-uskunaga almashtirib turishi lozim. Bu model asosan EHMlarning lizingida keng tarqalgandir. Chunki undagi investitsion jarayon juda qisqa sanaladi. Tijorat banklarning lizing xizmatlarining jahon bozori – ikkinchi jahon urushi davridan keyin, quyidagi omillarni hisobga olgan holda shakllanishi va rivojlanishi boshlandi:  likvid mablag`larning hajmining to`liq yetishmasligi;  investitsiyani optimallashtirishni talab qiluvchi raqobatning kuchayishi;  ishlab – chiqarishni kengaytirish uchun korxonalarda yetarli mablag`larni ajratishda un

6- rasm. Yangi lizing loyihalari hajmining o`sish dinamikasi mlrd. so`mda. 13 Hozirda jahon bozorida Tijorat banklarning lizing operatsiyalariga kata talab mavjuddir. Chunki, lizing bitimida ishtirok etayotgan hamma tomon o`zi uchun ustunlikka yoki yanada to`g`rirog`i afzalliklarga ega. Quyida lizing oluvchi tomon uchun afzalliklarni tahlil etishga harakat qildim:  Lizing ishlab-chiqarishni amalga oshirish va uni hajmini ko`payishini alohida asbob-uskunani egalik qilish uchun capital to`lashsiz, capital qo`yilmani muzlashishi kabi holatlardan ozoddir;  Asbob-uskunani ta’mirlash va unga xizmat ko`rsatish uning egasi tomondan amalga oshiriladi;  Ijaralanayotgan mulkni zarar ko`rish yoki yo`qolish riski uning egasida, ya’ni lizing beruvchidan yotadi;  Lizing – asbob-uskunani almashtirish

 Lizing – soliqqa tortilish nuqtai nazaridan juda ham samaralidir (soliqdan bir qator imtiyozlarga ega);  Lizing moliya-kredit operatsiyasi sifatida sotib oluvchiga kreditdan foydalanish imkoniyatini kengaytiradi. Xususan, kredit muassasasi tomonidan kredit olish imkoniyati bo`lmaganda uning ahamiyati namoyon bo`ladi; lizingda ijara to`lovi asbob-uskunani korxonaga o`rnatilganidan va ma’lum miqdorda ishlab chiqarishga erishilganidan keyin amalga oshirilishida namoyon bo`ladi. Tijorat banklarning lizing operatsiyalarining amalga oshirilishida tuziladigan bitim yoki shartnomalarda an’anaviy Tijorat banklarning kredit operatsiyalari yoki tashqi savdo shartnomalaridagi oldi-sotdilarga nisbatan – bitimda qatnashayotgan tomonlarning soniga taaluqli holatda ularga nisbatan sezilarli darajada ko

• lizing ob’yekti sifatida qatnashayotganda bozorni joriy konyukturasini va asbob-uskunani narxini tashkil qilish mexanizmini o`rganish; lizing operatsiyalari bo`yicha buxgalterlik hisob va hisobotlarni doirasidagi bilim va amortizatsiya siyosatini tahlil etish; • lizing loyihasini texnik ekspertiza qilish uchun qanday mutaxassislar jalb qilish kerakligini, asbob-uskunani ishlab chiqargan korxona bilan suhbat o`tkazish va undan asbob-uskunadan texnik jihatdan foydalanishni kafolatini olish va shu kabilar. Lizing portfelining o`sish dinamikasi ham 2012 yilga kelib 1 297 mlrd. so`mni tashkil etmoqda (7-rasm). Bu raqamlarda mamlakatimiz bo`yicha amalga oshirilgan umumiy lizing operatsiyalari portfelining o`sish dinamikasini ko`rishimiz mumkin. 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 7-rasm. L

barobarga oshganini ko`rishimiz mumkin. 2008-2009 yillarda bu ko`rsatkichlar yana ikki barobarga ko`paygan. Bu albatta, lizing bo`yicha qabul qilingan qo`shimcha qaror va farmonlarning natijasidir. Tijorat banklarning lizing operatsiyasini amalga oshirishda lizing kompaniyasi doimo ko`pgina tashkiliy ishlarni amalga oshirishi lozim. Xususan, lizing kompaniyasi samarali faoliyat yuritishi uchun lizing operatsiyalarini keng reklama qilishi va lizing oluvchiga uning yutuqlarini va foydaliligini ko`rsata olishi, to`g`rirog`i ishontirishi lozim. Tijorat banklarning lizing bo`yicha investitsion loyihalarni ekspertiza qilish jarayonida ma’lum turdagi asbob-uskunalarga bo`layotgan talab va taklifni, bozor infrastrukturasini va uning asosiy an’analarini tahlil qilish lozim. Shuningdek, bu yerda boz

qiziqtirgan bir qancha masalalar bo`yicha ma’lumotlar oladi. Bularga xususan quyidagilar kiradi: o asbob-uskunaning sifati va texnik tavsifi; o asbob-uskunani ishlab chiqarish darajasining quvvatining muddatli loyihasi; o yetkazib berish muddati, montaj, ishga tushirish bilan bog`liq ishlar; o to`lov shartlari va shu kabilar. 2.Potensial lizing oluvchi lizing kompaniyasiga asbob-uskunani sotib olishni va unga qisqa, o`rta yoki uzoq muddatdagi davrga lizingga berishini so`rab murojaat qiladi. 3.Lizing kompaniyasi lizing oluvchi bilan kelishgan narxini oqilonaligini hozirgi bozordagi joriy narx darajasi bilan solishtiradi va agar narxlar mos kelsa ko`rsatilgan asbob-uskunani oldi-sotdisi bo`yicha bitim tuzadi. Bunga lizing kompaniyasi lizing ob’yekti o`ziga mulkiy huquqini qo`lga kiritadi. 4

Lizing operatsiyalari asosan qaysi sohalarda ko`proq amalga oshirilmoqda degan savol tug`ilishi tabiiy, albatta (8-rasm). Mana sizga aniq javob. Quyida biz har bir sohada umumiy lizing operatsiyalarini qancha ulushi mavjudligini ko`rishimiz mumkin. 2013 й. Texnologik uskuna Qishloq xo`jalik texnikasi Avtotransport Ko`chmas mulk 8-rasm. Lizing ob’yektlarining tarkibiy o`zgarishi 15 15 www.ula.uz . saytidan olindi. 53 24 , 4 % 33 ,1%29 ,4% 1 3 ,1%

Tijorat banklarning lizing bitimini to`rtta bosqichga ajratib ko`rsatish mumkin: Birinchi bosqichda, lizingning har bir bitimining o`ziga xos xususiyatlari va shart-sharoitlarining to`la qonli tahlili, lizing munosabatlarida qatnashadigan tomonlarning tavsifi va shu kabi omillar muhokama qilinadi. Bu bosqichda lizing oluvchining arizasi rasmiylashtiriladi, mijozni kreditga layoqatliligi haqidagi xulosasi va lizing loyihasining samaradorligi hisoblab chiqiladi. Ikkinchi bosqichda lizing shartnomasining huquqiy jihatdan rasmiylashtirilishi amalga oshiriladi. Uchinchi bosqichda lizing jarayoni – ya’ni, lizing ob’yektidan foydalanish davri bo`ladi. To`rtinchi bosqichda – lizing oluvchi tomonidan lizingga berilgan asbob-uskuna qoldiq qiymati bo`yicha sotib olinadi yoki lizing oluvchidan lizingg

 kompaniya imidjini qanday bo`lishi va loyihalarni shakli unga ijobiy ta’sir etish – etmasligi;  kompaniyaning vazifalari va asosiy maqsadi;  qaysi risk eng yuqori darajaligi;  loyihani qanday shakli va hajmi kompaniyaning moliyaviy va tashkiliy imkoniyatlariga to`g`ri kelish-kelmasligi. III – bob. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida tijorat banklari faoliyatida lizing operatsiyalarini rivojlanishining yanada takomillashtirish masalalari. Mamlakatimizda iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida turli mulkchilik va xo`jalik yuritish shakllaridagi sub’yektlarning sonini yanada ortishi natijasida asosiy ishlab chiqarish vositalariga bo`lgan ehtiyoj, ayniqsa lizing xizmatiga bo`lgan talab oshib bormoqda. Kuzatishlarimiz ko`rsatishicha asosiy texnika vositalari har yili o`rtacha 1

sharoitda, keng faoliyat yuritishiga barcha imkoniyatlari yaratish maqsadga muvofiqdir. Xo`jalik sub’yektlari uchun tijorat banklari va lizing beruvchi kompaniyalar tomonidan bajarilayotgan lizing operatsiyalari kapitalni moliyalashtirishning noan’anaviy usullaridan biri bo`lib, unda ijara munosabatlari, garov ostidagi kreditli moliyalashtirish elementlar qarziy majburiyatlar bo`yicha hisob-kitoblar va boshqa moliyaviy mexanizmalr mujassamlashgan. O`zbekiston mustaqillikning dastlabki yillaridanoq bunga iqtisodiyot rivojlanishini ta’minlay oladigan va kapitaldan samarali foydalanishning bir vositasi sifatida alohida e’tibor berdi. Shu bilan yuqoridagi rivojlangan mamlakatlar tajribalaridan samarali foydalanish hamda endigina rivoj topayotgan lizing xizmatlari bozorining to`laqonli amal qil

Lizing bir vaqtning o`zida ham moliyalash, ham yangi texnologiyalarni harid qilish masalalarni hal etishda o`xshashi yo`q moliyaviy vositadir. Shuni ta’kidlash joizki, lizing faoliyati bir qator rivojlangan davlatlarda iqtisodiy taraqqiyotning, kichik va o`rta biznesni qo`llab-quvvatlashning juda muhim va samarali shakli hisoblanadi. Lizing tufayli ham lizing sotuvchi, ham lizing beruvchi, ham lizing oluvchi, ya’ni lizing operatsiyasida qatnashuvchi har bir sub’yekt manfaat topadi. Masalan, ishlab chiqaruvchi (sotuvchi) lizing operatsiyasi tufayli eng avvao uskuna va mashinalarning oldi-sotdisini amalga oshirib sotuv ko`lamini kengaytirish mumkin (5-jadval). 5-jadval Sotuvchi uchun lizingning afzallik tomonlari 16 № Sifat jihatdan afzallik tomonlari Afzallikni ta’minlovchi omillar 1 2 3 1

6 Lizing uskunasi uchun zarur bo`lgan ehtiyot va butlovchi qismlarga talabni oshiradi  mulk lizinggidan foydalanishning turli tumanligi ehtiyot qismlarga bo`lgan talabning kengaytirishiga olib kelishi 7 Investitsiya qilish kengayadi  uskunalarning oldi-sotdisining tezlashishi ishlab chiqaruvchi ixtiyorida bo`lgan investitsiyani qisman holi qilishi 8 Ishlab chiqaruvchi ixtiyoridagi vaqtincha realizatsiya qilinmagan mulkdan foydalanish samaradorligi oshadi  qaytarib berish sharti bilan zarur muddatga mulkni lizingga berish imkoniyati Mulkni lizingga berish lizing beruvchiga ham bir qator afzalliklar beradi, xususan, u o`z kapitalidan investitsiya tufayli samarali foydalanishga erishiladi. Bu afzalliklarni quyidagilarda ko`rishimiz mumkin ( 6 -jadval). 6-jadval Bank uchun lizing operatsiya

moliyaviy holatini mustahkamlaydi vaqtning o`zida realizatsiya qilinadi. 6 Moliyaviy leveraj samarali bo`ladi  Lizing beruvchining lizing ob’yektidan oladigan yillik samarasi, odatda, kredit uchun foiz tolovlaridan yuqori bo`ladi. Albatta yaratilayotgan bunday imkoniyat va imtiyozlar tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish, sifatli mahsulotlar ishlab chiqargan holda aholi ehtiyojlarini qondirish, raqobatbardosh mahsulotlar bilan jahon bozoriga chiqishga yordam beradi. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2002-yil 28 avgustdagi “Lizing tizimi rivojlanishini yanada rag`batlantirish bo`yicha chora-tadbirlar to`g`risida”gi Farmonigacha moliyaviy lizing operatsiyalarini amalga oshirishda soliq va bojxona to`lovlari bilan bog`liq juda katta chegaralanishlar mavjud edi. Mazkur farmon bo`yicha

imtiyozlar berilishi lozim. Masalan, lizing kompaniyalari va tijorat banklarini lizing amaliyotlaridan olgan foydasidan soliq to`lashni ma’lum muddatga bekor qilish yoki uning hajmini ssuda amaliyotlarinikiga nisbatan sezilarli darajada kamaytirish maqsadga muvofiq bo`lardi. Shu bilan birga, lizing operatsiyalarining oqsab qolishiga sabab, bizning fikrimizcha, investorlarning, ayniqsa, kichik va o`rta biznes sohiblari malakasining pastligi, o`ziga qanday asbob-uskuna kerakligini aniq bilmasligi va hali lizing operatsiyalari mohiyatini to`la tushunib yetmaganligidadir. Bundan tashqari, lizing kompaniyalarining moliyaviy jihatdan nochor ekanligi, aniqrogi`, moliyaviy mablag`larga muhtoj bo`lib qolganligidadir. Shuning uchun ham ularning asosiy operatsiyalarini tijorat banklari moliyalashtirm

muomalalarida ishtirok etayotgan sub’yektlarning javobgarligini, lizing ob’yektlarini, sublizingni belgilab beradi. O`zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksiga binoan, lizing to`lovi – bu lizing oluvchi tomonidan lizing beruvchiga to`lanadigan hamda lizing ob’yektini sotib olish va lizing stavkasi bilan bog`liq barcha sarfxarajatlarni o`z ichiga olgan pul summasidir. Respublika tijorat banklari O`zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining 1997 yil 29-martda 11-sonli bayon bilan qabul qilingan 327-sonli :O`zbekiston Respublikasi banklari tomonidan lizing operatsiyalarini amalga oshirish tartibi” yo`riqnomasiga amal qiladi. Markaziy bank tomonidan ishlab chiqilgan ushbu tartib – lizing operatsiyalarini o`tkazish jarayonida bank bilan lizing beruvchi, shuningdek, lizing oluvchi

Hozirgi kunga kelib yuqorida qayd etilgan muammolar asta-sekin hal etilmoqda, lekin lizing operatsiyalarini kengaytirishga quyidagi omillar qarama-qarshi ta’sir etmoqda: o soliq siyosatining to`xtovsiz o`zgarishi; o qo`shni mamlakatlardagi siyosiy notinchlik; o kredit resurslarining yetishmasligi; o lizing firmalarining kamligi, ularning doimiy harakatlanishi uchun huquqiy bazaning takomillashmaganligi; o lizing firmalarida xizmat qiluvchi kadrlarning yetishmasligi. Yuqoridagi muammolarni hal etilishi bevosita qishloq xo`jaligida chet el texnikasini qo`llash va chet el investitsiyasining oqib kelishiga yo`l ochib beradi. Chet el texnikasini bizning qishloq xo`jaligida lizing shakli orqali qo`llanilishi eksportli lizing deb ataladi. Eksportli lizing – bu chet el lizing kompaniyalari tomonid

iqtisodiyotimizda lizing tarmog`ini vujudga keltirish va rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlarni yaratib berish ham muhimdir. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, O`zbekiston Respublikasining iqtisodiy o`sish sur’atlari darajasini ko`tarish uchun – Tijorat banklarning lizing kompaniyalari bilan samarali bitimlar tuzish lozim. Chunki, mana shu operatsiyalar orqali ham sanoatni, ishlab chiqarishni rivojlantirish mumkin. Sanoat va ishlab chiqarishi yuqori bo`lsa, demakki, eksport salohiyatimiz ham yaxshi bo`lishi mumkin. Agar mamlakatimiz eksportdan qo`plab valyutaviy tushumlar olsa, demakki savdo balansimiz ijobiy bo`ladi. Savdo balansi ijobiy bo`lsa, to`lov balansining ijobiy bo`lishiga zamin yaratiladi. Iqtisodiyotni o`sishi yuqori mamlakatlarning aholisining yashash sharoiti va milli

lizingga foydalanish sharti bilan lizing kompaniyalariga berilayotgan kredit mablag`larining foiz stavkalari pasaytirilsa maqsadgas muvofiq bo`lar edi. 2.Lizing jarayonlari serqirra va murakkab jarayon bo`lganligi uchun ham lizing sohasida respublikamizda alohida muddatlik o`quv kurslarini tashkil etishni maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Bunda, lizing sub’yektlariga lizing shartnomalarini tuzish, unda tomonlarning o`zaro huquq va majburiyatlarini belgilash, lizing sohasidagi moliya, soliq, bojxona, sug`urta, sud, buxgalteriya qonunchiligi me’yorlarini keng tushuntirish masalalariga alohida e’tiborni qaratish muhimdir. 3.Ma’lumki, lizing to`xtovsiz rivojlanayotgan soha. Shunign uchun rivojlangan davlatlardagi lizing qonunchiligi masalalarini yanada chuqurroq o`rganish hamda ijobiy omillarn

Bino va inshootlarni lizingga berishni rivojlantirish Jahon tajribasidan kelib chiqqan holda quyidagicha xulosa qilish mumkinki, bank kapitali lizing biznesida ham bevosita (agarda banklarning o`zi lizing operatsiyalarini amalga oshirsa) hamda bilvosita, ya’ni banklar lizing kompaniyalarini kredit yoki investitsiya mablag`lari bilan ta’minlash orqali ham ishtirok etishi mumkin. Shuningdek, bitiruv malakaviy ishi yozish jarayonida tahlil qilingan ma’lumotlar asosida quyidagi xulosalarni shakllantirishga muvaffaq bo`ldik:  Tijorat banklarning lizing xalq xo`jaligini tarmoqlarini kreditlashning muhim va hozirda o`ziga xos ahamiyatli shakli sifatida namoyon bo`lmoqda;  Tijorat banklarning lizing Tijorat banklarning valyuta fondi mutaxassislari tomonidan tashqi qarzga kiritilmasligi uni rivoj

2) Lizing munosabatlarini amalga oshirish uchun me’yoriy normative huquqiy masalalarning hal etadigan tarmoqlararo koordinatsion markaz tashkil etish lozim. 3) Tijorat banklarning lizing kompaniyalari va chet el texnikasini ishlab chiqaruvchi firmalar, savdo va diler kompaniyalari haqida, lizing munosabatlarining shartlari bo`yicha kataloglar tashkil etish darkor. Lizing kompaniyalarini ko`payishi uchun shart-sharoitlar yaratish bilan birga ma’lum davr mobaynida, ya’ni ular rivojlanib olgunlariga qadar soliqlardan imtiyozlar berish va ularni faoliyatini rag`batlantirish imkoniyati yaratiladi. Tijorat banklarning Valyuta fondining qaroriga binoan chet el mashina va mexanizmlarini ijaraga olish, ijaraga oluvchi mamlakatning chet el qarzlari miqdorini oshirmaydi. Bizning respublikamizda Tijor

5. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining “Qishloqni lizing shartlarida qishloq xo`jaligi texnikasi bilan ta’minlash chora-tadbirlari to`g`risida”gi 11-sonli qarori. 7 fevral 2000 yil. 6. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining “Lizing tizimini yanada stimullashtirish chora-tadbirlari haqida”gi qarori 28 avgust 2002 yil. 7. “2011-2015 yillarda respublika moliya-bank tizimini yanada isloh qilish va barqarorligini oshirish hamda yuqori xalqaro reyting ko`rsatkichlariga erishishning ustivor yo`nalishlari to`g`risida” O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov qarori. 8. “Lizing xizmatlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari haqida” 26.04.2004yil 199-sonli qarori. 9. “Tijorat banklari kapitalining yetarliligiga qo`yiladigan talablar to`g`risidagi nizomga qo`shimchalar kiritish” haqi

amalga oshirish va ularning buxgalteriya hisobini yuritish tartibi to`g`risida” Nizom, 2007 yil. 14. “Tijorat banklari tomonidan kichik biznes sub’yektlariga byudjetdan tashqari jamg`armalar va Mikrokreditbank kredit liniyalari hisobidan mikrokreditlar berish tartibi to`g`risida” Nizom. 2008 yil. 15. “Tijorat banklarida kassa ishini tashkil etish, inkassiya va qimmatliklarni tashishga doir Yo`riqnoma (yangi tahrir) O`zbekiston Respublikasida Adliya Vazirligida 27.06. 2008 yil 1831-son bilan ro`yxatga olingan. 16. Karimov I.A. 2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko`taradigan yil bo`ladi: 2011 yilda mamlakatimizni ijtimoiy- iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2012 yilga mo`ljallangan eng muhim ustuvor yo`nalishlarga bagishlangan O`zR Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzas

21. Karimov I.A. “Demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish – mamlakatimiz tarqqiyotining asosiy mezonidir.-.T.:O`zbekiston, 2011 yil. II. Asosiy va qo’shimcha adabiyotlar. 22. A.V.Vahobov, U.Burxonov, N.Jumayev. “Xalqaro moliyaviy munosabatlar” darslik. Toshkent.: Moliya 2003 yil. 23. Gazibekov D.G., Sabirov O.SH. Lizing I yego razvitiye v Uzbekistane.-T.: Moliya, 2001yil 24. Ivanov A.A. Dogovor finansoviy arendi (lizinga). M., (prospect) 2001y. .G`ozibekov D.G`, umumiy tahriri ostida ”Lizing munosabatlari nazariyasi va amaliyoti”. ”fan va texnologiya” – 2004 yil. 25. Korshunova N.M., Shabalin M.B. Lizing. – M.: Yuniti: 2001 yil. 26. Lishenko M.I. Asnovi lizinga. M:Finansi I statistika 2001yil. 27. Ruziyev R.J. Tadbirkorlik va lizing. T.: Adola

33.Е.Мезенцев, A.Ma’murov “Lizing operatsiyalari hamda ularni tatbiq etish bosqichlari” jurnali, N 2, 1998 yil, 28-31 betlar. 34.Е.Мезенцев, A.Ma’murov “Moliyalashning noan’anaviy usuli – lizing”, “Bozor, pul va kredit” jurnali, N1, 1998 yil, 63-65 betlar. IV.Internet saytlari: http://www.press - service.uz (O`zbekiston Respublikasi Prezidenti portal) http://www.mf.uz (O`zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi portal) http://www.cbu.uz (O`zbekiston Respublikasi Markaziy banki) http://www.uzse.uz (Toshkent Respublika “Fond” birjasi) http://www.ula.uz (O`zbekiston Lizing assotsiatsiyasi) http:// www.gki.uz (O`zbekiston Respublikasi davlat mulkini boshqarish qo`mitasi) http:// www.stat.uz (O`zbekiston Davlat Statistika qo`mitasi) http:// www.tfi.uz (Toshkent Moliya instituti) http:// www.gov.

Купить