Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 97.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

“Zarbulmasal”ning ilmiy-tanqidiy matni tavsifi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: “ZARBULMASAL”NING ILMIY-TANQIDIY MATNI TAVSIFI Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………3 I BOB. GULXANIY IJODIDA DIDAKTIKA NAMUNALARI…………5 1.1.Masal janrida shakl va mazmun masalasi………………………………...5 1.2.Gulxaniy masallarining o‘ziga xosliklari…………………………………9 Bob yuzasidan xulosa………………………………………………………..13 II BOB. “ZARBULMASAL” ASARINING SHARQ ADABIYOTIDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI…………………………………………………..15 2.1.“Zarbulmasal” asarida majoz…………………………………………….15 2.2.“Zarbulmasal” asaridagi umumbashariy g‘oyalar………………………..17 Bob yuzasidan xulosa………………………………………...………………26 UMUMIY XULOSA………………………………………………...………27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………..……………….29 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. “Zarbulmasal” o‘zbek mumtoz adabiyotining eng qadimiy va qimmatli manbalaridan biri bo‘lib, unda xalq og‘zaki ijodiga mansub hikmatli so‘zlar, maqollar, tarbiyaviy mazmundagi ibratlar jamlangan. Asar o‘zining qisqa, lo‘nda va mazmundor ifodalari bilan kitobxon ongiga tez yetib boradi, xalq tafakkurin ing eng yaxshi namunalar ini aks ettiradi. Bugungi kunda “Zarbulmasal”ning ilmiy-tanqidiy matnini tayyorlash, uning manbalari, tuzilishi va mazmun xususiyatlarin i o‘rganish o‘zbek adabiyotshun osligining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Chunki ilmiy-tanqidiy matn asarning asl ko‘rinishini aniqlash, qo‘lyozmalar farqlarini solishtirish va uni ilmiy adabiyot sifatida mustahkamlashda asosiy vazifani bajaradi.Xo‘sh, nega “Zarbulmasal”ning ilmiy- tanqidiy matnini o‘rganish bugungi kunda dolzarb? Avvalo, bu asar xalq ma’naviyatining muhim qatlamini tashkil etadi. Undagi maqollar, hikmatlar milliy tafakkurning qadimiy ildizlarini ko‘rsatadi. Shuningdek, mavjud qo‘lyozma nusxalari o‘rtasida farqlar bo‘lgani uchun ularni ilmiy asosda taqqoslab, ishonchli matn yaratish zarurati mavjud. Bu esa adabiyotshunoslik, matnshunoslik va tarixiy manbashunoslik uchun dolzarb vazifadir. O‘rganilganlik darajasi. “Zarbulmasal” haqida ayrim ilmiy izlanishlar olib borilgan bo‘lsa-da, uning qo‘lyozmalari, matn tuzilishi, mazmun qatlamlari, tahririy farqlari bo‘yicha tadqiqotlar hali to‘laqonli yakuniga yetmagan. Xususan, ilmiy- tanqidiy matnning mukammal variantini yaratish, qo‘lyozmalarni o‘zaro solishtirish, badiiy va lingvistik xususiyatlarni aniqlashga oid tadqiqotlar sekin rivojlangan. Shu bois ushbu mavzuni qayta ko‘rib chiqish zarurati mavjud. Kurs ishining obyekti. “Zarbulmasal” asarining qo‘lyozmalari va uning ilmiy-tanqidiy matni. 3 Kurs ishining predmeti. Asar matnidagi hikmatlar, maqollar, badiiy va mazmuniy xususiyatlar, shuningdek qo‘lyozmalar farqlari va matnshunoslik jihatlari. Kurs ishining maqsadi . “Zarbulmasal”ning ilmiy-tanqidiy matnini tavsiflash, qo‘lyozma manbalar asosida matnning ishonchli nusxasini aniqlash va uning adabiy ahamiyatini yoritish. Kurs ishining vazifalari: 1.Asar tarixini va qo‘lyozma manbalarini aniqlash. 2.Qo‘lyozmalar o‘rtasidagi farqlarni ilmiy jihatdan solishtirish. 3.Matnning asosiy mazmuniy va badiiy xususiyatlarini o‘rganish. 4.Ilmiy-tanqidiy matn yaratish tamoyillarini ko‘rsatish. 5.“Zarb ul-masal”ning ma’naviy-madaniy ahamiyatini umumiy ruhda yoritish. Kurs ishi tarkibiy tuzilishi. Mazkur kurs ishi kirish, II bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat bo‘lib, 30 betni tashkil qiladi. 4 I BOB. GULXANIY IJODIDA DIDAKTIKA NAMUNALARI 1.1.Masal janrida shakl va mazmun masalasi “Zarbulmasal” majoz va masallar, xalqning jonli iboralari asosiga qurilgan asar bo‘lganligi uchun tili, badiiy xususiyatlari va uslubi jihatidan nihoyatda jozibali, go‘zal qissadir 1 . O‘zbek adabiyotining taraqqiyot yo‘lida xalq og‘zaki ijodining o‘rni benihoya katta. Xususan, masal janri qadim zamonlardan buyon nafaqat Sharq, balki G‘arb adabiyotida ham keng tarqalgan bo‘lib, unda allegoriya, kinoya va ramziy obrazlar orqali chuqur ijtimoiyaxloqiy ma’nolar ifodalanadi. Masal didaktik janr sifatida o‘quvchini tarbiyalash, unda yaxshi fazilatlarni shakllantirish va salbiy illatlardan xabardor qilishga xizmat qiladi.Gulxaniy ijodi ana shu janrning o‘zbek adabiyotida yuksak namunalardan birini yaratdi. Uning “Zarbulmasal” asari hayvonlar va kishilar obrazi orqali turli ijtimoiy qatlamlar hayotini, odamlardagi yaxshi-yomon fazilatlarni, turli munosabatlarni aks ettiradi. Asar, avvalo, o‘quvchiga ma’naviy saboq berish, uni o‘ylantirish va to‘g‘ri xulosa chiqarishga undashni maqsad qiladi.Mazkur maqolada Gulxaniyning hayoti va ijodi, “Zarbulmasal” asarining yaratilish tarixi, janriy va badiiy xususiyatlari, obrazlar tizimi va ular orqali beriladigan ma’no qatlamlari atroflicha tahlil qilinadi. Shuningdek, asarning o‘zbek adabiyoti va ma’naviyati rivojiga qo‘shgan hissasi, uning tarbiyaviy ahamiyati hamda didaktik xususiyatlari ham ko‘rib chiqiladi. Gulxaniyning hayoti va ijodi Gulxaniy (taxminan XIX asrda yashagan) o‘zbek adabiyotining yirik namoyandalari sirasiga kiradi. U haqidagi tarixiy ma’lumotlar nisbatan cheklangan bo‘lsa-da, mavjud manbalarda uning ijodi asosan xalqchilligi bilan ajralib turgani ta’kidlanadi. U xalq og‘zaki ijodi an’analaridan unumli foydalanib, o‘zbek adabiyoti rivojiga 1 Orzibekov R. O‘zbek adabiyoti tarixi. O‘zbekiston Yozuvchilar Uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti – Toshkent: 2006. – 161-B. 5 hissa qo‘shgan.Gulxaniy ijodining markazida axloqiy va tarbiyaviy g‘oyalar turadi. Uning “Zarbulmasal” asari – masal janrining o‘zbek adabiyotidagi eng sara namunalaridan biri. Bu asar ijodkorning hayotiy tajribasi, kuzatuvlari va didaktik maqsadlarini aks ettiradi 2 . Gulxaniy o‘z davri jamiyatidagi adolatsizlik, nodonlik, hasad, aldov kabi illatlarni satirik-uslubda tanqid qiladi. Yaxshi fazilatlarni ulug‘lash va yomon odatlardan saqlanishga da’vat etish uning asarlarida yetakchi g‘oya hisoblanadi. Tarixiy manbalarga ko‘ra, Gulxaniy o‘z ijodida turli janrlardan foydalangan bo‘lsa-da, aynan “Zarbulmasal” orqali adabiy maydonda katta shuhrat qozongan. Bu asar nafaqat badiiy, balki didaktik ahamiyatga ham ega bo‘lib, o‘quvchilarni tarbiyalashga xizmat qiladi. Shuningdek, u xalq maqollari va hikmatli so‘zlaridan keng foydalanganligi bilan ajralib turadi. Bu esa “Zarbulmasal”ning milliy adabiyotimizdagi o‘rni va ahamiyatini yanada kuchaytiradi. Masal janrining Sharq va G‘arb adabiyotidagi o‘rni Masal janri qadimdan buyon turli xalqlarning adabiyotida keng tarqalgan. Sharq adabiyotida bu janr IX–X asrlarda ham mashhur bo‘lib, arab va fors tillarida yozilgan “Kalila va Dimna” asari buning yorqin namunasidir. Unda hayvonlar timsoli orqali davlat boshqaruvi, odil podshoh, xiyonat, do‘stlik va boshqa ko‘plab mavzular yoritiladi. G‘arb adabiyotida esa Ezop, Lafonten, Krylov kabi ijodkorlar masal janrini rivojlantirgan. Ezop masallari qadim Yunon adabiyoti durdonalaridan bo‘lib, hozirga qadar o‘z dolzarbligini saqlab kelmoqda.Gulxaniy esa masal janrini o‘zbek adabiyotiga milliy ruhda tadbiq etgan ijodkorlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Uning “Zarbulmasal”i o‘zbek xalqining turmush tarzi, ijtimoiy munosabatlari va ma’naviy qadriyatlari bilan boyitilgan. Bu asar nafaqat o‘zbek adabiyoti, balki umuman Sharq masalchilik an’analarini yanada rivojlantirishga xizmat qiladi.Masal janri, asosan, allegorik uslubga asoslanadi. Bunda hayvonlar, qushlar yoki odamlar ramz sifatida gavdalantirilib, insonlarning 2 Absalomova X. Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari: badiiyat va tarbiyaviy ahamiyati. // New renaissance international scientific and practical conference, june 2025. – 37-B. 6 xulq-atvori, yaxshi va yomon fazilatlari tasvirlanadi. Shunday yo‘sinda masal janri o‘quvchiga o‘zi to‘g‘risida, o‘zi yashayotgan jamiyat haqida chuqurroq o‘ylash imkonini beradi. Bu didaktik uslub Sharq va G‘arb adabiyotlarida hamisha ommalashgan “Zarbulmasal” asarining janriy xususiyatlari “Zarbulmasal” asari masal janrining eng yuksak namunalari qatorida sanaladi. Unda turli mavzulardagi masallar to‘plangan bo‘lib, har bir masalda hayvonlar yoki kishilar obrazi orqali biror ibratli xulosa, hikmat yoki axloqiy saboq beriladi. Asarning nomi ham “Zarbulmasal” bo‘lib, “ibratli so‘z”, “hikmatli ibora” ma’nosini anglatadi.Gulxaniy mazkur asar orqali o‘quvchini hayotiy haqiqatlar, ijtimoiy adolat, insoniy fazilatlar haqida o‘ylashga undaydi. Masal janrining o‘ziga xosligi — qisqa va aniq tasvir, xulosa qiluvchi ibratli g‘oya hamda badiiy ifodalilikdir. “Zarbulmasal”da ham shu xususiyatlar yorqin namoyon bo‘ladi: masallar sodda tilda, ayni paytda badiiy jihatdan boy usulda yozilgan.Ayni shu janriy xususiyatlar sababli “Zarbulmasal” o‘quvchilar orasida keng ommalashgan va tezda mashhur bo‘lib ketgan. Chunki har bir masal oxirida beriladigan xulosa yoki nasihat — hayotiy tajribaga tayangan holda ifodalangan. Bu esa o‘quvchining masalni tushunishini osonlashtiradi va o‘z xulq- atvorini tahlil qilishga undaydi. “Zarbulmasal”dagi obrazlar tahlili: Asarda ko‘plab obrazlar uchraydi: sher, tulki, eshak, bo‘ri, qushlar, turli odamlar va hokazo. Ushbu obrazlar ramziy ma’no kasb etadi. Masalan: Sher odatda qudrat, kuch va ba’zan adolat timsoli sifatida gavdalanadi. Gulxaniy sher orqali ba’zan kuch-qudrat egasi adolatli bo‘lishi lozimligini uqtiradi.Tulki esa ayyorlik, hiylakorlik, o‘z manfaati yo‘lida har qanday usuldan foydalanish kabi salbiy fazilatlar timsolidir. Unga doimo ishonib bo‘lmasligi, aql va ehtiyotkorlik bilan yondashish kerakligi anglatiladi. Eshak ko‘pincha sodda, mehnatkash, biroq ba’zan e’tiborsiz yoki aqlsizligi tufayli aldanadigan timsol sifatida gavdalanadi. Gulxaniy eshak obrazidan foydalanib, insonlarning beparvoligi yoki bilimsizligini kinoya bilan ko‘rsatadi. Bo‘ri shafqatsizlik, tajovuz va ochko‘zlik ramzi bo‘lib, jamiyatda kuchli bo‘lish bilan birga adolatsiz, zolim kishilarni ifodalaydi.Shu tariqa har bir hayvon yoki shaxsiy obraz ijtimoiy hayotdagi ma’lum bir qatlam yoki fazilatni aks ettiradi. Bunday 7 ramziy ifoda masal janrining muhim xususiyati hisoblanadi. O‘quvchi obrazlarni o‘qish davomida hayotiy misollarni ilg‘ab oladi, bu esa asarning tarbiyaviy ta’sirini yanada kuchaytiradi. Asarning badiiy jihatlari: Gulxaniy “Zarbulmasal”da badiiy tasvir vositalaridan juda mohirona foydalangan. Masallardagi qisqa suhbatlar, monolog va dialoglar, kinoya, allegoriya, ba’zan satirik ohangda ifodalangan iboralar asarning badiiy qiymatini oshiradi. Oddiy va sodda tilda yozilgani tufayli o‘quvchi masallarni oson tushunadi, lekin shu bilan birga mazmunidagi chuqur ma’nolar ustida mulohaza yuritishga majbur bo‘ladi. Badiiy jihatdan “Zarbulmasal” o‘zbek xalq ijodi bilan uyg‘unlashgan holda shakllangan. Masallarda xalq maqollari, topishmoqlari va iboralari ham uchrab turadi. Bu uslub asarning xalqchilligini kuchaytiradi va o‘quvchi qalbiga yaqin qiladi. Masalning badiiy jozibasi didaktik mazmun bilan uyg‘unlashga ni “Zarbulmasal ”ni o‘zbek adabiyotinin g durdonalaridan biriga aylantiradi Asarning o‘zbek adabiyoti va ma’naviyatiga ta’siri:“Zarbulmasal” o‘zbek adabiyotida masal janrining rivojiga katta hissa qo‘shgan. U xalq orasida keng tarqalib, axloqiy saboqlarni ommalashtirgan. Yillar o‘tishi bilan asar maktab va oliy o‘quv yurtlarida, adabiyot darslarida, ma’naviy- ma’rifiy tadbirlarda muntazam o‘rganilib keldi. Asarda ilgari surilgan ibratli g‘oyalar yosh avlodni tarbiyalash, ularga halollik, mehnatsevarlik, odob-axloq kabi fazilatlarni singdirish yo‘lida xizmat qilmoqda.Ayni paytda, asardagi obrazlar jamiyatda hamon uchraydigan ijtimoiy illatlarni tanqid qilishda ham dolzarbdir. Biroq “Zarbulmasal” faqat bir davrga tegishli bo‘lgan asar emas, balki umuminsoniy xulosa va hikmatlarga boy meros sifatida baholanadi. Shuning uchun ham asarning ma’naviy qiymati hozirga qadar saqlanib qolgan.“Zarbulmasal”dagi masallarni o‘qigan o‘quvchi o‘z xattiharakatlari, jamiyatdagi o‘rni, atrofdagi odamlar bilan munosabatlari haqida jiddiy o‘ylab ko‘rishga majbur bo‘ladi. Bu asarning bosh maqsadi ham shundan iborat — o‘quvchini ibratli voqealar, ramziy obrazlar orqali to‘g‘ri xulosa chiqarishga undash. Xulosa: Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari o‘zbek adabiyotida masal janrining eng yetuk namunalaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Undagi har bir masal, har bir obraz hayotiy saboq berishga mo‘ljallangan 8 bo‘lib, insonlarning fe’l-atvorini turli rakurslarda ochib beradi. Asarning didaktik xususiyati, ya’ni tarbiyaviy ahamiyati, o‘quvchini o‘ylantirishi, unda yaxshi fazilatlarni shakllantirishi bilan yanada kuchayadi.“Zarbulmasal”da tasvirlangan obrazlar orqali muallif jamiyatdagi adolatsizlik, ayyorlik, nodonlik, hasad kabi illatlarni keskin qoralaydi, buning evaziga halollik, rostgo‘ylik, mehnatsevarlik kabi yaxshi fazilatlarni targ‘ib qiladi. Shuningdek, asarda xalq maqollari va hikmatli so‘zlar keng qo‘llanilib, milliy adabiyotimizning o‘ziga xos badiiy an’analari davom ettiriladi.Xulosa qilib aytganda, “Zarbulmasal” faqat bir davrning yoki bir muallifning asari bo‘lib qolmasdan, butun o‘zbek adabiy merosining ajralmas qismiga aylangan. Undagi ma’naviy, didaktik g‘oyalar bugungi kunda ham dolzarbligini saqlab turibdi. Shu bois, asar nafaqat badiiy nuqtayi nazardan, balki tarbiyaviy va ijtimoiy-ma’naviy nuqtayi nazardan ham katta ahamiyat kasb etadi 3 . 