Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Zamonaviy she’r tizimlari

Купить
Mundareja: KIRISH……………………………………………………………….……………3 I BOB. SHE’R TIZIMLARINING NAZARIY ASOSLARI……...…………….5 II BOB ZAMONAVIY SHE’R TIZIMLARI…………………………………...14 XULOSA…………………...……………………………………………….…….24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…..…………………………………….26 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: XXI asr boshlarida o‘zbek she’riyati yangi bosqichga qadam qo‘ydi. Globallashuv jarayoni, axborot texnologiyalarining rivoji hamda madaniy makonning kengayishi adabiy tafakkur rivojiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, bugungi yosh shoirlar ijodida poetik an’analar bilan zamonaviy estetik qarashlarning o‘zaro uyg‘unlashuvi kuzatiladi. Bu jarayon she’riyatda yangi poetik shakllar, obrazlar tizimi hamda badiiy tafakkurning yangicha ko‘rinishlarini yuzaga keltirmoqda. Mustaqillik tufayli erkinlik, o‘zlik va qadriyatlarni anglash, azaliy orzularning amalga oshishi xalqimiz hayotida yangi davrni boshlab berdi. Yaratilayotgan badiiy asarlarda insonni ulug‘lash, gumanistik g‘oyalarni targ‘ib qilish vazifasi ustunlik qilmog‘i kerak, zero “Inson qadri uchun” tamoyili bugun davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan dolzarb masalalardan sanaladi. 1 She’riy tizimlarning rivojlanishi badiiy tafakkurning qat’iy me’yorlardan erkin ifoda shakllariga o‘tish jarayoni bilan xarakterlanadi. An’anaviy she’riy tizimlar muayyan fonetik va metrik qonuniyatlarga asoslangan barqaror strukturani tashkil etadi. Bu tizimda asosan aruz va barmoq vaznlari ustuvorlik qilib, she’rning ritmik qurilishi bo‘g‘inlar miqdori yoki cho‘ziqlik nisbatlarining qat’iy muvozanatiga tayanadi. Zamonaviy she’riy tizimlar esa an’anaviy metrik qoliplardan voz kechish va sintaktik ritmga tayanish bilan tavsiflanadi. XX asr o‘rtalaridan boshlab faollashgan erkin she’r (verliber) va oq she’r kabi shakllarda tashqi shakliy cheklovlar o‘rnini ichki mantiqiy urg‘u va intonatsion yaxlitlik egallaydi. Zamonaviy tizimda asosiy e’tibor obrazli mantiqqa, kutilmagan metaforik ko‘chimlar va assotsiativ bog‘lanishlarga qaratiladi. Bu yerda she’riy qurilish muayyan o‘lchov bilan emas, balki muallifning individual kechinmasi va lirik sub’ektning intellektual holatidan kelib chiqib shakllanadi. Kurs ishi obyektining mavzusi: She’r tizimlari. 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-son Farmoni. //https://lex.uz/uz/docs/5841063. 3 Kurs ishi mavzusining predmeti: An’anaviy va zamonaviy she’riy tizimlar. Kurs ishining maqsadi: An’anaviy va zamonaviy she’riyatda she’riy tizimlar xususiyatlarini aniqlash. Kurs ishining vazifalari: - Adabiytoshunoslikda she’riy tizim tushunchasi o‘rni; - An’anaviy va zamonaviy she’riyatda she’riy tizim evolyutsiyasi. Kurs ishining tarkibiy tuzlishi: Kirish, ikki bob, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar, 27 bet. Kurs ishida qo‘llanilgan uslublar tavsifi: Kurs ishi mavzusini yoritishda tasniflash, tavsiflash, qiyoslash, va badiiy tahlil qilish metodlaridan foydalanildi. 4 I BOB. SHE’R TIZIMLARINING NAZARIY ASOSLARI She’riyat nazariyasi va matn poetikasi doirasida she’rning xususiyatlarini chuqurroq tahlil qilish, uning ontologik va strukturaviy tabiatini tushunish imkonini beradi. She’rning mohiyati quyidagi konseptual asoslar orqali kengaytiriladi. She’rning strukturaviy asosi faqatgina ritm bilan cheklanib qolmay, balki tovushlarning maxsus estetik tartibiga (alliteratsiya va assonans) tayanadi. An’anaviy tizimlarda metrika (vazn) matnning “skeleti” hisoblanib, u nutqni ma’lum bir vaqt o‘lchoviga bo‘ysundiradi. Misol uchun aruz vazni tizimidagi g‘azal, ruboiy, qit’a, musammat, mustahzod, tuyuq, qasida, doston kabi janrlarda ijod namunasini yaratish uchun o‘z talablariga rioya qilish qat’iy talab qilingan. G‘azal (ar. - ayollarga xushomad qilish, ayollarni madh etish) - Sharq mumtoz she’riyatida eng ko‘p tarqalgan lirik janr, 3-4 baytdan 19 baytgacha bo‘lgan hajmda yozilib, a-a, b-a, v-a, g-a... tarzida qofiyalanuvchi she’r. Garchi manbalarda G‘azal hajmi 19 baytgacha deb ko‘rsatilsa ham, adabiyot tarixida 23 baytgacha bo‘lgan G‘azallar ham uchraydi. G‘azallar VII asr arab she’riyatida paydo bo‘lgan, fors- tojik adabiyotidagi ilk G‘azallar muallifi sifatida “odam ush-shuaro” Abu Abdullo Rudakiy e’tirof etiladi. G‘azalning o‘zbek adabiyotidagi ilk namunalari esa Rabg‘uziyning “Qisasi Rabg‘uziy”, Xorazmiyning “Muhabbatnoma”, Said Ahmadning “Taashshuqnoma" asarlari tarkibida uchraydi. 2 Ruboiy janri. Ruboiy janri fors-tojik va turkiy she’riyatning g‘azaldan keyingi o‘rinda turuvchi eng sermahsul va sevimli anrlaridan biridir. Abu Abdullo Ro‘dakiy, Ibn Sino, Nosir Xusrav, Umar Xayyom kabi mutafakkir shoirlarning o‘lmas merosi tufayli shakllanib, kamolga yetgan mazkur janr XIV asr oxiri va XV asr boshlarida turkiy adabiyotga ham kirib keldi. Mazkur to‘rtlikning janri ko‘rsatilmagan bo‘lsa-da, to‘rt misradan iborat ekanligi, qofiyalanishi (a, a, b, a), falsafiy-didaktik mazmuni va eng muhimi, vazniga ko‘ra ruboiy janri talablariga javob beradi. 3 Shu singari aruz vazni tizimida bo‘g‘in –hijolarning qisqa yoki cho‘ziqligiga; 2 Қуронов Д, Мамажонов З, Шералиева М. Адабиётшунослик луғати / ф.ф.д. Д. Қуроновнинг умумий таҳрири остида. – Т.: Академнашр, 2010 йил. – б. 385 3 Qodirova N. Aruz va mumtoz poetikaga kirish: o‘quv qo‘llanma. – B. Buxoro nashr , 2022. 120 b. 5 qofiyadagi so‘zlar qanchalik bir birga ohang jihatdan o‘xshashligiga juda katta e’tibor qaratganlar. Bu jarayonda pauza va unlilarning takrorlanishi natijasida yuzaga keladigan she’riy nutqning ichki musiqiyligini shakllantiradi. Zamonaviy she’rda esa metrik qolip o‘rnini intonatsion-sintaktik parallelizm egallaydi. Ritm so‘zlarning grammatik joylashuvi va mantiqiy urg‘usi orqali yuzaga keladi. Ritm hosil qilishda modern izlanishdagilarda so‘zni takror keltirish (ko‘pincha uch marta) ko‘zga tashlanadi. Ma’lumki, so‘zlar takrori o‘ziga xos ritm, ohangniyuzaga chiqaradi. Ular ko‘magida esa she’rni vujudga keltirgan kechinmani chuqurroq his qilish, uning mazmunini yetarlicha tushunish imkoni tug‘iladi. 4 She’riy matndagi so‘z o‘zining denotativ (lug‘aviy) chegaralaridan chiqib, konnotativ (qo‘shimcha) ma’no qatlamlariga ega bo‘ladi. So‘zlar she’rda ma’no ko‘chishi paydo unda oddiy tushunchalar badiiy kontekst ta’sirida yangi estetik qiymat kasb etadi. Masalan, an’anaviy she’riyatda “gul” va “bulbul” kabi tushunchalar ramz darajasiga ko‘tarilgan bo‘lsa, zamonaviy tizimlarda har qanday element (predmet, holat, detal) subektiv idrok orqali metaforaga aylanishi mumkin. Bu jarayon matnning semantik sig‘imini kengaytirib, o‘quvchiga cheksiz interpretatsiya qilish imkonini beradi. Ramz (ar. – imo, ishora, imlash) - simvol; ko‘chim turlaridan biri, faqat shartli ravishda va shu ma’no doirasida ko‘chma ma’no kasb etuvchi so‘z yoki so‘z birikmasi; obrazlilik turi. Ramz mohiyatan allegoriyaga yaqin, undan farqi shuki, Ramz kontekst doirasida ham o‘z ma’nosida, ham ko‘chma ma’noda qo‘llanadi. Ramzning ma’nosi kontekst doirasida va shartdan xabardorlik bo‘lganda reallashadi. Masalan, Cho‘lpon she’riyatidagi “yulduz”, “bulut”, “bahor”, “qish” obrazlari Ramzning yorqin misoli bo‘la oladi. 5 O‘quvchi she’r matnidan kelib chiqib she’rni turlicha talqin va tavsif qilishi mumkin bo‘ladi. She’riyatda lirik qahramonning dunyoni anglashdan shakllangan xulosalari turadi. Prozaik asarlardan farqli o‘laroq, she’rda voqelik obektiv tasvirlanmaydi. Subektiv kechinma orqali 4 Quvvаtovа D. O‘roqova N. Yangi o‘zbek adabiyoti va hozirgi adabiy jarayon (Zamonaviy doston asosida): o‘quv qo‘llanma. – B.: Sadriddin Salim Buxoriy, 2024. – B. 44 5 Қуронов Д, Мамажонов З, Шералиева М. Адабиётшунослик луғати / ф.ф.д. Д.Қуроновнинг умумий таҳрири остида. – Т.: Академнашр, 2010 йил. - б. 244 6 qayta ishlanadi. She’rning o‘ziga xos xususiyati hisoblangan muallifning voqelikka munosabati matnning har bir satriga singdirilgan bo‘ladi. Bu “lirik ekspressivlik” deb ataladi, ya’ni she’r borliqni axborot sifatida emas, balki “yashalgan holat” sifatida taqdim etadi. She’rning qog‘ozdagi grafik ko‘rinishi: misralarga bo‘linishi, bandlar tartibi, hatto tinish belgilarining qo‘llanilishi yoki tushirib qoldirilishi – uning mazmuniy qismi hisoblanadi. Misra she’rning eng kichik o‘lchov birligi bo‘lib, u o‘ziga xos mantiqiy va ohangdoshlik tugalligiga ega. An’anaviy shakllarda bu qat’iy baytlar tengligini talab qilsa, zamonaviy she’riyatda grafik shakl “zinapoya” usuli yoki sochma ko‘rinish fikrning shiddatini va psixologik holatni ifodalashga xizmat qiladi. Bunday she’rlar asosan erkin she’r deb ataladi. Erkin she’r rus she’riyatidagi sillabo-tonik she’r tizimi asosida paydo bo‘lgan, misralaridagi stopalar soni bir xil bo‘lmagan she’r shakli. Erkin she’rda barcha stopalar bir xil bo‘lgani holda, ularning misralardagi soni bir xil emas, ya’ni she’r boshidan oxiriga qadar bitta o‘lchovda yozilmagan, unda izometriya hodisasi kuzatilmaydi. 6 Ba’zi manbalarda erkin va rus she’riyatidagi verlibre she’rlar bir xil degan ma’lumotlar uchrashi mumkin. Biroq bu ikki vazn bir- biridan farq qiladi. Erkin vazn O‘rta Osiyo hududida xususan, Turkiston hududida o‘tgan asrning 20-30- yillarida paydo bo‘lgan va rivojlangan. Bunday she’rlar Usmon Nosir, Cho‘lpon, Fitrat kabi shoirlar ijodida ham uchragan. Umuman olganda, erkin she’r tizimi rivojlanishida yuqorida qayd qilib o‘tilgan ijodkorlarning o‘rni beqiyosdir. Shuningdek, XX asr boshlaridan O‘rta Osiyo hududida barmoq vazni tizimida yaratilgan ijodiy namunalar ko‘payib bordi. Har bir millat o‘ziga xos xususiyatlaridan kеlib chiqadi. Shu ma’noda o‘zbеk tilining ifoda va ohang imkoniyatlariga eng ko‘p mos kеluvchi shе’riy tizim milliy vaznimiz hisoblangan barmoq vaznidir. Barmoq vazni misralardagi bo‘g‘inlar sonining bir xil miqdorda takrorlanishi va guruhlanishiga asoslanadi. Bu tizimda bo‘g‘inlarning sifati, ochiq yoki yopiqligi muhim emas. 7 Barmoq vazni turkiy xalqlar 6 Қуронов Д, Мамажонов З, Шералиева М. Адабиётшунослик луғати / ф.ф.д. Д.Қуроновнинг умумий таҳрири остида. – Т.: Академнашр, 2010 йил. - б. 368 7 D. Yusupova. Aruz va mumtoz poetikaga kirish. –T.: Tamaddun, 2022. – b. 3 7 she’riyatining eng qadimiy asosi bo‘lib, u bo‘g‘inlar miqdorining tengligiga tayanadigan metrik tizimdir. Adabiyotshunoslikda ushbu tizimning bosh mezoni misralardagi bo‘g‘inlar sonining o‘zaro muvofiqligi hisoblanadi. Turkiy tillarning tabiatidagi urg‘u va fonetik xususiyatlar barmoq vaznining shakllanishiga zamin yaratgan bo‘lib, u nafaqat xalq og‘zaki ijodida, balki zamonaviy yozma adabiyotda ham yetakchi mavqega ega. Tizimning fundamental tushunchalaridan biri turoq (pauza) hodisasidir. Turoq misra ichidagi so‘zlarning ma’lum tartibda guruhlanishi hisoblanadi. O‘qish jarayonida hosil bo‘ladigan kichik to‘xtamdir. Barmoq vaznining ilmiy asoslaridan yana biri uning izometriya (misralar tengligi) qonuniyatiga bo‘ysunishidir. Har bir misradagi bo‘g‘inlar soni she’r davomida bir xil saqlanishi badiiy nutqning intonatsion yaxlitligini ta’minlaydi. Bu tizim o‘zining soddaligi va jonli tilga yaqinligi bilan ajralib tursa-da, u o‘ta murakkab kompozitsion imkoniyatlarga ega. Ayniqsa, turoqlar o‘rtasidagi ohangdoshlik va qofiya tizimi bilan birlashganda, barmoq vazni she’riyatning eng emotsional va musiqiy shakliga aylanadi. Akademik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, barmoq vazni turkiy xalqlar tafakkur tarzi va til qurilishi bilan eng integrallashgan she’riy tizim bo‘lib, u asrlar davomida o‘zining hayotiyligini yo‘qotmay kelmoqda. Barmoq vaznidagi turoqlar va bo‘g‘inlar sonini aniqlashda misralardagi unlilar soniga tayaniladi, chunki har bir unli bitta bo‘g‘inni tashkil etadi. Bu xususiyat tizimning matematik aniqligini va lingvistik barqarorligini belgilovchi asosiy omildir. Aruz vazni jahon she’riyatining eng murakkab va mukammal metrik tizimlaridan biri bo‘lib, u hijolarning cho‘ziqlik va qisqalikka ko‘ra ma’lum bir tartibda almashinib kelishiga asoslanadi. Aruzning asosi bo‘g‘inlar soni emas, balki ularning sifati: ochiq va yopiq, cho‘ziq va qisqa bo‘lishi muhimdir. Arab she’riyatida shakllanib, fors va turkiy adabiyotda yuksak taraqqiyotga erishgan ushbu tizim musiqiylik va matematik aniqlikni o‘zida mujassamlashtirgan. Arab shе’riyati dastavval ko‘chmanchi, tuya boqish bilan shug‘ullanuvchi arab qabilalari – badaviylarda vujudga kеlgan. Arab tuyachilari tuyani tеzlatish uchun 8 maxsus qo‘shiqlar kuylaganlar va bu qo‘shiqlar arab xalqlari orasida kеng tarqalgan. 8 Aruz tizimining asosiy birligi ruknlardir. Ruknlar o‘z navbatida asliy (asosiy) va furu’ turlarga bo‘linib, ular muayyan miqdordagi cho‘ziq va qisqa bo‘g‘inlarning kombinatsiyasidan tashkil topadi. Masalan, “fa’ulun”, “foilotun”, “mafoiylun” kabi ruknlar she’riy vaznning ritmikasini belgilab beradi. Bir necha ruknning birgalikda takrorlanishi yoki ma’lum tartibda kelishi natijasida bahrlar (vazn guruhlari) hosil bo‘ladi. Har bir bahr o‘zining o‘ziga xos hissiy va intonatsion xususiyatiga ega bo‘lib, masalan, “ramal” bahri mayinlik va hazinlikni, “mutaqorib” bahri esa shiddat va qahramonlik ruhini ifodalashga xizmat qiladi. Aruzning ilmiy-nazariy tahlilida taqti’ (vaznni aniqlash uchun she’rni bo‘g‘inlarga ajratish) jarayoni hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bunda so‘zlarning yozilishidan ko‘ra, ularning talaffuzi va unlilarning cho‘zilishi asos qilib olinadi. Turkiy aruzning o‘ziga xosligi shundaki, u turkiy tillarning tabiatiga moslashtirilgan bo‘lib, bunda Alisher Navoiy kabi mutafakkirlar tomonidan ishlab chiqilgan imola (qisqa bo‘g‘inni cho‘zib o‘qish) va zihof (cho‘ziq bo‘g‘inni qisqartirish) kabi poetik vositalar muhim rol o‘ynaydi. Bu usullar vazn va til o‘rtasidagi nomutanosiblikni bartaraf etib, matnning ohangdoshligini ta’minlaydi. Aruz vazni nafaqat she’r o‘lchovi, balki falsafiy va estetik mazmunni maxsus tovushlar arxitekturasiga joylash san’atidir. Uning qat’iy qonuniyatlari, janriy talablari va murakkab struktura tizimi klassik merosimizning badiiy qudratini ko‘rsatuvchi asosiy mezondir. Akademik adabiyotshunoslikda aruz tizimi o‘zining intellektual sig‘imi va stilistik imkoniyatlari bilan hamon eng yuqori baholanadigan she’riy o‘lchov bo‘lib qolmoqda. Erkin she’r an’anaviy metrik qoliplardan, ya’ni qat’iy vazn va majburiy qofiya tizimidan voz kechgan, ritmik asosi ichki intonatsiya va sintaktik parallelizmlarga tayanadigan zamonaviy she’riy tizimdir. shoir erkin vaznda kechinma tasvifini 8 D. Yusupova. Aruz va mumtoz poetikaga kirish. –T.: Tamaddun, 2022. – B. 7 9 istiora va majoziy tasvirlar bilan uyqash holatda ifoda etadi 9 . Adabiyotshunoslikda ushbu tizim “erkin” deb atalsa-da, u mutlaq tartibsizlikni emas, balki she’rning ichki emotsional mantiqiga bo‘ysunuvchi yangi turdagi ritmik intizomni anglatadi. Uning shakllanishi she’riyatning musiqiylikdan ko‘ra ko‘proq ma’no va obrazli tafakkurga yo‘naltirilishi bilan bog‘liqdir. Erkin vaznning fundamental xususiyati intonatsion birlik hisoblanadi. Bu yerda ritm misralardagi bo‘g‘inlar soni yoki cho‘ziqligi bilan emas, balki nutqiy bo‘laklarning bir xil ohang va pauza (turoq) bilan takrorlanishi orqali yuzaga keladi. Erkin she’rda har bir misra alohida bir emotsional urg‘uga ega bo‘lib, u lirik qahramonning ruhiy holatidagi o‘zgarishlarni bevosita aks ettiradi. An’anaviy tizimlardagi izometriya (misralar tengligi) o‘rnini bu yerda geterometriya (misralar uzunligining turlichaligi) egallaydi, bu esa shoirga fikrni qolipga solmasdan, eng tabiiy holatda ifodalash imkonini beradi. Ushbu tizimning semantik asosi metaforik zichlik va simvolikaga tayanadi. Tashqi shakliy belgilar ikkinchi darajaga o‘tishi natijasida so‘zning poetik yuki keskin ortadi. Erkin she’rda har bir pauza, satrning qayerda to‘xtashi va hatto matnning grafik ko‘rinishi (zinapoyasimon yoki sochma shakllar) ma’no tashuvchi elementlar hisoblanadi. Akademik tahlilda bu “vizual poetika” deb ataladi, ya’ni she’rning qog‘ozdagi shakli uning ritmik va mantiqiy qurilishining ajralmas qismidir. Erkin vazn she’riyatning intellektuallashuvi va lirik subekt erkinligining oliy ifodasidir. U mumtoz an’analarning shakliy cheklovlarini parchalab, she’rni jonli so‘zlashuv energiyasi va psixologik tahlil bilan boyitadi. Zamonav iy adabiyotshunoslikda erkin she’r nafaqat shakliy tajriba, balki inson ichki olamidagi murakkabliklarni, ziddiyatli tuyg‘ularni va dinamik voqelikni aks ettirishning eng samarali usuli sifatida e’tirof etiladi. Buni sarbast she’rlar misloda ham ko‘rishimiz mumkin. Sarbast zamonaviy o‘zbek she’riyatida erkin she’r (verlibr) tizimining 9 O. Fayzullayeva. She’r ilmi ta’limi (She’riy turkumlar poetikasi): о‘quv qо‘llаnmа. – T.: Bookmany print, 2024. – B. 106 10 o‘ziga xos milliy ko‘rinishi bo‘lib, u an’anaviy vazn va qofiya qonuniyatlaridan mustaqil ravishda shakllanadigan badiiy strukturadir. Bu tizim xalq tiliga – oddiy so‘zlashuv tiliga judayam yaqinlashgani bilan ajralib turadi. Xalqqa xos bo‘lgan oddiy, “qo‘pol” so‘zlar ham, so‘z birikmalari ham bu sistemaga kira bildilar, odatdagidan ko‘ra katta vazifani – poetik olam obrazini yarata oldilar. Bu xususiyat sistemaning ommabopligini, jonliligini, zarurligini ta’minladi. 10 Adabiyotshunoslikda sarbast tushunchasi ko‘pincha barcha turdagi erkin she’rlar uchun umumlashtiruvchi termin sifatida qo‘llanilsa-da, mohiyatan u nutqning ritmik bo‘laklarga bo‘linishi va mantiqiy urg‘uning emotsional yaxlitligiga asoslanadi. Bu tizimda she’riy qurilish muallifning individual kechinmasi va lirik tafakkur shiddati bilan bevosita bog‘liqdir. Sarbastning fundamental xususiyati sintaktik-intonatsion ritm hisoblanadi. An’anaviy tizimlardagi barqaror o‘lchovlar o‘rnini bu yerda gap bo‘laklarining ma’no jihatidan guruhlanishi va har bir misradagi ohangning o‘ziga xos tugalligi egallaydi. Sarbastda misralar uzunligi turlicha bo‘lishi asarning psixologik dinamikasini ta’minlaydi: hayajonli va shiddatli joylarda misralar qisqarib, fikr jamlansa, falsafiy mulohaza va tasviriy o‘rinlarda misralar kengayib boradi. Bunda ritm so‘zlarning tashqi o‘lchovidan emas, balki ularning ichki energetikasi va turoqning o‘zgaruvchan tartibidan hosil bo‘ladi. She’rning shaklini yuzaga chiqaruvchi vositalar deganda: she’rning ritmi, turoqlanishi, vazni, qofiyalanish tartibi, ohangi, poetik sintaksisi, fonetikasi, badiiy- tasviriy vositalari kabilar tushuniladi. 11 Janrning poetik asosi erkin assotsiatsiya va metaforik ko‘chimlarga tayanadi. Sarbastda shakliy cheklovlarning yo‘qligi shoirga tildagi semantik imkoniyatlardan maksimal darajada foydalanishga yo‘l ochadi. Har bir so‘z va har bir tinish belgisi o‘ziga xos badiiy yuk ko‘taradi, hatto misradan misraga o‘tishdagi pauza ham matnning mantiqiy davomi sifatida xizmat qiladi. Bu 10 H. Umurov. Adabiyotshunoslik nazariyasi: Oliy o‘quv yurtlari uchun darsli. –Т.: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004. –B. 198 11 H. Umurov. Adabiyotshunoslik nazariyasi: Oliy o‘quv yurtlari uchun darsli. –Т.: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004. –B. 104 11 tizim o‘quvchidan yuqori darajadagi intellektual tayyorgarlikni va matn ostidagi yashirin ma’no qatlamlarini mustaqil idrok etishni talab qiladi. Sarbast she’riyatning musiqiylikdan ko‘ra ko‘proq falsafiylikka va obrazli mantiqqa yo‘naltirilgan bosqichidir. U o‘zbek she’riyatiga XX asrning birinchi choragida xususan, Fitrat va Cho‘lpon ijodida bilan kirib kelib, keyinchalik zamonaviy shoirlar tomonidan inson ruhiyatidagi murakkab tebranishlarni ifodalashning eng ta’sirchan vositasi sifatida rivojlantirildi. Sarbast badiiy nutqning eng demokratik va dinamik shakli bo‘lib, u doimiy ravishda o‘zgarib turuvchi zamon va inson munosabatlarini aks ettirishga xizmat qiladi. Biz nazm va nasr oralig idagi she’rlarni alohida janr sifatida tekshirib, ularni uch ʻ guruhga ajratdik. Oddiy nasriy she’rlarda matn bevosita nasriy shaklda kelsa ham, she’riy xususiyatlar ustuvor bo ladi. Sa’jli nasriy she’rlarda, garchand nasriy bayon ʻ asosiga qurilsa ham, sa’j tufayli o ta ohangdor, ravon she’rlar hosil bo ladi. ʻ ʻ Sochmaning ijodiy takomili natijasida yuzaga kelgan mansuralarda shaklan erkin she’rlarga yaqinlik kuzatiladi, ammo ularda ham hissiyot, lirik kechinma bo rtib ʻ turadi. 12 She’riy tizimlarning qiyosiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, an’anaviy (aruz, barmoq) va zamonaviy shakllar badiiy nutqni tashkil etishning turli bosqichlari bo‘lsa-da, ularning barchasi so‘zning estetik quvvatini oshirishga xizmat qiladi. Ularning o‘rtasidagi fundamental o‘xshashlik shundaki, har bir tizim o‘ziga xos ritmik asosga ega. Ma’lumki, barmoq vaznida bo‘g‘inlar muayyan guruhlarga ajratilishi orqali yuzaga kеluvchi ritmik bo‘lak “turoq” dеb nomlanadi 13 . Hech bir she’riy shakl ritmsiz mavjud bo‘lolmaydi; farq faqat ritmning qanday manba hisobiga yuzaga kelishidadir. Shuningdek, barcha tizimlarda tilning fonetik imkoniyatlari tovushlar uyg‘unligi, pauzalar va intonatsiya matnning emotsional ta’sirini ta’minlovchi umumiy vositalar bo‘lib qolaveradi. 12 H. Аhmedov. So‘z hаyrаti vа sаboqlаri / uslubiy qo`llanma/. – .: «InnovatsiyaZiyo”, 2020, -B. 50 13 D. Bеgamova. O‘ZBЕK SHЕ’RIYATIDA BARMOQ VA ARUZ VAZNINING QO‘LLANISH XUSUSIYATLARI (RAUF PARFI IJODI MISOLIDA)./TAMADDUN NURI jurnali/: 31.03.2025. –B. 373 12 Biroq, bu tizimlar orasidagi farqlar prinsipial xarakterga ega. An’anaviy tizimlar qat’iy matematik intizom va shakliy simmetriyaga tayanadi. Aruzda bo‘g‘inlar sifati, barmoqda esa bo‘g‘inlar soni o‘zgarmas qolipni tashkil etadi. Bu tizimlarda shakl mazmunni tartibga soladi va o‘quvchiga oldindan ma’lum bo‘lgan musiqiy ohangni taqdim etadi. Zamonaviy tizimlarda esa shakl mazmundan kelib chiqadi. Erkin she’r va sarbastda tashqi metrik o‘lchovlar o‘rnini ichki mantiqiy ritm va sintaktik qurilish egallaydi. Agar an’anaviy she’rda qofiya va vazn kompozitsion o‘q vazifasini bajarsa, zamonaviy she’riyatda asosiy yuk metafora, ramz va lirik sub’ektning individual kechinmasiga tushadi. Xulosa qilib aytganda, she’riy tizimlarning evolyutsiyasi qat’iy me’moriy barqarorlikdan dinamik erkinlikka tomon harakatdir. An’anaviy tizimlar klassik go‘zallik, intizom va tarixiy davomiylikni ifodalasa, zamonaviy tizimlar inson ruhiyatidagi murakkab tebranishlarni va zamonning shiddatli ritmini aks ettirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Tizimlarning hech biri biridan ustun emas; ular she’riy tafakkurning ikki xil qutbi sifatida bir-birini to‘ldiradi. Bugungi adabiy jarayonda ushbu tizimlarning o‘zaro sintezi, ya’ni an’anaviy shakllar ichiga zamonaviy ruhning, erkin shakllar ichiga esa klassik intizomning singib borishi kuzatilmoqda, bu esa milliy she’riyatning badiiy ufqlarini yanada kengaytirmoqda. 13 II BOB ZAMONAVIY SHE’R TIZIMLARI Jahon va o‘zbek adabiyotshunoslikning bugungi bosqichida zamonaviy she’riy tizimlar an’anaviy qonuniyatlarning inqirozi emas, balki badiiy tafakkurning evolyutsion kengayishi sifatida talqin etiladi. Agar an’anaviy tizimlar (aruz va barmoq) asrlar davomida barqaror shakllangan metrik qoliplarga, tovushiy mutanosiblikka va qat’iy janriy talablarga tayangan bo‘lsa, zamonaviy she’riyatda asosiy diqqat markazi shaklning funksional erkinligiga ko‘chadi. Bu jarayon, birinchi navbatda, inson ruhiyatidagi murakkab va ziddiyatli o‘zgarishlarni an’anaviy vaznlar doirasida ifodalashning qiyinlashuvi natijasida yuzaga keldi. Zamonaviy tizimlarning asosi bo‘lgan erkin she’r va sarbast shakllari she’riy nutqni tashqi texnik cheklovlardan xalos qilib, uning ichki energetikasi va intellektual sig‘imini birinchi planga chiqardi. Zamonaviy she’riy tizimlarning o‘ziga xosligi ularning polimetrik va ochiq strukturaga ega ekanligidir. Bu tizimda ritm tashqi o‘lchov birligi (bo‘g‘in yoki rukn) emas, balki muallifning emotsional mantiqi, pauzalar va sintaktik parallelizmlar yig‘indisidir. Zamonaviy she’rda misraning grafik ko‘rinishi, so‘zlarning qog‘oz betidagi joylashuvi va turoqlarning kutilmagan almashinishi matnning semantik qatlamini shakllantiruvchi muhim omillar hisoblanadi. Shuningdek, ushbu tizimlar klassik she’riyatga xos bo‘lgan ochiq bayonchilikdan voz kechib, metaforik zichlik, ramziylik va assotsiativ bog‘lanishlarga tayanadi. Bu esa kitobxondan passiv tinglovchi emas, balki matn ma’nosini shoir bilan birga qayta yaratuvchi faol sub’ekt bo‘lishni talab qiladi. Zamonaviy she’riy tizimlar an’anani inkor etmaydi, balki uni yangi badiiy sifat darajasiga ko‘taradi. Ushbu tizimlarning tahlili bizga she’riyatning nafaqat ohang va qofiyadan, balki yuksak darajadagi mantiqiy tartibga solingan fikr va tuyg‘u arxitekturasidan iborat ekanligini anglash imkonini beradi. Zamonaviy she’riyat erkinlik va mas’uliyatning, samimiylik va intellektning o‘zaro uyg‘unlashgan badiiy hududidir. She’riyatda vaznning qat’iy talab qilingan. Masalan: Bir qishloqda yashaydi o‘g‘lon, Oddiygina dehqonning o‘g‘li. 14 U boqadi olamga hayron, Nelargadir to‘ladi ko‘ngli 14 . She’rda 9 bo‘g‘inli barmoq vazni 4+5 ko‘rinishidagi turoqlanadi. O‘zbek she’riyatdia barmoq vaznida yozilgan sherlarning asosan 9 bo‘g‘inli 5+4 yoki 4+5; 11 bo‘g‘inli bo‘lganda, 6+5 yoki 5+6 ko‘rinishida turoqlanishi uchratishimiz mumkin. Turoqlar she’rning ritmik jozibasini ta’minlash bilan birga, mantiqiy urg‘uni kerakli nuqtaga ko‘chirishga xizmat qiladi. Barmoq vaznida bo‘g‘inlar miqdori o‘zgarmas (konstant) bo‘lishi shart, ammo turoqlarning joylashuvi shoirning badiiy niyatiga ko‘ra o‘zgarishi, ya’ni turoq almashish hodisasi yuz berishi mumkin. Aruz vaznida she’riy tizimni aniqlash uchun Mahrabning “Eshigingda” radifli gazali misolida ko‘rsak. G‘azal aruz vaznining hazaji musammani solim bahrida yozilgan. Uning ruknlar tizimi va taqte’ holati quyidagicha: Men nola / qilay sho / mu sahar / dod, eshigingda, Jonimni / beray, sho‘ / xi parizod, / eshigingda. 15 Mafoiylun / mafoiylun / mafoiylun / mafoiylun Har bir rukn bir qisqa va uch cho‘ziq bo‘g‘indan tashkil topgan bo‘lib, baytning musiqiyligini va ravonligini ta’minlaydi. Baytda qofiya va radif tizimi g‘azal janrining talablariga mos ravishda (a-a) shaklida aruz tizimining eng ommabop vaznlaridan birida, shakliy mukammallik va tovushlar uyg‘unligi (evfoniya) talablariga to‘liq javob beradigan tarzda yaratilgan. She’riyat vaqt o‘tgani sayin ham mazmun, ham shakl, ham mavzu ko‘lami jihatdan o‘zgarib bormoqda. O‘tgan asrning 80-yillar avlodi hisoblanish Shavkat Rahmon ijodida erkin vazndagi she’rlarni quyidagicha uchratish mumkin: Oq sukunat Portlar yobonda, kun nurida yonib, yaraqlab, 14 У. Азимов. Шеърлар. –Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1986. – б. 3 15 Бобораҳим Машраб. Меҳрибоним қайдасан. –Т.: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти. 1991. – Б. 13 15 chopib kirdi sovuq shaharga yalangoyoq yashil daraxtlar 16 Ushbu she’r erkin vazn (oq she’r) turiga kiradi. O‘zbek adabiyotshunosligida bu ko‘pincha an’anaviy o‘lchovlardan voz kechilgan, ammo ichki ritmga asoslangan she’r shakli hisoblanadi. Bo‘g‘inlar soni teng emas: Barmoq vaznida misralardagi bo‘g‘inlar soni (masalan, 7, 8 yoki 11 bo‘g‘in) bir-biriga mos kelishi shart. Bu she’rda esa birinchi misra 4 bo‘g‘inli “Oq su-ku-nat”, keyingisi 5 bo‘g‘inli “Port-lar yo-bon-da”, oxirrog‘idagi so‘zlar esa butunlay boshqa miqdorda. Bu miqdoriy erkinlik uning asosiy belgisidir. An’anaviy she’rda misra ichida nafas rostlash uchun muayyan to‘xtamlar (turoqlar) bo‘ladi. Bu she’rda esa turoqlar emas, balki mantiqiy urg‘u va intonatsiya yetakchilik qiladi. Fikr qayerda tugasa, pauza o‘sha yerda bo‘ladi. She’rda misra oxirlari bir-biri bilan ohangdosh emas: yobonda, yaraqlab, shaharga. Qofiyaning yo‘qligi shoirga fikrni qolipga solmasdan, tasvirni boricha, kutilmagan kombinatsiyalarda berish imkonini beradi. She’rning qog‘ozdagi ko‘rinishi (so‘zlarning qatorlarga bo‘linishi) ham ritmni belgilaydi. Shoir “yalangoyoq” so‘zini alohida qatorga chiqarish orqali, unga she’riy urg‘u bergan. Bu faqat erkin vazndagina uchraydigan uslubiy xususiyatdir. She’r musiqiyligi so‘zlarning tashqi o‘lchovida emas, balki ularning ichki dinamikasi va ma’noviy harakatida ekani uchun ham u erkin vaznli she’r sanaladi. Bunday vaziyat bugun yoshlar ijodida ham davom etmoqda: Diplomat... Frak... Etim o‘g‘riday Devorlar oralab kelar bir sado. O‘t ketgan sahfalarning cho‘g‘idan O‘zini xudo deb bilar bir gadoy. 17 16 Раҳмон Шавкат. Юрак қирралари: шеърлар. -Т.: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти, 1981- б.108 17 F. Ne’matullayev. Alah. –T.: Zabarjad. 2026. –B. 39 16 She’r zamonaviy she’riyat namunasi bo‘lib, erkin she’r (verlibr) tizimiga yaqin turuvchi, ammo barmoq vazni unsurlari bilan qisman bog‘langan murakkab polimetrik tuzilishga ega. Misralardagi bo‘g‘inlar soni turlicha (6 dan 11 gacha) bo‘lib, an’anaviy barmoq vaznidagi kabi qat’iy izometriya ya’ni tenglik holati kuzatilmaydi. Ritm asosan misralarning intonatsion urg‘usi va mantiqiy to‘xtamlari orqali shakllanmoqda. Birinchi misradagi 6 bo‘g‘inli “Diplomat... Frak...” qisqaligi va uchinchi misradagi 10 bo‘g‘inli tuzilish o‘rtasidagi farq matnga dinamik va asabiy ruh bag‘ishlaydi. Band an’anaviy vazn qoliplarini parchalab, o‘rniga obrazli mantiq va ichki intonatsiyani qo‘ygan zamonaviy sarbast namunasidir. Ritmik qurilish faqat mantiqiy urg‘u va intonatsion to‘xtamlarga tayanadi. An’anaviy barqaror qofiya sxemasi yo‘q. Faqat 3-misra (sado) va 5-misra (gadoy) oxirida ochiq unli bilan tugovchi ohangdoshlik (assonans) kuzatiladi. Bu erkin she’riyatga xos bo‘lgan ichki ohangdorlikni yuzaga keltirganligini ko‘rishimiz mumkin bo‘ladi yuqorida tahlil qilingan she’rda. Bu she’riy tizimlarning shaklan va mazmunan o‘zgarib borishiga yana quyidagi she’r ham misol bo‘ladi: Kuyni yoqtirmaysiz Ammo bilaman – Unsiz bir ohangda yig‘laysiz jim-jim. Ishqni tan olmaysiz, Ruhingiz tashna, Ammo o‘zingizni qiynaysiz doim. 18 She’r ko‘rinish jihatdan erkin vazn tizimini eslatadi ammo barmoq vaznida yozilgan. Aniqrog‘i, u o‘zbek xalq og‘zaki ijodi va mumtoz she’riyatimizning zamonaviy talqiniga xos bo‘lgan sakkiz bo‘g‘inli o‘lchovga asoslangan. She’rning har bir misrasini bo‘g‘inlarga ajratib ko‘rsak, ularning miqdori barqaror ekanini ko‘ramiz: 18 D. Muhammadiyev. Kechikkan yo‘lovchi. –T.:Akademnashr, 2025. – B. 39 17 Kuy-ni yoq-tir-may-siz (6 bo‘g‘in) Am-mo bi-la-man (5 bo‘g‘in) Un-siz bir o-hang-da yig‘-lay-siz jim-jim (11 bo‘g‘in) Banddagi misralar bo‘g‘in soni jihatidan turlicha ko‘rinsa-da (6, 5, 11), ular ma’lum bir ritmik qolipni hosil qilmoqda. Yuqoridagi misralarda 6+5=11 sxemasi ko‘zga tashlanadi. Ya’ni, dastlabki ikki misra birgalikda uchinchi uzun misra bilan ritmik muvozanatni (11 bo‘g‘inli barmoq vazni tizimini) ta’minlayapti. Keyingi misralar ham xuddi shu tartibda: 6 (“Ishq-ni tan ol-may-siz”) + 5 (“Ru-hin-giz tash-na”) = 11 (“Am-mo o‘-zin-giz-ni qiyn-ay-siz do-im”). Barmoq vaznining asosiy belgisi bo‘lgan turoqlar (nafas rostlash nuqtalari) bu yerda aniq seziladi. Misralar 3+3 (6 bo‘g‘inli qatorlarda) va 3+2 (5 bo‘g‘inli qatorlarda) yoki yaxlit 6+5 tartibida bo‘lingan. Bu o‘quvchiga she’rni ma’lum bir musiqiy ohang bilan o‘qish imkonini beradi. Erkin vazndan farqli o‘laroq, bu yerda o‘ziga xos tovushdoshlik mavjud. Masalan, “yoqtirmaysiz”, “tan olmaysiz”, “qiynaysiz” so‘zlaridagi “-siz” shaxs-son qo‘shimchasi grammatik qofiya va qisman radif vazifasini bajarib, bandning oxirini o‘zaro bog‘lab turibdi. Erkin vaznda yuqoridagi “Oq sukunat” she’rida bo‘lgani kabi ritm kutilmagan va o‘zgaruvchan bo‘ladi. Bu she’rda esa o‘quvchi birinchi misradanoq keyingi misralardagi ohangning qanday davom etishini his qilib turadi. Bu esa barmoq vazniga xos bo‘lgan tonik izchillikdir. Misralarning bo‘g‘in miqdori matematik aniqlikda (6+5 kombinatsiyasida) qurilgani va ohangdosh so‘zlar bilan yakunlangani ushbu she’rning barmoq vazni tizimiga tegishli ekanini isbotlaydi. Ohang jihatdan mumtoz adabiyotni eslatsa-da ammo umuman, yangicha xarakterga ega she’rlar bugun adabiy jarayonning katta yutug‘i hisoblanadi. “Amirim!..” Bo‘zlaydi chotir Oqsaroy, Qo‘rg‘oshin yutmagan qo‘rg‘onni ko‘rsat. Tashnakom giyohlar choy so‘raydi: 18 “Choy-y!” Qumdan bosh ko‘targan qumg‘onni ko‘rsat. 19 She’r o‘zbek she’riyatining barmoq vaznida yozilgan. Aniqrog‘i, bu band 11 bo‘g‘inli barmoq vaznining o‘ziga xos (to‘rtinchi misrada bo‘lingan) ko‘rinishidir. She’rning asosiy misralari bo‘g‘in soniga asoslangan. Bo‘z-lay-di cho‘-tir Oq-sa-roy (8 bo‘g‘in - birinchi qisqa murojaatni hisobga olmaganda asosiy vazn boshlanishi). Qo‘r-g‘o-shin yut-ma-gan qo‘r-g‘on-ni ko‘r-sat (11 bo‘g‘in). Tash-na-kom gi-yoh-lar choy so‘-ray-di: “Choy-y!” (11 bo‘g‘in). Qum-dan bosh ko‘-tar-gan qum-g‘on-ni ko‘r-sat (11 bo‘g‘in). So‘zlar tildagi tabiiy urg‘usini saqlab qolgan holda ritmga tushgan. Aruz vaznidagi kabi cho‘ziq va qisqa bo‘g‘inlar talabi yo‘q. She’rda turoqlar (pauzalar) asosan 6+5 yoki 4+4+3 tartibida shakllangan. Bu 11 bo‘g‘inli o‘zbek she’riyati uchun klassik o‘lchovdir. To‘rtinchi misradagi “Choy- y!” so‘zining alohida ajratilishi vizual va intonatsion urg‘u (eksperimental shakl) yaratish uchun qo‘llanilgan, lekin umumiy bo‘g‘in hisobida u o‘zidan oldingi so‘zlar bilan bir qatorda turadi. Qo‘rg‘onni – Qumg‘onni: Bu yerda “qo‘rg‘on” va “qumg‘on” so‘zlari o‘zaro qofiyadosh bo‘lib kelyapti. Ko‘rsat – Ko‘rsat Matnda “Q” tovushining takrorlanishi (Qo‘rg‘oshin, qo‘rg‘on, qumdan, qumg‘on) va “O‘/O” unlilarining ustunligi she’rga og‘ir, vazmin va biroz mungli (Oqsaroyning bo‘zlashi kabi) fonetik muhit bag‘ishlaydi. Shoir “Amirim!..” va “Choy-y!” kabi xitoblarni alohida ajratish orqali an’anaviy to‘rtlik shakliga zamonaviy, dramatik ruh bergan. Bu usul o‘quvchi diqqatini eng muhim hissiy nuqtalarga qaratishga xizmat qiladi. 19 https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/yoshlar/shahriyor-shavkat-yangi-sherlar-2.html 19 Yaqin 100 yillik ichida aruz vazni ham qaytadan bunyod bo’ldi. Bir qadar zamonaviylashdi. Ohang shakl bir qadar yangiladi. Erkin Vohidov ijodidagi “Yoshlik devoni” mumtoz adabiyotimiz gulshanida go‘zal guldastaga aylandi desak adashmagan bo‘lamiz. To‘plamda har qaysi mavzudagi g’azallarni topishingiz mumkin. To‘plam “Debocha” bilan boshlanadi : Istadim sayr aylamoqni men g’azal bo’stonida, Kulmangiz, ne bor senga deb Mir Alisher yonida. 20 Shoir ilk baytniyoq go’zal lutf bilan, o’ziga xos kamtarona ohang bilan boshlaydi. Muallif g`azal bo`stoniga kirishni o’z oldiga maqsad qildi, tabiiyki, u yerda g’azal mulkining sultoni Alisher Navoiyning beqiyos mulki bor. Ushbu band ko‘rinishi ritmi jihatdan barmoq vazniga o‘xshaydi, aytilishi ham yengil. She’r aruzning Ramal bahrigga uning qisqargan turi Ramali musammani mahzuf vazniga tushadi. Aruzda bo‘g‘inlarning soni emas, balki cho‘ziq va qisqa bo‘g‘inlarning ma’lum bir tartibda almashinib kelishi asosiy o‘rin tutadi. Bu she’rning taqte’si: (- V - - / - V - - / - V - - / - V -) Sev-gi-ni (- V -) / tor-tib bo‘-lur (- - V -) / mu... ko‘rinishida bo‘ladi. Yoki boshqa bir g‘azalida: Seni yotlar tugul hatto – Qilurman rashk o‘zimdan ham, Uzoqroq termulib qolsam Bo‘lurman g‘ash ko‘zimdan ham. She’r Aruzning Ramali musammani mahzuf vaznida yozilgan. Bu vazn klassik va zamonaviy o‘zbek she’riyatida eng ohangdor o‘lchovlardan biri sanaladi. G‘azal taqte’si: ( – v – – / – v – – / – v – – / – v – ) Se-ni-yot-lar / tu-gu-li-hat / to-qi-lur-man / rash-ko‘-zim (dan ham) “O‘zimdan” va “ko‘zimdan” so‘zlaridagi “o‘z” va “ko‘z”so‘zlari o‘zaro qofiyadosh. Misra oxirida ma’nosi va shakli o‘zgarmay kelayotgan “dan ham” qismi 20 Vohidov E. Yoshlik devoni. –T.: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriiyoti, 1969. –b. 36. 20 radif hisoblanadi. Zamonaviy she’riyatda rashk faqat jismoniy egalik emas, balki ma’naviy mutlaqlikdir. “O‘zimdan rashk qilaman” degan g‘oya lirik qahramonning “men”ligi va “oshiq”ligi o‘rtasidagi konfliktni ko‘rsatadi. “Ko‘zimdan g‘ash bo‘lurman” jumlasi orqali Erkin Vohidov qarash (nazar) orqali yetishi mumkin bo‘lgan “ko‘z tegishi” yoki nigohning ham mahbubaga og‘irlik qilishi mumkinligidan qo‘rqish darajasidagi nozik tuyg‘uni ifodalagan. Sarbast vazn tizimining yangilanishi Feruz Ne’matullayev ijodi misolida quyidachi namoyon bo‘ladi: Zamonaviy o‘zbek she’riyatida ro‘y bergan jiddiy strukturaviy va estetik evrilishlarni akademik jihatdan yaqqol namoyon etadi. Avvalo, she’rning tashqi shakliga e’tibor qaratilsa, an’anaviy tizimlardagi izometriya (misralar tengligi) hodisasining batamom parchalanganini kuzatamiz. Mumtoz she’riyatda vazn matnning kompozitsion o‘qini tashkil etgan bo‘lsa, ushbu matnda ritmik sinkretizm ustuvorlik qilmoqda. Ya’ni, shoir o‘z fikrini muayyan metrik qolipga moslashtirmasdan, balki his-tuyg‘uning tabiiy oqimi va intellektual impulsidan kelib chiqib, misralarni turli o‘lchovlarda (geterometriya) shakllantirgan. Bu zamonaviy she’riyatdagi “shaklning mazmundan tug‘ilishi” tamoyilining amaliy ifodasidir. She’rda kuzatiladiga n yana bir muhim o‘zgarish fonetik- semantik munosabatlarning yangilanishidir. An’anaviy she’rda qofiya matnni birlashtiruvchi va bandlarni yakunlovchi asosiy vosita sanalsa, bu yerda qofiyaning klassik tushunchasidan voz kechilgan. Buning o‘rniga ichki ohangdoshlik va dissonans (tovushlararo nomutanosiblik) usullari qo‘llanilgan. Masalan, “sado” va “gadoy” so‘zlari o‘rtasidagi assonans an’anaviy qofiya kabi quloqqa yaqqol tashlanmaydi, balki o‘quvchining ichki intonatsiyasida ma’noviy urg‘u hosil qiladi. Bu esa she’rning musiqiyligini tashqi bezak darajasidan ichki ruhiy holat darajasiga ko‘taradi. Shuningdek, matndagi ellipsis (nuqtalar) va qat’iy sintaktik qurilish zamonaviy she’rning vizual poetikasini belgilaydi; har bir to‘xtam (pauza) matnning semantik sig‘imini kengaytirib, shoir aytmagan ma’nolarni o‘quvchi tafakkuriga yuklaydi. 21 Eng asosiy o‘zgarish esa obrazli tafakkurning intellektuallashuvi bilan bog‘liqdir. Zamonaviy she’riy tizimda so‘zlar shunchaki tasvir vositasi emas, balki murakkab metaforik tizimning unsurlari sifatida namoyon bo‘ladi. “Diplomat”, “frak” kabi kundalik detallarning “xudo” va “gadoy” kabi ekzistensial tushunchalar bilan bir kontekstda kelishi, zamonaviy she’rning polifonik xususiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Bu yerda lirik sub’ektning kechinmasi shaxsiy hissiyotlar doirasidan chiqib, falsafiy-estetik tahlilga aylanadi. Xulosa qilib aytganda, mazkur she’r misolida ko‘rinadiki, zamonaviy she’riy tizim o‘zining metrik erkinligi, intonatsion rang-barangligi va ramziy-metaforik murakkabligi bilan klassik she’riyatdan tubdan farq qiluvchi yangi badiiy voqelikni tashkil etmoqda. Barmoq vazni tizmining yangilanishi Dadaxon Muhammadiy va Shahriyor Shavkat ijodi misolida quyidagicha namoyon bo‘ladi: O‘zbek she’riyatining barmoq vazni tizimi bugungi kunda o‘zining an’anaviy qoliplarini saqlagan holda, ichki dinamika va grafik shakl nuqtai nazaridan jiddiy yangilanish bosqichini boshdan kechirmoqda. Siz keltirgan “Kuyni yoqtirmaysiz...” va “Amirim!..” bilan boshlanuvchi she’rlar misolida ushbu tadrijiy jarayonni bir necha muhim ilmiy asoslarda ko‘rish mumkin. Birinchidan, zamonaviy barmoq vaznida tarkibiy-ritmik sintez hodisasi yuzaga kelmoqda. “Kuyni yoqtirmaysiz...” she’rida an’anaviy 11 bo‘g‘inli tizimning bitta misra ichida emas, balki ikki yoki undan ortiq misra yig‘indisida (6+5=11) namoyon bo‘lishi vaznning matematik qat’iyatidan ko‘ra, lirik kechinma oqimiga moslashuvchanligini ko‘rsatadi. Bu yerda barmoq vazni o‘zining tashqi o‘lchov birligini saqlab qolgani holda, ichki pauzalar (turoqlar) orqali erkin vaznga yaqinlashadi. Ya’ni, shoir o‘quvchining nafas olish nuqtasini (seura) qat’iy qolipdan chiqarib, uni tuyg‘u shiddati talab qilgan joyga ko‘chiradi. Ikkinchidan, “Amirim!..” she’ri misolida grafik-vizualizatsiya tamoyili barmoq vaznini yangilamoqda. An’anaviy to‘rtliklarda har bir misra tugal bir qatorda berilishi shart bo‘lsa, zamonaviy poetikada “Choy-y!” kabi birgina so‘zning alohida misra darajasiga ko‘tarilishi she’rning ritmik urg‘usini vizual tarzda kuchaytiradi. 22 Bu ilmiy jihatdan eksperimental turoq deb ataladi; bunda bo‘g‘in soni o‘zgarmasa- da, misraning qog‘ozdagi ko‘rinishi (segmentatsiyasi) o‘quvchi idrokida yangicha ohangdorlik va dramatik to‘xtam hosil qiladi. Shoir an’anaviy 11 bo‘g‘inli o‘lchovni vertikal bo‘laklash orqali uning ohangini shivirlashdan hayqiriqqa qadar kengaytira olgan. Uchinchidan, ushbu namunalarda grammatik va intonatsion qofiyaning ustuvorligi barmoq vaznining yangilanishiga xizmat qilgan. Mumtoz barmoq vaznida qofiya ko‘pincha so‘z o‘zaklarining mosligiga tayansa, zamonaviy she’rda (masalan, “yoqtirmaysiz”, “tan olmaysiz”, “qiynaysiz”) fe’l shakllarining, shaxs- son qo‘shimchalarining takrori orqali ohangdoshlik yaratish uslubi kengaygan. Bu esa she’rni og‘ir sun’iylikdan qutqarib, uni jonli so‘zlashuv nutqiga yaqinlashtiradi. Xulosa qilib aytganda, har ikki she’r ham barmoq vazni tizimining konservativ (yopiq) emas, balki o‘ta plastik (moslashuvchan) tabiatga egaligini isbotlaydi. Bu yerda vazn shunchaki matematik hisob-kitob emas, balki lirik qahramonning ruhiy holatiga (psixologik parallelizmga) xizmat qiluvchi estetik vositaga aylangan. Shoirlar bo‘g‘inlar miqdorini saqlagan holda, ularning misra ichidagi joylashuvini o‘zgartirish orqali o‘zbek she’riyatining milliy o‘lchovini yangi badiiy sifat bosqichiga olib chiqqanlar. She’riy tizimlarning yangilanishi Erkin Vohidov ijodida aruz vaznining yangilanishi misolida quyidagicha namoyon bo‘ladi: Klassik davr aruzida hijolarning cho‘ziqligi va qisqaligi qat’iy fonetik qonuniyatlarga (masalan, cho‘ziq unli yoki yopiq bo‘g‘in) tayanar edi. Zamonaviy she’riyatda, xususan, ushbu matnda Ramal bahri tanlangan bo‘lsa-da, u o‘zbek tilining tabiiy urg‘usiga va barmoq vaznining ohangiga maksimal darajada yaqinlashtirilgan. Erkin Vohidov bo‘g‘inlar sonini deyarli teng (7-8 bo‘g‘in) saqlab qolish orqali aruzning og‘ir, tantanavor ohangini lirik-soddalikka ko‘chirgan. Bu zamonaviy tizimda “Vaznlar integratsiyasi” deb ataladi. Klassik g‘azalda rashk mavzusi ko‘pincha “ag‘yor”, “raqib”, “dashnom” kabi murakkab va eskirgan leksika bilan ifodalangan. Ushbu matnda esa “yotlar”, 23 “o‘zimdan ham”, “g‘ash bo‘lmoq” kabi sof turkiy, jonli so‘zlashuv tiliga yaqin iboralar qo‘llangan. Zamonaviy she’riy tizimda tushunarsiz arabizm va forsizmlardan qochib, tasvirning lisoniy shaffofligiga erishish asosiy tamoyilga aylandi. Bu she’rning kitobxon tomonidan qabul qilinish tezligini oshiradi. Eski maktab she’riyatida rashk ko‘proq tashqi dushman (raqib)ga yo‘naltirilgan bo‘lsa, zamonaviy tizimda diqqat markazi lirik qahramonning ichki dunyosiga ko‘chdi. “Qilurman rashk o‘zimdan ham” yoki “Bo‘lurman g‘ash ko‘zimdan ham” misralari subyektivizmning cho‘qqisidir. Bu yerda rashk ijtimoiy hodisa emas, balki chuqur intellektual va psixologik holat sifatida talqin etilmoqda. Zamonaviy she’riyatda “Men” kontseptsiyasi klassik “Oshiq” obrazidan ancha real va hayotiyroqdir. Klassik g‘azal qofiyasi ko‘pincha qat’iy morfologik o‘xshashlikni talab qilgan bo‘lsa, zamonaviy she’riy tizimda “assonans” va “ichki ohang” ustuvorlik qiladi. Masalan, “rashk – g‘ash” so‘zlari o‘rtasidagi tovushdoshlik va “o‘zimdan ham – ko‘zimdan ham" radifli qofiyasida grammatik shakllarning bir xilligi ohangni sun’iy murakkablashtirmaydi, balki nutqning tabiiy oqimiga xizmat qiladi. Qofiya endi maqsad emas, balki fikrni yetkazish uchun bir vositaga aylangan. Klassik g‘azalning har bir bayti ko‘pincha mustaqil ma’noga ega bo‘lishi mumkin edi (baytchilik an’anasi). Ammo Erkin Vohidovning ushbu asarida biz yaxlit lirik syujetni ko‘ramiz. Birinchi bandda paydo bo‘lgan “rashk” hissi keyingi bandlarda “nargis”, “lolaga” va hatto “gilosu uzumga” ko‘chib, mantiqiy yakuniga yetadi. Zamonaviy she’riyat tizimida “tarqoqlik”dan “butunlikka” o‘tish yuz bergan, ya’ni she’r bir butun lirik monolog sifatida quriladi. 24 XULOSA Zamonaviy o‘zbek she’riyatining neoklassik yo‘nalishiga misol bo‘ladi. Unda an’anaviy janr (g‘azal) va vazn (aruz) saqlangani holda, mazmun, til va ruh butunlay zamonaviylashgan, inson ichki dunyosining eng nozik qatlamlarini ochishga yo‘naltirilgan. O‘zbek she’riyatining vazn tizimlari barmoq, aruz va erkin vazn bugungi kunda bir-biridan ajralgan holda emas, balki o‘zaro sintezlashgan va bir-birini boyitgan holda rivojlanmoqda. Erkin Vohidov, Shavkat Rahmon , Feruz Ne’matullayev va Dadaxon Muhammadiy kabi ijodkorlarning asarlarini qiyosiy tahlil qilish orqali o‘zbek she’riyatining shakliy-estetik taraqqiyoti haqida quyidagi umumiy xulosaga kelish mumkin. Birinchidan, zamonaviy o‘zbek she’riyatida vaznlararo mutanosiblik hodisasi yetakchi o‘ringa chiqdi. Erkin Vohidov ijodida ko‘ringanidek, aruzning murakkab ramal bahri xalqona barmoq vazni ohanglariga shunchalik yaqinlashtiriladiki, natijada klassik vazn o‘zining qoliplashgan murakkabligidan chiqib, zamonaviy til tabiatiga moslashadi. Bu jarayon she’rning musiqiyligini saqlab qolgan holda, uning o‘qilishini yengillashtiradi. Aksincha, Feruz Ne’matullayev kabi ijodkorlarning barmoq vaznidagi asarlarida turoqlarning an’anaviy joylashuvidan chekinish va misralarni bo‘laklash orqali aruzga xos bo‘lgan ichki nido va dramatik ohang kuchaytiriladi. Ikkinchidan, shaklning vizual dinamikasi she’rning ma’noviy yukini belgilovchi asosiy omilga aylandi. Rahmon Shavkatning erkin vazndagi (“Oq sukunat”) va boshqa mualliflarning barmoq vazni tizimidagi misralarni “zinapoya” usulida yoki bitta so‘zli qatorlar ko‘rinishida berishi shunchaki grafik o‘yin emas, balki lirik pauzani boshqarish usulidir. Bu uslub she’rdagi har bir tasvirni alohida kadrga aylantirib, o‘quvchi diqqatini eng kichik detallargacha (masalan, “yalangoyoq” yoki “Choy-y!”) qaratishga xizmat qiladi. Bunday yondashuv an’anaviy vaznli she’rlarni ham modernistik ruh bilan boyitmoqda. 25 Uchinchidan, tashqi o‘lchovdan ichki ritmga o‘tish tendensiyasi kuzatilmoqda. Dadaxon Muhammadiy va Shavkat Rahmon asarlarida bo‘g‘inlar soni yoki cho‘ziqligi emas, balki so‘zlarning ma’noviy urg‘usi va intonatsiyasi she’rning “yurak urishi”ni belgilaydi. Agar klassik davrda vazn she’r uchun “qolip” vazifasini o‘tagan bo‘lsa, ushbu tahlil qilingan ijodkorlar misolida vazn endi she’r mazmunidan kelib chiqadigan “tirik organism”ga aylandi. Xulosa qilib aytganda, Erkin Vohidovning klassik vaznga zamonaviy ruh berishi, Rahmon Shavkatning erkin vazndagi vizual tasviriyligi va boshqa yosh ijodkorlarning barmoq vaznidagi ritmik eksperimentlari o‘zbek she’riyatining shakliy erkinlik va milliy asoslar uyg‘unligi tomon harakatlanayotganini ko‘rsatadi. Bugungi o‘zbek she’riyati o‘zining milliy qiyofasini (barmoq va aruzni) saqlagan holda, jahon adabiyotidagi modernistik tendensiyalarni o‘ziga singdirib, yanada plastik va ko‘p qirrali shaklga ega bo‘lib bormoqda. 26 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: Normativ-huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik nashrlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022-2026- yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-son Farmoni. //https://lex.uz/uz/docs/5841063. 1. Ilmiy- nazariy manlar: 2. D. Yusupova. Aruz va mumtoz poetikaga kirish. –T.: Tamaddun, 2022. – 252 b. 3.H. Umurov. Adabiyotshunoslik nazariyasi: Oliy o‘quv yurtlari uchun darsli. –Т.: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004. –264 b. 4. H. Аhmedov So‘z hаyrаti vа sаboqlаri / uslubiy qo`llanma/. – T.:InnovatsiyaZiyo, 2020. –130 bet. 5. O. Fayzullayeva. She’r ilmi ta’limi (She’riy turkumlar poetikasi): о‘quv qо‘llаnmа. – T.: Bookmany print, 2024. – 178 b. 6. Quvvаtovа D. O‘roqova N. Yangi o‘zbek adabiyoti va hozirgi adabiy jarayon (Zamonaviy doston asosida): o‘quv qo‘llanma. – B.: Sadriddin Salim Buxoriy, 2024. – 172 b. 7. Qodirova N. Aruz va mumtoz poetikaga kirish: o‘quv qo‘llanma. – B. Buxoro nashr , 2022. 120 b. 8. Қуронов Д, Мамажонов З, Шералиева М. Адабиётшунослик луғати / ф.ф.д. 9. Д. Қуроновнинг умумий таҳрири остида. – Т.: Академнашр, 2010 йил. – 400 б. 2. Badiiy adabiytolar: 10. D. Muhammadiyev. Kechikkan yo‘lovchi. –T.:Akademnashr, 2025. –112 b. 11. E. Vohidov. Dilda ishq daryochadir. –T.:Ziyo Nashr, 2019. –129 b. 12. Vohidov E. Yoshlik devoni. –T.: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1969. – 187 b. 27 13. F. Ne’matullayev. Alah. –T.: Zabarjad. 2026. 160 b. 14. У. Азимов. Шеърлар. –Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1986. – 176 б. 15. Бобораҳим Машраб. Меҳрибоним қайдасан. –Т.: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти. 1991. – 416 Б. 16. Раҳмон Шавкат. Юрак қирралари: шеърлар. -Т.: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти, 1981- 108 б. 3.Konferensiya, anjuman, jurnal: 17. D. Bеgamova. O‘ZBЕK SHЕ’RIYATIDA BARMOQ VA ARUZ VAZNINING QO‘LLANISH XUSUSIYATL ARI (RAUF PARFI IJODI MISOLIDA)./TAMADDUN NURI jurnali/: 31.03.2025. –372-375 b. 4. Internet manbalari: 18. https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/yoshlar/shahriyor-shavkat-yangi-sherlar- 2.html 28

MUNDARIJA

Kirish

I bob. She’r tizimlarining nazariy asoslari

II bob. Zamonaviy she’r tizimlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить