Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Zamonaviy o‘zbek she’riyatida janr xususiyatlarini aniqlash

Купить
Mundarija: KIRISH…………………………………...…………….……………...….…….…3 I BOB. ZAMONAVIY O‘ZBEK SHE’RIYATDA JANR XUSUSIYATLARI...5 II BOB. ULUG‘BEK HAMDAM SHE’RIYATINING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI………………………………...…………………………… 15 XULOSA…………………………………………...………………...….……….25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…..…………………...………………..27 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Zamonaviy o‘zbek she’riyatida janr xususiyatlari mavzusining avvalo, mustaqillik davri lirikashunosligida shakl va mazmun mutanosibligining yangicha bosqichga ko‘tarilgani bilan izohlanadi. Bugungi she’riyatda an’anaviy janrlar (g‘azal, qasida) bilan bir qatorda, verlibr, sochma she’r va oq she’r kabi shakllarning milliy tafakkur suzgichidan o‘tib, o‘zbek she’riy tizimiga integratsiyalashuvi janrlararo chegaralarning shaffoflashuviga olib keldi. Bu jarayon lirik turda epiklik va falsafiy intellektualizmning kuchayishi bilan tavsiflanadi, bu esa mavjud janriy tasniflarni zamonaviy estetik talablar asosida qayta ko‘rib chiqish zaruratini tug‘diradi. Mavzuning ilmiy dolzarbligi, shuningdek, janr tushunchasining individual uslub va badiiy oqimlar (simvolizm, syurrealizm, metafizik she’riyat) bilan sintezlashuvi bilan bog‘liqdir. Janr endilikda qat’iy qoliplar yig‘indisi emas, balki shoirning sub’yektiv kechinmalarini ifodalovchi dinamik struktura sifatida namoyon bo‘lmoqda. Global adabiy tajriba va milliy she’riy an’analar kesishmasida yuzaga kelayotgan yangi poetik formalar (masalan, yapon xokkusining o‘zbekcha talqinlari yoki turkum she’rlar) janrlar tizimini boyitmoqda. Shu nuqtayi nazardan, zamonaviy she’riyatning janriy manzarasini tadqiq etish milliy adabiyotning taraqqiyot tamoyillarini belgilash va yangi o‘zbek she’riyatining jahon adabiy jarayonidagi estetik o‘rnini asoslash uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Kurs ishi obyetining mavzusi: . Zamonaviy o‘zbek xususiyatlari Kurs ishi mavzusining predmeti: Ulug‘bek Hamdam she’riyati Kurs ishining maqsadi: Zamonaviy o‘zbek she’riyatida janr xususiyatlarini aniqlash Kurs ishining vazifalari: - Zamonaviy o‘zbek she’riyatida tushunchasi; - Adabiyotda janrlar transformatsiyasi; - Zamonaviy o‘zbek she’riyatida janrlar xususiyati; 3 - Ulug‘bek Hamdam she’riyati; - Ulug‘bek Hamdam she’riyatdia janr xususiyatlari. Kurs ishining tarkibiy tuzlishi: Kirish, ikki bob, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar. Kurs ishida qo‘llanilgan uslublar tavsifi: Kurs ishi mavzusini yoritishda tavsiflash, struktur badiiy tahlil qilish metodlaridan foydalaniladi. 4 I BOB. ZAMONAVIY O‘ZBEK SHE’RIYATDA JANR XUSUSIYATLARI Zamonaviy o‘zbek she’riyatining janrlar tarkibi va ularning badiiy-estetik tabiatini o‘rganish, adabiyotimizning mustaqillik yillaridagi tadrijiy yo‘lini va badiiy tafakkur evolyutsiyasini anglashda fundamental ahamiyat kasb etadi. So‘nggi o‘n yilliklarda she’riyat nafaqat mavzu va g‘oya jihatidan, balki shakliy qurilish va janriy poetika nuqtayi nazaridan ham jiddiy transformatsiyalarni boshidan kechirdi. Bu jarayonda an’anaviy janr shakllarining saqlanib qolishi bilan bir qatorda, ularning ichki strukturasida simvolik, metaforik va intellektual qatlamlarning chuqurlashishi kuzatildi. Zamonaviy shoir janrni shunchaki tayyor qolip sifatida emas, balki o‘zining sub’yektiv kechinmalarini, murakkab ruhiy holatlarini va zamonning ekzistensial muammolarini ifodalashga xizmat qiluvchi moslanuvchan (dinamik) tizim sifatida talqin etmoqda. Janr xususiyatlarining yangilanishi, avvalo, lirik turning epik va dramatik unsurlar bilan boyishi janrlararo sintezning kuchayishi bilan bog‘liqdir. Bugungi she’riyatda an’anaviy janrlar chegarasining shaffoflashishi natijasida “lirik turkum”, “erkin she’r”, “sochma” kabi tushunchalar yangicha estetik vazifalarni yuklamoqda. Janr poetikasidagi bunday evrilishlar shoirning individual uslubi bilan uzviy bog‘lanib, she’riyatning janriy manzarasini boyitdi. Xususan, barmoq vaznidagi lirik she’rning klassik shakllari bilan modernistik yo‘nalishdagi oq va erkin she’rlarning parallel rivojlanishi o‘zbek she’riyatini ng universal imkoniyatlarini namoyon etdi. Ushbu janriy izlanishlar milliy she’riyatimizning asriy an’analarini jahon adabiy tajribasi bilan uyg‘unlashtirishga, yangi poetik obrazlar tizimini yaratishga zamin yaratmoqda. Mazkur tadqiqot yo‘nalishida janrning shakliy unsurlari vazn, qofiya va band qurilishi bilan birga, janrning ichki mazmuni, ya’ni lirik qahramon konsepsiyasidagi o‘zgarishlarni tahlil qilish muhim o‘rin tutadi. Zamonaviy o‘zbek she’riyatida janr xususiyatlarini tadqiq etish, shoirning olam va odam haqidagi falsafiy-estetik qarashlari janriy formaga qanchalik muvofiq kelishini belgilash imkonini beradi. Zero, janr ijodkorning badiiy dunyosi va kitobxonning estetik 5 idroki o‘rtasidagi ko‘prikdir. Janrlar tizimidagi tadrijiy o‘zgarishlarni ilmiy tahlil qilish orqali milliy she’riyatimizning bugungi holati, uning badiiy kashfiyotlari va istiqbolli rivojlanish yo‘nalishlari haqida ob’yektiv xulosalar chiqarish mumkin bo‘ladi. Bu esa, o‘z navbatida, o‘zbek she’riyatining janriy tabiatini zamonaviy adabiyotshunoslik prinsiplari asosida qayta baholash zaruratini keltirib chiqaradi. Janr (fransuzcha: genre, lotincha: generis – „jins“, „tur“) – san at turlaridaʼ tarixan shakllangan ichki bo linish hamda mazkur bo linishni ifodalovchi ʻ ʻ tushuncha; shakl va mazmun birligidagi o ziga xos xususiyatlariga ega bo lgan ʻ ʻ san at asarining alohida turi. San at asarlarining janr guruhlariga bo linishi turli ʼ ʼ ʻ (tanlangan mavzu, badiiy-g oyaviy mazmun, shakl jihatlari va boshqalar) ʻ mezonlarga tayanib amalga oshiriladi; har bir san at turida janr tasnifi o ziga xos ʼ ʻ tizimni tashkil etadi. Qadimgi, o rta asrlar va Uyg onish davri san atlarida janrlar orasida aniq, ʻ ʻ ʼ chegara qo yilmagan. Klassitsizm davri (Fransiya) dagina qat iy janr tizimi ʻ ʼ yaratildi. XIX asrda janrlar orasiga qat iy chegara qo yilishi bilan ayrim janrlar ʼ ʻ o z ahamiyati va yetakchiligini yo qotdi, ayrimlari (portret, manzara, konsert, ʻ ʻ simfoniya va boshqalar) ning o zaro ta sirda, yangi turlarining paydo bo lishi kabi ʻ ʼ ʻ murakkab jarayonlar yuzaga keldi. San atshunoslikda janr tushunchasi XVII asrda ʼ paydo bo lib, jahon san ati tarixining barcha davrlariga nisbatan asarlarning ʻ ʼ ifodaviy va mazmun xususiyatlarini tahlil qilishda qo llanadi. ʻ Mixail Baxtin: “Janrlarning nazariyasi bizning zamonimizgacha ham Aristotel qoldirib ketgan nazariyaga hech qanday muhim yangilik qo‘sholgan emas. Uning “Poetika”si janrlar nazariyasining mustahkam poydevori bo‘lib qolaveradi. Faqat bu poydevor gohida shu qadar chuqurlikka o‘rnashadiki, uni ko‘rishning o‘zi amrimahol bo‘lib qoladi”, deydi 1 Adabiy turlar – badiiy adabiyotni mazmun va shakl xususiyatlariga ko‘ra tasniflash bo‘lib, asosiy uch turga bo‘linadi: epos (nasr), lirika (she riyat) va ʼ drama. Ular voqelikni aks ettirish usuli (tasvirlash, his-tuyg‘u yoki harakat) bilan 1 Baxtin M.M. Литературно-критический статьи. – M.: Xудож. лит., 1986. – b. 396 6 farqlanadi va roman, hikoya, g‘azal, komediya kabi janrlarni o‘z ichiga oladi. Bu tasnif asarlarni o‘rganish va tahlil qilishni osonlashtiradi. O‘ziga xos yaratuvchi sifatida tevarak- atrofdagi narsa- hodisalarni o‘zgartirib, ularni o‘z maqsad-manfaatiga muvofiqlashtirishga harakat qilgani bois “koinot gultoji” deb ta’rif-tavsif etiladigan inson adabiyotning bosh mavzusidir. Uning sirsinoatiga to‘la hayoti va o‘zi uchun ham, boshqalar uchun ham jumboq bo‘lgan ichki olami – qalb dunyosini aks ettirish uchun so‘z san’atida uchta tur mavjud. Bu uch tur ham inson aqltafakkurining o‘ziga xos yaratuvchanligi mahsulidir. Ular inson dunyosini so‘zda suratlantirish, namoyon etish borasida uzoq izlanishlar oqibatida erishilgan natijadir. 2 Epos (Epik tur): Voqea-hodisalarni tasvirlashga asoslanadi. Qissa, hikoya, roman, ocherk, epopeya kabi janrlarni o‘z ichiga oladi. Lirika (Lirik tur): Insonning ichki kechinmalari, his-tuyg‘ularini ifodalaydi. G‘azal, ruboiy, she r, o‘lan kabi janrlari mavjud.Drama (Dramatik tur):ʼ Voqealarni harakat va dialoglar orqali sahnada ko‘rsatishga asoslanadi. Tragediya, komediya, drama janrlari kiradi. Lirik janrlar tasnifi haqida professor B.Sarimsoqov quyidagilarni yozadi: “Arastu poeziyani (adabiyotni) turlarga bo‘lganda amal qilgan bosh prinsip mimessis, voqelikka taqlid qilish, uni qayta yaratish bo‘lgan. Biroq mimessis oddiy o‘xshatish emas. Ushbu tushuncha asosida: 1) voqelikni qayta, ichki idrok etish asosidagi inson ijodi; 2) bunday ijod esa ongli zot bo‘lgan faqat inson tabiatiga xos; 3) shu xususiyati bilan u boshqa tirik mavjudotdan ajralib turadi; 4) insonga zavq beruvchi ijod; 5) mana shu xususiyat bilan inson dastlabki bilimlarini oladi; 6) inson aks ettirgan narsa yaxlit va fikrlashga undaydi; 7) umumlashtiradi; 8) anglab etilgan; 2 A. Ulug‘ov. Adabiytoshunoslik nazariyasi. –T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyI, 2017. – B. 120 7 9) qayta idrok etilgan narsa; 10) u yoki bu nuqtai nazar; 11) maishiy-betaraf; 12) obraz asosida yotgan voqelik (proobraz) kabi bir qator yaxlit olganda, real-voqelikka taqliddan yaratilishga olib boruvchi ijodiy jarayonning barcha talablari yotadi” 3 . Nazm (ar. – tuzuk, tartib, tartibga keltirish, terish, tizish) – badiiy nutq shakllaridan biri, tizma, she’riy nutq (q. badiiy nutq). Nisbatan kam hollarda N. keng ma’noda qo‘llanib, umuman she’riyatni bildiradi, bu keng ma’nodagi nasr bilan qarshi qo‘yilgan holda yuzaga chiqadi. 4 She’r muayyan o‘lchov asosidagi ritmga ega nutq shakli, nazm; 2) she’riy yo‘lda yozilgan kichik hajmli asar, lirik she’r. Bu ma’noda Sh. termini keng qo‘llanib, janridan qat’i nazar, har qanday lirik asarni bildiradi va ularni she’riy yo‘lda yozilgan boshqa asarlar (doston, she’riy drama, she’riy roman va h.)dan farqlaydi. Umuman olganda, terminning mazkur ma’noda qo‘llanishi She’r so‘zining etimologik (lirika, poeziya) ma’nosiga ko‘proq mos keladi. 5 Har qanday she’r bu nazm, lekin har qanday nazm (masalan, she’riy roman yoki katta doston) kundalik iste’moldagi “she’r” tushunchasiga (kichik lirik asar ma’nosida) tushavermaydi. Nazm va she’r tushunchalari o‘rtasidagi farqni tushunish uchun ularga shakl va mazmun nuqtayi nazaridan yondashish kerak. Garchi bu ikki tushuncha ko‘pincha bir-birining o‘rnida ishlatilsa-da, adabiyotshunoslikda ularning o‘ziga xos chegaralari bor. Nazm so‘zining o‘zagi “tizish” degan ma’noni anglatadi. Buni tushunish uchun uni oddiy nutq (nasr) bilan solishtirish kifoya. Agar gaplar ma’lum bir o‘lchovga (vaznga) solingan bo‘lsa, ohangdorlik va ritmga ega bo‘lsa, u nazm hisoblanadi. Nazm bu qolip. Masalan, Alisher Navoiyning “Xamsa”si dostonlari 3 Саримсоқов Б. Адабий турлар ҳақида мулоҳазалар./ Ўзбек адабий танқиди: [антология] / тузувчи ва нашрга тайёрловчи Б.Каримов. – Тошкент:Turon-Iqbol, 2011. – Б. 298 4 Қуронов Д, Мамажонов З, Шералиева М. Адабиётшунослик луғати / ф.ф.д. 9. Д. Қуроновнинг умумий таҳрири остида. – Т.: Академнашр, 2010 йил. – б. 356 5 Қуронов Д, Мамажонов З, Шералиева М. Адабиётшунослик луғати / ф.ф.д. 9. Д. Қуроновнинг умумий таҳрири остида. – Т.: Академнашр, 2010 йил. – б.367 8 nazm bilan yozilgan, chunki ular ma’lum bir aruz yoki barmoq vazni tizimiga tushirilgan. Ammo ularni hajmi va ko‘lami jihatidan oddiygina “she’r” deb atash ilmiy jihatdan biroz noaniqlik tug‘diradi. She’r deganda biz ko‘proq kichik hajmdagi, tugal bir lirik kechinmani ifodalovchi asarni tushunamiz. She’r ham nazm shaklida bo‘ladi, lekin har qanday nazmiy asar ham she’r bo‘lavermaydi. Masalan, “O‘tkan kunlar” romanini she’riy yo‘l bilan yozib chiqish mumkin nazm bo‘ladi, lekin u baribir “roman”ligicha qoladi. She’r esa ko‘proq insonning ichki kechinmalarini, bir lahzalik holatlarini ifodalaydigan ixcham asardir Asosiy farq nuqtalari: Nazm kengroq tushuncha bo‘lib, u doston, she’riy drama, masnaviy va hatto she’riy darsliklarni ham o‘z ichiga oladi. She’r esa bu keng daryoning bir qismi, aniqrog‘i lirik turga mansub kichik hajmli asardir. Shuningdek, nazm ko‘proq tashqi ko‘rinishga (qofiya, vazn, turoq) e’tibor qaratsa, she’r tushunchasi zamirida shoirona ruh, lirizm va badiiy to‘qima yotadi. Xulosa qilib aytganda, nazm bu “qanday yozilganligi” (qoliplangan nutq), she’r esa “nima yozilganligi” (kichik lirik asar). Agar asar ham vaznli, ham kichik hajmli bo‘lsa, u ham nazm, ham she’r sanaladi. Agar asar vaznli bo‘lib, bir necha yuz sahifalik voqealarni qamrab olsa (masalan, doston), u nazm deyiladi, lekin uni kichik ma’nodagi “she’r” deb atash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Bugungi zamonaviy adabiyotshunoslikda janrlararo transformatsiya (shuningdek, janriy diffuziya yoki janrlar sinkretizmi) hodisasi adabiy jarayonning eng xarakterli belgilaridan biri hisoblanadi. Transformat siya (lotincha transformatio — qayta o zgarish, aylanish) biror narsaning shakli, tuzilishi,ʻ xususiyatlari yoki mohiyatini tubdan o zgartirish jarayoni. Bu tushuncha turli ʻ sohalarda qo llaniladi: Transformatsiya maqsadi – rivojlanish, moslashuvchanlikni ʻ oshirish va zamon talablariga javob beradigan holatga kelishdir. 6 Bu jarayon an’anaviy janriy chegaralarning emirilishi, turli janr elementlarining bir-biri bilan qorishishi va natijada yangi, “gibrid” shakllarning yuzaga kelishini anglatadi. 6 https://uz.wiktionary.org/wiki/transformatsiya 9 Janriy transformatsiyaning nazariy asosi: Ilmiy nuqtayi nazardan yondashganda, janrlar turg‘un va o‘zgarmas qoliplar emas, balki dinamik tizimlardir. Mixail Baxtin ta’kidlaganidek, janr “adabiy xotira” bo‘lib, u hamisha o‘tmish bilan bog‘liq, ammo har qanday yangi davr talabi ostida transformatsiyaga uchraydi. Bugungi kunda bu jarayon janrning “tozaligi” (purizm) tushunchasidan voz kechish va poligenetik (ko‘p manbali) tuzilmalarga intilish bilan tavsiflanadi. Masalan, sof lirikaga xos bo‘lgan subyektivlik epik ko‘lam bilan, dramatik konflikt esa publitsistik tahlil bilan birlashmoqda. Transformatsiya turlari va mexanizmlari: Janrlararo transformatsiya bir necha yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi. Birinchidan, janrning “romanlashuvi” jarayoni kuchaygan. Roman o‘zining moslanuvchan tabiati bilan lirik chekinishlarni, hujjatli ma’lumotlarni, dramatik monologlarni o‘z ichiga yutib yubormoqda. Ikkinchidan, janrlar “intermedial” xarakter kasb etmoqda, ya’ni adabiy janr boshqa san’at turlari (kino, tasviriy san’at, kompyuter o‘yinlari) poetikasi bilan sintezlashmoqda. Masalan, zamonaviy nasrda “kinematografik tasvir” uslubi yoki vizual she’riyat (kalligrammalar) bu ransformatsiyaning yorqin namunalaridir. Strukturaviy o‘zgarishlar va sinkretizm: Hozirgi davr adabiyotida janriy chegaralarning buzilishi natijasida quyidagi tendensiyalar ko‘zga tashlanadi: 1. Liro-epik sintezning chuqurlashuvi: She’riyatda syujetlilik (ballada elementlari) va nasrda lirik kechinmaning ustuvorligi (nasriy she’r, lirik qissa). 2. Hujjatlilik va badiiy to‘qima sintezi : Tarixiy faktlar va arxiv hujjatlarining badiiy interpretatsiya bilan qorishib ketishi natijasida janriy turg‘unlik yo‘qolmoqda. Misol uchun Asqar Mahkamning “Ishq” nomli qissasi. Qissa aslida epik turga mansub bo‘lib, asosan nasriy yo‘l bilan yoziladi. Ammo Asqar Mahkamning “Ishq” 7 nomli qissasi she’riy yo‘l bilan yozilgan. Shunga qaramay, nasriy asardagi kabi boblarga, bo‘limlarga ajratilgani bilan janrlaaro transformatsiya hosil qilgan. 7 A. Mahkam. Ishq.–T.: Choʻlpon. 1993.–64 b 10 3. Meta-janrlar: Muallif asar ichida asar yaratish jarayonini tahlil qilishi, ya’ni ijod psixologiyasi va adabiy tanqidiy tahlilning bevosita badiiy matn tarkibiga kirib kelishi. Bugungi kunda adabiyotshunoslik shakl va mazmun tushunchasi bilan bog‘liq muammolar yuzaga kelmoqda. Ko’rinishi kichkina hikoyani eslatadigan ammo roman janrrining barcha talablariga javob bera oladigan asarlar yaratilmoqda. Xususan, Ulug‘bek Hamdamning “Na’matak” 8 mini-romani janrlararo transformatsiyaga misol bo‘la oladi. Roman uch avlod yashagan davrni o‘zida badiiy aks ettiradi. Bu hodisaning tubida inson tafakkurining sinkretiklashuvi yotadi. Zamonaviy kitobxon voqelikni faqat bitta yo‘nalishda (faqat his yoki faqat ma’lum ot sifatida) qabul qilmaydi. Axborot oqimining ko‘pligi va dunyoqarashning polifonik (ko‘p ovozli) xarakteri adabiyotdan ham shunday murakkablikni talab qilmoqda. Natijada, an’anaviy janriy me’yorlar torlik qilib, matn turli shakllardan “oziqlanishga” majbur bo‘lmoqda. Bugungi kundagi janrlararo transformatsiya adabiyotning yangi bosqichdagi hayotiylik belgisidir. Janriy “tozalik” o‘rnini egallagan polistilistika va gibridlik muallifga o‘z konsepsiyasini yanada kengroq va erkinroq ifodalash imkonini bermoqda. Lirikada kechayotgan janrlararo transformatsiya jarayonlari yuqori darajada dinamik xarakterga ega bo‘lib, bu bevosita she’riyatning ham epik, ham dramatik unsurlarni o‘ziga singdirishi va hatto badiiy bo‘lmagan matn turlari bilan sintezlashuvi bilan bog‘liq. Hozirgi she’riyatda “sof lirika” his-tuyg‘u va individual kechinmadan iborat matnlar o‘rnini ko‘p qatlamli tuzilmalar egallamoqda. Bu jarayon ilmiy tilda lirik subyektning kengayishi deb ataladi. Endilikda lirik qahramon nafaqat o‘z ichki dunyosini ifodalaydi, balki matn ichida ijtimoiy tahlilchi, tarixchi yoki faylasuf vazifasini ham bajaradi. Bu esa lirikaga xos bo‘lgan ixchamlik va bir chiziqli 8 https://kh-davron.uz/yangiliklar/muborak-kin/ulugbek-hamdam-namatak-mini-roman.html 11 emotsionallikning o‘zgarishiga olib keladi. Lirikada yuz berayotgan jarayonlarni quyidagi ilmiy tamoyillar asosida tushuntirish mumkin: Liro-epik transformatsiya (Narrativlikning kuchayishi): Zamonaviy she’riyatda syujet unsurlarining kirib kelishi, ya’ni she’rning “hikoya qilinishi” ustuvorlashmoqda. She’riy matn ichida kichik voqea-hodisalar, detallar va xronologik ketma-ketlikning paydo bo‘lishi lirikani epik turga yaqinlashtirmoqda. Bu, ayniqsa, oq she’r va verlibl (erkin she’r) shakllarida yaqqol ko‘rinadi, bu yerda ohang va vazndan ko‘ra, tasvir va mantiqiy hikoya birinchi planga chiqadi. “Yagona muallif ovozi” tamoyili o‘zgarib, monologik nutqdan dialogik nutqqa o‘tilmoqda. Zamonaviy she’rlarda bir necha ovozning to‘qnashuvi, turli qarashlarning lirik matn ichidagi kurashi kuzatiladi. Bu she’riyatni dramatik turga yaqinlashtirib, uni subyektiv kechinmadan ob’ektiv realistik tasvirga qarab yo‘naltiradi. Bugungi lirikada an’anaviy g‘azal, sonet yoki qasida kabi qat’iy janrlar o‘rniga she’riy turkumlar, lirik dostonlar va psixologik etyudlar yetakchilik qilmoqda. Shuningdek, lirikaning publitsistika (ijtimoiy pafos) va falsafa (metafizik she’riyat) bilan qorishuvi natijasida “she’r-esse”, “she’r-felyeton” yoki “falsafiy traktat-she’r” kabi yangi janriy ko‘rinishlar yuzaga kelmoqda. Misol uchun, Faxriyor qalamiga mansub bittagina so‘zdan iborat, O Y B O L T A 9 B R 9 Faxriyor. Izlam. –T.:Akademnashr, 2023. 65 12 A A H L O A R N G‘ R A U L T A I B S A A 10 Zamonaviy lirika endi nafaqat quloq (eshitish), balki ko‘z (ko‘rish) orqali idrok etilishga moslashmoqda. Vizual she’riyat (she’riy matnning qog‘ozda ma’lum bir shaklni hosil qilishi) va videopoeziya kabi yo‘nalishlar lirikaning media-muhit bilan transformatsiyasini ko‘rsatadi. Bu yerda she’riyatning lingvistik tabiati uning vizual estetikasi bilan birlashib, matnning janriy tabiatini yanada murakkablashtiradi. Zamonaviy she’riyat o‘zining an’anaviy qobiqlaridan chiqib, universal badiiy platformaga aylanmoqda. Unda kechinma (lirika), voqea (epika) va harakat (drama) bir nuqtada birlashib, inson ruhiyatining murakkab qatlamlarini yangicha tasvirlashga xizmat qilmoqda. Adabiyotshunoslikning zamonaviy taraqqiyot bosqichida badiiy nutq shakllari (nazm va nasr), janriy tizimlar va ularning o‘zaro munosabati tub transformatsiyalarni boshdan kechirmoqda. Badiiy nutqning nazm shakli o‘zining etimologik asosi bo‘lmish “tizish” va “tartibga keltirish” funksiyasini saqlab qolgan holda, bugungi kunda faqatgina she’riyatning texnik qolipi bo‘lishdan chiqib, kengroq estetik vazifani o‘tamoqda. She’r esa nazmning bir ko‘rinishi sifatida, lirik turning subyektiv tabiatini aks 10 Faxriyor. Izlam. –T.:Akademnashr, 2023. –b. 130 13 ettiruvchi eng ixcham va emotsional konstruksiya bo‘lib qolmoqda. Biroq ularning munosabati hozirda “shakl va mazmun”ning qat’iy muvofiqligi tamoyilidan ko‘ra, erkin o‘rin almashish tamoyiliga ko‘proq tayanmoqda. Zamonaviy adabiy jarayonda janrlararo transformatsiya voqelikni badiiy idrok etishning sinkretik usulidir. An’anaviy epik, lirik va dramatik turlar orasidagi “to‘siqlar” emirilmoqda. Lirikada voqeabandlikning kuchayishi (epizatsiya) va nasrda lirik kechinmaning ustuvorlashuvi (lirizatsiya) natijasida nasriy she’r, lirik qissa yoki manzum roman kabi gibrid shakllar adabiyotning markaziy nuqtasiga chiqmoqda. Zamonaviy matnlarda muallif ovozi, qahramon monologi va hujjatli (non-fiction) ma’lumotlar bir nuqtada kesishmoqda. Bu, ayniqsa, lirikada lirik subyektning ko‘p ovozliligi (polifoniya) orqali namoyon bo‘lib, asarning janriy tabiatini murakkab intellektual struktura darajasiga ko‘tarmoqda. Badiiy janrlarning media, kino va vizual san’at elementlari bilan sintezlashuvi matnning poetik tabiatini o‘zgartirmoqda. Lirik matn endi nafaqat lingvistik, balki vizual va audial semantikaga ham ega bo‘lib, o‘zining klassik "tizma"lik chegarasidan kengaymoqda. Xulosa qilib aytganda, bugungi kunda nazm va she’r tushunchalari o‘rtasidagi farq janriy transformatsiya jarayonlari ta’sirida yanada shaffoflashgan. Janrlar endi turg‘un qoliplar emas, balki dinamik energetik tizimlar sifatida namoyon bo‘lmoqda. Lirikada kechayotgan jarayonlar shuni ko‘rsatadiki, badiiy tafakkur “soflik”dan (purizm) ko‘ra “murakkablik”ka (sinkretizm) intilmoqda. Bu transformatsiya adabiyotning ijtimoiy-madaniy va texnologik o‘zgarishlarga moslashish mexanizmi bo‘lib, inson ruhining ko‘p qatlamli ziddiyatlarini to‘laroq ifodalashga xizmat qiladi. Shu tariqa, zamonaviy adabiyotshunoslik janrni matnning “qoliplangan turi” sifatida emas, balki muallifning dunyoni anglash usuli va matnning ichki arxitektonik imkoniyati sifatida talqin etmoqda. 14 II BOB. ULUG‘BEK HAMDAM IJODINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI Ulug‘bek Hamdam ijodi o‘zbek adabiyotining mustaqillik davridagi eng yorqin sahifalaridan biri bo‘lib, u aynan janrlararo transformatsiya va janriy qidiruvlar borasida peshqadamlik qilib kelmoqda. Uning ijodida lirik va epik turning o‘zaro sintezi, an’anaviy janrlarga modernistik ruh bag‘ishlash tamoyillari ustuvorlik qiladi. Shoir sifatida Ulug‘bek Hamdam an’anaviy aruz yoki barmoq vaznidagi qat’iy qoliplardan ko‘ra, ruhiy oqimga yaqin bo‘lgan erkin shakllarga intiladi. Uning lirikasi o‘ziga xos xususiyatlar bilan ajralib turadi. Shoir she’rlari shunchaki his-tuyg‘u emas, balki chuqur falsafiy mushohada mahsulidir. Bu yerda she’r va esse janrlari qorishib ketadi. U o‘zbek she’riyatiga erkin she’rning yangi nafasini olib kirdi. Bunda shakliy qofiyadan ko‘ra, ichki mantiqiy ritm va ohang ustuvorlik qiladi. Uning she’rlarida klassik adabiyot elementlari (masalan, tasavvufiy ramzlar) modernistik tasvir usullari bilan birlashib ketadi. Shoir “Ko‘zlarimning oqi sensan” she’rida yorga murojaat etib yozilgan uzoq yillik an’analarni yangi shakllarga soladi. Adabiyotda qadrli insonini ko‘zning oq-u qorasiga o‘xshatish odati mavjud, ko‘pincha farzandlarga shunday nisbat beriladi. Ulug‘bek Hamdam esa yorga murojaat qiladi: Ko‘zlarimning oqi sensan, qarosi ham, Yuragimning hech bitmagan yarosi ham. 11 Ushbu misralarda ijodkor inversiya orqali ta’sirchanlikni orttiradi va “qarosi – yarosi – arosi” tarzida qofiya hosil qiladi. Ushbu she’rni o‘qiganda mumtoz she’riyat namunasini o‘qiyotgandek estetik zavq olish mumkin. Sababini she’rda qo‘llangan so‘zlarning mumtoz she’rlarda faol qo‘llanganligi (qora so‘zining “qaro”, yara so‘zining “yaro”, ora so‘zining “aro” tarzida kelishi; so‘zlarning nisor etgum, gulbadan, aylanurman, jilmayursan, bormu kabi shakllarda yozilishi) 11 Ҳамдам Улуғбек Эски дунё ва янги мен: сайланма. –Т.: Янги аср авлоди, 2018. –б. 25 15 satrlardagi romantik kayfiyat, lirik men – oshiqning maishiylikdan yiroq ekanligi, hokisorligi va yor ta’rifidagi mubolag‘a bilan izohlash mumkin: Bori umrim yo‘llaringga nisor etgum, Ibtido – sen, intiho – sen, arosi ham. 12 Yorning oshiq uchun ahamiyati yuqori. U – ibtido, u – intiho va shularning orasi ham u. She’rni mutolaa qilish jarayonida oshiqning yorga nisbatan cheksiz muhabbati izhori Hazrat Navoiyning quyidagi misralarini yodga tushiradi: Jondin seni ko p sevarmen, ey umri aziz, ʻ Sondin seni ko p sevarmen, ey umri aziz. ʻ Har neniki sevmak ondin ortuq bo lmas, ʻ Ondin seni ko p sevarmen, ey umri aziz. ʻ Muhabbat mavzusida so‘z ochilar ekan, insonga xos eng oliy muhabbat – Vatan sevgisini eslamaslik ilojsiz. Qo‘liga qalam olib, she’r bitgan shoir yo‘qki, vatan haqida kuylamasa, uni madh etmasa. She’riyatimizda pafosli tarzda ona yurtga muhabbat, cheksiz maqtov-alqovli she’rlar bitilgani ma’lum. So‘ng kelinnikini bezadi, yasantirdi, uning otini KOMFORTqo‘yib, qarshisida tiz cho‘kdi BUGUN, TANGRIning poyida sajda qilgani kabi KECHA… 13 Avvalgi insonning qalbida Alloh bor edi. U faqat Yaratganga qullik qilib kelgan. Yangi inson komfort hayotga Xudoga sig‘ingandek sig‘inmoqda. Koinot gultoji sanalgan inson muallif badiiy tafakkuridagi ideali edi. Ammo ko‘z oldidagi Yangi inson uning ideallarini parchalab tashlaydi. Shoirning estetik ideali va insonning hozirgi real holati o‘rtasidagi nomuvofiqlik ziddiyatni yuzaga keltiradi, oqibatda u o‘z-o‘zi bilan bahsga kirishadi, Yangi inson masalasiga boshqa rakursdan 12 Ҳамдам Улуғбек Эски дунё ва янги мен: сайланма. –Т.: Янги аср авлоди, 2018, -б. 15 13 Ҳамдам Улуғбек Эски дунё ва янги мен: сайланма. –Т.: Янги аср авлоди, 2018. –б. 142 16 qaraydi. Inson bugun qanday yashamoqda, hozirgi holati qanday, fe’lining zamon sur’atiga mos tarzda o‘zgarishi haqida mulohaza qiladi. Dostonning bosh g‘oyasi – o‘zlikni anglash, insonning mohiyatini bilish. Ammo Yangi inson bu haqida bosh qotirmaydi, u fikrlamay qo‘ygan. Ulug‘bek Hamdamning nasriy asarlari “Muvozanat”, “Isyon va itoat”, “Sabo va Samandar” o‘zbek romanchiligida yangi sahifa ochdi. Ularda janriy chegaralar kengaygan: Adib asarlarida, ayniqsa “Sabo va Samandar” romanida nasriy matnning she’riyatga yaqinlashishi, emotsional bo‘yoqdorlikning ortishi kuzatiladi. Voqealar rivojidan ko‘ra, qahramonning ruhiy holati va ichki kechinmalari markazga chiqadi. Uning asarlari an’anaviy maishiy yoki sotsial romanchilikdan farq qilib, inson ongi va ongosti jarayonlarini tahlil qiluvchi “ ongoqimi” unsurlarini o‘ziga singdiradi. “Yolg‘izlik” kabi asarlarida realistik tasvirdan ko‘ra, ramziy-majoziy obrazlar orqali inson mohiyatini yoritishga intilish kuchli. Uning “Sabo va Samandar” asari asosida yaratilgan pyesalarda ham janriy qorishiqlik mavjud. Muallif dramatik matn ichiga lirik chekinishlar va falsafiy monologlarni ustalik bilan joylaydi. Bu esa asarning ham epik (romandagi ko‘lam), ham lirik (tuyg‘u), ham dramatik (harakat) xususiyatlarini bir nuqtada birlashtiradi. Ulug‘bek Hamdam ham ijodkor, ham olim. Uning ilmiy qarashlari (janrlar evolyutsiyasi, yangilanish tamoyillari haqidagi tadqiqotlari) bevosita o‘zining badiiy asarlarida amaliy ko‘rinish topgan. U “janr bu ijodkor uchun qolip emas, balki fikrni erkin ifodalash vositasi” degan tamoyilga amal qiladi. Ulug‘bek Hamdam ijodida janrlar turg‘un holatda emas, balki doimiy harakat va o‘zgarishda namoyon bo‘ladi. U o‘zbek adabiyotiga “janriy singishish” hodisasini olib kirdi va nasr bilan nazm, falsafa bilan badiiyat o‘rtasidagi sun’iy devorlarni olib tashlashga xizmat qildi. Uning asarlari bugungi kundagi global adabiy jarayonlardagi integratsiya va sintez tamoyillariga to‘la javob beradi. Ulug‘bek Hamdamning “Na’matak” deb nomlangan kichik romani (mini romani) zamonaviy o‘zbek adabiyotidagi janrlararo transformatsiya hodisasini tahlil qilish uchun eng boy va tipik materiallardan biri hisoblanadi. Ushbu asar o‘z tuzilishi, kompozitsiyasi va falsafiy ko‘lami bilan an’anaviy hikoya yoki qissa 17 chegaralaridan chiqib, “roman” janrining ixcham, ammo intensiv (zichlashtirilgan) modelini namoyon etadi. Ilmiy nuqtayi nazardan ushbu asardagi janriy transformatsiyani quyidagi fundamental jihatlar orqali asoslash mumkin: Asarning eng asosiy janriy o‘ziga xosligi uning musiqiy-poetik kompozitsiyasi bilan bog‘liq. Muallif nasriy matnni “I, II, III avlod” kabi epik qismlarga bo‘lish bilan birga, har bir qismning boshlanishi va yakunida “Naqorat” (Refren) elementidan foydalanadi. Bu usul lirikaga xos bo‘lgan takror va ohangdorlikni nasriy matnga ko‘chiradi. Ilmiy jihatdan bu hodisa lirik turga xos bo‘lgan emotsional konsentratsiyaning epik tasvir bilan sintezlashuvi, ya’ni liro- epik diffuziya deb ataladi. Naqoratdagi falsafiy bayt asarning g‘oyaviy o‘zagini tutib turuvchi vazifasini bajaradi va matnni oddiy hikoyadan falsafiy-lirik traktat darajasiga ko‘taradi. Mini roman janrining tabiatiga ko‘ra, bu yerda vaqt va makonning konsentratsiyalashuvi (zichlashuvi) yuz beradi. Ulug‘bek Hamdam uch avlodning hayotini bir necha sahifaga sig‘dirish orqali an’anaviy romanchilikdagi keng va batafsil tasvir usulidan voz kechadi. Buning o‘rniga u metonimik tasvir usulidan foydalanadi: “Na’matak” butasi asar markazidagi markaziy simvol makronima sifatida butun boshli insoniyat tarixi, adovat va muhabbat evolyutsiyasini o‘zida ifodalaydi. 14 Birgina o‘simlik atrofida kechgan voqealar orqali butun bir xalqning ma’naviy-axloqiy holati aks ettirilishi romanga xos epik ko‘lamning ixcham janriy shakldagi ko‘rinishidir. Asarda realistik tasvir uslubi simvolistik- metaforik uslub bilan transformatsiyaga uchragan. Na’matak butasi asar davomida shunchaki botanik ob’ekt emas, balki tirik subyekt, “xotira daraxti” va axloqiy oyna vazifasini bajaradi. Birinchi avlodda u muhabbat ramzi, ikkinchi avlodda adovat va manfaat to‘qnashuvi markazi, uchinchi avlodda esa gunohlardan forig‘ bo‘lish va yangilanish imkoniyati sifatida namoyon bo‘ladi. Bu kabi ko‘p qatlamli simvolizm 14 U. Hmadamov. Na’matak, Sharq yulduzi jurnali. – 2013-yil, 3-son 18 asarni realizm doirasidan chiqarib, uni modernistik-falsafiy roman yo‘nalishiga yaqinlashtiradi. Mini romanda muloqotlar va harakatlar keskin dramatizatsiyalashgan. Ayniqsa, uchinchi avlod vakillari ikki o‘spirinning na’matak poyidagi suhbati dramatik pyesalardagi monolog va dialoglarni eslatadi. Muallif personajlarning tashqi portretiga to‘xtalmay, diqqatni ularning ichki monologlari va ruhiy siljishlariga qaratadi. Bu esa asarda “Ong oqimi” unsurlarining paydo bo‘lishiga va lirik kechinmaning dramatik konflikt bilan qorishib ketishiga xizmat qiladi.Aslida roman fransuzchadan olingan bo‘lib, “lotin tilida emas, roman tillaridan birida yozilgan” ma’nosini bildiradi. Zamonaviy adabiyotda epik turning yirik hajmli janri. Romanga ta’rif berilganda, odatda, uning hajman kattaligi, hayotni keng ko‘lamda tasvirlashi, qahramon hayotidan katta davrni olib, turli ijtimoiy munosabatlar bilan bog‘lab talqin qilishi, ko‘plab va turfa kishilar taqdirlari orqali jamiyatning joriy holatini aks ettira olishi; murakkab ko‘p chiziqli syujetga ega bo‘lishi kabi janr xususiyatlari qayd etiladi. Darhaqiqat, bu xususiyatlar aksariyat Romanlarga xos, lekin janr xususiyatlarini shularning o‘zi bilangina belgilash kamlik qiladi: amalda hajman qissadan farq qilmaydigan yoki qisqagina davr mobaynida kechgan voqealar tasviri bilan cheklangan Romanlar ham, markazida birgina shaxs taqdiri (boshqa personajlar uning xarakterini ochishga xizmat qiladi) turgan yoki birgina syujet chizig‘iga ega Romanar ham uchraydi. Shuning uchun mutaxassislar Romanning janr sifatida belgilovchi muhim xususiyatlari deb yana romaniy problema, romaniy qahramon va romaniy tafakkurni ko‘rsatishadi 15 . Endi nima uchun “Na’matak” asarini s mini-roman deyilishiga javob izlasak. Bunday atashga asos beruvchi bosh omil matnning vertikal va gorizontal kengligidir. Odatda hikoya inson hayotining bir lahzasi yoki bir epizodini qamrab olsa, bu asarda vaqt va makon ko‘lami romanga xos monumental xarakter kasb etadi. Muallif uchta alohida avlod qismatining tugunlari, kulminatsiyasi va yechimini 15 Қуронов Д, Мамажонов З, Шералиева М. Адабиётшунослик луғати / ф.ф.д. 9. Д. Қуроновнинг умумий таҳрири остида. – Т.: Академнашр, 2010 йил. – б. 155 19 yaxlit bir syujet chizig‘iga birlashtiradi. Bu yerda vaqtning shartli siqilishi (kompressiyasi) yuz beradi: romanga xos bo‘lgan ko‘p yillik davr va avlodlar almashinuvi hikoyaga xos ixcham hajm ichiga mahorat bilan joylanadi. Shuning uchun ham u o‘zining epik ko‘lami bilan roman, hajmi bilan esa “mini” statusiga ega. Asarning “Naqorat” (refren) bilan boshlanib, u bilan yakunlanishi va har bir avlod taqdiri orasida takrorlanis hi uning janriy tabiatini yanada murakkablashtiradi. Bu usul asarga musiqiy-ritmik qurilish baxsh etadi va uni doston yoki epik polotnolarga xos bo‘lgan arxitektonikaga yaqinlashtiradi. Har bir qism (I, II, III avlodlar) o‘z ichida tugal bir dramatik konfliktni saqlaydi, ammo ularning barchasini markaziy simvol na’matak butasi bir-biriga bog‘lab turadi. Roman janrida markaziy obraz asar davomida tadrijiy o‘zgarib borishi kerak bo‘lsa, bu yerda o‘sha tadrij na’matakning holati (gullashi, meva tugishi, chopilishi va qayta unib chiqishi) orqali insonlar ruhiyatidagi o‘zgarishlarni aks ettiradi. Mini-roman janrining yana bir muhim belgisi ma’no zichligi (semantik konsentratsiya) hisoblanadi. Ulug‘bek Hamdam “Na’matak”da oddiy maishiy voqelikni (qo‘shnilar munosabatini) umumbashariy falsafiy darajaga ko‘taradi. Birinchi avlodda lirik kechinma va muhabbat ramzi bo‘lgan butaning keyingi avlodda adovat va qonli to‘qnashuv nuqtasiga aylanishi, so‘ngra uchinchi avlodda qayta uyg‘onishi insoniyatning ma’naviy tarixining kichik modelidir. Bunday chuqur falsafiy va ijtimoiy-psixologik umumlashtirish kichik janrlar (hikoya) uchun haddan ortiq og‘irlik qiladi va asarning janriy tabiatini muqarrar ravishda romanchilikka yo‘naltiradi. “Na’matak” asari lirikadagi tuyg‘u intensivligi, dramaturgiya dagi to‘qnashuv keskinligi va epikadagi voqeabandlik ko‘lamining sintezidan iboratdir. Muallif an’anaviy realizm usullarini simvolizm va modernistik shuur oqimi unsurlari bilan boyitadi. Natijada, asar janri o‘zining klassik qoliplaridan chiqib, “zichlashtirilgan roman” (compressed novel) ko‘rinishini oladi. Unda ortiqcha tafsilotlar, ikkinchi darajali qahramonlar va yordamchi voqealar olib tashlanib, faqat roman janrining “genetik kodi” yoki ekstrakti qoldiriladi. Aynan mana shu 20 xususiyat kam so‘z bilan katta ijtimoiy-psixologik voqelikni qamrab olish mahorati “Na’matak”ni o‘zbek adabiyotidagi mini-roman janrining eng muvaffaqiyatli namunasi sifatida e’tirof etilishini ta’minlaydi. Ulug‘bek Hamdam ushbu asari orqali janriy transformatsiyaning yangi bosqichini ko‘rsatib berdi: bu yerda janr asarning qamrab olgan ma’naviy yuk va falsafiy miqyos bilan o‘lchanadi. Ulug‘bek Hamdamning “Na’matak” mini romani o‘zbek adabiyotida janriy sintezning yuksak namunasi sifatida namoyon bo‘ladi. Unda lirikadagi ohangdorlik, dramaturgiyadagi konflikt va epikadagi falasafiy ko‘lam yangi bir yaxlitlik falsafiy-simvolistik miniatyura shaklida birlashgan. Bu janriy transformatsiya kitobxonga voqelikni nafaqat voqealar silsilasi, balki uzluksiz ma’naviy jarayon va universallashgan insoniy qismat sifatida idrok etish imkonini beradi. Ulug‘bek Hamdamning “Yolg‘izlik” asari adabiyotshunoslikda aynan qissa janriga kiritilishi uning syujet ko‘lami, qahramon ruhiyatining yoritilish darajasi va kompozitsion qurilishi bilan izohlanadi. O‘rta epik turga qissa janri mansub bo‘lib, unda bir va unga bog‘liq bo‘lgan bir necha shaxs taqdiri o‘rtacha hajmda tasvirlanadi. Ko‘lamdorlik xususiyati hikoyaga nisbatan kengroq. Katta epik janrda esa xayotning keng manzarasi tasvirlangan, insoniyatning bugungi kuni va kelajagi bilan bog‘liq muammolar batafsil yoritib beriladi. Katta epik tur tarkibiga roman, dialogiya, tetrologiya, doston kabi hajman keng va ko‘lamdor janrlar kiradi. O‘rta epik turga mansub qissa janri o‘zbek nasrida o‘ziga xos o‘ringa ega. “Qissa” so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, “hikoya”, “sarguzasht” ma’nolarini anglatadi. Qissada syujet va kompozitsiya hikoyaga qaraganda murakkabroq romanga qaraganda soddaroq shaklda ifoda qilinadi. Romanda yaxlit bir davr holati aks ettirilishi zarur bo‘lsa, qissada shu davrning yozuvchi tanlab oligan bir-ikki qahramoni taqdiri ko‘rsatib beriladi. Lekin har ikki janrda ham davr mohiyati umumlashma tarzda ochib berilishi kerak. Hikoyada odatda inson hayotining bir lavhasi aks etsa, romanda butun bir taqdir yoki davr qamrab olinadi; qissa esa mana shu ikki janr o‘rtasida turib, qahramon hayotining muayyan bir 21 bosqichini qahramonning ma’naviy-ruhiy inqirozi va o‘zligini izlash jarayonini batafsil tahlil qiladi 16 . Ulug‘bek Hamdamning “Yolg‘izlik” qissasi an’anaviy epik asarlardan farqli o‘laroq, ichki (psixologik) kompozitsiya va tashqi (ramkali) qurilishning sintezi asosiga qurilgan. Asarning umumiy tarkibiy qismlarini ilmiy tahlil qilganda, muallif voqelikni tasvirlashda "matn ichidagi matn" tamoyilidan foydalanganini ko‘rish mumkin Ekspozitsiya va “Ramkali” qurilish (Ekzo-kompozitsiya). Asar muallif- hikoyachining o‘z do‘stini izlab borishi bilan boshlanadi. Bu qism asarning ekzo- kompozitsion (tashqi) qobig‘ini tashkil etadi. Bu yerda ikki xil dunyoqarash to‘qnashadi: muallifning real, ijtimoiy dunyosi va qahramonning (do‘stning) metafizik, yolg‘izlikka mahkum dunyosi. Ushbu kirish qismi o‘quvchini asosiy syujetga, ya’ni “topilgan qo‘lyozma"ga tayyorlovchi kompozitsion ko‘prik vazifasini o‘taydi. Tugun va Ruhiy burilish nuqtasi. Asarning haqiqiy tuguni qahramonning o‘z ijtimoiy qobig‘idan (mansabi, dabdabali uyi, oilasi) voz kechish lahzasi bilan bog‘liq. Kompozitsion jihatdan bu nuqta qahramonning “ichki men”i bilan "tashqi ijtimoiy men”i o‘rtasidagi uzilishni anglatadi. Aynan shu yerdan boshlab asar voqelikni xronologik tasvirlashdan voz kechib, retrospektiv (o‘tmishga qaytish) va introspektiv (ichki dunyoga nazar) tahlil usuliga o‘tadi. Asarning asosiy tanasi qahramonning kundaliklari, o‘y-fikrlari va iqrorlaridan tashkil topgan. Kompozitsiyaning bu qismi parchalangan (fragmentar) xarakterga ega. Voqealar bir-biri bilan mantiqiy-xronologik zanjir orqali emas, balki assotsiativ bog‘lanishlar (bir fikrning ikkinchi fikrni uyg‘otishi) orqali bog‘lanadi. Bu yerda vaqt va makon tushunchalari o‘zgaradi: qahramon o‘z xonasi (makon) va bugungi kuni (vaqt) ichida turib, o‘zining butun o‘tmishi va koinot sirlari haqida mushohada yuritadi. Kulminatsiya: Daraxt bilan muloqot va Metafizik holat. Asarning eng yuqori nuqtasi (kulminatsiyasi) qahramonning tabiat (Daraxt) bilan to‘la uyg‘unlikka 16 R. Sobitova. TANQIDIYQISSA JANRINING TARIXIY TARAQQIYOTI/ NAZAR, TAHLILIY TAFAKKUR VAINNOVATSION G‘OYALAR. –B. 335 22 erishgan holatidir. Bu yerda kompozitsiya o‘zining cho‘qqisiga chiqadi: qahramon o‘zining jismoniy mavjudligidan kechib, ruhning poklanish va ilohiy ishq bilan birlashish bosqichiga yetadi. Daraxt asar kompozitsiyasida markaziy o‘q (axis mundi) vazifasini o‘tab, barcha daqiqa va tuyg‘ularni bir nuqtaga jamlaydi. Yechim: Ochiq final va Sirli yakun. Asar an’anaviy yechimga ega emas. Eshikning taqillashi va begonalarning (tashqi dunyoning) bostirib kirish xavfi asarning yakuniy qismini tashkil etadi. Bu kompozitsion usul "ochiq yakun" deb ataladi. Muallif qahramonni ma’lum bir xulosaga olib kelib qo‘ymaydi, balki uni muttasil izlanishda, “yolg‘izlik bu hurlikdir” degan tushunchaning ostonasida qoldiradi. “Yolg‘izlik" qissasining kompozitsion butunligi uning mantiqiy yaxlitligida emas, balki ruhiy dinamikasidadir. Tashqi tomondan parchalangan ko‘ringan tarkibiy qismlar “ishq” va “o‘zlikni anglash” g‘oyasi atrofida mustahkam birlashgan. Asar tarkibi o‘quvchini passiv kuzatuvchidan faol mushohada yurituvchiga aylantirishga yo‘naltirilgan. Asar an’anaviy voqeadan ko‘ra, ruhiy syujetga asoslangan. Unda qahramonning tashqi harakatlaridan (ishga borishi, oilasi bilan munosabati) ko‘ra, uning ichki olamidagi evrilishlar ustuvorlik qiladi. Syujet ikki qismga bo‘lingan: birinchi qismda muallif (bayonchi) dölstining uyiga borishi va u yerdagi notinch muhitni, sochilishi yotgan qog‘ozlarni ko‘rishi orqali “topilgan qo‘lyozma” usulidan foydalanadi. Ikkinchi qism esa bevosita o‘sha qo‘lyozma qahramonning iqrorlari, kundaliklari shaklida davom etadi. Bunday murakkab qurilish hikoya doirasidan chiqib, qissaga xos kenglikni talab etadi. Qissada qahramonning “Ichki Men” va “Tashqi Men”i o‘rtasidagi konflikt markaziy o‘ringa chiqadi. Muallif qahramonni turg‘un holatda emas, balki dinamikada o‘zining ijtimoiy qobig‘idan (oila, mansab, moddiy farovonlik) voz kechib, ma’naviy erkinlikka intilish jarayonida ko‘rsatadi. Inson ruhiyatining bunday “qatlam-qatlam” ochib berilishi, uning “Ilohiy Ishq” va “Dunyoviy maishat” o‘rtasidagi aroshat holati qissa janrining tahlil imkoniyatlariga to‘la mos keladi. 23 Asarda Na’matak (shuningdek, daraxt sho‘vullashi, oy, bo‘shliq kabi obrazlar) shunchaki fon emas, balki qahramon ruhiy holatining simvolik ko‘rinishlaridir. Qahramonning o‘zini daraxtga aylanishini istashi yoki yorug‘likka intilishi asarning g‘oyaviy markazini tashkil etadi. Roman uchun zarur bo‘lgan keng ijtimoiy panorama bu yerda yo‘q, biroq hikoya uchun xos bo‘lgan ixchamlikdan voz kechilgan holda, qahramonning falsafiy mushohadalari matnning asosiy matosini hosil qiladi. “Yolg‘izlik” an’anaviy qissa elementlarini kundalik va iqrornoma janrlari bilan sintez qilgan. Matn qahramonning o‘z-o‘zi bilan monologik muloqoti asosiga qurilgan bo‘lib, bu usul kitobxonga qahramonning “eng ichkarisiga” kirish imkonini beradi. Bu esa qissaning nafaqat voqealar silsilasi ekanligidan dalolat beradi. Xulosa qilib aytganda, asar o‘zining metaforik tili, dualistik (ikki yoqlama) qahramon obrazi va inson mavjudlik muammosini keng falsafiy ko‘lamda yoritgani sababli qissa janrining modernistik namunasi sifatida baholanadi. Undagi voqelik izchilligi emas, balki tuyg‘ular izchilligi asosiy shakllantiruvchi omildir. 24 XULOSA Ulug‘bek Hamdam ijodining janriy xususiyatlari zamonaviy o‘zbek adabiyotidagi estetik polifoniya va janriy sinkretizm hodisalarining yorqin in’ikosi sifatida namoyon bo‘ladi. Adib ijodini ilmiy tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, u an’anaviy janriy qoliplarni inkor etmagan holda, ularning ichki imkoniyatlarini kengaytirish va bir-biri bilan sintezlash orqali yangi badiiy shakllarni vujudga keltirdi. Uning ijodida janr muallifning dunyoni anglash va inson ruhiyatini tadqiq etish usuli sifatida namoyon bo‘ladi. Adib nasrida, xususan, “Muvozanat”, “Isyon va itoat”, “Sabo va Samandar” kabi romanlarida romaniy tafakkur markaziy o‘ringa chiqadi. Biroq bu romanlar klassik epik asarlardan farqli o‘laroq, kuchli psixologizm va lirizatsiya (nasrning she’riyatga yaqinlashishi) bilan ajralib turadi. Ulug‘bek Hamdam syujetni voqealar ketma-ketligi asosiga emas, balki qahramonning ruhiy tadrijiyoti, ichki monologlari va shuur oqimi asosiga quradi. Masalan, “Sabo va Samandar” romanida lirik va ramziy tasvir usullarinin g ustuvorligi ni oshiradi. Bu esa janrlarar o transformatsiyaning adib ijodidagi eng muhim xususiyatidir. Shuningdek, muallifning mini-roman va qissa janrlaridagi izlanishlari alohida ilmiy qimmatga ega. “Na’matak” mini-romanida vaqt va makonning siqilishi (kompressiya) orqali uch avlod taqdirini bitta nuqtaga jamlash mahorati ko‘rinadi. “Yolg‘izlik” qissasida esa qissa janriga xos bo‘lgan tahliliy ko‘lam modernistik iqrornoma va intellektual esse elementlari bilan sintezlanadi. Bunda asarning janriy tabiatini voqealar emas, balki romaniy problema insonning borliq va o‘zligi bilan bo‘lgan murakkab munosabati belgilaydi. Ulug‘bek Hamdam she’riyatida ham janriy novatorlik sezilarli. Uning lirikasi aruz va barmoq kabi an’anaviy vaznlardan erkin she’r, oq she’r tomon o‘tish jarayonining yetakchi namunalarini taqdim etadi. Shoir lirikasi his-tuyg‘udan ko‘ra mushohadaga, tasvirdan ko‘ra falsafiy mantiqqa ko‘proq suyanadi. Bu esa o‘z navbatida lirikaning publitsistika va falsafa bilan integratsiyalashuviga olib keladi. Xulosa qilib aytganda, Ulug‘bek Hamdam ijodidagi janrlar tizimi dinamik va ochiq strukturaga ega. Adib asarlari o‘zbek adabiyotshunosligiga “janrlar 25 diffuziyasi” (singishishi) tushunchasini olib kirdi va badiiy matnning janriy mansubligi uning hajmi bilan emas, balki falsafiy-estetik ko‘lami bilan o‘lchanishini amalda isbotladi. Uning ijodi an’anaviy realistik maktab bilan modernistik tafakkur o‘rtasidagi oltin ko‘prik vazifasini o‘tab, bugungi kundagi global adabiy jarayonlar talab qiladigan “murakkab janriy yaxlitlik”ni o‘zida mujassam etadi. 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI. 1.Ilmiy nashrlar: 1.A. Ulug‘ov. Adabiytoshunoslik nazariyasi. –T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyI, 2017. – B. 120 2.Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. – T.: Noshir, 2019. – 336 b. 3.4. Adabiyot nazariyasi. II tom. Traditsiya va novatorlik. – Toshkent: Fan, 1979.– 448 b. 4.“Adabiyot nadur”. T.: “Cho‘lpon”, 1993, 57-58-betlar. 5.Turdiyeva O. Adabiyotshunoslik terminlarining forscha-o‘zbekcha izohli lug‘ati. – T.: Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti, 2023 – 100 b. 6.Yo‘ldosheva M., Yangilanishlar manguligi: adabiy tadqiqotlar. – T.: ADIB nashriyoti, 2011. – 38 b 7.Саримсоқов Б. Адабий турлар ҳақида мулоҳазалар./ Ўзбек адабий танқиди: [антология]/тузувчи ва нашрга тайёрловчи Б.Каримов. –Т.:Turon- Iqbol, 2011. – 400 Б. 8.Қуронов Д, Мамажонов З, Шералиева М. Адабиётшунослик луғати / ф.ф.д. 9. Д. Қуроновнинг умумий таҳрири остида. – Т.: Академнашр, 2010 йил. – 400 б. 9. Baxtin M.M. Литературно-критический статьи. – M.: Xудож. лит., 1986. – b. 396 1.Badiiy adabiyotlar: 11. A.Mahkam. Ishq.–T.: Cho lpon. 1993.–64 b ʻ 12. Faxriyor. Izlam. –T.:Akademnashr, 2023. –448 b. 3. Konferensiya, anjuman, jurnal: 13. R. Sobitova. QISSA JANRINING TARIXIY TARAQQIYOTI/ TANQIDIY NAZAR, TAHLILIY TAFAKKUR VAINNOVATSION G‘OYALAR. –335-340 b. 14. Sharq yulduzi 2013-yil 3-son 2. Internet manbalari : 15. 16. https://uz.wiktionary.org/wiki/ 27

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Zamonaviy o‘zbek she’riyatida janr xususiyatlari

II bob. Ulug‘bek Hamdam she’riyatining o’ziga xos xususiyatlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить