Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.7MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Zulfiya she’riyatida ayol mavzusi

Купить
MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………..………..…………2 I-BOB. Zulfiya she’riyatida ayol mavzusining tutgan o'rni va uning mohiyati………………………………………………………………………...4 1.1. Zulfiya she’riyatida ayol mavzusining ahamiyati...………..………………4 1.2. Zulfiya she‘riyatida ayol mavzusi va uning mohiyati...……...... ……........11 II-BOB. Zulfiya she’riyatida ayol mavzusining turlari va analizi…..….....27 2.1. Zulfiya she’riyatida ayol mavzusining turlari..…….……….…………….27 2.2. Zulfiya she’riyatida ayol mavzusining tahlili………………….……....…32 XULOSA…………………….………………..………………………..….…..39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI………….…….…..…40 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. XX asr ayollar she’riyatida Zulfiya ijodi, adabiy-estetik qarashlari, shaxsiyati alohida sahifani tashkil etadi. Kechgan asrning 40-yillaridan so‘ng yuz yillik poyoniga qadar Zulfiya fenomenichalik xalqaro e’tirofga sazovar bo‘lgan ayol ijodkorlar qardosh xalqlar adabiyotida ham kamdan-kam topiladi. U 1968-yil Hindistonning Javoharlal Neru mukofotiga, 1969-yil Hamza nomidagi Davlat mukofotiga, 1970-yilda Xalqaro Nilufar mukofotiga sazovor bo‘ldi. 1 O‘nlab nomdor shoiralarga ustozlik qilganligi, ayollar she’riyatida o‘ziga xos maktab yaratganligi va boshqa faktorlar Zulfiyani nafaqat o‘zbek, balki sharq xalqlari adabiyotining peshqadamlari qatoriga olib chiqdi. Shoira ijodi haqida qator maqolalar, monografiyalar yaratildi, ilmiy-tadqiqot ishlari amalga oshirildi. Biz ham ishimizning mazmun mohiyatidan kelib chiqqan holda shoira ijodining muhim nuqtalariga, u kuylagan mavzu va motivlarga bir qur nazar tashlab o‘tishni lozim topdik. Zulfiya o‘zbek adabiyotiga mas’um va pokiza bir hayajon bilan kirib keldi. Uni tabiatning g‘uborsiz manzaralari, oyning nuri tukilgan sokin kechalar, tarovatga to‘lgan bog‘lar, mehnat qaynagan dalalar yoshlikning ilk, toza kechinmalari – urinmagan, to‘zmagan, zavol bilmagan sevgining yuraklarni to‘lqinlantirgan nashidalari o‘ziga tortdi, qo‘liga qalam olishga o‘ndadi. Zulfiyaning o‘ttizinchi yillarda yaratgan eng yaxshi she’rlarida juda toza, bokira intilishlar, bokira tuyg‘ular mavjlanib turadi. Hamma ijodning ilk davrida bo‘lganidek, Zulfiyaning ilk davr she’rlarida bahor, mayin yellar, bog‘larda ochilgan chaman gullar, chechaklar yaproqlarida jilvalangan oy nurlari, oftobning hayotbaxsh shu'lalari, shaldirab oqqan tiniq soylar suyi , zavq bilan tasvirlanadi. 1 Зулфия. Сайланма. Т.: “Sharq”нашриёт – матбаа акциядорлик компанияси бош таҳририяти, 2020.- Б.271 3 Kurs ishining maqsadi. Zulfiya she‘riyatida ayol mavzusining o‘ziga xos jihatlarini aniqlash va tegishli xulosalar ishlab chiqish. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishining oldiga qo‘ygan vazifalari quyidagilardan iborat: ● Zulfiya she‘riyatida ayol mavzusining mohiyatini yoritib berish; ● Zulfiya she‘riyatida ayol mavzusining hozirgi holati va uni tahlil qilish; ● Zulfiya she‘riyatida ayol mavzusini ko‘rib chiqish; Kurs ishining obyekti va predmeti. Zulfiya she‘riyatida ayol mavzusini tahlil qilish kurs ishining obyekti bo‘lib, predmetini ushbu jarayon haqidagi ma’lumotlar tashkil qiladi. Kurs ishining metodik asosi : Zulfiya she‘riyatida ayol mavzusiga oid hozirgi zamon nazariy qarashlari, o zbek va chet el olimlarining shu boradagiʻ qarashlari, O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, O zbekiston Respublikasi ʻ ʻ Prezidentining farmon va qarorlari va boshqalar ishimizga metodologik asos bo lib xizmat qiladi. ʻ Kurs ishining tuzilmasi: Kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat. 4 I-BOB. Zulfiya she’riyatida ayol mavzusining tutgan o'rni va uning mohiyati 1.1. Zulfiya she’riyatida ayol mavzusining ahamiyati Nimaiki toza, beg‘ubor bo‘lsa, yosh shoiraning xayoli shunga maftun bo‘ladi, maftunligi she’rga ko‘chadi. Shoiraning 1935 - yilda yozilgan “Bahor kechasi” deb atalgan, so‘lim oydin kecha manzarasi tasvirlangan she’rida shunday qiziq bir satrlar bor: 2 Ko‘k baxmalga gullar burkangan, Lab ochmagan, bulbul o‘pmagan Ko‘zim tushdi olma guliga, Dedim: taqsam eng go‘zal birin – So‘ylab bersa... mening chakkamda Dilbarligin, go‘zallik sirin. Nima uchun yosh shoirani “lab ochmagan, bulbul o‘pmagan” olma guli o‘ziga tortadi. Shoira o‘z hissiyotlarida unga yaqinlik ko‘radi, hissiyotlaridan o‘nga o‘xshashlik topadi. Olma gulidagi mujassam tabiatning bokira kuyini o‘z qalbiga uyg‘un ko‘radi. Gul tabiat sahifasida qanchalik bir qo‘shiq bo‘lsa, inson ham olam qarshisida shunday bir qo‘shiqdir. Yosh shoira shu ikki qo‘shiqning bir-biriga mutanosib ekanligini his qiladi va bokira gulni bokira so‘z bilan kuylatadi. Zulfiyaning ilk she’rlari juda manzaradordir. Ularda tabiatning masarratga to‘lgan manzaralari nurli bir nigoh bilan kuzatiladi. Yosh shoiraning tashbehlari va sifat-tavsiflarida ham tabiatga oshufta bir odamning ko‘z qarashlari aks etadi. Uning tasvirlarida yaproqlar zilol, havolar beg‘ubor, ko‘k, tonglar nurli, oq, shamollar mayin, dalalar zumrad liboslarga burkanib ko‘rinadilar. O‘ttizinchi yillar Zulfiya she’rlarining ichki qurilishi sodda, ularda murakkab obrazlar, mushkul kechinmalar yo‘q, tashbehlar ham shular 2 Умурова Г. Шоира Зулфиянинг бадиий олами. Т.: “Наврўз” нашриёти, 2021. – Б.99 5 barobarida hiylagina an’anaviy bo‘lib qolgan tashbehlar edi... Ayni zamonda uning she’ri tarkibining pishiqligi, bandlarning gul-yaproqlariday bir-biriga mutanosibligi, ohanglarning tiniqligi bilan ajralib turadi: Yonar yulduz, ko‘kda oy kular, Bari qarar qizning yuziga. Goh suqlanar, gohi rashk bilan Qaray-qaray oqar yo‘liga. “Kutish” deb atalgan she’rdan olingan bu parchada qofiyaning odatiy ayon nishonlari ko‘rinmaydi. Lekin boy ichki qofiyalar tufayli misralar o‘ziga xos bir jarang bilan o‘qiladi. Ayni choqda shoira misralarda va ayniqsa, ularning boshi va oxirida bir-biriga ohangdosh so‘zlarni shunday ustalik bilan ishlatadiki, ulardan misraning xonasi yop-yorug‘ bo‘lib turadi. Zulfiyaning birinchi uch kitobi – “Hayot varaqalari”, “Qizlar qo‘shig‘i” va “Hulkar” birbirlaridan ancha farq qiladilar. Nazarimizda bu jihatda shoiraning uchinchi kitobi bilan uning adabiy taqdirida jiddiy burilish ro‘y beradi, uning she'ri kamolotining barcha ayon belgilariga ega bo‘la boshlaydi. Shoiraning ilk ijodidan uning kelgusi she’rlariga qator xususiyatlar bir umrga ko‘chib o‘tdilar. 3 Zulfiya bir umr tabiatga oshiq hassos shoira bo‘lib qoldi. Uning ijodida tabiatning jonli nafasi tegmagan, tabiatning alvon bo‘yoqlari aks tashlamagan, tabiatning ona ko‘ksidan oziqlanmagan she’r kamdan-kam uchraydi. Uning she’riyatida ayol qalbining: qiz, xotin, ona qalbining nozik kechinmalari, orzu-umidlarini ochib beriladi. O‘zbek ayoli taqdirining yorqin badiiy tarixini chizadi. Shular va shunga o‘xshash yana boshqa qator jihatlar Zulfiyaning ilk davr lirikasidan uning keyingi davr she’riyatiga albatta sifat tomonidan juda ham boyigan holda o‘tib bordi va Zulfiya she’rining xos tomonlarini belgilaydigan bo‘ldi. 3 Ғафуров И. Ям-яшил дарахт. Т.: Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъфт нашриёти, 1976, 189-б. 6 Muttasil shodlik va muttasil baxtiyorlikda yashaydigan odamlar yo‘q. Inson hayotiga nogohon qattol urushlar, og‘ir ayriliqlar yana nomi talay – talay bo‘lgan baxtsizliklar dambadam o‘z hukmini o‘tkazib turadi. Bularning bari odamzodning bardoshini, uning ruhiy kamolotini, qoyalarda ham yo‘q irodasini sinash uchun yaratilganga o‘xshab ko‘rinadi. Zulfiyaning urush davri lirikasi insonning kelajagiga butkul ishonch bilan to‘liq. Zulfiya bu davrda mardlikni, hech bir istisnosiz vafodorlik va sadoqatni, Vatan manfaatlari uchun jon olib jon bermoqqa tayyorlikni madh etdi. Zulfiyaning urush yillarida yozgan har bir she’rini umidning ovozi deyish mumkin. U juda ham chuqur va juda ham insoniy. U juda ham toza va yetuk tafakkurdan tug‘ilgan. Uning chashmasi tuzumning jon qobig‘ida. U qurimaydigan, aynimaydigan chashma. Zulfiyaning satrlariga shu chashma o‘zgacha bir havo bag‘ishlaydi. U ayriliq tunlarida insonga hamdam bo‘lgan, uning qaddini rostlagan, cho‘ktirishga yo‘l qo‘ymagan umid. Zulfiya she’riyatining elliginchi yillar mavzu doirasi g‘oyatda kengaydi. Jahonning xaritasi siyosiy jihatdan o‘zgardi. Shu o‘zgarish Zulfiya she’riyatiga ham o‘zgacha kuylar olib kirdi: Hayot go‘zalligi she’riyatining Yoniq nafasiga to‘lsin bu jahon. Xavfdan xalos bo‘lgan bashariyatning Qo‘shig‘in to‘qisin ozod, tinch inson. Davrimiz mehrga to‘liq bir olam, Do‘stlar bari jam, Buyuk mushoira etadi davom, Kelingiz siz ham! Bu – Zulfiya she’riyatining gultojlaridan bo‘lgan “Mushoira”. U o‘zida tinchlik, tenglik, ozodlik istagan ellarning orzularini aks ettirdi va shu 7 orzularning chinakam gimni bo‘lib jarangladi. Shoira mushoira – bu hayot, u hayotni kuylaydi deb aytadi va o‘z kuylariga inson hayotining jonli hayotni singdiradi. Oltmishinchi yillardan boshlab Zulfiyaning she’riy kamolotida yangi bir davr boshlandi. U o‘zining “O‘ylar”, “Shalola” singari yoniq insoniy mehr bilan to‘liq she’riy turkumlarini o‘rtaga tashladi. “Quyosh qalami” dostonini yaratdi. U bu asari bilan she’riyatda chinakam yangi so‘z aytdi. O‘zbek she’riyatining hali ochilmagan imkoniyatlarini – inson ruhini tasvirlashda qanchalar qudratli bo‘la olishini namoyish qildi. Uning she’rida inson murakkab ruhiy olamining tasviri kuchaygan va noziklashgan sari she’riyatning tasviriy imkoniyatlari ham boyib, yaxshi ma’noda murakkablashib bordi. Filologiya fanlari doktori G.Umurova “Shoira Zulfiyaning badiiy olami” nomli monografiyasida shoira she'riyatining mavzu-mundarijasini quyidagi olti tamoyil asosida o‘rganishni maqsadga muvofiq hisoblaydi: 1. Muhabbat mavzusidagi she’rlar; 2. Vatan mavzusidagi she’rlar; 3. Tabiat va inson munosabatlari aks ettirilgan she’rlar; 4. Aralash mavzudagi she’rlar; 5. O‘lim mavzusidagi she’rlar; 6. Publisistik mavzudagi she’rlar. Uning fikricha, shulardan ikkinchi, to‘rtinchi va oltinchi tamoyillarda shoira estetik olami, badiiy tafakkuri real mohiyat kasb etgan. Tuyg‘ularning toshqin suvrati, alam va hijron, yolg‘izlik va mahzunlik kayfiyati poetik obraz darajasiga ko‘tarilganida mangulik va yo‘qlik chegarasiga aniqlik kiritiladi. Shuningdek, ta’sirdorlik, musiqiylik muhabbat manzumalarida ham o‘ziga xos betakrorlikni yuzaga chiqaradi . 8 Adabiyotshunos Ibrohim G‘afurov “Zulfiya siymosi” maqolasida shoira ijodiga yangicha ijtimoiy-falsafiy qarashlar bilan yondoshadi. Olimning fikriga ko‘ra Zulfiya fenomenini yuzaga chiqargan olimlar bu ular sulolasining uzoq asrlar davomida avloddan avodga o‘tib kelayotgan va muqaddas bilgan qadriyatlari kompleksidir. Shundan kelib chiqqan holda Zulfiya ijodini o‘rganishda “tug‘ma oliy tuzilma”, “tug‘ma g‘oya” kabi yangicha falsafiy istilohlarni qo‘llaydi 4 . “Hayot varaqlari”dan boshlangan ijod yo‘lining “Xotiram siniqlari”gacha bo‘lgan masofa tarix oldida uncha katta davr emas, biroq ijodkor hayotida juda uzoq va mashaqqatli masofa. “Hayot varaqlari” nashr etilganda shoira navqiron sevgi yoshida edi, “Xotiram siniqlari”da yozganidek: Menmi? Men shu qadar yosh edim hali, Yoshlik-g‘am-begona biri- biriga. Qutulmoqqa anduh botqoqlaridan Osildim muhabbat shodliklariga. “Xotiram siniqlari” yozilganda shoira 80 yoshda edi. “Hayot varaqlari”dagi romantik ko‘tarinki kayfiyatdagi lirik qahramon 1995 - yil yozilgan “Xotiram siniqlari”ga kelib shafqatsiz realizmga yuzma-yuz keldi. Bir tuzum boshqa bir tuzumga, bir mafkura boshqa mafkuraga joy bo‘shatdi. Hurriyat, keldingmi – nahotki kelding, Pinhona sog‘indim, pinhona kutdim... Yomg‘irga bag‘rini bergan sahrodek, Sening nasimingga qalbimni tutdim. “Pinhona sog‘inib”, “pinhona kutmoq” – bu 80 yoshli shoiraning xotira siniqlaridan zada bo‘lgan qalb nidosi, munojoti, dil iqrori. Nafaqat bu yoshda balki Zulfiyadan o‘n, yigirma yosh kichiklar ham bu achchiq haqiqatni tan 4 Ғафуров И. Зулфия сиймоси // Шарқ юлдузи, 2015, №1. – Б. 114-120. 9 olishmadi. Zulfiya she’riyatining badiiyatini va abadiyatini belgilagan omillardan biri ham shu haq va haqiqatga ishonch, yorug‘ kunlarga umidvorlik bilan qarashda. … Aka ko‘zingizda otash bor edi, Aka, joningizda quyosh bor edi, Sultonlikka loyiq kelbat, layoqat, Sardorniki yanglig‘ bardosh bor edi. Sizni-da qora tun oldilarmikin, Qo‘lingizga kishan soldilarmikin, Yukinish, yalinchmas – g‘ururni ko‘rib, Vahshiy g‘azablarda yondilarmikin?! 5 “Xotiram siniqlari”ni XX asrning barcha fojealarini boshdan kechirgan sulola tarixi desak xato bo‘lmas. Bu doston shoira ijodining yangi sifat bosqichiga ko‘tarilganligini ta’kidlayotgandek bo‘laveradi. Quyoshimiz tahqir dog‘in kuydirgan, Qullikmas, Zakovat esh bo‘lib azal, San’ati o‘lmasga haykal qo‘ydirgan! Sizni Zebuniso dardidan voqif, Nodirabegimga etay oshno! Siz nomi she’r, She’ri qalbidan oqib Chiqqan pok dillardan o‘qing chin vafo! (Zulfiya “Saylanma”, 258- b.) Ayollar she’riyatining xos xususiyatlaridan yana biri shundaki, har bir shoira o‘z asarlarida o‘ziga tengdosh yo o‘zidan oldin yashab o‘tgan shoiralar shaxsiyatiga, ijodiga murojaat qilgan, munosabat bildirgan. Ba’zan o‘z 5 Зулфия. Сайланма. Т.: “Sharq”нашриёт – матбаа акциядорлик компанияси бош таҳририяти, 2015, 261- б. 10 asarlarini ular ijodi bilan qiyoslagan. Bu shundan shohidlik beradiki, “ayollar adabiyoti” degan istiloh uncha keng iste’molda bo‘lmagan esada, biroq shoiralar tasavvurida shu istilohni ifoda etadigan tushunchalar mavjud bo‘lgan. Zulfiyaning “Sharqning o‘zi ona bo‘lgan hamisha” dostonidan keltirilgan yuqoridagi she’riy misralar ham buni ta’kidlab turibti. Shoiraning Jahon otin Uvaysiy tavalludining ikki yuz yilligi munosabati bilan yozgan muxammasi ayollar lirikasining adabiyot gulzorida alohida bir buston ekanligini ko‘rsatadi. Bu yonda Nodirabegim, bu yon Mahzuna lutf etsa, Nazmgo‘ylik tuzar bo‘lsak, ko‘ngil torin quvonch chertsa, Umidni she'r etib sochsak, tuman dilga borib yetsa, Necha Gulchehralar ozod, ko‘yingga jo‘r bo‘lib ketsa, Bu xil mumtoz shuhratdin ko‘ngil tog‘ o‘ldi, tog‘ o‘ldi. (Zulfiya “Saylanma”, 189-b.) Adabiyotshunos G.Umurova Zulfiya kuylagan adabiy mavzularni to‘rt guruhga ajratadi: a) taqdir; b) qalb; v) burch va baxt; g) taqdir ustidan g‘alaba . Bu, albatta shoira kuylagan mavzularning umumlashma ko‘rinishi. Shu bilan bir qatorda bahor, kuz, hijron, sevgi va sadoqat, tong, yaqin insonlar yodi kabi mavzu va uning o‘zagi bo‘lib xizmat qilgan motivlarni ham aytib o‘tish mumkin. Zulfiyaning istalgan she’rini, uning tarkibini tekshirib ko‘rish mumkinki, ularning barida ana shu yuqorida sanab o‘tgan motiv va tushunchalar ba’zan alohida holda, ba’zan uyushgan holda ko‘zga tashlanadi. Taqdir zarbalariga bardosh berib, XX asrning deyarli barcha ko‘rguliklariga shohid bo‘lgan shoira umri davomida tong va baxtni kuylashga intildi, yorug‘ kunlar umidi bilan yashadi va ijod qildi. 11 1.2. Zulfiya she’riyatida ayol mavzusi va uning mohiyati «Qizil durra», «Hijron kunlarida», «Quyoshli qalam», «Uni Farhod der edilar», «Xotiram siniqlari». Zulfiya ijodi adabiyotshunosligimizdja keng o‘rganilgan. Adabiyotshunos A.Akbarovning «Zulfiya» nomli adabiy portreti shoira ijodiy yo‘lini yoritishga bag‘ishlangan. O.Sharafiddinovning «Adabiy etyudlar» nomli kitobida «Qalbimizga yaqin shoira» deb nomlangan qism mavjud. Unda shoira she’rlari tahlil etilgan. 6 Isroil Muslimov qizi Zulfiya 1915-yil 1-martda Toshkentning O‘qchi mahallasida dunyoga keladi. Hovli mo‘jazgina bo‘lsa-da, unda bir-biridan chiroyli muattar gullar o‘stirilardi. Oiladagilar musiqani, she’rni yaxshi ko‘rardilar. Zulfiya oiladagi kenja farzand bo‘lib, uning to‘rtta akasi bor edi. Ularning hammasi keyinchalik katta lavozimlarda ishlaganlar, qatag‘onning achchiq-chuchugini totganlar. Oilada onaning xizmati beqiyos edi. «Agar iste’dodim bor bo‘lgan bo‘lsa, uning chashmasi – onam. Agar adabiyot ahliga bir kaft yanglig‘ she’riy hosil tutgan bo‘lsam, uning urug‘ini qalbimga avval onam sochganlar» - degan edi Zulfiya. Shoiraning butun ijodi davomida onani, ayolni ulug‘lovchi otashin she’rlar yozishi bejiz emas edi. Uni doim «qattiq minnatdorchilik tuyg‘usi», «uzilmagan qarz hissini to‘kib solish ehtiyoji» band etadi va shu mavzuning yangi jihatlari ochiladi. Zulfiyaning otasi temirchi bo‘lgan. «Ustaxona uyimizning yonginasida bo‘lganligi uchun ham, – deydi Zulfiya, – men uning laxcha cho‘qqa aylangan po‘lat eritmalarini turli shaklga solishini, o‘sha cho‘g‘ po‘latdan turli asboblar yasashini hayrat bilan kuzatishni yaxshi ko‘rardim. Olov va mehnat mahorat bilan birikkanda inson ko‘p ishlarning uddasidan chiqishi mumkinligini ham men bolalikdan anglab yetdim. Keyinchalik charchagan yoki dilga tanglik cho‘kkan, loqaydlik hukmron bo‘lgan daqiqalarda qo‘ra tepasiga engashgan 6 Шукуров Н.ва бошқалар. Адабиётшуносликка кириш. Т.: “Ўқитувчи”, 2020. – Б.269 12 otamning salobatli, aziz qiyofasini, bolg‘asining bir maromda ko‘tarilib tushishini eslashning o‘zi menga ajoyib tarzda yangi kuch-quvvat bag‘ishlardi». Zulfiya boshlang‘ich maktabni bitirgach, xotin-qizlar pedagogika bilim yurtida (1931-1934 yillar) o‘qidi. Shu yerda she’r yoza boshladi. Bilim yurtining oldida adabiy to‘garak bo‘lib, uning rahbari shoir Shukur Sa’dulla edi. To‘garakda Uyg‘un, G‘.G‘ulom kabi shoirlar bilan uchrashuvlar o‘tkazilardi. Shoira o‘z ustozini, avvalo, «davrning, hayotning o‘zi» deb o‘ylardi. O‘sha davrning mashhur shoirlari, turli-tuman kitoblar shoiraga ijod sirlarini anglashda yordam berdi. Birinchi she’ri – «Qizil durra»ning dunyoga kelishida paranjini tashlab zavod-fabrikalarda boshlariga qizil durra o‘rab ishlayotgan ayollar hayoti saboq bo‘lgan. Shoira hayot, turmush saboqlaridan ilhom oldi va 17 yoshida «Hayot varaqalari» (1932) degan ilk to‘plamni nashrdan chiqardi. Ammo u bunda dunyoga, insonga o‘z nuqtai nazaridan qarash darajasiga ko‘tarilgandi. 1935- yilda Zulfiya hassos shoir Hamid Olimjon bilan taqdirini bog‘ladi. Bu shoira uchun, uning ijodi uchun ulkan burilish bo‘ldi. Shoira bilimini har tomonlama oshirib bordi, aspiranturada o‘qidi, bolalar nashriyotida muharrirlik qildi. Ikkinchi Jahon urushi ko‘pchilikni ruhiy jihatdan tetiklashtirdi, katta-yu kichikning e’tibori Vatan himoyasi bo‘lib qoldi. Urush Zulfiya uchun katta sinov davri bo‘ldi. 1944-yilda turmush o‘rtog‘i Hamid Olimjondan judo bo‘ldi, ammo bu ayrilish Zulfiyani dovdiratib qo‘ymadi, endi u ikki sozni – o‘zi va Hamid Olimjon sozini chalishni bo‘yniga oldi. Bu shoira she’riyati mazmuni, yo‘nalishi, ruhidagina emas, ayni choqda ijtimoiy faoliyatida ham yaqqol ifodalandi. «Saodat» jurnalida bosh muharrir bo‘lib ishladi (1953-1980), Osiyo va Afrika yozuvchilari harakatida faol qatnashdi, mamlakatimiz vakili sifatida Hindiston, Yugoslaviya, Shrilanka, Misr , Birma, Avstraliya kabi mamlakatlarni ko‘rdi. Zulfiyaga qo‘sha-qo‘sha mukofotlar berildi, bu uning el oldidagi qator xizmatlari uchun edi. U respublika davlat mukofoti laureati bo‘ldi. «Saylanma»si uchun sobiq SSSR davlat mukofoti laureati, O‘zbekiston xalq shoirasi, xalqaro «Nilufar» mukofoti, Bulg‘oriyaning 13 «Kirill va Mefodiy» ordeni sohibasi kabi yuksak unvon va martabalarga sazovor bo‘ldi. Unga Mehnat Qahramoni unvoni va ko‘plab orden, medallar berildi. Zulfiya sevgi, sadoqat, hijron, ona, vatan,tong, tinchlik, dunyo, hurriyat, hayot, umr, yurtdoshlari va taqdirdoshlari jasorati, shodligi, iztiroblari, fojeasi, irodasi haqida ham qalam yuritdi, yuritganda ham ularni o‘z shaxsiy nuqtai nazari bilan, shaxsiy dardu tashvishi tarzida talqin qildi. Shoiraning 50-yillar siyosati, mafkurasi ta’siri va tayziqida yozgan o‘nlab she’rlarini e’tiborga olmaganda (masalan, «Saodatning chet ellik bir xonimga javobi», «O‘zbek qizi ovozi», «Partiya, senga salom», «Men kommunistman» kabi she’rlarini hisobga olmaganda) ko‘pgina asarlari haqiqiy lirika namunal aridir. Zulfiya jurnalistning «Shoirning bosh siri nimada deb o‘ylaysiz?», «Yangi tashbehlar, metaforadami?» deb bergan savollariga bunday javob beradi : «Fikrda, g‘oyada ! Butun vujudingni tug‘yonga solib, «Bugun aytmasang, halok qilaman» deb qalbingda hayqirib turgan fikrda! Fikr shaklni ham, metafora, tashbehlarni ham o‘zi yetaklab kelaveradi». Chindan ham Zulfiyaning eng yaxshi she’rlarida fikr tig‘izligi, falsafiy teranlik ustivorlik qiladi. Uning she’rlari o‘ychan, vazmin. Shoira tuyg‘u, fikrga monand ohori to‘kilmagan, «fikrni to‘la ifoda etadigan chaqmoqday» so‘z, ifoda, obraz topadi. Zulfiya she’rlarida ixchamlikni yoqtiradi. Bu ham shoiraning so‘z zimmasiga katta fikr, his-hayajon yuklay olganining natijasi hisoblanadi. Agar fikr va kechinmaning yangi jihatlari ko‘rinib qolsa, u mustaqil, ammo mazmunan, ruhan o‘zaro bog‘langan bir necha she’r yaratadi. Zulfiya ijodidagi turkum she’rlar shu tarzda tug‘ilgan. Shoiraning «Uni Farhod der edilar», «Quyoshli qalam», «Xotiram siniqlari» dostonlari haqiqatan ham ixcham tuzilishga ega Zulfiya she’riyatida fojiaviylikni keltirib chiqargan va chuqurlashtirgan asos esa uning tarjimai holiga bog‘liq va fojiaviy ohangning ustunligi shoira she’rlarida yana bir o‘ziga xoslikni – voqeaviylikni, ixcham syujetlilikni keltirib chiqargan. 14 Zulfiya: «Nazarimda, shoirlar o‘z tarjimai hollarini yozmasliklari kerak. Negaki, shoirlar haqida she’rlari tavsif beradi, ular haqida hamma narsani aytib bermasa ham ijodlarida hayotlarining ko‘pchilik tomonlarini sharh etib berishga qodir she’rlar bo‘ladi.Urush yillari , – deydi Zulfiya, – turmushning o‘zi qat’iyat bilan haqiqiy so‘z talab qiladi: beixtiyor ravishdami yoki birovning tajribasiga murojaat qilish natijasidami, asl so‘zlar o‘z-o‘zidan quyilib kelaverganidan keyin ularni o‘rni-o‘rniga joylashtirish, bir-biri bilan bog‘lash yo‘lini topar ekansan ... 1943-yili chiqqan «Hulkar» kitobim yangi ishning yakuni bo‘ldi. She’rlarim voqeaband bo‘lib qoldi desammikan? Lekin bayonchilik ma’nosida emas. Men bu she’rlarga o‘z ruhiy tariximning bir parchasini joylashtira boshladim, bu parchaning o‘z tuguni, kulminatsiyasi va yechimi bor edi. Endi yozmoq uchun Lev Tolstoy aytganidek, dastlab gapning uchini uchiga ulab olishim kerak edi. She’rni boshlab qo‘yib, oxirini topmagunumcha uni davom ettira olmas edim. Endilikda qayoqqa qarab ketayotganligimni bilganimdan yo‘lning eng qisqasini izlab topa olardim. Natijada she’rlarim muxtasar va tugal bo‘la boshladi». Hamid Olimjon hayot vaqtidayoq shoira ijodiga hijron ohangi kirib keldi. Bu ohang «Hijron» she’rida , «Uni Farhod der edilar» dostonida, H.Olimjon tomonidan tahrir qilinib, bosmaga tushirilgan «Hijron kunlarida» she’riy to‘plamida muhim o‘rin tutdi. Zulfiya boqiy baxt orzusi bilan turkum she’rlar yozdi. Turkumga kirgan har bir she’r mustaqil asar darajasiga ko‘tariladi. Ayni choqda mazmuni, yo‘nalishi, ruhi bilan o‘zaro uzviy bog‘lanadi. Shoiraning she’riy turkumlari ko‘p, har birida ijodkor ruhiy olamining yangi qirrasi namoyon bo‘lgan. Agar «Hijron kunlarida» turkumida urushning shafqatsiz alangasida azoblangan qalbning g‘olib chiqishi ifodalansa, «Yuragimga yaqin kishilar»da shu insondagi matonat, sadoqat, nekbinlik ildizlarini odamlar mehri, ona- Vatan mehrida ko‘radi. «Mushoira» turkumida insoniyat taqdiri, tashvish-intilishlari mushtarakligi ta’kidlanadi. «O‘ylar», «Yillar, yillar» turkumlarida esa hayot va 15 inson, umr mazmuni, muhabbat va sadoqat, yashash va kurash ma’nosi to‘g‘risida fikr yuritiladi. Zulfiya ijodining yana bir o‘ziga xos jihati bor : u hayotdagi hamma narsa haqida va inson qalbidagi xilma-xil kayfiyatlar xususida yozadi, ammo ularni ayol qalbi bilan tinglab, ayol ko‘zi bilan ko‘rib, idrok etib, ayol so‘zi bilan tasvirlaydi, ayolning ovozida kuylaydi. Shoiraning har bir she’rida obrazlar ham ayollar dunyosidan topilgan. Uning tashbehlari ham ayollardan olingan, ularning tuyg‘ulari, ruhiy olami, orzu-armonini ifodalashga xizmat qiluvchi yuksak obrazlardir. To‘g‘ri, bizni o‘rab turgan borliq, insoniy dardlar shoirlar uchun ham mushtarakdir, ammo bu murakkab sirli olamni va qalbning eshigini ular o‘z kalitlari bilan ochadilar. Asarning g‘oyaviylik va badiiylik darajasining mezoni bittadir. Biroq voqelikni ko‘rish va badiiy tadqiq etishda mushtaraklik bilan birga o‘ziga xos xislatlar ham bor. Shoiralar qalbi g‘oyat nozik, dilgir, bardoshlidir. «Ayol o‘zi go‘zallik va ezgulik bilan egizak didli, – degan edi Zulfiya. – Go‘zallik va hayot esa hamma narsani yamlab simiruvchi urush oloviga yov ... Mana shuning uchun ayolning ovozida – she’rida, romanida, hikoyasida, qo‘yingki, butun hayoti va faoliyati bilan baholi qudrat ana shu tinchlik, osoyishtalik, go‘zallik, ezgulikni himoya qiladi, biri dehqon sifatida dalada, biri ishchi sifatida zavodda, biri shundoq ayol, ona, insoniyatning bir zarrasi bo‘lgan o‘z oilasining tiragi, asosi sifatida yaxshi niyatlar bilan yashaydi. Shu tufayli yozuvchi ayollar ijodida eng asosiy mavzu onalik baxti , farzand va uning kelajagi to‘g‘risidagi o‘ylar, vatan va elning osoyishtaligi haqidagi fikrlar, butun xalqlar bilan do‘stlik, birlashib, birdamlashib, kurashib, jahonda tinchlikni saqlab qolishga , farzandlarga eng yaxshi kelajakni ta’minlashga chaqirish kabilar muhim o‘rin tutadi. «Uni Farhod der edilar» poemasida ham ayol qalbining sezgir, beorom tabiatini ko‘ramiz. Doston markazida qahramonning vatanparvarlik, mardlik bilan to‘la ma’naviy dunyosi tahlil etiladi. Asarning zamirida san’atkorning so‘zi bilan ishi 16 bir bo‘lishi kerak degan fikr ham bor. Qobilqori o‘zbek sahnasida juda ko‘p rollarni ijro etib, qahramonlik, insonparvarlik, Vatanga jonfidolik kabi tuyg‘ularni targ‘ib qilgan edi. Uning iste’dodiga qoyil qolgan tomoshabinlar Farhod rolini mahorat bilan ijro etgan Qobilqorini Farhodning o‘zi-ya, deydilar. Shoira xalqning shu mehridan kelib chiqib, dostonni «Uni Farhod der edilar» deb nomlaydi. Qobilqorining so‘zi bilan ishi bir edi, frontga borib, jonini ona- vatanga tikadi va shu yo‘lda mardona halok bo‘ladi. Uning qahramonona hayot yo‘li va fojiali taqdiri «hayotimizni saqlab qol, do‘stlar uchun qasos ol», degan chaqiriq yanglig‘ yangraydi. Jangchilar armiya gazetasida o‘z fikrlarini shunday ifodalagandilar : «Har bir jangchidek Qobilqorining qalbi ham Vatanga sadoqat va yashashga muhabbat o‘ti bilan to‘lib turadi». Oybek haqidagi «Quyoshli qalam» dostoni ham ijodkorning Vatan, xalq, tarix, kelajak avlod oldidagi burchi to‘g‘risidadir. «Quyoshli qalam» 1970-yilda yozilgan. Doston haqida adabiyotshunos N.Rahimjonov shunday yozadi: «Zulfiyaning «Quyoshli qalam» poemasidagi yangicha badiiy talqin Oybekning nuqtai nazari, ijodiy pozitsiyasi orqali insoniy fazilatlarini, murakkab ijod jarayonlarini ochishda ko‘rinadi; qahramonning tarix va tarixiy voqelik, insoniylik va ma’naviy go‘zalliklar haqidagi mushohadalarda zuhur topadi...Voqelik uyg‘otgan assosiatsiyalar, Oybekning ijodkor tabiati va insoniy shaxsiyatiga xos keng va teran mushohadakorlik belgilari shoiraning yangi va original kontseptsiyasi orqali gavdalanadi; hayotning go‘zalligi bilan ma’naviy kamolotning uyg‘un manzarasini yaratgan». Binobarin, doston chuqur lirizm bilan sug‘orilgan. Shoira Oybek obrazini yaratishda ichki monolog, dialog, kechinma va tuyg‘ularning hayotiy holatlari, o‘y-mushohadalari asosiy o‘rin tutadi. Asar uchun Oybekning Buxoroga tashrifi voqeasi asos qilib olingan. Doston real voqelikka asoslangan. Bu haqda Zarifa Saidnosirova shunday yozadi: «Oybek ko‘pdan beri Buxoroga borib, so‘nggi amir haqida va Buxoroning 1917-yilga qadar bo‘g‘iq, fojiali hayoti haqida asar yozish uchun material to‘plash niyatida yurardi. «Guli va Navoiy» dostoni tugagach, u ana 17 shu niyatni ro‘yobga chiqarishga kirishdi. Biz 1968-yilning aprelida Buxoroga jo‘nadik». Doston kompozitsion yaxlit va o‘ziga xos syujet tizimiga ega. Uni lirik-falsafiy doston deyish mumkin. Doston bag‘ridan Oybekning nurli siymosi yaraqlab turadi. Dostonda Oybek, Zarifaxonim timsollari yaratilgan. Shoira Oybekning yo‘l taassurotlarini, yangi-yangi asarlar tug‘ilishi jarayonini, shoirning Buxoro xususidagi o‘y-fikrlarini hassoslik bilan qalamga oladi. Doston besh qismdan iborat. «Xayol qanotida» deb nomlangan qismda Oybekning yo‘l taassurotlari qalamga olinadi. Jumladan , shoira yozadi: Yo‘l uzoq, yo‘l yaqin, boshsiz , so‘ngsiz yo‘l, Biri tor , biri keng ravon va so‘qmoq. Tinglab ko‘r, qarichi ming ertakka mo‘l, Tug‘ilmoqday farzdir birini o‘tmoq Bunda insonning hayot yo‘li shoirona ta’rif etilgan. Binobarin, insonning hayot yo‘li bir tekis emas, u uzoq-yaqin, tor-keng so‘qmoqlardan iborat. Bunday yo‘lni-da bosib o‘tish g‘oyatda mashaqqatli. Yo‘l demak, o‘tilgan bir umr demak, Hech biri muqimmas tuproq singari. Lekin zamon o‘ta borlig‘i hikmat Biz-la ketayotgan kimlar yo‘llari. Binobarin, shoira inson umrini yo‘lga qiyos etadi. Shu asosda Oybekning serqirra hayot yo‘liga bog‘laydi. Oybek Buxoroga yo‘l oladi: Bizning mashinamiz ufq va quyosh, Elu yuraklarga kirishga shoshar. Muazzam adibga safarda yo‘ldosh, Baxtidan quvonchim arshidan oshar. Oybek hayotda juda ko‘p yurtlarda bo‘lgan. Sayohatlari davomida unga shoirona xayol- qanot doimo hamroh bo‘ldi. Shoir yurt kezar ekan, yangi- yangi asarlar yozilishiga zamin tayyorladi. Shoira Zulfiya ta’kid etganiday, u har gal 18 «taqdirlarga , dillarga safar» qildi. Ya’ni Oybekning yangi-yangi qahramonlari tug‘ildi. Buxoroga kelar ekan, yo‘l bo‘yi ijod istagi uni tark etmadi. O‘ylar bilan dil ham otilajakday Adib o‘ltiradi ko‘ksini quchib. Ufqda mo‘’jiza ochilajakday, Mashina yeladi qush kabi uchib. Zulfiya shoir obrazini yaratar ekan, Oybek xarakteriga xos jihatlarni, dunyoqarashini, ijod ahliga xos xususiyatlarni yoritishga intiladi. Shoir portretiga xos chizgilar satrdan-satrga o‘tgani sayin mukammallashib boradi. «Bu yirik ko‘zlarning teran nigohi», «Faqat chust do‘ppisi ostidan toshgan «, «Ikki qo‘l orqada, odimlar vazmin, Xiyol bukchayganday ko‘rindi qaddi» singari misralar Oybekning nafaqat tashqi ko‘rinishini balki ichki dunyosini, ruhiyatini ifodalashga xizmat qilgan. Binobarin, adibning ko‘zlari yirik va serma’no bo‘lgan, boshida doim chust do‘ppi kiyib yurgan, hamisha ikki qo‘li orqada bo‘lgan. Zarifaxonim obrazini yaratishda ham Zulfiyaning iste’dodi yorqin ko‘zga tashlanadi. Binobarin, Zarifaxonimga berilgan ta’riflar g‘oyatda samimiy, tashbehlarga boy. «Qalamday vafodor, ilhomday zebo, Vijdoniday toza, hayotday dono, eriday zahmatkash, eriday tanti» Zarifaxonim Oybekning sadoqatli umr yo‘ldoshi edi. «Sertashvish umrining munis hamdami, lochinday o‘g‘illar va qizga ona, horganda tiliyu ishchi qalami» Zarifaxonim Oybek bilan hamma damlarda birga bo‘la oldi. Zulfiya Zarifaxonimdagi ana shu ezgu fazilatlarni ko‘pchilikka o‘rnak qilib ko‘rsatadi va uning vafo-sadoqatini g‘oyatda ulug‘laydi. Haqiqatan, Oybek va Zarifaxonim ibratli oila sifatida mazmunli umr kechirdilar: Adib so‘zi yetgan har bir ovulga Ajabmas topilsa uning shogirdi. Ikkisi go‘zal bayt qo‘sh misrasiday Ishqda, ishda , baxtda umr kechirdi. 19 Shoira Zulfiya «Adib tinmay terdi javohirlarni» der ekan, shoir yaratgan asarlarga ishora qiladi. Buxoro tuprog‘iga shoir ulug‘ orzular bilan kirib keladi. Binobarin, u Bugun Buxorodan qalbini izlar, Izlar ming yillarga kirgan xayolin. Haqiqatan, Buxoroning qadim tarixi bor. Uning har bir toshi hikmat so‘zlaydi, ko‘hna minorlari, madrasalar necha ming asrlarga guvoh. Shunday yurt qanday qilib Oybek qalbida ilhom uyg‘otmasin, ko‘nglida yangi tug‘yonlarni paydo qilmasin. Shoirning o‘z e’tiroflarini shu o‘rinda keltirish o‘rinli: «O‘z xalqimning taqdiri haqida o‘ylab yurib, menda yangi-yangi temalar tug‘iladi» (14-tom, 15-b). Shoir qaysi yurtda bo‘lmasin ana shu kayfiyat unga hamisha hamroh bo‘ladi : Garchi darsligiday tanish Buxoro, Titdi mudroq, uyg‘oq keksa, yosh bobin. Zindonida titrab, minorlar aro Kezdi va axtardi dilga xitobin. Shoir ko‘hna Ark, minoralar, obxona yonidan o‘tar ekan, o‘sha tarix sahifalari ko‘z oldida jonlanadi. Xususan, «obxonaning zax shiftlaridan Ayniy ko‘zlari jovdirab boqardi». Go‘yo ustod Ayniy adibga xitob qilib, uni ijod qilishga chorlayotganday: Go‘yo g‘olib Ayniy yozib, shodlanib, So‘nik Ark ustida etardi parvoz. Go‘yo derdi: «Mavzu yotar taxlanib, Yozing, Oybek, qancha yozsangiz ham oz!» Zero, shoir rafiqasi xursand edi. Zarifa Saidnosirova Oybek haqidagi xotiralarida yozadi: «Oybekning boshi to‘la fikr... xayol... Uning butun borlig‘i , ulug‘ bir ummon singari ko‘piradi, qaynaydi, toshadi». Zulfiya ham Oybekdagi ana shu xislatni, fazilatni she’riy satrlarda samimiyat bildan ifoda eta olgan. 20 Oybek Buxoroga kelgandan keyin Buxoro davlat pedagogika instituti (Hozirgi BuxDU) talabalari shoir bilan uchrashadilar. Bu tarixiy uchrashuvni marhum ustozimiz Saidjon Aliyev (Ilohim, ruhlari shod bo‘lsin!) tashkil etganlar. Dostonda ham shunga ishoralar bor. Oqshom horib qaytdi mehmonxonaga. Ikki qiz va yigit kutardi uni. Institut zalin tirband to‘ldirgan, Suyukli kuychiga ilhaq o‘ltirgan Sonsiz muxlislar-la she’rxonlikda Jaranglab kechaga sho‘ng‘idi kuni. Shunday qilib, Oybek mehmonxonaga horib qaytadi, yana xayol og‘ushiga cho‘madi. Bundan Zarifaxonimning ko‘ngli ancha taskin topadi: – Oybek ishlayapti! – dedi baxtiyor Va aziz siymoga qildi ishora. Qarayman: chindan ham ilhom dardi yor Vujudi o‘z qalbi sochgan ziyoda. Zarafshon Buxoro vohasidan oqib o‘tadi. Zarafshon sohillarini kezar ekan, ko‘nglida yangi-yangi satrlar tug‘ila boshlaydi. Ushbu ruhiy holatni Zulfiya quyidagicha ifoda etadi: Shoir sohilda tik. Keng ko‘ksin kerar Tabiatdan yayrab ichadi havo, Xayolin zabt etar munis sehrgar Suvdan kelayotgan fusunkor sado. Daryo o‘z kuychisin to‘lqin qo‘yniga Olib ketmoq bo‘lib jo‘shqin oqadi. Kuychi maftun turar suv o‘yiniga Mag‘rur aksi undan bizga boqadi. Binobarin, tabiat go‘zalliklari shoirga ilhom baxsh etadi. 21 Oybek bilan Zarifa Saidnosirova Buxoro amirligi tarixi bilan tanishishda davom etar ekan, orqadan Zulfiya bilan ularning qizi Gulrang ham etib kelishadi. Zarafshon sohili xotiralarida Zulfiyaning ham nigohi sezilib turadi: «Iching ! – deydi menga o‘rnini berib, – Har daryo suvining o‘z bahrasi bor!» Hozir ustoz turgan sohilda turib Go‘yo imtihondan o‘tmog‘im darkor. Zulfiya Oybekni o‘ziga ustoz deb bilgan. Shuning uchun shoira satrlari samimiy va ayni paytda hayotiy. Chunki shu paytda Zulfiya ham ular bilan birga Buxoroda bo‘lgan. Demak, shoira Oybek sayohatiga guvoh. Shundan bo‘lsa kerak Zulfiyaning Buxoroga bo‘lgan mehr-muhabbati satrlar bag‘rida sezilib turadi. Buxoro safari o‘z nihoyasiga etgach, ular navqiron va yangi shahar Navoiyga yo‘l oladilar. Bu haqda Zarifa Saidnosirova yozadi: «Buxorodagi uchrashuvlarimiz tugagach, do‘stlar bizni Navoiy shahriga olib bordilar. Bu ertaklardagiday ko‘rkam shahar bizda katta taassurot qoldirdi». Dostonda ham shoira real voqelikdan chekinmagan. Navoiy shahri haqidagi eng yaxshi taassurotlarini dostonda ifoda etgan. Cho‘li Malik ko‘ksin kesib tushgan yo‘l Ro‘yoday bir yangi dunyoga chorlar. Bugungi fikr, ijod , Mehnat nomli qo‘l Bo‘lib naq kaftida ko‘tarmish shahar. «Ro‘yoday yangi bir dunyo» yangi qurilgan Navoiy shahridir. Cho‘l bag‘rida qad ko‘targan ertaklardagidek afsonaviy shahar sayyohlarni o‘ziga maftun etadi. Mashaqqatli mehnat evaziga bunyod bo‘lgan bu shahar g‘oyatda ko‘rkamligi bilan Oybek qalbiga yangi she’riy navolar olib kiradi. Shoir ko‘ngliga bir narsa taskin beradi. Qaytarkanmiz deydi o‘zicha sekin «Navoiy yuragi urib turibdi». 22 Ma’lumki, Oybek mutafakkir shoir haqida doston va roman yozib, Navoiyning betakror timsolini yaratdi. Navoiy nomli shahar xalqimizning o‘z shoiriga bo‘lgan yuksak ehtiromini namoyish etib turardi. Shu bois Oybek mehnatkash qo‘llarga tasannolar o‘qiydi. Navoiy shahridan so‘ng ularning yo‘llari Qarshi tomonga tushadi. Bu haqda Z. Saidnosirova yozadi: «Qarshida Sharifa bilan Bekmurod bizni mamnuniyat ila qarshiladilar. Ikki-uch kun mehmon bo‘lib, may bayrami arafasida Toshkentga qaytdik». Zulfiya tarixiy haqiqatni mahorat bilan badiiyat sintezidan o‘tkazgan. Yo‘l! Bu tinim bilmas sayyoh Qarshini, Tollimarjon GESin zarur ko‘rmog‘i. Axir buyuk mardlik, mehnat-la dashtni Hayotga olmoqda shonli avlodi... Oybek tabiatan yangiliklarga juda o‘ch edi. Shu bois xalqimizning bunyodkorlik ishlarini, cho‘llardagi jasoratli mehnatni o‘z ko‘zi bilan ko‘rishni juda-juda istardi. Shuning uchun xastaligiga qaramay Qarshi tomon oshiqdi. U yerda ham Oybek sharafiga juda katta ziyofat-bazm uyushtiriladi. Sakson dara degan joyda bo‘lishadi. Deydi: –Yashash kerak daryoday uyg‘oq. Sakson dara! Yana sakson yil sevib, Kezsam, bilsam ona yerni naq dehqon, Keksalik va dardni bir yoqqa qo‘yib, To‘yib-to‘yib yozsam qolmasdi armon... Binobarin, shoir qalbida armonlar , orzular bisyor edi. Shoir Toshkent sari oshiqdi. Sababi, yurtda o‘sha paytlar keng bayram qilinadigan 1-may yaqinlashayotgan edi. 23 Shoir xasta bo‘lishiga qaramay sayohat davomida «na charchashni bildi, na darddan zorni». Biroq Buxoro, Navoiy, Qarshi xotiralirini qog‘ozga-da to‘liq tushirishga ulgurmadi, so‘ngsiz armonlari qalbining tubida qolib ketdi. Zulfiya dostonda Oybek ruhiyatini rangin satrlarda ifoda etadi. Ma’lumki, adib xastalangandan so‘ng qanchalik muolajalar qabul qilmasin, tili duduqlanib qoladi. Shoira ana shu tarixiy haqiqatni badiiyat sintezidan mohirlik bilan o‘tkazadi. Yiqildi yana bir cho‘ng ulkan chinor, Adab, ma’rifatning yorqin qasrida . Hali G‘afur G‘ulom, Shayxzoda, Qahhor Dog‘ida dilimiz yig‘lashda-ku zor Nahot yetim qoldik yana o‘lim qasrida? Zarifa Saidnosirova bu haqda afsus, armonlarga to‘la o‘kinch bilan yozadi: «Bu (ya’ni Buxoro safari) Oybekning so‘nggi safari, yor-do‘stlari va kitobxonlaribilan so‘nggi uchrashuvi edi». Haqiqatan, hali o‘zbekning ulug‘ adiblari G‘afur G‘ulom, Maqsud Shayxzoda, Abdulla Qahhor firog‘i dillarni o‘rtayotgan edi. Biroq xalqning yana bir «cho‘ng chinori « quladi. Bu chinor Oybek edi. Shoira Zulfiya ana shu mungli daqiqalarni, armonlarga to‘la qalblarning iztiroblarini g‘oyatda ustalik bilan satrlar bag‘riga singdiradi. Biroq bir narsa taskin bo‘la oladi: hassos shoir, buyuk qalb egasi Oybekning umri yoniq misralarida, go‘zal va jozibali nasriy asarlarida davom etadi. Buyuk bu uyquni etarkan ardoq, «Oybek ishlayapti» deydi nasllar. O‘z ko‘rkini ko‘rib tasvirlarida «Oybek ishlayapti» deydi asrlar. Umuman, shoira Zulfiya Oybekning go‘zal poetik obrazini adabiyotimiz tarixida birinchilardan bo‘lib yaratdi. Oybek doimo ijod bilan yashagan, xayol uning eng yaqin hamrohi bo‘lgan. Shundan bo‘lsa kerak , shoira asarini «Quyoshli qalam «deb nomlaydi. Zero, Oybekning qalami quyoshdek taftli, shu 24 bois bu qalamdan to‘kilgan misralar, she’riy tizmalar yoniq va haroratli. Shoira dostonda Oybek haqidagi tarixiy haqiqatdan samarali foydalanib, yana bir etuk siymoning poetik timsolini adabiyotimizga olib kirdi. Zulfiyaning «Xotiram siniqlari» dostoni istiqlolga shukronalik ruhi bilan sug‘orilgan bu dostonda Zulfiya o‘tgan hayotiga nazar tashlar ekan, o‘zi yashagan tuzum manzaralarini qalbi tubidagi o‘kinchlar, armonlar vositasida tasvirlaydi. U sobiq tuzumning qusurlarini, shu tuzum sharoitida yashab ijod etganda yo‘l qo‘ygan xatoliklarini mardona turib tan oladi. Shoiraning ijodiy jasorati shu bilan belgilanadi. «Yangi hayot» debmiz o‘sha kunlarni, Betalab, benolish yashabmiz ko‘p yil. Bir o‘ylab ko‘rmabmiz bu yurt hokimin Labi kulib, nechun rang-ro‘yi zahil. Bu fikrlar o‘ziga xos iqrornoma, xatolardan ozurlangan qalb sadolaridir. Yashab o‘tgan hayot yo‘liga nazar tashlab, undagi qusurlarini tan olish insonning e’tiqodi yuksakligini va kuchli iroda sohibi ekanligini namoyon etadi. Shoira «yurt hokimining labi kulib, rang-ro‘yi zahil bo‘lganligi, o‘zini toji yo‘q podshoday sezishi» misolida mamlakatimizning rasman ozod, lekin amalda qaram bo‘lgan yetmish yillik hayotiga ishora qiladi. Chunki bunday fikrlarni sobiq tuzum yillarida baralla aytishning iloji yo‘q edi. Shuning uchun Zulfiya hurriyatga, yurtning mustaqil kunlariga shukrona qilar ekan, ko‘z o‘ngida beixtiyor o‘tmish manzaralari jonlanadi. А yniqsa, u shu kunlarga intilgani uchun qatag‘on qilingan akasini kuyinib yodga oladi: А ka, jonim akam – jondoshim akam, Oltmish yil izimga qaytib yig‘layin, Bo‘g‘zimda tosh bo‘lgan yo‘qlovlarimni «Oh»larim eritar – aytib yig‘layin. Bu misralar orqali shoira akasiga o‘xshagan millat farzandlariga qaynoq mehrini ifoda etayotir. Shuning uchun unda «aka» so‘zi bir misraning o‘zida 25 uch marta takrorlantirilishi evaziga millat fidoyilari obrazi umumlashtirilgan. А sarda «yo‘qlov» so‘zi ham bekorga ishlatilmayapti. Chunki qatag‘onga uchraganlarning qismati shu qadar ayanchli ediki, hatto ular uchun ovoz chiqarib yig‘lash, aza ochish mumkin emas edi. Shuning uchun shoira oltmish yil ortga qaytib, bo‘g‘zida qotib qolgan «oh»larini eritib yig‘laydi. Bu ohu nolalarda esa nafaqat bir lirik qahramon – shoiraning, balki butun boshli millatning ezg‘in va qayg‘uli tuyg‘ulari yashiringandir. Shoira o‘sha davrdagi qamoqxonalar haqida ham yozadi: Onam qo‘llarida mushtday tugunchak, Tosh shaharni kezar avaxta izlab. А vaxta nechadir, zor ona necha, Nechalar yashardi zamonni «sizlab». Bu satrlarda shoiraning onasi timsolida davr onalarining holati aks etgan. Onaning tugunchak bilan shahardagi qamoqxonalarda sargardon bo‘lishi, o‘g‘lining qaysi avaxtaga tashlanganligini bilish uchun soatlab navbatda turishi singari tasvirlarda bu xususiyat bo‘rtib ko‘rinadi. Sokin jussali, dili vayron, «mo‘ldir-mo‘ldir ko‘zlarida qotgan yoshlar» kabi tasvirlar davr onalarining farzanddan ayro tushgan holatini o‘zida yorqin aks ettira oladi. Ota, bir ko‘rmadik ko‘zingizda yosh. Yashab umidlarning pok sajdasiga Hatto yovingizga otmadingiz tosh. Va faqat dedingiz: «Soldim xudoga», Bu qirg‘in doyasi xudosizlar-ku. Bu satrlarda endi jigargo‘shasi qatag‘on qilinib xo‘rlangan ota qiyofasi gavdalantirilmoqda. Shoira o‘z otasiga xos mustahkam iroda, sabru qanoatni ifoda etar ekan, o‘sha davr otalarining tipik qiyofasini chizadi va ular bu ijtimoiy ko‘rgulik sabab chekkan ruhiy iztirobini erkaklik g‘ururi tufayli onalar kabi oshkor etolmasdan, «Soldim xudoga» deyish bilan o‘z hukmini 26 bildirganligini ochib beradi. Bunday hayotiy tasvirlarda, albatta, millatning ijtimoiy dardi qalamga olingan. Badiiy ijodda iztirobli kechinmalarni, insoniy dardlarni xotiralar tarzida ifoda etish usuli butunlay yangi emas. V.M.Jirmunskiyning yozishicha, bu usulni qo‘llash J.Bayron dostonlari («Parizina»)dan boshlangan. U keyingi yillarda o‘zbek dostonchiligida ham urfga aylanib bormoqda. Zulfiya ham qalbida kechgan tug‘yonlarni monologda ifoda etar ekan, bu usuldan samarali foydalanadi. Shu jihatlarni inobatga olib, adabiyotshunos N.Rahimjonov «Xotiram siniqlari» dostonining XX asr oxiri – XXI asr boshlari o‘zbek dostonchiligi takomilida ayricha ahamiyat kasb etganini ta’kidlab, yozadi: «Gap asar mavzui milliy istiqlolga bag‘ishlanganligida emas. Hamma gap hurriyat uyg‘otgan milliy g‘urur tuyg‘ularini ta’kidlash asnosida inson ruhoniyati iqlimlariga teran kirib borganligida, kechinmalar silsilasi asosida erkka intilib yozg‘irgan ruhning suratini chiza olganligida ko‘rinadi». Umuman, hassos shoira Zulfiya she’r va dostonlari bilan yangi o‘zbek adabiyotiga munosib hissa qo‘shdi va o‘z nomini adabiyotimiz sahifalarida muhrlay oldi. 27 II-BOB. Zulfiya she‘riyatida ayol mavzusining turlari va analizi 2.1. Zulfiya she‘riyatida ayol mavzusining turlari. Zulfiya ijodi, u yaratgan poetik asarlar hozirgi o‘zbek she’riyatida muayyan ahamiyatga molikdir. 7 Shoira Zulfiya ijodida xotin-qizlar mavzusining ko‘p jihatlari teran yoritilishi, sevgi va hijron motivlarining haqqoniy badiiy tadqiq etilishi, tinchlik, xalqlar do‘stligi g‘oyalarining ancha tasirchan tarannum etilishi tahsinga sazovor. Ma’lumki, Zulfiya tomonidan yaratilgan asarlarida realistik tasvir tamoyillari kuchayganligi hamda poetik obrazlar olami kengayganligini ko‘rsatadi. O‘zbek adabiyotshunosligining dolzarb muammolaridan biri san’atkorning o‘ziga xos, betakror badiiy olamini o‘rganish bo‘lib, bu masalaning teran atroflicha tadqiq qilinishi yozuvchining individual mahoratini ko‘rsatishga, uning adabiyotimiz taraqqiyotidagi o‘rnini belgilashga xizmat qiladi. Zulfiyaning poetik fikrlash tarzini jiddiy o‘rganish, uning asarlaridagi obraz va obrazlilikning tabiati, xarakterini yana ham to‘laroq ochish o‘zbek she’riyatidagi katta bir turkum asarlar mohiyatini tushunishga imkon beradi. Zulfiya she’riyati, shoiraning poetik timsol yaratish, shoira badiiy olami borasidagi mahoratini N.Karimov, I.G‘afurov, A.Akbarov, O.Sharafiddinov, H.Umurov, O.Hojieva, M.Ulug‘ova, N.Jabborov, D.To‘raev kabi adabiyotshunos olimlarimiz, ijodkorlarimiz alohida ta’kidlaganlar va Zulfiya ijodiga yuksak baho berganlar. Shuningdek, muallifligim ostida nashr etilgan “Shoira Zulfiyaning badiiy olami” 8 nomli monografiyamizda, “Zulfiya lirikasida tuyg‘ular tadriji” 9 , “Zulfiya badiiy mahoratining ba’zi qirralari” 3 kabi maqolalarimizda shoira Zulfiya badiiy olami va uning o‘ziga xos jihatlari tahlil qilingan. Shu bilan birga, Zulfiya ijodida kuzatiladigan voqelikka yangicha estetik nuqtai nazardan yondashish tamoyillari, insonparvarlik, falsafiylik, 7 Шукуров Н.ва бошқалар. Адабиётшуносликка кириш. Т.: “Ўқитувчи”, 2020. – Б.269 8 Умурова Г. Шоира Зулфиянинг бадиий олами. Монография. -Тошкент, “Наврўз”, 2014. - 156 б. 9 Умурова Г. Зулфия лирикасида туйғулар тадрижи // Хорижий филология. – Самарқанд, 2018. – №4.– Б.83-88. 3 Умурова Г. Зулфия бадиий маҳоратининг баъзи қирралари //Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент, 2017. – №5. – Б.85-90. 28 obrazli fikrlashdagi o‘ziga xosliklar shoiraning novatorlik izlanishlari bilan belgilanishini e’tirof etganlar. Zulfiya she’riyati hissiy ta’sirchanligi, tuyg‘ulari rozining originalligi, mushohada va ifoda tarzining o‘ziga xosligi bilan betakrordir. Ayniqsa, ijodining umumbashariyligi va zamonaviyligini, asarlarida sadoqatu vafo tuyg‘ulari insoniylikning bosh mezoni darajasiga ko‘tarilganligini kashf etish hamon dolzarbdir. Zulfiya yangi davr ayollar she’riyatining manshaida turib XX asr o‘zbek adabiyotining ayol shoiralari poetik maktabini yaratdi. H.Xudoyberdieva, O.Hojieva, G.Jo‘raeva, E.Oxunova va yana boshqa ko‘plab shoiralar Zulfiya ijodining davomchilari sanaladilar. Ta’kidlash joizki, hozirgi paytda muayyan shoir she’rlarining alohida o‘ziga xosligini o‘rganish bilan bog‘liq qator muammolar va ularning natijalari bugunga qadar yaxlit holda umumlashtirilmaganligi ko‘zga tashlanmoqda. Bundan tashqari, Zulfiya badiiy olami tur spetsifikasi – lirik asar dunyosi nuqtai nazaridan adabiy-nazariy jarayon sifatida yaxlitlashtirilgan. E’tibor berilsa, XX asr o‘zbek poeziyasida jahon she’riy maktablarining o‘rni va ta’siri beqiyos. Bular adabiy aloqalarning mustahkamlanishida yorqin namoyon bo‘lgan. Shoira go‘zal hayotning muayyan tomonini badiiy tadqiq qilar ekan, u asosiy e’tiborini inson qalbida kechayotgan ziddiyatlar, tuyg‘ular tovlanishini ifodalashga qaratadi. U inson ruhiy olamini rang-barang ko‘rinish vaziyatlarda badiiy tadqiq etib, shu orqali uning yaratuvchilik, bunyodkorlik hamda borliqdagi barcha sodir bo‘lgan, bo‘layotgan voqealarga mas’uliyat hissini oshirishga intiladi. Shu jihatlari bilan shoira Zulfiya H.Olimjon she’rlaridagi ba’zi poetik ifodalarni lirik tasvir yo‘nalishiga singdirib yuboradi: Kecha jimjit: ko‘p go‘zal kecha, Qaraysanu suqing kiradi. Yonadi gul, jilmayar g‘uncha, 29 Ellar g‘ir-g‘ir esib turadi. Tabiat go‘zalliklaridan behad chuqur hayajonga tushush, o‘z tuyg‘ularini tabiatdagi tovlanishlar surati orqali berish Zulfiya ijodiga xos xususiyatlardan biridir. Shoiraning hayot haqidagi falsafiy fikrlari lirik kechinma yo‘nalishi hamda tabiat tasviri bilan hamohang teranlashib, tiniqlashib boradi. Fikr bilan tuyg‘u uyg‘unligi inson umrining abadiylikka daxldorligi mohiyatini ochadi: Hijroning qalbimda, sozing qo‘limda, Hayotni kuylayman, chekinar alamyu Tunlar tushumdasan, kunduz yodimda, Men hayot ekanman, hayotsan sen ham. Zulfiya mahoratidagi bunday o‘ziga xoslik uning tasvir ob’ektini yangicha badiiy tadqiq etishi, u haqida yangicha fikrlashga intilishi natijasidir. Shuning uchun ham Zulfiya an’anaviy obrazlar qa’ridan yangi-yangi ma’nolar izdaydi. Shoira Zulfiya ijodining poetik olami va estetik qarashlari ham mazkur jarayonning bir halqasini tashkil etadi. Negaki, ijodkor o‘z davrining komil farzandi. O‘zi yashab turgan ijodiy muhit suvratidan estetik qarashlari shakllanadi. Ustozlari boshlab bergan salmoqli ishlar, keyingi avlod nazaridan izsiz o‘tmaydi. Bularni davom ettirganligi uchun bugungi adabiy jarayon o‘ziga kerakli va muhim jihatlardan ibrat olishda davom etmoqda. Gavhar marjon kabi yaltirab tursa, Meni ham o‘raydi she’riy hayajon! Quyoshni qarshilab chiqib ayvonga, Nurlarga ko‘milib yuraman shodon 10 . 10 Зулфия. Йиллар садоси. – Тошкент: “Адабиёт ва санъат” нашриёти. 1995. 91-бет. 5 Зулфия. Тонг билан шом аро. Сайланма. – Тошкент: Шарқ, 2006. 168-б. 30 Kuz poetik obraz darajasiga ko‘tarilgan mazkur parchada lirik qahramonning kayfiyati shodlik va xurramlikni akslantirmoqda. Hissiy bo‘yoqdorlik bo‘rtib ko‘ringan ushbu she’r mohiyatida lirik obraz – kuz ziynati mushohada sahniga olib chiqilgan. Shuningdek, bu misralarda kuz ziynati- poetik timsol darajasiga olib chiqiladi. Idrok va tushuncha qa’rida tuyg‘ular realizmi inkishof qilinadi. Shoira bir dam bo‘lsa ham o‘quvchi oldidagi samimiyatini pinhon tutmaydi, aksincha ro‘y-rost izhor qilishni maqsad qiladi. Bular she’rning doimiy qoidalarini maromida ifodalanganida aniqroq ko‘rinadi. “Tovusday bezangan daraxt bog‘lari” tashbihining kuzga ishorasi o‘ziga xos sifat darajasini yuzaga keltirgan. “Oltin kuz” nomli she’rning kechinma tarkibida o‘nlab muqoyasalarini original inkishof qilishga erishgan. Jumladan, “nurlarga ko‘milib yuraman shodon” birikmasida shoira kayfiyatining ranginligini, hayotga orzular negizida qarashini, borliqning taskini – umid ekanligini anglash qiyin emas. Zulfiya lirik qahramoni sahovat va noyob zavq bilan yashaydigan inson. Zulfiya asarlarida insonni sevish, ardoqlash, tabiatni, Vatanni e’zozlash g‘oyalari bilan birlashib ketadi. Shoira Zulfiya “Salom tansiq bahor” she’rida bahor mavzusiga bag‘ishlangan she’rida o‘z lirik qahramonining ma’naviy dunyosini tabiat manzaralari tasviri poetik timsollar orqali kengroq yoritib bera olgan: Yana ko‘k tubida sayraydi qushlar, Yana erda ko‘hna yam-yashid ko‘rpa. Yana tandan ketdi mudrashu tushlar, Yana yoshday dilda o‘ylar ming turfa. Gar ibora qadim, qofiya siyqa, Ajdod o‘lmasligin haqiqati bu. Bahor deding – birdan olam antiqa, Va senda eng yolqin, tiniq bu tuyg‘u 5 . 31 Inson qalbi va tabiat tovlanishlarining ma’nosi nozik kuzatishlar va teran falsafiy umumlashmalar uchun katta imkoniyat yaratadi. Bahor timsolida shoira lirik qahramon tabiat husnini, hayot go‘zalligini, tinchlik, osoyishtalikni, insonlarning quvonchini, orzu intilishlarini ko‘radi. Ayni chog‘da bahor insonning qalb manzaralarini ko‘rish va kuzatish uchun ham vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, shoira Zulfiya ijodida ayolga extirom, onaga muhabbat mavzusi alohida o‘ringa ega. Zulfiya ijodining turli davrlarida bu mavzuga qayta-qayta murojaat etgan. Natijada shoiraning “Ona”, “Ona ko‘ksi”, “Mening mehribon onaginam”, “Ona ko‘ksi” singari she’rlari vujudga kelgan. Shoiraning: Onam! sening issiq, aziz joningni, Zarradek chog‘imdan boshlab bilaman. O‘zim zarra-yu, lekin qoningni, Yangilab jismingdan o‘zni o‘zganman. Sen gul juvon hali mendan bexabar, Bulutday go‘daklar tortdi havasing. Endi men sen desam qaynoq, muattar, Hovrin his qilaman iliq nafasing... 11 Ona va farzand muhabbatini, ayollikning botiniy va zohiriy qiyofasini ochib beruvchi lirik kechinmalar shoira ijodida talaygina. 11 Зулфия. Тонг билан шом аро. Сайланма. – Тошкент: Шарқ, 2006. 168-б. 32 2.2. Zulfiya she‘riyatida ayol mavzusining tahlili XX asrda o‘zbek she’riyati an'anaviy aruz vaznidan xalq ijodi uchun xarakterli barmoq vazniga o‘tganida, Cho‘lpon «Go‘zal» singari so‘lim she’rlari bilan yangi o‘zbek lirikasini boshlab berdi. 12 Uning barmoq vaznida yozilgan lirik she’rlari o‘zbek adabiy tilining imkoniyatlari kengligini, o‘zbek she’riyatining esa shakl va vositalarga boyligini namoyish etdi. Cho‘lpondan keyin o‘zbek lirikasining eng yaxshi namunalari uning izdoshlari tomonidan yaratildi. O‘zbek lirikasi taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan shoir va shoiralar orasida Zulfiya ijodi alohida ajralib turadi.Hassos qalb sohibasi, sadoqat kuychisi deya nom olgan shoira Zulfiyaning she’riy olami, lirikasining bosh mavzusini muhabbat tashkil etadi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Darhaqiqat, shoira qo‘liga qalam olgan chog‘dan boshlab umrining so‘nggiga qadar shu pok tuyg‘uni ulug‘ladi, sadoqat, vafo, or-nomus, hayo, iffat, qo‘yingki, butun odamiylikni ishq torlarida kuyladi. Lirika – har bir milliy adabiyotning xalq ommasi tomonidan sevib o‘qiladigan turi. Biz o‘zbek adabiyoti deganda, birinchi navbatda, Navoiy g‘azallarini, rus she’riyati deganda Pushkin she’rlarini ko‘z oldimizga keltiramiz va bu g‘azal-u she’rlar qulog‘imiz ostida jaranglay boshlaydi. Zulfiyaning ijodiy kamolotida o‘zbek va rus klassiklari, xalq og‘zaki ijodiyoti va jahon adabiyoti an'analarining roli benihoya bo‘ldi. Uning she’rlari rus, ingliz, nemis, hind, bolgar, xitoy, arab, fors va boshqa tillarga tarjima qilingan. Shoira Nekrasov, Lermontov, S. Shchepachev, V. Inber, Lesya Ukrainka, Edi Ognesvet, M. Dilboziy, Amrita Pritam asarlarini o‘zbek tiliga mahorat bilan tarjima qildi. Zulfiya deganda ko‘z oldimizda sadoqatga, vafoga yug‘rilgan satrlar gavdalanadi. Bu vafo va sadoqat tuyg‘ulari iste’dodli shoir Hamid Olimjonga 12 Ғафуров И. Ям-яшил дарахт. Т.: Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъфт нашриёти, 2020. – Б.228. 33 bag‘ishlangan manzumalarida jo bulgan satrlar edi. Hassos shoir – Hamid Olimjon bilan kechirgan qisqa turmushi, undan judo bo‘lib qolishi, umuman, shoiraning hayot yo‘li sadoqat va vafo timsoli bo‘lib qoldi. Ulkan shoir, nodir insoniy fazilatlar sohibi Hamid Olimjon Zulfiyaga, hamma narsada o‘rnak bo‘ldi. Zulfiya ulkan shoirdan fikrlash, mehnat qilish va she’r yozishni ham, do‘stlarga mehribon, dushmanga esa shafqatsiz bo‘lishni ham o‘rgandi, uning ijod maktabida ta’lim oldi. Hamid Olimjon shu ma’noda Zulfiya qalbiga uyg‘un hamroh va sezgir maslahatchi bo‘ldi. Zulfiya shoir bilan birga kechgan ana shu baxtli yillarda har qanday iste’dod doimiy mehnat tufayli charxlanib borishi, Haqiqiy san'atkor buyuk mehnat intizomiga ega bo‘lishi lozimligini ko‘rdi. Shoira Zulfiya uchun Hamid Olimjon faqat turmush o‘rtoq, farzandlarining otasi bo‘lib qolmasdan, qattiqqo‘l ustoz ekanligini doimo e’tirof etgan. Zulfiya o‘zining har bir she’rini uning nazaridan o‘tkazar, ammo Hamid Olimjon bu she’rlarga qalam urmas, balki ulardagi kuchli va kuchsiz satrlarini ko‘rsatar, tushuntirar edi. Lekin bu taqdir Hamid Olimjonni Zulfiyaga ko‘p kurdi. Ayni yashash zavqi jo‘sh urgan paytda Hamid Olimjon avtohalokat tufayli bu olamni tark etdi. Bu ayriliq Zulfiya uchun nihoyatda og‘ir va alamli edi. Zulfiya endi ikki inson uchun yashashi, ijod qilishi lozimligini hayot saboqlari unga uqtira boshladi: “Ota bo‘lib soldim men yo‘lga, Ona bo‘lib mehrimga oldim. Mana, yurtga o‘g‘il o‘stirgan Bir davlatmand boy bo‘lib qoldim. Qancha ishonch, umid baxsh etar Ham Vatanga, ham menga bu dil. Qoya kabi yonimda chiqib, Suyan, – deydi, – kiftimga dadil. 34 Shoira ana shu satrlarda yor ma’naviy olamining yuksakligini, intilishlarining el va yurt taqdiri bilan bog‘liqligini nafis bir yo‘sinda, kitobxonni ishonarli bir tarzda ochadi. Biz Ikkinchi jahon urushining oshiq va ma’shuqalar muhabbati uchun sinov maydoni, farzandlar kamoli uchun mas'ullik ekanligini doimo yodda saqlamog‘imiz kerak. Zulfiya she’rlarining lirik qahramoni yorning ruhiy olami va intilishlaridagi pokizalik va ulug‘vorlik bizda unga nisbatan hurmat tuyg‘ularini uyg‘otadi. “Qirlarga ilk chiqqan qo ychivonlardan,ʻ Qayda shoir, deya ayladi so roq. ʻ Barida sukunat ma yuslik ko rib, ʼ ʻ Horib-charchab keldi, toqatlari toq... “Bahor keldi seni so roqlab” deb nomlangan mazkur xotira she rida yuqorida ʻ ʼ ta kidlanganidek, bahor faslining fusunkor qiyofasi lirik qahramon ko nglida ʼ ʻ kechayotgan hislarga madad bo lish barobarida, jamiki mavjud hodisa, ʻ predmetlardan “ma shuq” haqidagi sirlarni ochishga kalit vazifasini o tamoqda. ʼ ʻ Bahor – poetik obraz bo lib, shoira jonlantirish usuli bilan yaxlit kechinmani ʻ idrok qilishga erishgan. Nazmning sirli tabiati ham, aslida, jonsiz narsalarga jon ato etishdir. Shoira Zulfiya o zligida o‘z meni bilan sirlashganidek til tashqi faoliyat ʻ munosabati bilan emas, botinan his, sezgi, kechinma, ruhning fazoviy parvozi bilan munozaraga kirishadi: “Qani o sha kuychi, xayolchan yigit? ʻ Nechun ko zingda yosh, turib qolding lol. ʻ Nechun qora libos, sochlaringda oq, Nechun bu ko klamda sen parishonhol?” ʻ Shoira atrofidagi odamlarga emas, tabiatning bir bo lagi, fasllar nazokati ʻ bahorga yukunadi. Bahor ikki oshiqning xayolan visolga yaqinlashtirish maskani. Unda “tole va baxt” simfoniyasi o z ovozi bilan yangray boshlaydi. ʻ Zulfiya she’rlarining mutolaasi – uning sadoqat va vafo kuychisi ekanligini bot- 35 bot uqtirib turadi. Shoira ijodida ana shu ulkan va poydevor g‘oya poetik obraz darajasiga ko‘tarildi. Bahor, kuz, hijron, ayriliq, sevgi va sadoqat mavzulari har bir she’rda obrazlilikni kuchaytirishga, talqin rang-barangligini oshirishga, qahramon tabiatini oydinlashtirishga xizmat qiladi. Zulfiya she’rlari bugungi globallashgan axborot asrida har bir o‘zbek kitobxoni qalbiga yorug‘ nur bo‘lib porlaydi. Shoira Zulfiyaning vafoga, sadoqatga yo‘g‘rilgan o‘tli chaqirig‘i har qalbda jaranglaydi, yangraydi, mangu yashab qoladi. Odamzod dunyoga kelibdiki, mehr, e’tibor, sadoqat kutib yashaydi. Zero inson kimgadir o‘zining kerakligini bilib yashasa, hayotga ishonch, kelajakka umid bilan qaraydi. Suyangan kishisi, ishongan suyanchi bo‘lsa, yo‘lida uchragan qiyinchilik tomon mardonavor qadam tashlay oladi. Lekin hayot yo‘li har doim ham ravon bo‘lavermaydi, umr yo‘limizda ba’zan hijron, umidsizlik, qayg‘u kabi izg‘irin tuyg‘ular ham yo‘ldosh bo‘ladi. Bunday hayot yo‘lini esa sadoqat, chidam va bardosh ila yolg‘iz bosib o‘tish har kimning ham qo‘lidan kelavermaydi. Bu tasvir bejiz aytilmadi. Fikrimizning yorqin dalili bo‘lgan ayol, buyuk ona, vafo va sadoqat timsoli – shoira Zulfiya Isroilovadir. U o ttizdanʻ ziyod she riy va nasriy kitoblar muallifi. Badiiy ijod sohasidagi xizmatlari ʼ uchun Davlat mukofoti, 1968-yil Javoharla l Neru nomidagi xalqaro mukofoti, ʼ tinchlik va do stlikni tarannum etuvchi asarlari hamda taraqqiyparvar Osiyo va ʻ Afrika yozuvchilari harakatidagi faol ishtiroki uchun esa xalqaro “Nilufar” mukofoti sohibasi, Nodirabegim, Uvaysiy, Anbar Otinlarning chinakam izdoshi. O‘zbek poeziyasida Zulfiya degan nomning paydo bo‘lishi – tong yulduzining tug‘ilishiga teng voqea bo‘ldi. Chigalliklar, tortishuvlar, izlanishlar to‘liq bir pallada yangi va umidbaxsh bir sado, yoqimli bir soz jaranglab ketdi. O‘sha kezda ayol zotidan qo‘liga qalam olganlar sanoqli va paydo bo‘lib ulgurmayin so‘nib qolar edi. Davr va poeziya ayol erki, ayol qalbi, sadoqatli yor ko‘ngli, turmush o‘rtog‘idan ayrilgan ayol kechmishlari, iztirobga limmo-lim ona timsoli, ona armonlari, ona baxtini, ona dilini kuylashga qodir bir shoiraga muhtoj edi. Zulfiya ana shu bo‘shliqni to‘ldirib, qo‘liga soz olib, o‘sha 36 chanqoqlikni qondirgan kuychidir. Zulfiyaning oilaviy hayoti, muhabbati tarixi ko‘pchilikka yaxshi ma’lum. Zulfiya shoir Hamid Olimjonni sevib, u bilan 1935-yilda hayot rishtalarini bog‘ladi. Biroq oradan to‘qqiz yil o‘tgach, nogahoniy falokat tufayli ikkita farzand bilan eridan beva qoldi. Shoira keyingi hayotini umrining oxiriga qadar Hamid Olimjonga bo‘lgan muhabbatini asrab-avaylab, sodiqlik va sadoqat timsoli sifatida o‘tkazdi. Hamid Olimjon hayot vaqtidayoq shoira ijodiga hijron ohangi kirib keldi. Bu ohang «Hijron» she’rida, «Uni Farhod der edilar» dostonida, H.Olimjon tomonidan tahrir qilinib, bosmaga tushirilgan «Hijron kunlarida» she’riy to‘plamida muhim o‘rin tutdi. Zulfiya «Nazarimda, shoirlar o‘z tarjimai hollarini yozmasliklari kerak. Negaki shoirlar haqida she’rlari tavsif beradi, ular haqida hamma narsani aytib bermasa ham ijodlarida hayotlarining ko‘pchilik tomonlarini sharh etib berishga qodir she’rlar bo‘ladi",– degan edi. Darhaqiqat, Zulfiya hayotini o‘rganmoqchi bo‘lgan kitobxon tarjimai holni emas, balki uning asarlarini o‘qisa, shoira hayoti, umr yo‘llari, tashqi dunyosi, nafaqat tashqi shu bilan birga ichki olamini ham bemalol bilib olishi mumkin: “Ey sevgisi aziz, ey sevimli yor, Ketma, aslo ketma ko‘zimdan yiroq. Garchi tushimda ham seni bir ko‘rish Hijron kunlaridan ming bor yaxshiroq”. Zulfiyaning ,,Hijron kunlarida” turkumidagi she rlarini o‘qir ekansiz, ijodkorʼ qalbidagi ziddiyatli to‘qnashuvlar, o‘z-o‘zi bilan bo‘lgan monologik nutqlar guvohiga aylanasiz. Ularda sevgisidan ajralgan shoira qalbining abadiy firoq iztiroblari to‘la she’rlar o‘rin egallagan. ,,Hijron kunlarida” kitobi bilan o‘zbekning uyida shoira tug‘ildi, ayol zotining fidoyilik va bardosh, jasorat va nazokat, umid va o‘kinch to‘la sadosi bo‘lib shoira dunyoga keldi. Zulfiyani shoir qilgan o‘z dardli qismati va bu dardli qismat haqidagi samimiy va ehtirosli nidosi. Ulug‘lardan biri aytgan ekan: «Shoirni iztirob yaratadi va bu iztirob she’riyat uchun quvonch bo‘ladi». Bu so‘zlar bus-butun shoira Zulfiyaga 37 taalluqlidir. Shoirani dunyoga keltirgan ulug‘ iztirob o‘z aksiyati bo‘lgan ulug‘ baxtni ham yaratdi. Bu ulug‘ baxt to‘la to‘kis xalq va she’riyatnikidir. She’riyat olamiga har bir ijodkor o‘z qo‘shig‘i bilan kirib keladi. Zulfiya she’riyatga vafo qo‘shig‘i bilan kirdi va bu qo‘shiq ayol sadoqatining yuksak tarannumiga aylandi. Shoiraning she’rlari haqida, ularning latofati, insoniy jozibasi, teranligi to‘g‘risida juda ko‘p gapirish mumkin. Lekin Zulfiyani odamlarga ardoqli qilgan, adabiyotimizning yorqin yulduzlaridan biriga aylantirgan, XX asrning buyuk ayollari qatoriga qo‘shgan asosiy omil bu – uning e’tiqodi, juda yuksak ma’naviy va axloqiy fazilatlari, dili bilan tilining birligi, she’rlarida madh etgan insoniylik, vafo, sadoqat va diyonat degan narsalarga o‘zi hayotda og‘ishmay amal qilganida. Hijroning qalbimda, sozing qo‘limda, Hayotni kuylayman, chekinar alam. Tunlar tushimdasan, kunduz yodimda, Men hayot ekanman, hayotsan sen ham. Mazkur she’r Zulfiya o‘z umr yo‘ldoshining porloq xotirasiga atab yozgan asarlardandir. U bahor faslining kirib kelishi tasviri bilan boshlanadi. Odatda ko‘klam kelishi quvonch-u shodlik bilan qarshi olinsa, bu bahor alam va ko‘zyosh bilan kutib olinadi. She’r o‘ta samimiy ruhda yozilgani bois uni o‘qigan kitobxon muallif ko‘nglini yaqindan tuyib, butun qalbida unga nisbatan hamdardlik tuyg‘usini his qiladi. Bir fikr bilan irod etilsa, bahor timsolida Zulfiyaning o‘zi fasl ichra yorini axtaradi. She’riyatimizning, hech bir shubhasiz, eng nodir durdonalari qatoridan o‘rin olgan ,,Bahor keldi seni so‘roqlab’’ she’ridagi bu satrlar haqida keyinchalik atoqli shoira Vera Inber shunday degan edi: ,,Bu qadar og‘ir musibatdan so‘ng bir yil o‘tib shunday umidbaxsh satrlarni bitish uchun qanchalar qudrat kerak!’’ . 38 Zulfiya sevgi, sadoqat, hijron, ona, vatan, tong, tinchlik, dunyo, hurriyat, hayot, umr, yurtdoshlari va taqdirdoshlari jasorati, shodligi, iztiroblari, fojiasi, irodasi haqida ham qalam yuritdi, yuritganda ham ularni o‘z shaxsiy nuqtai nazari bilan shaxsiy dard-u tashvishi tarzida talqin qildi. Unda yolg‘izlik iztirobi va ayollik irodasi o‘ziga xos tarzda samimiy ifoda etilgan. Zulfiyaxonim vafo va sadoqat timsoliga aylangan o‘zbek onasi, o‘zbek ayoli, o‘zbekning shoirasi. 39 XULOSA Adabiyot tarixida nom qozongan yetuk iste’dod egalari juda ko‘p. Biroq hayotligidayoq poetik maktab yaratganlar barmoq bilan sanarli. Shulardan biri shubhasiz, shoira Zulfiyadir. Poetik maktabning shakllanishi, rivoj topib adabiyotda muayyan salmoqqa ega bo‘lishi turlicha yo‘llar bilan kechganligiga guvoh bo‘lamiz. Ba’zida yetuk ijodkor vafotidan so‘ng uning an’analarini kengaytiradigan izdoshlari paydo bo‘lib adabiy maktab maqomiga erishadi. Ayrim hollarda esa ijodkor bevosita yetishtirgan shogirdlari bilan birgalikda shunday maktabga asos solishi mumkin. Zulfiya poetik maktabi haqidagi ilmiy mulohazalar o‘tgan asrning yetmishinchi yillari avvalida bildirila boshlangandi. T.Jalolov, O.Ikromov, keyinchalik O.Sharafiddinov, I.G‘afurov turli chiqishlarida bu maktab xususida to‘xtalib o‘tishgan. O‘tgan yillar davomida bunday mulohazalar o‘z isbotini topdi. G.Jo‘rayeva, E.Oxunova, G.Nurullayeva, H.Xudoyberdiyeva, O.Hojiyeva, X.Bobomurodova kabi o‘nlab shoiralar Zulfiya izdoshlari sifatida e’tirof etildilar. 40 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI 1. Зулфия . Сайланма . Т.: “Sharq”нашриёт – матбаа акциядорлик компанияси бош таҳририяти, 2020.- Б.271. 2. Умурова Г. Шоира Зулфиянинг бадиий олами. Т.: “Наврўз” нашриёти, 2021. – Б.99. 3. Асарлар. Уч томлик. Т., Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1983-1986. 4. Акбаров А. Зульфия. Т., Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1983. 5 . Султонова М. “Ижод саҳифалари”. Т., “Фан”, 1975. 6. Шарафиддинов О. Қалбимизга яқин шоира. “Адабий этюдлар” китобида. Ғафур Ғулом номидаги нашриёт, 1968. 7 . Қаюмов Л. Шоира Зулфия. Т., Ўзадабийнашр, 1965. 8. Шукуров Н.ва бошқалар. Адабиётшуносликка кириш. Т.: “Ўқитувчи”, 2020. – Б.269. 9. Ғафуров И. Ям-яшил дарахт. Т.: Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъфт нашриёти, 2020. – Б.228. 10 . Ғафуров И. Зулфия сиймоси // Шарқ юлдузи, 2022, №1. – Б. 114- 120. 11 .Aslanova, H. A. UDK: 891.709 IJODIY MUTANOSIBLIK VA GADOIY IJODI. ILMIY AXBOROTNOMA, 22. 12 . Мамирова , Д . Ш . (2020). REKLAMA MATNLARINING TIL XUSUSIYATLARI. МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА , 3(4). 13. Aslanova, H. (2020). The concept of features of «Beauty» in the creative heritage of Gadoi. JOURNAL of CRITICAL REVIEWS (ISSN- 2394-5125. Vol 7. ISSUE 15.2020. SCOPUS Q4, 6 H index), 2672-2676. Internet resurslari: 41 1. https://tdpu.uz 2. https://pedagog.uz 3. https://ziyonet.uz 4. https://edu.uz 42

MUNDARIJA

KIRISH

I-BOB. Zulfiya she’riyatida ayol mavzusining tutgan o'rni va uning mohiyati

1.1. Zulfiya she’riyatida ayol mavzusining ahamiyati

1.2. Zulfiya she‘riyatida ayol mavzusi va uning mohiyati

II-BOB. Zulfiya she’riyatida ayol mavzusining turlari va analizi

2.1. Zulfiya she’riyatida ayol mavzusining turlari

2.2. Zulfiya she’riyatida ayol mavzusining tahlili

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI

Купить