1.2.Gulxaniy masallarining o‘ziga xosliklari Adabiyotshunoslikda ijodkorlar asarlarida ifodalayotgan g‘oya o‘z aksini topgan ijtimoiy-siyosiy, falsafiy- axloqiy, ma rifiy-tarbiyaviy muammolar mohiyati‟ va ko‘lamini ochib berishda majozning ahamiyati katta. Shu nuqtai nazardan kelib chiqib, mumtoz adabiyotimizda keng tarqalgan majoziy obrazlarni tahlil qilish, majozning badiiy adabiyotdagi ahamiyatini o rganish bugungi kun adabiyoti uchun ʻ juda muhim hisoblanadi. Chunki mumtoz adabiyotda majoz namunalari ko p ʻ uchraydi. O‘zbek mumtoz adabiyotida majoziy yo‘lda yozilgan badiiy asarlar ichida eng mashhuri Muhammad Sharif Gulxaniyning “Zarbulmasal” asaridir. “Bu asar sujeti hikoyachilik asosiga qurilganligi bilan o‘zbek adabiyotidagi Rabg‘uziy va Xoja qissa-hikoyatlariga, qushlar, hayvonlar tilidan so‘zlash, pandnomalik xususiyati jihatidan esa, Sharqda keng tarqalgan “Kalila va Dimna” asariga 3 Absalomova X. Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari: badiiyat va tarbiyaviy ahamiyati. // New renaissance international scientific and practical conference, june 2025. – 37-41-B. 9 yaqinlashadi”. “Zarbulmasal” majoz asosiga qurilgan qissa bo‘lib, unda turmush voqea-hodisalari, turli ijtimoiy toifaga mansub kishilarning fe l-atvorlari, bir-biriga ‟ munosabatlari qushlar, hayvonlar tilida bayon qilinadi. Unda murakkab qatlamli majozga duch kelamiz. “Odam obrazlari o‘rnida qushlarning kelishi birinchi majoz bo‘lsa, ular tilidan Xolboqi misgar, Yodgor po‘stindo‘z singari kishilarning, tuya, chayon, toshbaqa singari hayvon-hasharot timsollarining turli naql, rivoyatlar keltirib so‘z yuritishi ikkinchi majoz, bu timsollar nutqida keltirilgan ifodaning ko‘chma ma nolari yana bir majoz - majoz ichida majozdir.“Zarbulmasal” asarida ‟ ko‘zga tashlanuvchi badiiy obrazlar o‘zlarining tur va tabiatlariga ko‘ra, uch xildir: 1.Qushlar obrazi. 2.Hayvon - hasharotlar obrazi. 3. Kishilar obrazi”. Qushlar obrazlari asarning bosh rejasiga qo‘yilgan asosiy obrazlar bo‘lib, hayvon – hasharot va kishilar obrazlari qushlarning o‘zaro suhbatlarida ular tomonidan keltirilgan naql-u rivoyatlarda namayon bo‘ladi. Qushlarning tur va nomlari, ularning xatti-harakatlari asarga shu qadar tabiiy , jonli mazmun bag‘ishlaydiki, uni o‘qiyotgan kishi qushlar orasida bahs ketayotganini unutib, qushlar dialoglarini odamlar suhbati deb qabul qiladi. Asarning asosiy sujet chizig‘i Kaykubod xarobalarida istiqomat qiluvchi Yapaloqqush bilan Boyo‘g‘li oralaridagi qudachilik munosabatlari va shu bilan bog‘liq hayotiy voqea – hodisalardir. Adib o‘sha davrdagi qudachilik munosabatlari va rasm-rusumlarini berish uchun Boyo‘g‘li va Yapaloqqushni tanlab olgan. “Ko‘rqush sovchi, Kordon xazinachi, Kuykunak xizmatkor, Turumtoy miroxo‘r, Sho‘rnul chopar, Malikshohin xiyla odil, o‘z yaqinlariga homiylik qiluvchi shoh (Umarxon nazarda tutilgan bo‘lishi mumkin), Kulonkir sulton kuyov, kelin Gunashbonu oyim timsollarida ifodalanadi. Boyo‘g‘li bilan Yapaloqqush o‘ziga mahliyo qo‘ygan, mulkdor shaxslar; Ko‘rqush, asosan, fahm-farosatli, ishbilarmon, xiyla donishmand shaxs. Bu qushning ko‘zi ko‘rmaydi. Adib ko‘zi ojizlarga xos hushyorlik va donolikni uning timsolida beradi. 10 Kuykunakning jussasi kichik, biroq u gapga chechan. Boyo‘g „li mol-u mulkka xaris, o‘ta xasis va hokazo” 4 . “Zarbulmasal” majoziy asar bo‘lishiga qaramay, unda XIX asr muhiti voqealari tasvirlanadi. “Yozuvchi bu asarda o‘sha davrda bo‘lib o‘tayotgan urushlarning dahshatli oqibatlarini ochib tashlaydi. Asarda bu kabi urushlarning el- yurtga keltirgan qashshoqlik va xarobaliklari xarakterli tafsilotlar va majoziy obrazlarda yorqin aks ettirilgan. Yapaloqqush o‘zaro to‘qnashuvlarda boyligi qo‘ldan ketgan, qo‘rg‘oni buzilgan, Gulxaniy aytganidek, “oti ulug‘, suprasi quruq” boylarning majoziy obrazidir. Yapaloqqush misolida o‘sha davrdagi boylarning shuhratparastligi, ochko‘zligi, maqtanchoqligi ochib tashlanadi. Kulonkir sulton ham usti yaltiroq ichi qaltiroq amir-amaldorlarning majoziy obrazidir. Asarda Kulonkir sultonning zo‘ravonlik bilan el-yurtni talab orttirgan boyliklari hisobiga shohona saroy qurib, tashqi dabdaba va zeb-ziynatlarga berilishi qattiq tanqid qilingan. Boyo‘g‘li ham o‘sha davrdagi shuratparast boylarning majoziy obrazidir. Qalin voqeasi bilan yozuvchi Boyo‘g‘lining faqat mustabid feudal ekanligini emas, balki qizini mol-dunyoga sotgan shafqatsiz, bemehr ota ekanligini fosh etadi”. “Zarbulmasal” da “Tuya bilan bo‘taloq”, “Maymun bilan Najjor”, “Toshbaqa bilan Chayon” kabi masallar keltirilgan. “Tuya bilan bo‘taloq” masalida tuyaning majoziy obrazi misolida muallif erk-u ixtiyoridan mahrum etilgan kishilarning alamli qismatini aks ettirgan. “Mehnatkash xalqning og‘ir hayoti va mehnati, huquqsizligi va nochorligi “Tuya bilan Bo‘taloq”da o‘ziga xos badiiy tasvirga ega. Gulxaniyning tasvirlashicha Tuya hayotda ezilgan, erksiz, og‘ir mehnat bandasi hamda qul qismatiga mahkum etilgan mehnatkshlarning majoziy obrazidir. Bo‘taloq esa ona sutiga ham to‘yolmay, og‘ir, mashaqqatli hayot kechirgan, och- yalang‘ochlikda, muhtojlikda yashagan erksiz mehnatkash bolalarning timsolidir”. 4 To‘qsonova S. “Zarbulmasal” asaridagi majoziy obrazlar talqini. // Finland, helsinki international scientific online conference “sustainability of education socio-economic science theory”. – 97-B. 11 “Toshbaqa bilan Chayon” masali orqali Gulxaniy kishilarni hushyorlikka, zolimlarga qarshi qattiqqo‘l, sezgir, shafqatsiz bo‘lishga undaydi, dushmanga ayovsiz bo‘lish kerakligini uqtiradi. Masalda bir-biriga qarama-qarshi bo‘lgan ikki xarakter gavdalanadi: bulardan Toshbaqa rahmdil, kishilarga yaxshilik qiluvchi, ulardan yordamini ayamaydigan kishilar obrazidir. Chayon esa yaxshilikka yomonlik qiluvchi , chayonsifat kishilarning majoziy obrazidir. “Maymun bilan Najjor” masalida Maymun hamda Najjor obrazi beriladi. Najjor aqlli, usta hunarmand, o‘z kasbi, mehnati bilan kun ko‘ruvchi shaxs. “Muhammad Sharif Gulxaniy Najjor obrazi orqali hunar ahlini ulug‘laydi. Maymun esa biror ishning uddasidan chiqa olmaydigan, maqtanchoq shaxslarning majoziy obrazidir. Ushbu masalda har qanday hunarning o‘ziga xos sir- u sinoatlari yillar davomida o‘zlashtiriladigan nozik jihatlari bo‘lishini anglamaguncha kishi biror bir natijaga erishishi mumkin emasligi ochib berilgan”. “Zarbulmasal” qiziqarli sujet chizig‘iga ega, folklor namunalariga boy, o‘ta xalqchil majoziy asar sifatida o‘zbek adabiyotining nodir namunasidir 5 . Shuning uchun ham bu asarning bugungi kundagi ahamiyati nihoyatda yuqori. 5 To‘qsonova S. “Zarbulmasal” asaridagi majoziy obrazlar talqini. // Finland, helsinki international scientific online conference “sustainability of education socio-economic science theory”. – 96-98-B. 12 Bob yuzasidan xulosa Gulxaniy ijodi o‘zbek mumtoz adabiyotining pandu-nasihatomuz, hayotiy ibratlar bilan sug‘orilgan muhim qatlamlaridan biridir. Shoir asarlarida didaktik ruh ustuvorlik qiladi; uning she’rlari va hikoyatlarida insonning axloqiy kamoloti, halollik, rostgo‘ylik, adolat, sabr-toqat, mehnatsevarlik kabi fazilatlarni targ‘ib etuvchi o‘gitlar yetakchi o‘rinda turadi. Shu bois Gulxaniy didaktik poeziya an’anasini o‘zbek adabiyotida mustahkamlab, unga o‘ziga xos mazmun va badiiy shakl bergan ijodkor sifatida e’tirof etiladi. Bob davomida Gulxaniyning didaktik qarashlari, ularda qo‘llanilgan badiiy vositalar hamda pandu-nasihatning turli ko‘rinishlari tahlil qilinib, shoir asarlarining tarbiyaviy mohiyati yoritildi. Uning hikmatli baytlarida xalq donishmandligi, hayotiy kuzatuvchanlik va ma’naviy-madaniy qadriyatlar uyg‘unlashgani, o‘quvchini ezgulikka chorlaydigan o‘gitlar sodda va ravon tilda ifodalanganini ko‘rish mumkin. Gulxaniy insonning ichki dunyosini poklash, yaxshi xulq egasi bo‘lish, odob-axloqni ustuvor qo‘yish kabi masalalarda teran mulohazalar bildiradi. Bu jihatlar uning ijodini didaktik adabiyotning yuksak namunasi sifatida baholashga imkon beradi. Shoirning didaktik asarlarida ramziy obrazlar, o‘xshatishlar, kinoya va majoziy talqinlar orqali ijtimoiy hayotdagi kamchiliklar tanqid qilinadi, jamiyatda mavjud illatlarga qarshi munosabat bildiriladi. Bu orqali Gulxaniy o‘z zamonasining adolatparvar, xalqparvar ijodkori sifatida namoyon bo‘ladi. Uning asarlarida didaktika quruq nasihat emas, balki badiiy obrazlar yordamida berilgan chuqur hayot falsafasiga aylanadi. Shu tariqa Gulxaniy didaktik poeziyani nafaqat davom ettirgan, balki uni mazmun va shakl jihatdan boyitgan ijodkor sifatida o‘zbek adabiyoti tarixida muhim o‘rin egallagan. Umuman olganda, Gulxaniy ijodidagi didaktika namunalarini o‘rganish shoirning ma’naviy-ma’rifiy qarashlarini chuqur anglashga, uning adabiyotdagi o‘rnini belgilashga va mumtoz didaktik adabiyotning rivojlanish bosqichlarini aniqlashga yordam beradi. Gulxaniyning pandu-nasihatga boy asarlari bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lib, yosh avlod 13 tarbiyasida, ma’naviy qadriyatlarni mustahkamlashda va insonparvarlik g‘oyalarini targ‘ib etishda katta ma’naviy manba bo‘lib xizmat qiladi. 14 II BOB. “ZARBULMASAL” ASARINING SHARQ ADABIYOTIDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI 2.1.“Zarbulmasal” asarida majoz O‘zbek adabiyotida ma’rifiy va hajviy yo‘nalishdagi asarlar muhim o‘rin tutadi. Ushbu janrlar xalqning hayotiy tajribasini aks ettirish, ijtimoiy muammolarni ochib berish va odamlarga ma’rifiy saboq berish maqsadida yaratilgan. XIX asrda yashab ijod qilgan Gulxaniy o‘zining “Zarbulmasal” asari orqali xalq og‘zaki ijodi an’analari va Sharq adabiyoti tajribalarini boyitgan. Ushbu maqolada “Zarbulmasal” asarining janr xususiyatlari, asosiy g‘oyalari va obrazlari tahlil qilinadi. Shuningdek, asarning o‘zbek adabiyotidagi o‘rni va uning ijtimoiy hayotga ta’siri yoritiladi. Gulxaniy – XIX asr o‘zbek adabiyotining taniqli vakillaridan biri bo‘lib, uning ijodi hajviylik, didaktika va ma’rifatchilik tamoyillariga asoslangan. U o‘z davrining ijtimoiy muammolarini teran yoritib, asarlarida xalq dardini ifodalagan. Gulxaniy o‘z asarlarida adolat, axloq, bilim va ma’rifat masalalariga e’tibor qaratgan. Uning eng mashhur asari – “Zarbulmasal” bo‘lib, bu asar orqali u ijtimoiy illatlarni fosh etgan va odamlarni haqiqat, aql va adolat sari chorlagan. Asarda hayvonlar obrazlari orqali insoniyatning turli xususiyatlari tasvirlangan bo‘lib, bu usul an’anaviy Sharq adabiyotining masal janri bilan chambarchas bog‘liqdir 6 . Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari o‘zbek adabiyotida masal janrining eng yorqin namunalari dan biridir. Masal – bu ibratli hikoya, unda hayvonlar, qushlar yoki boshqa jonivorlar orqali insonlarnin g fe’l-atvori tasvirlana di. “Zarbulmasal”ning janr xususiyatlari quyidagilardan iborat: Hajviy-didaktik xarakter – Asarda insoniy illatlar hazil va tanqid orqali yoritiladi. Ma’rifiy yo‘nalish Asarning asosiy maqsadi odamlarga saboq berish va axloqiy qadriyatlarni targ‘ib 6 Ergashova M. Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari. o‘zbek adabiyotida hajviy-ta’limiy an’ana. // New renaissance international scientific and practical conference, june 2025. – 49-B. 15 qilishdir. Hikoyaviy tuzilma – Har bir masalda aniq syujet mavjud bo‘lib, harakat chizig‘i qiziqarli tarzda rivojlanadi. Hayvonlar obrazi orqali inson xatti-harakatlarini tasvirlash – Asardagi jonivorlar insonlarning turli fe’l-atvorlarini ifodalaydi.Gulxaniy asari Sharq masal an’analari bilan chambarchas bog‘liq. Uning asari Hind adabiyotidagi “Kalila va Dimna”, Eron adabiyotidagi Nizomiy va Sa’diy masallari, shuningdek, Aesop masallari bilan o‘xshash jihatlarga ega. Gulxaniy “Zarbulmasal” asarida turli obrazlar orqali insoniy hayotning turfa jabhalarini yoritadi. Unda quyidagi asosiy g‘oyalar ilgari surilgan: Adolat va insofsizlik – Kuchlilarning zaiflarni ezishi va jamiyatdagi adolatsizlik masalasi ko‘tariladi. Aql va nodonlik – Bilimli insonlarning qadrsizlanishi, nodonlarning esa mansab egallashi tanqid qilinadi. Mol-dunyo va axloq – Boylik ortidan quvgan insonlarning axloqiy qadriyatlardan uzoqlashishi ko‘rsatiladi. Haqiqat va yolg‘on – Jamiyatdagi ikkiyuzlamachilik, yolg‘onchilik va riyokorlik fosh qilinadi. Asarda har bir masalning o‘ziga xos axloqiy xulosasi bor, bu esa o‘quvchiga aniq saboq beradi. Gulxaniy asarida turli hayvonlar insoniy fe’l-atvorni aks ettiruvchi ramziy obrazlar sifatida ishlatilgan. Ular orasida eng diqqatga sazovor bo‘lganlari: 1. Tulki – Makr va hiyla timsoli. O‘z maqsadiga erishish uchun har qanday aldov va nayrangni qo‘llaydi. 2. Bo‘ri – Zo‘ravonlik va adolatsizlik timsoli. Zaiflarni ezish va kuch bilan hukmronlik qilish istagini aks ettiradi. 3. Eshak – Nodonlik va anglashmovchilik ramzi. Uning obrazi orqali bilim va ma’rifatdan uzoq kishilar hajv qilinadi. 4. Sher – Hukmdorlik va qudrat timsoli. Ba’zan adolatli, ba’zan esa zulmkor tarzda tasvirlanadi. 5. Qarg‘a – Bilimsizlik va beparvolik timsoli. U hayotda aqlli qaror qabul qila olmaydigan kishilarni ifodalaydi. Bu obrazlar orqali muallif jamiyatdagi turli fe’l-atvor egalari haqida o‘quvchiga tushunarli va ta’sirchan tarzda saboq beradi. 16 “Zarbulmasal” o‘zbek adabiyotining eng qadimiy hajviy-didaktik asarlaridan biri bo‘lib, u keyinchalik boshqa ijodkorlarga ham ilhom bergan. Ayniqsa, Abdulla Qodiriy, G‘afur G‘ulom va Said Ahmad kabi yozuvchilarning hajviy asarlarida Gulxaniy an’analarini ko‘rish mumkin.Shuningdek, asar xalq orasida mashhur bo‘lib, ko‘plab maqol va hikmatli iboralarga asos bo‘lgan. Gulxaniyning tili ravon, xalqona va iboraviyligi bilan ajralib turadi. Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari o‘zbek adabiyotida alohida o‘rin tutadigan hajviy-didaktik asar bo‘lib, unda ijtimoiy muammolar, insoniy illatlar va axloqiy qadriyatlar masallar orqali yoritilgan. Asarning janr xususiyatlari, hajviy va ma’rifiy yo‘nalishi uni nafaqat adabiy, balki axloqiy va falsafiy nuqtayi nazardan ham muhim asarga aylantiradi. Bugungi kunda ham “Zarbulmasal” dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, jamiyatdagi ijtimoiy hodisalarni tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi 7 . 2.2.“Zarbulmasal” asaridagi umumbashariy g‘oyalar Gulxaniy XIX asming I yarmi Qo‘qon adabiy muhitida masal-tamsil janrida go‘zal va original asar yaratishga muvaffaq bo‘lgan adibdir. Gulxaniy tabiatan hazil-mutoyibaga usta, xalq urf-odatlarini, til boyliklarini, maqol, matal, naql va rivoyatlarini, hajv va yumorini chuqur bilgan shaxs bo‘lgan. Gulxaniyning shaxsiyati va adabiy merosi haqida ma’lumot beruvchi ilk manba’ Umarxon davrida yaratilgan "Majmuai shoiron" tazkirasidir. Chunki tazkira, birinchidan, Gulxaniy hayotlik vaqtida maydonga kelgan, ikkinchidan, tazkira adibni koyigan, bilgan, u bilan muloqotda bo‘lgan kishilar (Fazliy, Mushrif, Xotif) tomonidan yaratilgan. Tazkiraning Gulxaniy hayotini yoritishga bag‘ishlangan sahifalarida adibning "mulki ko‘histon" (tog‘lar diyori)dan ekani, uning ajdodlari o‘z yurtining e’tiborli kishilaridan bolgani, shoirning og‘ir hayot kechirgani va kechirayotgani, o‘ziga Gulxaniy taxallusini olib, "tog‘liklar shevasida latifu ravon" g‘azallar bitgani uqtirib 7 Ergashova M. Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari. o‘zbek adabiyotida hajviy-ta’limiy an’ana. // New renaissance international scientific and practical conference, june 2025. – 49-51-B. 17 o‘tiladi[I.Adizova,2006,138]. Gulxaniyshunos olimlar tazkirachilarning fikrlari hamda Gulxaniyning forscha-tojikcha g‘azallarining ba’zi til xususiyatlariga asoslanishib, uning otasi Qo‘qonga Garm yoki Darvoz tomondan kelib qolgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladilar. Yirik gulxaniyshunos olim Fathiddin Ishoqovning aniqlashicha, Gulxaniyning avlodlari tog‘liklardan bo‘lsa ham, o‘zi Qo‘qonda yuzboshi mansabidagi shaxs oilasida tug‘ilib, shu muhitda voyaga yetgan. Aks holda, uning o‘zbek tili boyligi, xalq urf-odatlarini chuqur bilishi, askiyachilikda shuhrat topishi va o‘zining shu xislatlari bilan saroy shoirlari ichida "Zarbulmasal" dek asarini yaratishga loyiq ko‘rilishi mumkin emas edi. Gulxaniyga yurtdosh, shoir haqidagi manba va xotiralardan yaxshi xabardor Po`latjon Domullo Qayyumov "Tazkirai Qayyumiy"da shunday muhim biografik ma’lumotlarni keltiradi: "Bu kishi Ho‘qand shaharida Sarbotur mahallasida tug‘ilib, shunda tarbiyalanib o‘smish askariy bir xodim bolib, nomi Muhammadsharifdur. Otasi tojiklardan bo`lib, onasi o‘zbekdir. Otasi yoshligida vafot etmish. Muhammadsharif sarkarda Xudoyquli Bahodirning tarbiyasida o‘qub, askariy mulozim sifatida yurub, shul Bahodirning orqasida saroyga xizmat ila kirib qolgan. Xudoyquli Bahodir vafot etgach, uni saroy va askarlik xizmatidan chetlashtirganlar. Gulxaniy go‘laxda turgan degan so‘z to‘g‘ri emasdir.Avtorlarning (Vozeh va hozirgi davrdagi ba’zi olimlarning) Gulxaniy degan taxallusga nisbat yetib bergan gumonlaridir". Gulxaniyning zamondoshi Dilsho-Barnoning "Tarixi muhojiron" asarida Gulxaniy o‘z umrining so‘nggi yillarida qalandarona hayot kechilgani, qashshoq shoirlar bilan hammom go‘laxida kun o‘tkazgani aytiladi. Biroq Gulxaniy taxallusi qo`llanishining bu holatga aloqasi yo‘q. Fazliy tazkirasida bularga aniq ishoralar bor. U shoirning devona-fe’lligi va olovqalbligi sababli o‘ziga Gulxaniy so‘zini taxallus qilib olganligini ta’kidlaydi: Ajib so`zbilarmon erur Gubcaniy, Erur otashin so‘zni ul manmani. U majnunsifat, qalbi och gulshani, Shu bois taxallus qoyib Gulxani. 18 G‘azallarki yozmish fasihu ravon, O‘sha tog` shar lafzi birla hamon... Lirikasi. Gulxaniydan qolgan lirik she’rlar uncha ko‘p emas. Uning g‘azal va qasidalardan iborat kitob tartib bo`lgani haqida xabar bo‘lsa ham, u topilganicha yo‘q. Shoirning lirik merosidan bizgacha "Biri", "Etmaz", "Ko‘rung" radifli va "Lola ko‘ksidek bag‘rim tahbatah qora qonlar..." deb boshlanuvchi o‘zbekcha, "Ey to‘ti", "Bumn", "Az chashmi man", "Angusht", "Angushtam", "Bidih" radifli tojikcha g‘azallari yetib kelgan. She’rlaridan to‘rttasi o‘zbekcha, to‘rttasi tojikcha; bitta tojikcha qasidasi ham bor. Hammasi to‘qqizta. U tojikcha g‘azallarida Jur’at taxallusini ham qo‘lladi. Shoir she’rlarida ancha original ifodalar qo‘llaydi, tashbehlar ishlatadi. Chunonchi, "Angushtam" (angushona) radifli she’rida o‘sha zamonni quruqlik dengiziga, o‘zini esa o‘sha dengizda qiynalib qayiq surib borayotgan kishiga o‘xshatadi: Ba xushki rondayam kishtiyu umre zindayam Jur’at, Nashud z-in bahri behosil sare mustar angushtam. Quyidagi o‘zbekcha g‘azali baytlarida esa, yor vasli firoqida azob chekuvchi oshiqning yuragidagi qora qon qatlamlarini lola ko‘ksidagi qora dog‘larga o‘xshatib, o‘z fikrlariga badiiylik baxsh etadi, o‘quvchini ancha murakkab his- tuyg‘ularga olib kiradi: Lola ko‘ksidek bag‘rim tah-batah qora qonlar, Hajr ibtilosidur naylay el musulmonlar. Bir dam ayla mardumlig‘, diydam ichra manzil qil, Durri dilu sochsirtlar maqdamingga mujgonlar. [Vohidov,Eshonqulov2006,193] qilgan jur’atli, rostgo‘y, hazil-pichingga o‘tkir bir navkar timsolini namoyon etadi. G‘azal shoirning hayot qiyinchiliklarini boshidan kechirayotgan yillari mahsulidir. G‘azal matni "Majmuai shoiron" tazkirasida Gulxaniy hayoti va shaxsiyati haqidagi masnaviy ma’lumotlardan so‘ng keltiriladi: Hazratim, ochlikdin о‘ldim,y egani non ber myenga, 19 Kofir o‘lg‘ayman agar desamki, bahmon ber myenga. Moshu bug‘doy, guruch berkim, shular myenga kerak, Hech aytmasman aqiqu, la’lu marjon ber myenga. Egnimga yopiq berib, qomimni to` y g‘iz non bilan, Syenga billohkim demasman: dinu imon ber myenga. Navkaring ochlikdan о‘lsa, nega xayfing kelmagay, Ey tabibi hoziqim, doriyu darmon ber myenga. Nonu to‘n ber, benavolik dardidan qutqar meni, Men qachon aytdimki, Qorun ganjidek kon ber myenga. Gubcaniyni er yigiqtlar to‘pidan kamsitmagil, Fo ‘ta ber. Ot ber, qilich ber, to`nu chakmon ber myenga 8 . (Muinzoda taijimasi) "Zarbulmasal". Mulla Gulxaniy nomini avloddan avlodga etkazib kelayotgan va adabiyotimiz tarixida unga abadiy joy olib bergan yodgorlik bo`lib, bu — "Zaibulmas al"dir. "Zaibulmas al" XIX asming 80- yillaridayoq rus sharqshunoslarining e’tiborini o‘ziga tortgan edi. 1890 yili Qozon universiteti bosmaxonasida nashr etildi va rus tiliga tarjima qilindi. U 1951 yili M.Sale tomonidan yana bir bor rus tiliga tarjima etildi. Bunda tarjimon asarning sho‘rolar davridagi nashrlariga tayanib ish ko‘rgan edi. 1948 yili Samarqandlik adabiyotshunos R.Muqimov Gulxaniy va uning adabiy merosi haqidagi ishlarini umumlashtirib, "Gulxaniyning hayoti va adabiy faoliyati" mavzuida nomzodlik dissertatsiyasi yoqladi. Gulxaniy ijodini ilmiy jihatdan baholashda H.Yoqubovning Gulxaniy asarlari nashriga yozgan kirish so‘zi, akademik V.Abdullayevning "O‘zbek adabiyoti tarixi" darsligidagi adabiy portreti, akademik A.Qayumovning 8 Sabitova T. Muhammadsharif Gulxaniy asarlarining o‘zbek mumtoz adabiyotida tutgan o‘rni. // Pedagogik ta’lim klasteri: muammo va yechimlar Pedagogical Education Cluster: Problems and Solutions Кластер педагогического образования: проблемы и решения. – 1660. 20 "Qo‘qon adabiy muhiti" monografiyasida Gulxaniy hayoti va ijodiga ajratilgan o‘rinlamin g, O‘zFA haqiqiy a’zosi M.Qo‘shj onov va tilshunos olima X.Nazarovaning "Zarbulmasal" ning badiiy xususiyatlari, tili va uslubini o‘rganishga doir ishlari muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Biroq, gulxaniyshunoslikda matnshunos, manbashunos, tilshunos olim Fathiddin Ishoqovning amalga oshirgan tadqiqotlari katta qadam boldi. Bu olim Gulxaniy va uning davri adabiyoti bilan bog`liq juda ko‘p manbalarni, "Zarbulmasal"ning ko‘psonli qolyozma va bosma nusxalarini qiyosan o‘rganib, uning tanqidiy matnini tayyorladi hamda 1976 yili Toshkentda nashr ettirdi. Olim Gulxaniy va uning adabiy merosi haqida bir qancha salmoqli risolalar, maqolalar e’lon qildi. U o‘zining 20-25 yillik ilmiy izlanishlarini yakunlab, 1997 yil 16 dekabrda "Gubcaniy "Zarbulmasalning ilmiy-tanqidiy matni" mavzuida doktorlik dissertatsiyasini yoqladi. F.Ishoqov o‘z tadqiqotlarida Gulxaniy hayoti va adabiy merosini o‘rganish jarayonida boshqalar tomonidan yo`l qo‘yilgan nuqsonlarini bartaraf etadi, adibning taxallusi, qismati, qushlar obrazlarini noto‘g‘ri nomlash, asarning janriy xususiyatlarini belgilash borasidagi chalkashliklarga aniqlik kiritadi. F.Ishoqovning ilmiy asarlarida "Zarbulmasal" xalqchil nasming o‘ziga xos namunasi ekanligi, asarning g‘oyaviy-badiiy dunyosi chuqur tahlil qilinadi. Uning ishlarida ayniqsa "Zarbulmasal"ning til xususiyatlari keng ko‘lamda o‘rganildi. Asarning muqaddima qismida u Umarxonning amri, istagi bilan yozilganligi aytiladi. Adabiyotga homiy bu siymo xalq orasida keng tarqalgan zarbulmasallarni — xalq maqollarini chuqur o‘ylab, kitob holiga keltirish lozimligini aytadi hamda Gulxaniyni shu nozik xizmatga loyiq deb topadi. "Zarbulmasal" so‘zi arabcha "zarb" va "masal" so‘zlarining birikmasidan hosil bolgan qo‘shma so‘z bo‘lib, adabiy atama sifatida masal, maqol, matal keltirib so‘zlamoqlikni anglatadi. Fors adabiyotida Ubayd Zokoniy, XIX asr o‘zbek adabiyotida Nozil Xo‘jandiy, Sulaymonqul Rojiy kabilar maqollar keltirib, "Zarbulmasal" nomlari bilan asarlar yaratganlar. Gulxaniy asari,ham garchand "Zarbulmasal" deb atalsa-da, ko‘pgina o‘ziga xos xususiyatlarga ega majoziy asardir. "Zarbulmasal" syujeti hikoyachilik asosiga qurilganligi bilan o‘zbek 21 adabiyotidagi Rabg‘uziy va Xoja qissa-hikoyatlariga, undagi majoziylik, qushlar, hayvonlar tilidan so‘zlash; pandnamolik xususiyati jihatidan esa, Sharqda keng tarqalgan "Kalila va Dimna" asariga yaqinlashadi. Shubhasiz, Gulxaniy xalq og‘zaki ijodi boyliklarini yaxshi bilish bilan birga, madrasa tahsilini olgan mulla kishi (manbalarda Mulla Gubcaniy nomi bilan keltiriladi) sifatida qo‘lyozma asarlarni, zarbulmasal kitoblarini ham ko‘p o‘qigan. "Zarbulmasal" majoz asosiga qurilgan qissa bo‘lib, unda turmush voqea-hodisalari, turli ijtimoiy toifaga mansub kishilarning fe’l-atvorlari, bir-biriga munosabatlari qushlar, hayvonlar tilida bayon qilinadi. Unda murakkab qatlamli majozga duch kelamiz. Odam obrazlari o‘rnida qushlarning kelishi birinchi majoz bolsa, ular tilidan Xolboqi misgar, Yodgor po‘stindo‘z singari kishilarning, tuya, chayon, sangpush (toshbaqa) singari hayvonhashorat timsollarining turli naql, rivoyatlar keltirib so‘z yuritishi ikkinchi majoz, bu timsollar nutqida keltirilgan ifodaning ko‘chma ma’nolari yana bir majoz- majoz ichida majozdir. Xullas, asarda xalq maqollari va naqllari (300ga yaqin) katta o‘rin tutganligi, asosiy voqea-hodisalar qushlar-hayvonlar timsollari orqali ifodalanganligi, bosh qoliplovchi hikoya hisoblangan Boyo‘g‘li va Yapaloqqush hikoyasi bilan bogianib ketuvchi katta va kichik masal-hikoyalar ham keltirilganligi uchun adib uni "Zarbulmasal" deb nomlagan. Asarda ko‘zga tashlanuvchi badiiy obrazlar o‘zlarining tur va tabiatlariga ko‘ra, uch xildir: qushlar obrazlari, hayvon, hasharot obrazlari, kishilar obrazlari. Qushlar obrazlari asarning bosh rejasiga qo‘yilgan asosiy obrazlar bolib, hayvon-hasharot va kishi obrazlari qushlarning o‘zaro suhbatlarida, ular tomonidan keltirilgan naqlu rivoyatlarda namoyon boladi. Qushlarning tur va nomlari, ularning xatti-harakatlari asarga shu qadar tabiiy, jonli mazmun bag`ishlaydiki, uni o‘qiyotgan kishi qushlar orasida bahs ketayotganini unutib, qushlar dialoglarini odamlar suhbati deb qabul qiladi. Gulxaniy san’atining bu nozik jihatlarini his etmaslik oqibatida asarning ayrim nashrlarida Kuykanakni Kuygung, Malikshabohni (tungi shoh) Malikshohin", Kunushbonu (Quyoshbonu)ni Gunashbonu tarzida noto‘g‘ri keltirish hollari uchrab turadi. Asarning asosiy syujet chizig`i Kaykubod xarobalarida istiqomat qiluvchi Yapaloqqush bilan Boyo‘g‘li 22 oralaridagi qudachilik munosabatlari va shu bilan bog‘liq hayotiy voqea- xodisalardir. Yapaloqqush o‘g‘li Kulangir sultonni uylantirish maqsadida o‘z yaqini Ko‘rqushni Boyo‘g‘li huzuriga sovchilikka yuboradi. [Gulxaniy,1958 Boyo‘g‘lining nihoyatda go‘zal, quyosh yanglig` Kunushbonu ismli qizi bor edi. Bir- ikki bordi-keldidan so‘ng 1000 xaroba-chordevor qalin badaliga Boyo‘g‘li rozilik beradi. Yapaloqqush shonu shavkat bilan to`y anjomlarini keltiradi, o‘sha davrdagi quda-andachilikka xos hamma rasm-rusumlar, milliy odatlar bajo keltirilib, to‘y marosimlari o‘tkaziladi. Bu marosimlarda ikki tomondan juda ko‘p qushlar — Ko‘rqush, Hudhud, Turumtoy, Kordon, Bozanda, Navozanda, Anqo, Humo, Ukob, Lochin, Oqqush, Tuma, G‘oz, O‘rdak, Suqsur, Kaklik, Bedana, Olato‘g‘onoq, Zarg‘aldoq qatnashadilar va har biri o‘ziga yarasha xizmatni ado etadilar. Farg‘ona iqlimida xarobalar kam bolganligi uchun Movarounnahr iqlimidan (Buxoro amirligi) 1000 chordevor topishib, kelin Kunushbonu mahriga tolaydilar. Shunday syujet rivojidan ma`lum boladiki, Gubcaniy qushlar vositasida hayotimiz o‘tmishida an’ana sifatida davom etib kelgan to‘y marosimlari, qudachilikdagi urf-odatlar haqida hikoya qiladi. F.Ishoqov tadqiqotlarida asarning g‘oyaviy yo‘nalishini tashkil etgan qiz uchun mahrga xarobalar talab qilish orqali Gubcaniy Qo‘qon xonligi — Amirxon saltanatining qo‘shni Buxoro xonligidan ustunligi va obodroq ekanligini ham ko‘rsatmoqchi bo`lganligi to‘g‘ri ko‘rsatiladi. U Umarxon davrini, uning siyosatini ma’qullovchi shaxs sifatida namoyon boladi, fuqarolik burchiga sodiq qoladi. Qo‘qon xonligida paydo bo`lgan Nav, Shahrixon, Oyim kabi yangi manzilgohlarning paydo bo‘lishidan faxrlangani holda, Buxoroga qarovchi O‘ratepa, Jizzax, Urgut kabi joylarning xarobalashib borayotganligidan kuladi. O‘zidagi "Xapalak" qishlog‘iga o‘xshash xarobalarni ochiq ko‘rsatishdan qo‘rqadi. Ularni jonli va qiziqarli qilib tasvirlash uchun har qadamda — qushlarning o‘zaro munozaralari, suhbatlari, dialoglari orasida xalq maqollariga, matallariga, naqllariga, hayotdan olingan ayrim salbiy lavhalarga, shaxslar qiyofasidan xabar beruvchi holatlarga murojaat etadi. Asardagi bosh qoliplovchi hikoya— "Boyo‘gli va Yapaloqqush" hikoyasi tarkibida 200 dan ortiq timsollardan tashqari, Xolboqi 23 misgar, Yodgor po‘stindo‘z, Muhammad Amin mufti, qulog‘idan ayrilgan eshak, Otaboy amin, eshon kalla haqidagi hajviy-rivoyaviy epizodlarni ham keltiradi. Masalan, Ko‘rqush aytdi: "Nechukkim, aytmishlar: "Uyat — o`limdan qattiq". Yana aytmishlar: "Ermon yog‘ochning egilgani - singani, er yigitning uyalgani o`lgani". Anda Yapaloqqush aydi: "Men sizni bilimlik va ma’nidin boxabar kishi faxmlab erdim, "Kamay misdin, balg‘am isdin" bo`lurini bilmas ekansiz. "Ko‘r tutganin qo‘ymas va kar eshitganin qo‘ymas"... Anda Yapaloq qush aydi: "Ilgari o‘tgan yaxshilar masalidurkim: "Yaxshi nafas — yarim mol"... Anda Ko‘rqush aydi: "Rost aytursan, qo‘chqor bo`lur qo‘zining peshonasi do‘ng bo‘lur, og‘a bo`lur yigitning peshonasi keng bo`lur". "Chuchvarani xom sanabsan". O‘xsharki, "Otasi urmas qo‘ng‘izni, bolasi urar to‘ng‘izni" degan so‘zga ishonma". "Halvo degan birla og‘iz chuchimas"... Anda Ko‘rqush aydi: Sabrni yaxshilar andogi a’rif qilmishlarki: Bayt: Sabr bilan basta eshikdur kushod, Sabr bilan topdi eronlar murod. Sabr sening dardingga darmon bo‘lur, Sabr bilan xor guliston bo ‘lur. Bo yana aytmishlar. Bayt: Sabr qilsang, g ‘o ‘radin halvo bitar, Besabrlar o ‘z ayog‘idin yitar. Yoki tojik tilidagi dumsiz eshak haqidagi she’riy naqlni olaylik. Bir dumsiz eshak bor edi. U bir kun dumining g‘amida yo`lga chiqdi, sahrolarni kezdi, dum istab unga erisha olmadi. Ittifoqo, bir kuni yana yo`l olib, ekinzorning o‘rtasiga tushdi. Dehqon uni uzoqdan ko‘rib qoldi va yugurib borib, uning ikki qulog`ini kesib oldi. Bechora eshak dum orzu qilib, qaytaga ikki qulogidan ham ajralib qoldi. U "Ko‘rpangga qarab ayog‘ uzat" maqolini sharhlash maqsadida Kordon tilidan keltiriladi. Asardagi syujet chizig`i va g‘oyaviy mazmunni rivojlantirishda muallif undagi obrazlaming o‘zaro munosabatlari, suhbat va munozaralaridan foydalanadi. "Zarbulmasal"da keltirilgan badiiy obrazlarni ularning turi va tabiatiga ko‘ra: 24 a) qushlar obrazlari; b) hayvon-hasharot obrazlari; d) kishi obrazlari kabi uch guruhga bo‘lish mumkin. Qushlar obrazlari asar syujetini ta’minlovchi, adib ko‘zda tutgan bosh maqsad-g‘oyani ochuvchi obrazlardir. Adib o‘sha davrdagi qudachilik munosabatlari va rasmrusumlarini berish uchun Boyo‘gli bilan Yapaloqqushni tanlab olgan. Kurqush sovchi, Kordon xazinachi, Kuykanak xizmatkor, Turumtoy miroxo‘r, Sho‘ronul-chopar, Malikshaboh xiyla odil, o‘z yaqiniariga homiylik qiluvchi shoh (Umarxon nazarda tutilgan bo‘lishi mumkin), Kulangir sulton (Malikshabohning suygan polvoni) kuyov, kelin Kunushbonu oyim timsollarida ifodalanadi. Boyo‘gli bilan Yapaloqqush o‘ziga mahliyo qo‘ygan, mulkdor shaxslar; Ko‘rqush asosan fahmu farosatli, ishbilarmon, xiyla donishmand shaxs. Asardagi ibratomuz maqollar, masal-hikoyatlar bilan boshqa qushlar dialoglarida keltiriladi. Bu qushning ko‘zi ko‘rmaydi. Adib ko‘zi ojizlarga xos hushyorlik va donolikni uning timsolida beradi. Kuykanakning jussasi kichik, biroq u gapga chechan. Boyo‘g‘li molu mulkka xaris, o‘ta xasis va hokazo 9 . 9 Sabitova T. Muhammadsharif Gulxaniy asarlarining o‘zbek mumtoz adabiyotida tutgan o‘rni. // Pedagogik ta’lim klasteri: muammo va yechimlar Pedagogical Education Cluster: Problems and Solutions Кластер педагогического образования: проблемы и решения. – 1657- 1664-B. 25 Bob yuzasidan xulosa Asarda berilgan maqollar, nasihatlar, ibratli hikmatlar Sharq xalqlarining ko‘p asrlik ma’naviy tafakkurini aks ettiradi. Shu jihatdan “Zarbulmasal” nafaqat adabiy yodgorlik, balki xalqning tarbiyaviy, axloqiy va falsafiy qarashlari mujassam bo‘lgan muhim ma’naviy manbadir. Asarning Sharq adabiyotidagi o‘rni, avvalo, uning umumxalq og‘zaki ijodiga tayanishida, mazmunining hayotiy va xalqona bo‘lishida namoyon bo‘ladi. Undagi hikmatli so‘zlar avlodlar xotirasida saqlanib, xalqning axloqiy me’yorlarin i shakllantiris hda muhim rol o‘ynagan. “Zarbulmasal”dagi iboralar, pandu-nasihatlar ko‘p hollarda diniy va ma’naviy madrasalarda, xalq yig‘inlarida, oilaviy tarbiyada qo‘llanib kelingan bo‘lib, ularning ta’siri bugungi kungacha davom etib kelmoqda. Bu esa asarning nafaqat adabiy, balki ma’rifiy ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Shuningdek, “Zarbulmasal” ko‘plab mumtoz adiblar ijodiga ilhom manbai bo‘lgan. Gulxaniy, So‘fi Olloyor, Navoiy, Jomiy kabi ijodkorlarning asarlarida uchraydigan hikmatli so‘zlar ham aynan shu turdagi manbalardan oziqlangan. Asardagi fikrlarning lo‘ndaligi, mazmunning aniqligi, iboraning sodda va chuqurligi Sharq badiiy tafakkurida hikmatgo‘ylik an’anasini shakllantirishga xizmat qilgan. Shu tariqa “Zarbulmasal” hikmatlar, pandlar va maqollar asosida qurilgan didaktik adabiyot maktabining rivojida muhim o‘rin tutgan. Umuman olganda, “Zarbulmasal” Sharq adabiyotidagi axloqiy-ma’naviy merosni saqlash, avlodlarga yetkazish, hayotiy tajribalarni umumlashtirish va hikmatlar orqali ifodalashda beqiyos o‘rin egallaydi. Asar xalq hayotini, dunyoqarashini, e’tiqodini, axloqiy qadriyatlarini ifodalashga xizmat qilgan bo‘lib, o‘zbek va Sharq adabiyotida hikmatlar janrining shakllanishiga asos bo‘lgan. Shuning uchun “Zarbulmasal” adabiy merosimizda qadri baland, tarbiyaviy-axloqiy ahamiyati yuksak, asrlar davomida o‘z qimmatini yo‘qotmay kelayotgan bebaho manba sifatida e’tirof etiladi. U asrlar davomida, ayniqsa, Markaziy Osiyo hududida ko‘plab ilm dargohlarida darslik sifatida foydalnilgan. 26 UMUMIY XULOSA “Zarbulmasal”ning ilmiy-tanqidiy matnini tavsiflashga bag‘ishlangan ushbu ish qadimiy hikmatlar majmuasining ilmiy asosda tiklanishi, qo‘lyozma manbalarining aniqlanishi va matnshunoslik tamoyillari asosida tadqiq etilishining muhimligini yana bir bor namoyon etdi. Asarning turli qo‘lyozma nusxalarida uchraydigan matn farqlari, tahririy o‘zgarishlar, ayrim iboralar va jumlalarning bir- biridan farq qilishi ilmiy-tanqidiy matn yaratishda puxta tekshiruvni, solishtirishni va manbalarni keng qamrovda tahlil qilishni talab qiladi. Mazkur bob davomida amalga oshirilgan kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, “Zarbulmasal”ning ilmiy asoslangan matnini tayyorlash faqat adabiyotshunoslikning emas, balki tilshunoslik, tarixiy manbashunoslik va madaniyatshunoslikning ham dolzarb vazifalaridan biridir. Ilmiy-tanqidiy matn yaratish jarayonida qo‘lyozma farqlarini aniqlash, asarning asl ko‘rinishini tiklash, ortiqcha, so‘nggi davrlarda qo‘shilgan yoki o‘zgartirilgan qatlamlarni ajratish kabi masalalar asosiy e’tibor markazida bo‘ladi. Bu hol “Zarbulmasal”ning faqat adabiy emas, balki ilmiy qiymatga ham egaligini ko‘rsatadi. Asarning har bir hikmati o‘z vaqtida xalq og‘zaki ijodi tarkibida shakllangan bo‘lib, u yillar davomida turli tahrirlar orqali bizgacha yetib kelgan. Ilmiy-tanqidiy matn esa aynan shu jarayonni ilmiy tarafdan tartibga soladi, asarning ishonchli va to‘g‘ri matnini belgilashga xizmat qiladi. Kurs ishi davomida aniqlanganidek, “Zarbulmasal”ning ilmiy-tanqidiy matnini tayyorlash uning badiiy qiymatini yanada aniqroq ko‘rsatish, mazmuniy qatlamlarini ishonch bilan tahlil qilish imkonini beradi. Qo‘lyozmalar o‘rtasidagi farqlarni ilmiy asosda solishtirish asardagi hikmatlarning asl mazmunini tiklash, mazmuniy buzilishlarning oldini olish va matnning tarixiy ravnaqini aniqlashda katta ahamiyatga ega. Mazkur yondashuv “Zarbulmasal”ni o‘zining tabiiy shaklida, xalq donishmandligi bilan uyg‘un holda qayta o‘rganish imkonini beradi. Bundan tashqari, ilmiy-tanqidiy matnning mavjudligi asardan foydalanayot gan o‘qituvchilar, tadqiqotchilar va talabalarga ishonchli manba taqdim etadi. Chunki 27 matnning ishonchliligi, asoslanganligi va ilmiy mezonlarga mosligi har qanday ilmiy izlanishning poydevoridir. “Zarbulmasal”ning tanqidiy matni bu borada nafaqat matnshunoslik mezonlarini, balki kengroq ilmiy jamoatchilikka mo‘ljallangan ma’naviy-adabiy merosni tartibga solish vazifasini bajaradi. “Zarbulmasal” asarining ilmiy-tanqidiy matni tavsifi uning adabiy qadriyat sifatidagi o‘rnini mustahkamlaydi, asarning tarixiy, ma’naviy va badiiy qatlamlarini to‘liqroq anglashga yordam beradi. Ilmiy-tanqidiy matn yaratish jarayoni xalq hikmatlarining asl manba ko‘rinishini tiklash, ma’naviy merosni ilmiy asosda saqlab qolish va keyingi avlodlarga to‘g‘ri yetkazishning eng muhim vositalaridan biridir. Natijada “Zarb ul-masal” faqat ibratli hikmatlar to‘plami emas, balki ilmiy jihatdan tekshirilgan, asoslangan va mukammallashtirilgan manba sifatida o‘z ahamiyatini yanada oshiradi. 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Asosiy adabiyotlar 1.Abdullayeva D. Mumtoz adabiy asarlar tarkibidagi “masal”lar genezisi, tipologiyasi, funksional tahlili. (filologiya fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi avtoreferati). Farg‘ona, 2021. 2.Absalomova X. Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari: badiiyat va tarbiyaviy ahamiyati. // New renaissance international scientific and practical conference, june 2025. – 37-41-B. 3. Ergashova M. Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari. o‘zbek adabiyotida hajviy- ta’limiy an’ana. // New renaissance international scientific and practical conference, june 2025. 4.Gulxaniy. Zarbulmasal; Nashrga tayyorlovchi: S. Dolimov. - T.: О‘qituvchi, 1972. 5.Igor Klex. Masalning xazina dunyosi. (Tarj. M.Xudoyqulov). - T.: Jahon adabiyoti, 3/2020 (274). 6.Ishoqov F. Gulxaniyning “Zarbul masal” asari. - T.: “Fan” nashriyoti, 1978. 7.Krilo v I.A. Masallar / Tо‘plovch i M.Xudoy qulov; Sо‘z boshi A.Sharapovniki. - T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1980. 8.Mixalkov S. Yо‘llar: She’rlar, masallar. / Redkol: S.Azimov (redkol rahbari) va boshq. Tо‘plovchi va sо‘z boshi muallifi M.Xudoyqulov. - T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1984. 9.Nosirov O., Jamolov S., Ziyoviddinov M. О‘zbek klassik she’riyati janrlari. [Pedagogika institutlarining filologiya fakultetlari studentlari uchun] N.M.Mallayev tahriri ostida. - T.: “О‘qituvchi” 1979. 10.Nosirov O., Jamolov S., Ziyoviddinov M. O‘zbek klassik she’riyati janrlari. - T.: “О‘qituvchi” 1979. 29 11.Orzibekov R. O‘zbek adabiyoti tarixi. O‘zbekiston Yozuvchilar Uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti –Toshkent: 2006. 12.Sabitova T. Muhammadsharif Gulxaniy asarlarining o‘zbek mumtoz adabiyotida tutgan o‘rni. // Pedagogik ta’lim klasteri: muammo va yechimlar Pedagogical Education Cluster: Problems and Solutions Кластер педагогического образования: проблемы и решения. 13.Saparova Z. http://zebozeynur.blogspot.com/2017/06/vi.html 14.To‘qsonova S. “Zarbulmasal” asaridagi majoziy obrazlar talqini. // Finland, helsinki international scientific online conference “sustainability of education socio-economic science theory”. 15.Xolmatov Sh.K. Adabiy janrlar poetikasi (Masal janri). [leksiya tekstlari] - Samarqand, 1980. 16.О‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. 5-jild. Tahrir hay’ati M.Aminov, T.Daminov, T.Dolimov, va b. - T.: Davlat ilmiy nashriyoti, 2003. II. Qo‘shimcha adabiyotlar 1.Imomov B. Keyingi yillarda yaratilgan satirik asarlar haqida. - T.: “Sharq yulduzi” jurnali, 1956. 2.Qurbon Yamin. О‘tkir asal: Masallar (Sо‘zboshi muallifi A.Sharopov) - T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1983. 3.Xudoqulov.M. Soyalar: hajviy she’rlar, masallar, epigrammalar. - T.: О‘zbekiston KPMK nashriyoti, 1986. III.Saytlar, elektron manbalar 1. 2. 3.http://www.ulugbekhamdam.uz 4. 5. 30 6. 7. 31

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. GULXANIY IJODIDA DIDAKTIKA NAMUNALARI

1.1. Masal janrida shakl va mazmun masalasi

1.2. Gulxaniy masallarining o‘ziga xosliklari

Bob yuzasidan xulosa

II BOB. “ZARBULMASAL” ASARINING SHARQ ADABIYOTIDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI

2.1. “Zarbulmasal” asarida majoz

2.2. “Zarbulmasal” asaridagi umumbashariy g‘oyalar

Bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить