Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 98.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Zulfiyaning estetik qarashlari

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ O ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN ʻ KURS ISHI MAVZU: ZULFIYANING ESTETIK QARASHLARI Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………..3 I BOB. ZULFIYANING IJODI VA ESTETIK DUNYOQARASHI…………5 1.1. Shoiraning hayoti, Hamid Olimjon ijodining ta’siri…………………………5 1.2. Zulfiyaning estetik qarashlarining shakllanishiga ta’sir etgan adabiy va ma’naviy omillar………………………………………………………………….9 I bob yuzasidan xulosa…………………………………………………………..16 II BOB. ZULFIYA SHE’RIYATIDA GO ZALLIK KONSEPSIYASI VA ʻ ESTETIK TAMOYILLAR……………………………………………………17 2.1. Zulfiyaning she’riyatida tabiat estetikasi va poetik talqin………………….17 2.2. Inson, muhabbat va vatan obrazlari: estetik idealning shakllanishi………...19 II bob yuzasidan xulosa………………………………………………………….27 UMUMIY XULOSA……………………………………………………………28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….29 KIRISH Mazkur kurs ishining dolzarbligi. Zulfiya ijodi milliy she’riyatimizda o ziga xos estetika, ma’naviy poklik, insoniylik va go zallik konsepsiyasining ʻ ʻ yuksak namunasi sifatida qadrlanadi. Shoira asarlarida nafaqat badiiy tasvir mahorati, balki estetik qarashlarining chuqur falsafiy mazmuni ham namoyon bo ladi. Zulfiyaning poetik olami tabiat, inson, muhabbat, vatanparvarlik va ayol ʻ ruhiyatining nozik jihatlarini o zida mujassam etgani bilan alohida ajralib turadi. ʻ Uning badiiy tafakkuri milliy adabiy an’analarga tayangan holda, zamonaviy estetik qarashlar bilan uyg unlashib, o zbek she’riyatining yangi bosqichini shakllantirgan. ʻ ʻ Shoiraning estetik qarashlari bir tomondan, shaxsiy hayotiy tajribalar, ruhiy kechinmalar, ijtimoiy muhit va ma’naviy izlanishlar bilan bog liq bo lsa, ikkinchi ʻ ʻ tomondan, o zbek adabiyotining jadid, ma’rifiy va modernist tamoyillari bilan ham ʻ mushtarakdir. Zulfiya she’riyatida go zallik tushunchasi faqat tashqi manzara emas, ʻ balki insonning ichki dunyosi, ma’naviy kamoloti, jamiyat oldidagi mas’uliyatini anglash bilan bir butun holda talqin qilinadi. Shu bois, shoira ijodi estetik idealning yuksak badiiy ko rinishi sifatida o rganilishiga munosibdir. Bugungi adabiy ʻ ʻ jarayonda estetik qarashlarning o rni, ayniqsa, ayol ijodkorlar merosi misolida ʻ qayta baholanganda, Zulfiya she’riyati keng imkoniyatlar ochadi. Shoiraning estetik tamoyillari zamonaviy adabiyotshunoslik, ayolshunoslik, estetik falsafa va poetika kabi yo nalishlarda ham yangi ilmiy izlanishlarga asos bo la oladi. ʻ ʻ Kurs ishining obyekti . Zulfiyaning she’riy merosi va uning estetik mazmuni. Kurs ishining predmeti. Shoira asarlarida ifodalangan go zallik ʻ konsepsiyasi, badiiy tasvir vositalari va estetik qarashlarning shakllanishi hamda poetik talqini. Kurs ishining maqsadi . Zulfiyaning estetik qarashlarini ilmiy tahlil qilish, ularning poetik mohiyatini ochish va o zbek adabiy-estetik tafakkuri ʻ taraqqiyotidagi o rnini aniqlashdir. ʻ Kurs ishining vazifalari esa quyidagilardan iborat: a.shoira ijodining estetik asoslarini aniqlash; 3 b.asarlarida namoyon bo lgan go zallik, vatanparvarlik, muhabbat va ayol ʻ ʻ obrazlarini estetik jihatdan talqin qilish; c.badiiy mahorat, tasvir vositalari va poetik tamoyillarni tahlil qilish; d.Zulfiyaning estetik qarashlarining bugungi adabiy jarayon bilan bog liqligini ʻ ko rsatish. ʻ Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kirish, ikki bob, to rt fasl, xulosa va ʻ foydalanilgan adabiyotlar ro yxati tashkil qiladi.30 bet. ʻ 4 I BOB. ZULFIYANING IJODI VA ESTETIK DUNYOQARASHI 1.1.Shoiraning hayoti, Hamid Olimjon ijodining ta’siri Insoniyat tug ilibdiki, umri davomida qilgan amallari bilan insonlar qalbida ʻ qolishi qaysidir ma’noda hayotda iz qoldirishi uning o ziga bog liq. Biz ʻ ʻ yashayotgan bu ona zaminimiz O zbekistonda ham o z hayot yo li, ijodi bilan ʻ ʻ ʻ ko plab ajdodlarimiz yashab o tishgan. Bulardan yosh bo lishiga qaramay ʻ ʻ ʻ millionlar qalbini zabt etgan asarlari, hayot yo llari bilan o z avlodlariga chinakam ʻ ʻ namuna bo la olgan Hamid Olimjon hamda Zulfiyaxonimlarni yodga olsak arziydi. ʻ Bu ikki ijodkor haqida so z yuritadigan bo lsak, ularning serqirra ijodidan tashqari ʻ ʻ hayot yo llariga ham nazar solmaslikning iloji yo q. Hamid Olimjon hamda ʻ ʻ Zulfiyaxonimning umr yo llari bevosita sadoqat va vafo tushunchalariga ʻ yo g rilganligini ayta olamiz. Bu borada Prezidentimiz Sh. M. Mirziyayev shunday ʻ ʻ so z yuritadi: “H. Olimjonning O zbekiston xalq shoirasi Zulfiya Isroilova bilan ʻ ʻ birga kechgan ahil hayoti , bu ikki buyuk ijodkorlarning bir-biriga bog langan sevgi ʻ va sadoqati bugungi kunda ham yoshlarimiz uchun har jihatdan ibratdir”. Darhaqiqat, adabiyotimizning bu ikki zabardast vakillarining adabiy merosini keng targ ib qilish, she’rlariga jo bo lgan ezgu tushunchalar mohiyatini yosh avlodga ʻ ʻ yetkazish lozimligini O zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. M. Mirziyayev ʻ 2017-yil 27aprelda Jizzax viloyatiga tashrifi chog ida ta’kidlagan edi. Shu ʻ maqsadda ijodkorlar hayoti va faoliyati bilan bog liq Hamid Olimjon hamda ʻ Zulfiyaxonim xiyoboni barpo etish, uning markazida sadoqat ramzi sifatida bu ikki ijodkorning haykallarini o rnatish, Hamid Olimjon hamda Zulfiyaxonim maktabini ʻ ham tashkil etish takliflari ilgari surilgan. Binobarin, shu ezgu istak bugungi kunda o z ro yobini topgan hamda davom etib bormoqda. Aytish joizki, bunday e’tibor ʻ ʻ bejiz emas, albatta. Bularning barchasi ikki buyuk ijodkorning namunali hayot yo li ʻ hamda samarali ijodlari mahsulidir. Qolaversa, ularning sharafiga tashkillangan turli tanlovlar ham ular avlodlar qalbida mangu iz qoldirganining nishonasidir. 5 Hamid Olimjon o zbek adabiyotiga chaqmoq kabi kirib keldi. Juda oz vaqt umrʻ ko rgan bo lsada, o zidan ulkan adabiy meros qoldira oldi. Vafo kuychisi bo lmish ʻ ʻ ʻ ʻ Zulfiyaxonim shoir vafotidan so ng shoir xotirasini yod etib, o z vafo va sadoqatini ʻ ʻ hayot so qmoqlarida hamda ijodiy faoliyatida namoyon eta oldi. Jumladan, buni ʻ shoiraning “Haykal”, “Bahor keldi seni so roqlab” kabi she’rlari misolida ʻ ko rishimiz mumkin. Darhaqiqat, hayot darg alarida duch kelgan qiyinchiliklarni ʻ ʻ yolg iz o zi yenga olgan, farzandlarining tarbiyasini hamda ijodni baravar olib bora ʻ ʻ olgan shoiraning hayot yo li har bir o zbek ayollariga ibrat bo la oladi. Birinchi ʻ ʻ ʻ Prezidentimiz Islom Karimov ham bu buyuk shoira haqida haqqoniy fikrlar bilan e’tirof etgan edi: “…Uning jahon minbarlaridan yangragan she’rlari sharq ayolining aql-u zakosi, fasl-u kamolining yorqin ifodasi sifatida millionlab she’riyat muxlislariga odamiylik, muhabbat va sadoqatdan saboq bergan” 1 . Haqiqatdan ham Zulfiyaxonimning she’rlari harorat bilan bitilgan ehtirosli, hayotbaxsh she’rlardir. Uning har bir she’rida hayotga, Vatanga, xalqiga hamda umr yo ldoshiga bo lgan ʻ ʻ cheksiz muhabbati-yu sadoqati yaqqol aks etadi. Shu jumladan, shoiraning umr yo ldoshiga atab yozgan “Bahor keldi seni so roqlab” she’rida bu kabi samimiy ʻ ʻ tuyg ularning go zal ifodasini anglashimiz mumkin: ʻ ʻ Bahorga burkangan sen sevgan elda, Ovozing yangradi jo shqin, zabardast. ʻ O lmagan ekansan, jonim, sen hayot, ʻ Men ham hali sensiz olmadim nafas. She’rdagi ajoyib o xshatishlar, mubolag alar, bahorning go zal tasvirlari va ʻ ʻ ʻ boshqalar shoiraning ham hayotiy, ham ijodiy tomondan naqadar yetuk hamda o rnak qilib ko rsatsa arziydigan shaxs bo lganining isbotidir. Shu o rinda ustozim ʻ ʻ ʻ ʻ Dilnoza Otajonovaning Zulfiyaxonim xotirasiga bag ishab yozgan ʻ “Zulfiyaxonim” deb nomlangan she’rini keltirib o tishni joiz deb topdim: ʻ Sharqona ayolning hayo-ibosi, 1 Asqarova M. Hamid Olimjon va Zulfiyaxonimning hayoti yoshlarga ibrat. // Innovative academy ilm-fan va innovatsiya ilmiy-amaliy konfrensiyasi. – 64-B. 6 Dunyoda ezgulik, hurlik sabosi, O zbekning abadiy aql-u zakosi, ʻ Poklik malikasi Zulfiyaxonim. Dillarga mehrlar baxshida etgan, Hayot kitobiga satrlar bitgan, O tgan umriga hech achinmay ʻ ketgan, Hurlik malikasi Zulfiyaxonim. Hamid Olimjonning ruhin shod etib, Sadoqat madhi-la doim yod etib, G urur-shanin saqladi sabot etib, ʻ Vafo malikasi Zulfiyaxonim. O zbek qizlarining baxt elchisisiz, ʻ She’riyat mulkida “Tong kuychisi”siz, Porloq yulduzlarning pok Yo lchisisiz, Ijod ʻ malikasi Zulfiyaxonim. Xalqaro “Nilufar” mukofoti va Javoharlal Neru nomidagi Davlat mukofoti sohibasi, Mirtemir ta’biri bilan aytganda “Tong kuychisi” bo lgan shoira Zulfiyaxonimning ʻ cheksiz muhabbati va sadoqatiga sazovor bo lgan buyuk shoir Hamid Olimjonning ʻ umr yo li, go zal she’riyati biz yoshlarga har tomonlama o rnak bo lishga ʻ ʻ ʻ ʻ arzigulikdir. Shoirning qisqa umri davomida o zbek xalqi xotirasida, qolaversa, ʻ o zbek adabiyotidaa o chmas iz qoldira olganligi har qancha maqtovga loyiqdir. ʻ ʻ Shoirning birinchi she’riy to plami 1929-yilda Samarqanddagi “Zarafshon” ʻ gazetasida “Ko klam” nomi ostida chiqarilgan. Shundan keyin uning “Olov sochlar” ʻ (1931), “Poyga” (1932), “Daryo kechasi” (1936), “She’rlar” (1937), “O lka”, “Baxt” ʻ (1940) kabi she’riy to plamlari dunyo yuzini ko rgan. Uning birgina hikoyalar ʻ ʻ to plami “Tong shabadasi” nomi bilan 1930-yilda nashr qilingan. Shoir ʻ Samarqandga kelib Mirtemir bilan do stlashib qoladi. Mirtemir Hamid Olimjon ʻ haqida quyidagicha yozadi: “Hamid Olimjon tug ma va nodir talant edi. Uning ʻ 7 qonida, o zligida, ko z qorachig ida, to qson ikki tomirida tug ma bir zukkolik,ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ shoirona bir sajiya, bilgichlik, burrolik, nurbaxshlik, yorqin qalb, odob ayon…” Shoir haqida aytilgan yuqoridagi fikrlar orqali ham u o z zamonasida taniqli va ʻ hurmatga sazovor yozuvchi darajasiga ko tarila olganini anglash qiyin emas ʻ 2 . 1.2. Zulfiyaning estetik qarashlarining shakllanishiga ta’sir etgan adabiy va ma’naviy omillar Har bir badiiy asar ijtimoiy-ma’rifiy tushunchalarni nozik sezimlar bilan idroklaydi. Shaxsiy tushuncha tadrijida poetik yaxlitlik matn hissiy-ruhiy asoslari bilan o zaro raqobatga kirishadi. Ruhiyat zamiridan sizib chiqayotgan fikr tugalligi ʻ poetik axborotga evriladi. Poetik axborot zamirida mavjudlik jumbog i aks ʻ ettiriladi. Bu xususiyat ko proq poeziyaga daxldor tushunchalar hisoblanadi. SHu ʻ boisdan, biz shoirlarni ko ngil tarjimoni deb sifat beramiz. Bular til bilan ifodalab ʻ bo lmaydigan, oniy shuurni so z vositasida lirik shaklga aylantiradi. Lirik shakl ʻ ʻ mohiyatida insoniy munosabatlar o z ahamiyatini namoyon qiladi. E’tibor berilsa, ʻ XX asr o zbek poeziyasida jahon she’riy maktablarinin o rni va ta’siri beqiyos. ʻ ʻ Bular adabiy aloqalarning muhstahkamlanishida yorqin namoyon bo lgan. Shoira ʻ Zulfiya ijodining poetik olami va estetik qarashlari ham mazkur jarayonning bir halqasini tashkil etadi. Negaki, ijodkor o z davrining komil farzandi ʻ 3 . O zi yashab ʻ turgan ijodiy muhit suvratidan estetik qarashlari shakllanadi. Ustozlari boshlab bergan salmoqli ishlar, keyingi avlod nazaridan izsiz o tmaydi. Bularni davom ʻ ettirganligi uchun bugungi adabiy jarayon o ziga kerakli va muhim jihatlardan ibrat ʻ olishda davom etmoqda. Shoira ijodini kuzatar ekansiz, bitta muhim jihat kishi e’tiborini o ziga jalb qiladi. U ham bo lsa falsafiy-intellektuallikdir. Bu muhim ʻ ʻ qirraning shoira ijodidagi rang-barang ko rinishlari lirik va epik asarlarida go zal ʻ ʻ moxiyatni yuzaga keltirgan. Olislarga qadalgan nigoh, kutish va sabr onlari, muhabbatdan 2 Asqarova M. Hamid Olimjon va Zulfiyaxonimning hayoti yoshlarga ibrat. // Innovative academy ilm-fan va innovatsiya ilmiy-amaliy konfrensiyasi. – 64-66-B. 3 Munojaat A., Botirova Sh. Zulfiya she’riyati va estetik qarashlar. // academic research in educational science. – 146- B. 8 yaralangan dil nolalari, hijrondan yaralgan mungli ohanglar, taqdir hukmining javobsiz sadolari, orzularning kamalak jilosi, shodlikning munavvar tongdek sezimlari kishi qalbining bitmas, tuganmas idroki shoira Zulfiya lirikasining har bir nuqtasida estetik qarashlarini yaqqol ifodalab turibdi. Ko pgina hollarda o sha ʻ ʻ tanish tuyg ular kitobxon qalbidagi tizginsiz savol yanglig yuzaga chiqishiga ʻ ʻ guvoh bo lasiz. Davrlar ham xuddi odamdek turfa va ko p-qirralidir. Unda ʻ ʻ mavjudlik jumbog iga echim topish mumkin. Lekin har bir buyuk savol bag rida ʻ ʻ shunga monand javob ham mavjud. Albatta, lirika yordamida ko ngil poklanadi, ʻ hissiyot sayqallanadi, go zallik va ezgulik qadrlanadi. Zulfiya ijodi bunga misol ʻ bo la oladi. Adabiy asarning mohiyatida obrazlilik mavjud. U maromiga etkazilmas ʻ ekan, badiiy ijod ekspressivlik va emotsionallik kasb etmaydi. Adabiy asar tesha tegmagan metaforalarga boy bo lsa, unda teran mushohadaga chorlovchi badiiy- ʻ tasviriy vositalar etarlicha qo llanilsa, poetik qiymati ham shunchalik rang-barang, ʻ betakror bo ladi. Darvoqe, “Har bir obrazda shoirning voqelik hodisalariga shaxsiy ʻ munosabati bor. Unda shoir dunyoqarashi, ideali, estetik olami mujassamlashgan”. Haqiqatan ham, shoira Zulfiya poetikasida – fasllarga ajralgan qalbning ruhiy kechinmalari aks ettirilgan. Masalan, quyidagi to rt qator she’rni kuzatamiz va ʻ bunga guvoh bulamiz: Gavhar marjon kabi yaltirab tursa, Meni ham o raydi she’riy hayajon! ʻ Quyoshni qarshilab chiqib ayvonga, Nurlarga ko milib yuraman shodon ʻ 4 . Kuz poetik obraz darajasi ko tarilgan mazkur parchada lirik qahramonning ʻ kayfiyati shodlik va xurramlikni akslantirmoqda. Hisiy bo yoqdorlik qabarib ʻ ko ringan ushbu she’r mohiyatida lirik obraz – kuz tiynati mushohada sahniga olib ʻ chiqilgan. Idrok va tushuncha qa’rida tuyg ular realizmi inkishof qilinadi. SHoira ʻ bir dam bo lsa ham o quvchi oldidagi samimiyatini pinhon tutmaydi, aksincha ro y- ʻ ʻ ʻ rost izhor qilishni maqsad qiladi. Bular she’rning doimiy qoidalarini maromida 4 Зулфия. Адабий ўйлар. – Т.: «Фан», 1985. – Б. 23. 9 ifodalanganida qabarib ko rinadi. “Tovusday bezangan daraxt bog lari”ʻ ʻ tashbihining kuzga ishorasi o ziga xos sifat darajasini yuzaga keltirgan. “Oltin kuz” ʻ nomli she’rning kechinma tarkibida o nlab muqoyasalarni original inkishof qilishga ʻ erishgan. Jumladan, “nurlarga ko milib yuraman shodon” birikmasida shoira ʻ kayfiyatining ranginligini, hayotga orzular negizida qarashini, borliqning taskini – umid ekanligini talqin qilish etakchi kategoriyaga aylangan. Shoira Zulfiyaning adabiy suhbatlaridan uning shogirdlariga qanchalik g amxo rlik ko rsatganini anglab olish mushkul emas. Bu ko pincha shoiraning ʻ ʻ ʻ ʻ yaxshi she’rni qanday yozish kerakligi, she’r yozishda nimalarga jiddiy e’tibor qaratish lozimligi kabi masalalarda o z maslahatlarini ayamaganligida ko rinadi. ʻ ʻ SHe’rning dunyoga kelish onlari bo ladi, shoir ana shu jarayonda ilhomiga tayanib ʻ ish tutsa, iste’dodidan unumli foydalansa yaxshi natijalarga erishishi mumkinligiga ishora qiladi. Bular shoira Zulfiyaning hayot va ijod haqidagi tasavvurlarining bir uzvi xolos. Voqelikka xos munosabatda bo lish, she’rni takror va takror ishlash, uni ʻ qayta tekshirish, tahlil qilish tufayli yangi fikr aytish mumkin deb hisoblaydi va bu fikrlarni hayotiy a’mol darajasiga ko taradi. Borliqni estetik qayta idroklash ʻ shoirdan mehnat va mahoratni talab qilishiga mantiqiy urg u beradi. Binobarin, ʻ “she’rlar minglarcha kishilar o z qalbi va dili bilan his etib o zlariniki qilib ʻ ʻ olgandagina poeziyaga aylanadi. Menimcha, shoir uchun eng qiyini – shoirning o zi ʻ uchungina emas, o quvchi uchun ham zarur o z ovozini, o quvchining yuragiga ʻ ʻ ʻ yaqin, aziz, uni ham hayajonga soladigan torlarni topa bilishdir. Agar o quvchi ʻ shoir yoki yozuvchining his-tuyg ulari va g oyalaridan to lqinga kelmasa, asar u ʻ ʻ ʻ uchun befarq qolsa, demak, poeziya yaratilmadi”. Bu tavsiflarda ijodkor uchun bir necha jihatlar umumlashtiriladi. Haqiqiy ijodkor tabiatidagi mukammallik, izlanish va e’tiqod, talant tarbiyasiga jiddiy e’tibor ko rsatish masalasi dolzarb vazifalar sirasiga kirishi ta’kidlanadi. Noyob va ʻ murakkab talqinlar zamirida pafosning muhimligiga ishora qilinadi. Yaratgan tomonidan berilgan beqiyos iste’dod va ilhomga tayanib ijod qilish yaxshi samaralar berishini dalolatlaydi. Bular shoira Zulfiya adabiy-estetik qarashlarida g oyat ʻ rangbarang, yorqin obrazlar yaratish zimnida ham ko zga tashlanadi. Ma’lumki, ʻ 10 “lirika – inson qalbini, zamondoshimiz qalbini kashf etish, uning orzu va tuyg ularini, muqarrar dramalarini idrok etish demakdir. Kishilarning ruhiy olami ʻ nechog lik chuqur payqab va ilg ab olinsa, she’riyat shu qadar boy va ta’sirchan ʻ ʻ bo ladi. Lekin kashf etish fikr qilish, o ylash demakdir. Hozirgi zamon ʻ ʻ she’riyatining mohiyati, rivojlanishining asosiy yo nalishi ham ana shundadir”. ʻ Darhaqiqat, shoira Zulfiya mazkur tushunchaning mohiyatida ijtimoiylik kasb etgan lirikaga xos muhim fazilatlar xususida fikr yuritadi. Haqiqatan ham, lirik she’r tabiatan estetik zavq va shavq, ohangdorlik ulashishini, inson ruhiyatiga daxldor tushunchalarga hamohang qirralarga ega bo lishini mushohadalaydi. Yuqorida ʻ keltirilgan estetik idrok tabiatida xolis e’tirof ko zga tashlanadi. Aynan xolis ʻ mushohada tuyg ularning betakror bo lishiga zamin hozirlaydi. Binobarin, taqdir ʻ ʻ tufayli yozilgan to rt qator she’rda butun olam qiyofasi aks etishi mumkinligiga ʻ asosli dalillar keltiradi. “She’riyat shoirning urib turgan yuragi singari tirik jon” ekanligini o zining dilbar she’rlari bilan ham isbotlagan: ʻ She’r demak – o jar do st qalamning izi, ʻ ʻ Shoirni boricha etar namoyon: Ne tariq hayotda otgan ildizi, Ne tariq qaddini tiklab turgan jon. Bu shunday bir iz-ki – qalb sollanishi, Goh dengiz dolg asi, gohi nasimdir. ʻ Goh bayram... Goh g ussa yallig lanishi, ʻ ʻ Dardlardan tavallud kamyob tizimdir.. 5 . Mazkur she’rda tuyg ular realizmi yanada yanada tiniqroq ko zga ʻ ʻ tashlanadi. Ayniqsa, “shoirni boricha etar namoyon” satrida shoiraning butun tafakuri o ziga xos mahoratidan shahodat berib turibdi. Ushbu samimiy satrlar ʻ mohiyatida iste’dod va mahoratning vobastaligi ko rinadi. Shoira teran anglangan ʻ va anglanmagan lirikaning idrok qilinishi ijodkor manerasiga borib tutashishini nozik sezimlar bilan mushohadalaydi. Bitta qalbning ichida yashirin tuyg ular ʻ o quvchi ko ngliga yo l ʻ ʻ ʻ 5 Зулфия. Тонг билан шом аро. – Т.: “Шарқ”, 2005. – Б. 137. 11 topishi oson emasligiga ham ishora qilinmoqda. Aynan “dardlardan tavallud kamyob tizimdir” deganida haq gapni ilgari surgan. Hayot faqat quvonchdan iborat emasligi, odamning bir kuni bayram bo lsa, bir kuni g am tortishga mahkumligini,ʻ ʻ ijodkorning taqdiri azaldan kelayotgan hayot kechmishlariga aylanib ulgurganiga ham oydinlik kiritadi. “Goh bayram... goh g ussa” yangilanishi – odamzotning ʻ tabiatiga daxldor qismat ekanini kutilmagan tashbihlar negizida talqin qiladi. San’at tarixida har bir davrning o z ijodiy tutimlari bo lganidek, o z ʻ ʻ ʻ shoirlari bo ladi. Bular ijodkorning hayot haqiqatini qanchalik to g ri va ishonarli, ʻ ʻ ʻ obrazli, betakror ifodalay olganligida qabarib ko rinadi. Shoira Zulfiya ham ʻ o zining ijodiyestetik qarashlarida haqqoniy e’tirof qilganidek, “hayotda donolik va ʻ bilimning sira tuganmas konlari shu qadar ko p ekanki, undan bahramand bo lish ʻ ʻ uchun butun umrni sarflasa ham etmasa kerak. Men hammasini birday yaxshi bilib olishga intilar edim. Navoiy va Pushkin, Hofiz va Shekspir, Bayron va Nekrasov, Lermontov va Lutfiyni o qir edim, uqishga intilardim”. Haqiqatan ham, shoiraning ʻ estetik talqinlarida bitta muhim jihat e’tiborga molikdir. YA’ni har bir ijodkor o z ʻ ijod va hayot yo lida tinimsiz izlanishlar olib borar ekan, ilhom va iste’dodni, ʻ mahoratni, san’atkorlikni kitob mutolaasi, ustozlarning hayotiy bilimlari, tajribalari yordamida to play borishi muhim vazifa ekanligini mantiqiy asoslaydi. “Bir umr ʻ kitob o qib” ham borliqning jumbog iga, hayot sirlarining oxiriga etib bo lmasligini ʻ ʻ ʻ anglab etadi. Lekin hayot mudom tinimsiz harakatda ekan, fikr va tafakkur ham doim harakatda bo lishi lozimligini alohida ta’kidlab o tadi. Ayniqsa, Hofiz, ʻ ʻ Navoiy va bir qator mumtoz shoirlar, jahon adabiyotining etuk daholari qoldirgan ma’naviy merosni mutolaa qilish borasida ko p haqiqatlarni kashf etganligini ʻ yuksak ma’mnuniyat tuyg usi bilan qadrlaydi, e’tirof qiladi. ʻ Zulfiya lirikasining shakliy unsurlari haqida gap ketganda, avvalo, misralardagi so zlarning ritmik elementlari, bo g in, qofiya, turoq kabilarning o z o rnida inkishof ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ qilinganida yaqqol namoyon bo ladi. Asosiy jihati, mazkur unsurlar she’rga ʻ o zgachalik va ta’sirchanlik baxsh etadi. Belinskiy e’tirof qilganidek, shakl va ʻ mazmun yaxlitligi asar obrazliligini yuzaga chiqarish kafolati sanaladi. Shoira lirikasida poetik obraz yaratishda qarama-qarshi ma’noli parallel nisbatlar ham 12 ko plab uchraydi. Bular biri ikkinchisini inkor qiluvchi antiteza usulidagiʻ obrazlardan farq qiladi. “Adabiy o ylar” deb nomlangan kitobida shoira shunday ʻ g oyani ilgari suradi: “Umumiy tafakkur bilan konkret manzara sening xayolingda ʻ uzoq vaqtgacha ayrim-ayrim holda yashaydi-da, keyin birdan ikkovlon bir-biriga qo shilib ketadi. ʻ G afur G ulom o zining keyinchalik mashhur bo lib ketgan “Vaqt” she’rini ʻ ʻ ʻ ʻ yozishni niyat qilib qo yib, qanday qiynalib yurganini aytib bergani esimda. Uning ʻ miyasida allaqanday umumiy tasavvurlar palaxsa-palaxsa bo lib ko chaveribdi, ʻ ʻ fikrlar birbiriga to qnashib ketaveribdi, she’rning ayrim bandlari etilib qolibdi-yu, ʻ lekin she’rning ibtidosi, asosiy konkret obraz, birinchi misra hadeganda tug ilavermabdi, shunda u tuyqusdan bir zamonlar bir shahlo ko zli qizni ʻ ʻ taniganini, uning ajoyib, quyuq kipriklari kapalak qanotiga o xshash bo lganini ʻ ʻ eslab qolibdi. O sha qizning kiprik qoqishini eslashi bilan ko z o ngida bir lahzali ʻ ʻ ʻ fursatning jonli obrazi gavdalanibdi. She’rga kamlik qilib turgan obrazning ibtidosi xuddi mana shu ekan” [8]. Darhaqiqat, poetik talqin o z-o zidan dunyoga ʻ ʻ kelmasligiga ushbu tafsilot bayonida real faktik mushohadalar bilan chizgilar beradi. Bu degani shuki, shoira nazdida she’rning yaralishiga asosiy turtki bo lgan ʻ xos unsur – g oya so zlarning shaloladek quyulib kelishida muhim atribut sanaladi. ʻ ʻ Demak, talqinlararo payvandlangan poetik yaxlitlik she’rning jozibador bo lishini ʻ dalolatlaydi. Bir tomondan bu kayfiyatga tushishda kechinmaning qanday tug ilishi ʻ ham vazifa bajaradi. Goh g amgin kayfiyatning bir-biriga yaqin mavzularda, goh ʻ bir motiv doirasida manzumalar yozib tashlash mumkin degan xulosa ham kelib chiqishi tayin. CHunki oniy lahzada “yarq” etgan uchqun yuzlab satrlarning, she’rlarning yaratilishiga doyalik qilishi mumkin. Shoira Zulfiya har bir she’rini yozib bo lgach, bir necha bor tahrir qiladi. Bu she’rning poetik qiymatini ʻ oshiribgina qolmay, o quvchi e’tiborini, diqqatini jalb qiladi, betakror so zlarning ʻ ʻ o z o rnida qo llanilishiga olib keladi. “Lahzalar” turkumidagi she’rlarda idrok, ʻ ʻ ʻ sezimlar shoira qalbining betinim daryolaridek taassurot qoldiradi: Sening o zing ʻ tanho, mumtoz bir kitob, Raso va noraso darsing o qidim. Bu tun borlig im-la ʻ ʻ quchdimu bob-bob, Og riqdan tavallud she’rlar to qidim. ʻ ʻ 13 Bandaman, ey tangrim, kashfi tabiat, Axir bir kun so nar ko zlarimda nur. ʻ ʻ Kalimaga zaif qolganda qudrat, Senga so ngi sajdam – umrim to kilur.. ʻ ʻ 6 . “Iqrornoma” yo sinida bitilgan ushbu she’rda shoiraning “bu o tkinchi ʻ ʻ dunyo”da hamma narsa omonat ekanligiga, vaqt hukmi g olib kelishiga, unda ʻ odamzod tabiatan hech narsaga ulgura olmasligiga, faqat “tabiat”ning “mumtoz kitob” ekanligi yashashga umid, husn va malohat in’om qilishi poetik obraz darajasiga ko tariladi. Mazkur she’rda shoira Zulfiyaning estetik olami, tabiatning ʻ jamiki go zalligi, uning maftunkor va betakrorligi xilma-xil tasviriy vositalar bilan ʻ yanada boyitilgan. Negaki, “poetik obraz asli she’riyatning tabiati, xarakteri bilan sinonim tushuncha”dir. Lessing ta’biricha: “Shoir istasa har bir voqeani boshidan oxirigacha, unga turli o zgarishlar kiritgan holda bir tizimda inkishof qila ʻ oladi”deydi. Shoira Zulfiya ham badiiy matn tarkibini (she’rni) satrma-satr mantiqiy tahrirlaydi. Bular poetik obrazning yanada tiniqlashuviga, maromiga etkazilib tasvirlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Shu rakursdan qaraganda, shoira lirikasining mavzu-mundarijasini shartli ravishda quyidagi olti tamoyil asosida o rganish maqsadga muvofiq: ʻ 1.Muhabbat mavzusidagi she’rlar; 2.Vatan mavzusidagi she’rlar; 3.Tabiat va inson munosabatlariga aks ettirilgan she’rlar; 4.Aralash mavzulardagi she’rlar; 5.O lim mavzusidagi she’rlar; ʻ 6. Publitsistik mavzudagi she’rlar. Shulardan ikkinchi, to rtinchi va oltinchi tamoyillarda shoira estetik olami, ʻ badiiy tafakkuri real mohiyat kasb etgan. Tuyg ularning toshqin suvrati, alam va ʻ hijron, yolg izlik va mahzunlik kayfiyati poetik obraz darajasiga ko tarilganida ʻ ʻ 6 Зулфия. Йиллар садоси. – Тошкент: “Адабиѐт ва санъат” нашриѐти. 1995. 91бет. 14 mangulik va yo qlik chegarasiga aniqlik kiritiladi. SHuningdek, ta’sirdorlik,ʻ musiqiylik muhabbat manzumalarida ham o ziga xos betakrorlikni yuzaga ʻ chiqaradi. Buni “Adabiy o ylar” kitobida ham komil ishonch bilan tahlillaydi: “Har ʻ bir she’rimni yozayotganimda, uning o tli tuyg ulari bilan yashayotganimda, “Men ʻ ʻ shoirman”, deb o ylayman. Biror joyda chop etilgandan so ng esa “Qachon shoir ʻ ʻ bo larkinman?” degan xayol dilimdan kechadi. Chunki men chop etilgan ʻ she’rlarimda qalbimdagi quvonch, dard, hayajonlarning suratini ko rganday ʻ bo laman, ʻ har gal ularga nimadir etmayotga nday, nimasidir asliga o xshamayotganday tuyulaveradi...”. Haqiqatan ham, shoira Zulfiyaning yuqoridagi ʻ talqinlarida yosh ijodkorga ibratli mulohazalar ilgari suriladi. O z qalbidagi orzu- ʻ umidlarini ro y-rost ishonch bilan aytish uchun ijodkordan juda katta jasorat talab ʻ qilinadi. O z iste’dodining qudratli va zaif tomonlarini vaqtida payqay olish ham ʻ har kimning ilkidan keladigan ish emas, albatta. Shoira Zulfiya ijodi milliy zaminga teran tomir otgan go zal va betakror ʻ daraxtga o xshaydi. Zulfiya shoiralardan birinchi bo lib jahonga O zbekiston degan ʻ ʻ ʻ yurtning rangin va betakror manzarasini, milliy qadriyatlari-yu, boy tarixini ko lamdor obrazlarda ko rsata oldi. Shoiraning ruhiy dunyosi milliy zaminga shu ʻ ʻ qadar teran muhabbat bilan bog lanib ketganki, uning dilbar shoira bo lib kamol ʻ ʻ topishidagi haqiqatni ana shu zamin qa’tidan izlamoq kerak. Shoira qalbi tinimsiz ravishda dard va iztirob bilan yaralanib boraveradi. Oqibatda xasta ko ngilga ʻ malham izlanadi. Shoira Zulfiyaning “Sensiz” turkumidagi muhabbat manzumalarini shu kemtik ruhiy holatga iztirob bilan yaqinlashgan va izlangan hayot haqiqati deb qarash joiz. Negaki, ko ngil shoirlarida har bir asar namunasining ʻ ildizi, uning yaratilish sabablari uning ruhiy dunyosiga borib tutashadi. Shu jihatdan olib qaralsa, “noyob iste’dod sohiblarining ijodi tuganmas bir buloq kabidir. U sizning yuragingizda bir ko z ochdimi uni endi hech to xtatib bo lmaydi. Uning sof, ʻ ʻ ʻ beg ubor va zilol suvidan tashna qalblarga yana tutgingiz kelaveradi”. Binobarin, ʻ shoira Zulfiyaning ijodida ham kuzatiladigan ayriliqning mangu qo shig i, ʻ ʻ hijronning alamli ohanglari, yurakning tanho nolasi, sadoqatning teran tomirlari “davr va zamon” imtihonini engib o tib, o z hayotini oydin orzular bilan o tkazishga ʻ ʻ ʻ 15 doim da’vat qilib turdi. Undan zavqlangan minglab qalblar shoira ijodiga yuksak ehtirom bilan qaradilar 7 . I bob yuzasidan xulosa Shoiraning hayoti, ijodiy muhitda kechgan ruhiy va ma’naviy izlanishlari uning estetik tafakkurida hal qiluvchi omil bo lgan. Zulfiya ijodi tasodifiy ilhom ʻ mahsuli emas, balki milliy adabiy an’ana, davr ijtimoiy muammolari va shaxsiy kechinmalarning uyg unlashuvi natijasida yuzaga kelgan mukammal estetik tizim ʻ ekanligi isbotlandi. Bobda shoiraning estetik dunyoqarashi o zbek mumtoz ʻ adabiyoti, jadid adabiyoti hamda XX asr she’riy tafakkuri bilan uzviy bog liqlikda ʻ shakllangani ko rsatildi. Uning badiiy qarashlari go zallikni faqat tashqi manzara ʻ ʻ sifatida emas, balki insonning ichki kamoloti, axloqiy pokligi va jamiyat oldidagi mas’uliyati bilan chambarchas holda talqin etishi bilan ajralib turadi. Shu jihatdan, Zulfiya estetikasi chuqur ma’naviy mazmunga ega bo lib, u milliy estetik tafakkur ʻ taraqqiyotida muhim bosqichni tashkil etadi. Zulfiyaning ijodiy pozitsiyasi va estetik tamoyillari davr adabiy jarayoniga faol munosabat bildirgani, shoiraning san’atga bo lgan yondashuvi badiiy so zning tarbiyaviy va ma’naviy ahamiyatini ʻ ʻ yuksak baholashga qaratilgan. Zulfiya estetik qarashlari o zbek adabiyotida ʻ go zallik, insonparvarlik va ma’naviyat g oyalarini uyg un holda rivojlantirgan ʻ ʻ ʻ mustaqil va yetuk badiiy konsepsiya sifatida shakllangan. 7 Munojaat A., Botirova Sh. Zulfiya she’riyati va estetik qarashlar. // academic research in educational science. – 146- 153-B. 16 II BOB. ZULFIYA SHE’RIYATIDA GO ZALLIK KONSEPSIYASI VAʻ ESTETIK TAMOYILLAR 2.1. Zulfiyaning she’riyatida tabiat estetikasi va poetik talqin Zulfiya Isroilova O zbek xalqining sevimli shoirasi. Taniqli qalamkashi ʻ Zulfiya 1915- yilning 1-martida Toshkent shahrida Isroil temirchi oilasida tug ildi. ʻ 1922-yildan 1931-yilgacha maktabda, so ng 1931 - 1934-yillar orasida qizlar bilim ʻ yurtida tahsil oldi. Mehnat faoliyatini juda erta boshlagan shoira xotin- qizlar bilim yurtida o qigan vaqtlaridan boshlab adabiy to garaklarda o z she’rlarini mashq qila ʻ ʻ ʻ boshlagan deyarli bir umr jurnalistika va nashriyot sohasida ishladi. 1935-1938 yillarda O zbekist ʻ on Fanlar akamediya sining Til va adabiyot instituti aspiranturasida o qib . Keyinchalik 1938 - 1948-yillar mobaynida Bolalar nashriyoti ʻ muharriri, O zbekiston davlat nashriyoti bo lim mudiri, 1953- yilgacha «Saodat» ʻ ʻ jurnalida bo lim mudiri, 1953- yildan to 1980yillarida esa bosh muharrir bo lib ʻ ʻ ishladi, salkam o ttiz yil davomida, shu jurnalning Bosh muharriri lavozimida ishlab ʻ keldi.U tizorada O zbeklar orasidan o numli va salmoqli o rin egalladi, U ʻ ʻ ʻ O zbekistonda ijodi bilan ot qozonqan Hamid Olimjonning rafiqasi bo lib . Asosiy ʻ ʻ ravishda she’riyat dunyosida bir- boridan go‘zal asarlar yazgan .Qalamkashning ijodlardan gapiradigan bo lsak uning birinchi she’ri tuplami 17 yoshligida yazgan ʻ “Hayot varaqlari (1932) ilk she’ri to plami nashr qilindi. Muallif “She’rlar” va ʻ “Qizlar qo shig i”( 1938) kabi poetik asarlaini Ona vatan va uning dala , cho llarida ʻ ʻ ʻ xizmat giladigan paxtakorlar , troktichi qizlarninig qaynoq hayotlariga bag ishladi , ʻ ayni chog da shoirninh urushdan so nggi yillarda yozilgan “Dala bir kun” (1948), ʻ ʻ “Tong qo shig i”(1953)kabi bir nechta turkumi “ Men tongni kuylayman”, ʻ ʻ “Kuylarim sizga” (1965), va “Yuragimga yaqin kishilar” (1958) ushbu to plamlarida vatan madhi, mehnat qilish davomida fidokorliklar ko rsatgan kishilar ʻ ʻ hayoti haqida ketadi. Muallif “ Uylar “ , “ Shalola” kabi she’riy majmualari uchun Hamza nomidagi respublika Davlat Mufokoti sovrindori bo lgan. U Hind ʻ mavzusidagi she’rlari uchun Javohirlal Neru nomidagi xalqaro sovrin ,tinchlik va do stlikni namoyon etuvchi asarlari hamda taraqqiyparvar Osiyo va Afrika ʻ 17 qalamkashlari harakatidagi faol ishtiroki uchun xalqaro “Nilufar” mufokotiga sazavor bo lgan. Shoira Zulfiya ijodining poetik olami va estetik qarashlari hamʻ mazkur jarayonning bir halqasini tashkil etadi. Negaki, ijodkor o z davrining komil ʻ farzandi. O zi yashab turgan ijodiy muhit suvratidan estetik qarashlari shakllanadi. ʻ Ustozlari boshlab bergan salmoqli ishlar, keyingi avlod nazaridan izsiz o tmaydi. ʻ Bularni davom ettirganligi uchun bugungi adabiy jarayon o ziga kerakli va muhim ʻ jihatlardan ibrat olishda davom etmoqda. Gavhar marjon kabi yaltirab tursa, Meni ham o raydi she'гiy hayajon! ʻ Quyoshni qarshilab chiqib ayvonga, Nurlarga ko milib yuraman shodon. ʻ Kuz poetik obraz darajasiga ko tarilgan mazkur parchada lirik qahramonning ʻ kayfiyati shodlik va xurramlikni akslantirmoqda. Hissiy bo yoqdoгlik bo rtib ʻ ʻ ko гingan ushbu she'г mohiyatida lirik obraz - kuz ziynati mushohada sahniga olib ʻ chiqilgan. Shuningdek, bu misralarda kuz ziynati-poetik timsol darajasiga olib chiqiladi. Idrok va tushuncha qa'rida tuyg uto realizmi inkishof qilinadi. Shoira bir ʻ dam bo lsa ham o quvchi oldidagi samimiyatini pinhon tutmaydi, aksincha ro y- ʻ ʻ ʻ rost izhor qilishni maqsad qiladi. Bular she'rning doimiy qoidalarini maromida ifodalanganida aniqroq ko гinadi. “Tovusday bezangan daraxt bog lari” ʻ ʻ tashbihining kuzga ishorasi o ziga xos sifat darajasini yuzaga keltirgan. “Oltin kuz” ʻ nomli she'ming kechinma tarkibida o nlab muqoyasalarini original inkishof qilishga ʻ erishgan. Jumladan, “nurlarga ko milib yuraman shodon” birikmasida shoira ʻ kayfiyatining ranginligini, hayotga orzular negizida qarashini, borliqning taskini - umid ekanligini anglash qiyin emas. Zulfiya lirik qahramoni sahovat va noyob zavq bilan yashaydigan inson. Zulfiya asarlarida insonni sevish, ardoqlash, tabiatni, Vatanni e'zozlash g oyalaгi bilan birlashib ketadi. ʻ O zbek millatining sevimli va ardoqli shoirasi taniqli jamiat arbobi Zulfiya ʻ Isroilova asarlari nafaqat o zbek tili balki rus, ingliz, nemis, hind, bolgar, xitoy, ʻ fors, arab va boshqa tillarga tarjima qilingan. Mahoratli shoira Nekrasov, Lermontov, V.Inber, Ukrainka, Edi Ognetsvet, M.Dilbozi, Amirta Pritam asarlarini o zbek tiliga zavq bilan tarjima qilgan. Mashhur o zbek shoiri Hamid Olimjonning ʻ ʻ turmush o rtog i, o ziga xos she'riyati biian minglab kitobxonlar qalbini rom etgan ʻ ʻ ʻ 18 iste'dodli shoira Zulfiya 1996-yilning 1-avgustida 81 yoshida vafot etgan. Zulfiya lirikasi teran tafakkur va jo shqin hissiyot vobastaligidan hosil bo lgan she'riyatdir.ʻ ʻ Shoira lirik qahramoni ko pda yuksak intellekt sohibasi ekanligi sezilib turadi. U ʻ biroz o ychan, ba'zan falsafiy, ba'zida esa jiddiy va ta'sirchan. Shoira ma'naviy- ʻ ruhiy izlanishlarida, poetik timsol yaratish jarayonida his-tuyg ular manzarasi, ʻ kechinma tarangligi, o tkir dramatik vaziyat va kolliziyalar bo rtib turadi. Unda ʻ ʻ makon va zamon chegarasining qamrovlari keng, o tmish, bugun va kelajak ʻ voqeligi inson taqdiri, ertasi bilan esh tasvirlanadi 8 . 2.2. Inson, muhabbat va vatan obrazlari: estetik idealning shakllanishi Zulfiya Isroilova o‘zbek adabiyotining yuragi, ayol ruhining lirika orqali ifodalangan eng go‘zal timsolidir. Uning ijodi millatning orzulari, ayolning mehr- muhabbati va Vatanga bo‘lgan sadoqatini o‘zida mujassam etadi. Zulfiya uchun Vatan faqat yer, osmon, tog‘ va daryo emas u inson yuragining eng muqaddas burchagi, ruhiy panohidir. Shoira o‘z she’rlarida yurtni ona mehriga, quyosh iliqligiga, hayotning o‘ziga tenglashtiradi. Uning so‘zlari samimiy, ohanglari xalqona, g‘oyalari esa yuksakdir. Zulfiya she’riyatida Vatanga muhabbat hech qachon balandparvoz so‘zlar bilan emas, balki yurakdan chiqqan oddiy, ammo chuqur tuyg‘ular bilan ifodalanadi. U o‘z yurti haqida gapirar ekan, har bir satrida xalqning ovozi, ayolning duosi va ona yurakning urishi eshitilib turadi. Shoira hayotining har bir davrida Vatan g‘oyasi markazda bo‘lgan. Uning satrlarida ona yurtga mehr insonning hayot manbai, sadoqat esa insoniylikning mezonidir 9 . Zulfiya o‘z ijodi bilan shuni isbotladiki, yurakka joylagan Vatan sevgisi hech qachon so‘nmaydi u avloddan avlodga o‘tuvchi, millatni birlashtiruvchi kuchdir. Bugun ham Zulfiya nomi ezgulik, sadoqat va vatanparvarlik timsoli sifatida yangraydi. Uning asarlari har bir o‘quvchini yurakdan o‘ylashga, yurtga muhabbat bilan 8 To`rayeva S., Shamilo B. Solution of social problems in management and economy international scientific-online conference. – 192-194-B. 9 Sobirova A., Nasrillayeva G. Zulfiya she’riyatida vatanga muhabbat va sadoqat g‘oyalari. // Yangi O‘zbekiston ilmiy tadqiqotlar jurnali. – 229-B. 19 yashashga undaydi. Shoira she’rlari bu o‘z xalqiga yozilgan samimiy maktublardir. Unda ayolning ruhi, xalqning dardi, millatning faxri va yurtga sadoqat uyg‘unlashgan. Zulfiya Isroilova ijodi o‘zbek adabiyotida millatning yuragi bilan so‘zlashgan eng samimiy ovozdir. Uning butun hayoti va asarlarida Vatanga muhabbat, sadoqat, mehr va faxr tuyg‘ulari bir-biriga chambarchas bog‘langan. Shoira o‘zini xalqning bir qismi, yurti taqdirining hamnafas ovozi deb bilgan. Shu bois, u yozgan har bir satrda yurtga sadoqat va insoniylikning chuqur ma’nosi sezilib turadi. Zulfiya she’riyatida Vatan obrazi doimo tirik, iliq va mehrga to‘la. U yurtni shunchaki tabiat manzaralari bilan emas, balki xalqning qalbi, ayolning mehri, bolalarning orzusi orqali ko‘rsatadi. Shoira uchun Vatan bu inson yashaydigan joy emas, balki insonning ichidagi tuyg‘ular majmuasidir. U har bir inson yuragida Vatan yashashiga ishonadi. Shuning uchun ham Zulfiya asarlarida Vatan mavzusi yuksak badiiy obraz sifatida gavdalanadi. Shoiraning asarlarida ayol va Vatan obrazlari ko‘pincha bir-birini to‘ldiradi. U ayolni hayot yaratuvchisi, mehr manbai sifatida ko‘rganidek, Vatanini ham ona mehriga tenglashtiradi. Bu o‘xshashlik Zulfiya dunyoqarashida tabiiy holat u uchun yurtni sevish, onani sevish bilan barobar. Shuning uchun ham shoira asarlarida sadoqat, fidoyilik, mehr va oriyat tuyg‘ulari o‘zaro uyg‘unlashgan. Vatanga muhabbat Zulfiya she’riyatida faqat tuyg‘u emas, balki hayotiy pozitsiya, insoniy burch sifatida tasvirlanadi. U yurtini sevgan insonni sadoqatli, mehnatkash, halol va oriyatli bo‘lishga undaydi. Uning tasvirida haqiqiy vatanparvarlik bu so‘z bilan emas, amaliy ish bilan ifodalanadigan fazilatdir. Shoira o‘z asarlari orqali insonni o‘z yurti, xalqining baxti uchun yashashga chaqiradi. Zulfiya asarlarida tabiat tasvirlari ham Vatan timsolining bir qismi sifatida talqin qilinadi. Bahorning uyg‘onishi, quyoshning chiqishi, bolalar kulgusi, onaning duosi bularning barchasi yurt hayotining timsoliga aylanadi. Shu tarzda shoira tabiat go‘zalligini millat ruhining jilvasi sifatida ifodalaydi. Bugungi kunda ham Zulfiya Isroilova ijodi o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Uning asarlari Vatanga mehr, ayolning or-nomusi, xalqning g‘ururini ifodalagan bebaho ma’naviy merosdir. Shoiraning har bir asari o‘zbek xalqining yuragiga singib ketgan sadoqat darsidir. U 20 o‘z so‘zi bilan millatni uyg‘otgan, ayollarga ilhom bergan, yurtga mehrni kuylagan. Zulfiya nomidagi Davlat mukofoti ham aynan shu g‘oyalarning davomidir. U yosh avlodni ilm, ijod va sadoqat yo‘lida ilhomlantiradi. Bu mukofot nafaqat shoira xotirasiga ehtirom, balki Vatanga muhabbatni yangi avlodga yetkazishning ramziy ko‘rinishidir. Zulfiya Isroilova ijodi o‘zbek ayolining yuragidan chiqqan, xalq ruhining tovushi bo‘lib yangragan badiiy merosdir. Uning butun hayoti va so‘z san’ati Vatanga muhabbat, xalqiga sadoqat va hayotga mehr bilan yo‘g‘rilgan. Shoiraning satrlarida yurt degan so‘z insoniy qadriyatlarning eng oliy cho‘qqisiga ko‘tariladi. U Vatanni so‘z bilan emas, his bilan kuylagan; yurakdan chiqqan har bir fikrida insoniylik, mehr va fidoyilik aks etgan. Zulfiya she’riyatida Vatan timsoli doimo tirik va mehr bilan to‘lib-toshgan. U yurtni ona, xalqni farzand, tabiatni esa shu mehrli rishtaning uzviy qismi sifatida ko‘radi. Shu bois, uning har bir asarida Vatan sevgisi hayotga muhabbat, mehnatga sadoqat va insoniy oriyat bilan qo‘shilib ketadi. Shoira uchun Vatanga muhabbat bu millatni sevish, uning orzularini yurakda yashatish, har bir nafasda ezgulikni his qilishdir. Bugungi kunda ham Zulfiya nomi Vatanga sodiq, halol, fidoyi inson timsolidir. Uning so‘zlari avlodlar qalbida milliy faxr va g‘urur uyg‘otadi, yurtga xizmat qilishning naqadar sharafli ekanini eslatadi. Zulfiya yaratgan obrazlar, uning so‘zlaridagi samimiyat, ayol qalbining sadoqati va mehrga to‘la ohanglari o‘zbek adabiyotining abadiy boyligiga aylangan. Shoiraning ijodiy merosi bu faqat she’riyat emas, balki millat ruhining ifodasidir. Uning nomi bilan atalgan Davlat mukofoti bugun ham yosh avlodni ilmga, ezgulikka va Vatanga sadoqatga da’vat etmoqda. Zulfiya hayoti va asarlari o‘zbek ayoli, o‘zbek xalqining yurakdagi nuri, so‘zdagi oriyati bo‘lib qolaveradi 10 . Zulfiya she’rlarida Vatanning tasviri turli timsollar orqali ifodalanadi. U o‘z asarlarida ona zamin go‘zalligini tasvirlarkan, uni ona obraziga qiyoslaydi. Shoira Vatanni ona tabiat, bog‘-rog‘, tog‘-dara, charaqlagan quyosh, shaffof suvlar, 10 Sobirova A., Nasrillayeva G. Zulfiya she’riyatida vatanga muhabbat va sadoqat g‘oyalari. // Yangi O‘zbekiston ilmiy tadqiqotlar jurnali. – 231-B. 21 beg‘ubor bolalarning quvonchi orqali tasvirlaydi. U uchun Vatan—xalq boshiga tushgan quvonch va dardu-hasratlarning aksidir. Zulfiya she’rlari orqali o‘quvchi O‘zbekistonning buyuk va mehnatkash xalqini, boy tarixiy merosini, ona yurti uchun g‘urur va faxr bilan yashaydigan insonlarni his qiladi. Shoiraning asarlarida ona yurti uchun sadoqat, erkinlik, mustaqillik, tinchlik va baxt uchun kurash motivlari kuchli ifodalangan. Uning she’riyatida zamonaviy yosh avlodni Vatanga muhabbat, xalqiga sadoqat, ona tiliga hurmat ruhida tarbiyalash g‘oyasi ustuvor o‘rin egallaydi. Zulfiya she’rlarida vatanparvarlik tuyg‘usi inson ongining yuksakligiga, hayotga, qadr-qimmatga, kelajakka bo‘lgan intilish bilan chambarchas bog‘liqdir. Shoira yaratgan obrazlar orqali yoshlarni Vatanni sevish, uni ardoqlash, qadriyatlarni asrab-avaylashga chorlaydi 11 . Shoira she’riyatining yana bir yuksak xususiyati unda Vatan oldidagi burch, fidoyilik, el-yurt ravnaqi uchun xizmat qilish, pok niyat va orzu-umidlar bilan yashashga chorlashdir. Zulfiya uchun Vatan, birinchi navbatda, xalqining taqdiri, shonli o‘tmishi, muqaddas orzu-umidlari bilan bog‘liqdir. U xalqining tarixdagi o‘rni, buyuk allomalari, aziz insonlari, zaminining go‘zalligi haqida yozar ekan, Vatanga bo‘lgan cheksiz muhabbatni, mehrini, sadoqatini she’riyat orqali ko‘rsatadi. Zulfiya asarlarida mardlik, jasorat, Vatan himoyasi, mehnatsevarlik, tinchlik va erkinlik uchun kurash afzal fazilatlar sifatida talqin etiladi. Shoira ijodida an’anaviy vatanparvarlik mavzulari zamonaviy yondashuv bilan uyg‘unlashgan. Zulfiya Vatan ravnaqi uchun ishlash, ona diyor taraqqiyotiga o‘z hissasini qo‘shish, xalq manfaatlarini o‘ylash va himoya qilish, sog‘lom jamiyat qurish g‘oyalarini ilgari suradi. Uning lirik-epik she’rlarida yurtga g‘urur, mustaqillik va baxtli hayot uchun intilishga da’vat kuchli aks etadi. Shoira o‘z she’rlari orqali o‘quvchilarni vatanparvarlik, insonparvarlik, do‘stlik, sadoqat, mehr-oqibat, hamjihatlik ruhida tarbiyalashga harakat qiladi. Zulfiya ijodida tinchlik, taraqqiyot, zamonaviylik, yangi avlod orzu-umidlari, yoshlarning ezgu niyatlari Vatan ramzi sifatida e’zozlanadi. U she’rlarida yurti ravnaqi uchun g‘urur, faxr bilan yashayotgan 11 To'rayeva M. Zulfiya she’rlarida vatanparvarlik tuyg‘ularining tasviri. // Modern education and development. – 69-B. 22 insonlarning hayotini, ularning orzu-umidlarini ulug‘laydi. Shoiraning biror bir she’rini o‘qir ekansiz, O‘zbekiston tabiati, xalqining orzu-armoni, yosh avlodning baxtli kelajagi uchun talpinayotgan yurak to‘lg‘onishlari, bildirib o‘tilgan orzuumidlar sizni to‘lqinlantiradi. Shoira o‘z asarlarida mustaqillik, erkin hayot uchun kurash g‘oyalarini kuylaydi, xalq baxti, tinchlik va ravnaq sari olib boruvchi yo‘lni ezgulikka undaydi. Zulfiya qalbining o‘tkir sezgisi, o‘z yurti uchun g‘urur hissi, milliy qadriyatlarni qadrlash, buyuk ajdodlarimiz merosiga hurmat asarlarining doimiy mavzusiga aylangan. Shoiraning ijodiy merosi o‘quvchilar, yosh avlodlarni ijtimoiy faollik, Vatanga sadoqat, erkinlik ruhida tarbiya qilishda g‘oyat muhim o‘ringa ega. Zulfiya she’riyatida Vatan to‘g‘risidagi tasvirlar rang-barang va mazmunan boy. U yurtni orzu-umidlari amalga oshadigan muqaddas zamin, xalqining baxti, farzandlarining baxtli kelajagini ko‘zlab, doim ijod qiladi. Shoira Vatan uchun kurashgan avlodlarning nomini, ulkan mehnatini, munosib yashash uchun qilinayotgan harakatlarni, yurt kelajagi uchun qilinayotgan ezgu ishlarni madh etadi, yoshlarni ona yurti uchun xizmat qilish, or-nomusni asrash, yurtini sevishga da’vat etadi. Zulfiya she’riyatining eng muhim xususiyati shundaki, unda Vatan go‘zalligi, xalq baxti va orzu-umidlari faqatgina so‘z orqali emas, balki butun hayot mazmuni sifatida ifodalanadi. U yoshlarni har bir kunini mehnat va izlanishda o‘tkazishga, orzu qilgan baxtli jamiyat uchun harakat qilishga chorlaydi. Shoira ijodi davomida yurtning buyuk kelajagi sari ishonch, undagi o‘zgarishlar, baraka va taraqqiyotning timsolini yaratadi. Zulfiya asarida Vatan timsoli hech qachon sustlashmaydi, aksincha, har bir asarida yangi ma’no va ohangda yangraydi. MENING VATANIM Men shunda tugildim, ko‘rdim dunyoni, Hayotga ilk qadam qoyganman shunda. Tilim nutqtopdi, kozim ziyoni, Mehr va erk bilan yashadim kunda. Go‘dak tushunchamda Vatan deb bildim Kozni qamashtirgan ko‘m-ko‘k bog‘ingni, 23 Korganda qirgoqdan ketolmay qoldim, Oyga ko‘zgu bolgan sof bulog‘ingni. Ko‘ksi xazinaga boy baland tog‘lar, Paxta vodiylaring cheksiz, bepoyon. Kunda qizib yotgan qumliklaring ham Ajib jilva bilan boqdi mehribon. Yerdan bosh ko‘targan har bir giyohga Bogbon muhabbati, mehri-laboqdim. Наг g‘unchang, har guling ko‘zimerkalab, Men gamsiz, alamsiz qo‘shiq-la oqdim. Bog‘laring gullarga burkangan bahor, Ilk sevgi qalbimga kirdi yashirin. Salqin kechalarni o‘tkazib bedor, Toshqin suvlaringga aytdim ishq sirin. Tongda bulbullaring xonish qilganda, Meni maftun etdi ajib bir hayot. Nihol soz tutqazding mening qolimga, Qoshigim tug‘ilib chiqardi qanot. Faqat seni dedim, qalb qo‘shig‘ini, Ey, aziz Vatanim, atadim senga! Sen hur bolganing-chun nafasim hurdir, Hayotim lazzatli, baxt yordir menga. Mana shuning uchun tuprog‘ing aziz, Kozim qorasiday ko‘raman yaqin. Sening mehring, ishqing kezar qonirnda, 24 Misoli bahorgi hayotbaxsh oqin. Sening pok parchangga bosib kirdi yov, Bizning saodatga solmoq boldi chang. Qozgal, qutqar deding, qo‘zgaldi ei-xalq, Har qarich yer uchun qildik qattiq jang. Kirib kelgan sari dushman o‘t sochib, Meni qoplab oldi gazab, hayajon. Dushman kuydirgani har xona uchun Qasos istagida olovlandi jon. Qo‘shig‘im, oromim, qalam, kuchimni Sening himoyangga keltirib tikdim. Men jangdan uzoqda - oddiy askarday, Senga qurol yasab, temirlar bukdim. Ishonchim buyukki, bo‘lur zo‘r bayram, Mening sevganim ham qaytadi g‘olib. Yo‘liga chiqaman quchogim to‘la Bog‘laringda osgan gullardan olib. Butun xalqim bilan bayramga chiqib, G‘alabani qutlab, olaman sozim, Senga, aziz Vatan, senga, ona yurt, Mehring, ishqing bilan to‘liq ovozim Zulfiya she’riyatida milliy hamdo‘stlik, do‘stlik, ahillik, bag‘rikenglik, mehr-sadoqat ruhi mustahkam joy olgan. U Vatan go‘zalligi, tabiiy boyliklar, xalq madaniyati, yutuqlari, mehnatsevarligi borasida iftixor bilan kuylaydi. Shoira insonlarni yurt obro‘sini ko‘tarishga, uning sha’nini yuksaltirishga undaydi. 25 Unutmaslik kerakki, Zulfiya she’riyatida vatanparvarlik eng avvalo ruhiy talab, yurakdagi zahmat, qalb to‘lqinlari, orzu-umidlarning o‘zagi sifatida talqin etiladi. U har bir insonning yurtga, elga bo‘lgan mehri va fidoyiligi, tinchlik va taraqqiyot uchun kurashish istagi, baxtli hayot yaratish uchun intilishi she’riy nutq bilan bezalgan. Shoira she’rlarida mustaqil O‘zbekiston, uning xalqining orzulari, yosh avlodning baxtli kelajagi madh etiladi. Jamiyat hayoti, inson kechinmalari, ona yurti uchun chin dildan xizmat qilish, xalq farovonligini ko‘zlab amalga oshirilayotgan ishlar shoiraning hayajonli misralarida yangraydi. Zulfiya she’riyatida yurt, xalq, zamon, yangi avlod orzu-umidlari doimo e’zozlanadi. Shoira har safar yangi she’rida yurak so‘zlarini xalqiga, yurtiga, yoshlarning baxtli istiqboli uchun aytadi. Zulfiya asarlari yoshlarni yaxshilikka, illat va beparvolikdan uzoq bo‘lishga, Vatanni, xalqini sevishga, taqdiriga befarq bo‘lmaslikka da’vat etadi. Urush! Noming o‘chsin jahonda, Hamon bitmas sen solgan alam. Sen tufayli ko‘p xonadonda Ota nomli buyuk shodlik kam. Yulding ota demak baxtini, Juda murgak go‘daklarimdan. Yaxshi ham bor shunaay Vatani, Dalda bo‘ldi yuraklarimga. Zulfiya she’riyatida vatanparvarlik tuyg‘ularining tasviri o‘ziga xos badiiy yondashuv, samimiy so‘z ohangi, hayotiylik va chuqur mushohadaliligi bilan ajralib turadi. Shoira asarlarida Vatan madhi, ona yurtdan faxrlanish g‘oyalari, xalqqa xizmat qilish tuyg‘usi, milliy qadriyatlarni e’zozlash, yangi avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash muhim o‘rin egallaydi. O‘zbekistonning buyuk kelajagi uchun fidoyilik, mehnatsevarlik, baxtli va tinch hayot sari intilish shoiraning doimiy 26 she’riy mavzusiga aylangan. Zulfiya asarlari bugungi va ertangi avlod uchun to‘g‘ri yo‘l-yo‘riq, yuksak ma’naviyat, milliy g‘urur va Vatanga sadoqat maktabidir 12 . II bob yuzasidan xulosa Zulfiyaning she’riyatida estetik qarashlarning bevosita badiiy ifodasi, go‘zallik konsepsiyasining poetik talqini hamda estetik tamoyillarning obrazlar tizimi orqali namoyon bo‘lishi tahlil qilindi. Shoira ijodida go‘zallik tushunchasi tabiat, inson va jamiyat o‘rtasidagi uyg‘unlik asosida talqin etilishi aniqlashtirildi. Zulfiya she’riyatida tabiat manzaralari shunchaki fon vazifasini bajarmay, balki inson ruhiy holati va ichki kechinmalarining estetik ifodasiga xizmat qilishi bilan ajralib turadi. Shoiraning muhabbat, vatan va inson qadr-qimmatini yuksak estetik ideal darajasiga ko‘targani asoslab berildi. Zulfiya uchun estetik go‘zallik tashqi bezakda emas, balki samimiy tuyg‘u, fidoyilik va ma’naviy sadoqatda mujassam ekanligi ko‘rsatildi. Shu bois, uning lirik qahramonlari hayotiy, ruhiy jihatdan boy va estetik mukammallikka intiluvchi obrazlar sifatida namoyon bo‘ladi. Zulfiyaning badiiy mahorati, poetik uslubi va tasvir vositalaridan foydalanishdagi estetik mezonlari yoritildi. Shoira so‘z tanlashdagi nafislik, ramziy obrazlar, metafora va tashbehlar orqali she’riy fikrni chuqur estetik darajada ifodalashga erishgani aniqlandi. Zulfiyaning she’riyati nafaqat mazmunan, balki shaklan ham estetik mukammallikka ega bo‘lib, o‘zbek lirikasi taraqqiyotida muhim o‘rin egallashi ilmiy asosda xulosalandi. 12 To'rayeva M. Zulfiya she’rlarida vatanparvarlik tuyg‘ularining tasviri. // Modern education and development. – 72- B. 27 UMUMIY XULOSA Zulfiyaning estetik qarashlari o‘zbek adabiyotida badiiy tafakkur va ma’naviy ongning yuksak darajada uyg‘unlashgan namunasi sifatida namoyon bo‘ladi. Shoira ijodida estetik ideal muayyan davr hodisalarining aks-sadosi bo‘lish bilan birga, umuminsoniy qadriyatlar darajasiga ko‘tarilgan mustaqil badiiy g‘oya sifatida shakllangan. Uning asarlarida go‘zallik tushunchasi insoniy mas’uliyat, axloqiy yetuklik va ruhiy barqarorlik bilan uzviy bog‘liq holda talqin qilinadi. Zulfiya estetik tafakkurining muhim jihati shundaki, u badiiy so‘zni faqat hissiy ta’sir vositasi sifatida emas, balki jamiyat ma’naviyatini shakllantiruvchi kuch sifatida baholaydi. Shoira san’atni inson qalbini poklaydigan, hayotga teran nigoh bilan qarashga undaydigan ma’naviy maktab darajasiga ko‘taradi. Shu orqali uning estetik qarashlari tarbiyaviy, ijtimoiy va axloqiy ahamiyat kasb etadi. Zulfiyaning estetik merosi ayol shaxsining badiiy talqinida yangi mezonlarni yuzaga keltirgan. Shoira ayol obrazini passiv tasvir obyekti sifatida emas, balki mustaqil fikrlovchi, ruhiy jihatdan barkamol va estetik ideal tashuvchisi sifatida gavdalantiradi. Bu holat o‘zbek adabiyotida ayol obrazining estetik talqinida muhim bosqichni tashkil etadi. Xulosa qilib aytganda, Zulfiyaning estetik qarashlari milliy adabiy tafakkur taraqqiyotida o‘ziga xos nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, ular bugungi adabiy jarayon uchun ham dolzarbdir. Shoira ijodi zamonaviy estetik izlanishlar, ma’naviy tarbiya va badiiy tafakkur rivoji uchun boy manba bo‘lib qolmoqda. Zulfiyaning estetik merosini yanada chuqurroq o‘rganishga va uni yangi ilmiy talqinlar asosida baholaydi. 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy ilmiy manbalar 1. Asqarova M. Hamid Olimjon va Zulfiyaxonimning hayoti yoshlarga ibrat. // Innovative academy ilm-fan va innovatsiya ilmiy-amaliy konfrensiyasi. 2. Botirova, S. (2020). The Role of Artistic Psychology in the Metaphorical Harmony of Man And the Reality of Life. Asian Journal of Multidimensional Research, 9 (4), 16-20. 3. Hojieva O. To„rt tanho.Toshkent, “O„zbekiston”, 2013. 4. Munojaat A., Botirova Sh. Zulfiya she’riyati va estetik qarashlar. // academic research in educational science. 5. Naim Karimov. O zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000 ʻ 6. Rasulov R. (2020). Kelajak – til sohiblariniki. Til va adabiyot ta’limi, 7 (7). 7. Rasulov R. (2020). Word Valence and Syntactic Relationship. International Journal of Psychosocial Rehabilitation, 24 (02), 295-300. 8. Sobirova A., Nasrillayeva G. Zulfiya she’riyatida vatanga muhabbat va sadoqat g‘oyalari. // Yangi O‘zbekiston ilmiy tadqiqotlar jurnali. 9. To'rayeva M. Zulfiya she’rlarida vatanparvarlik tuyg‘ularining tasviri. // Modern education and development. 10. Акрамов Б. Шеърият гавҳари. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адаби еpт ва санъат нашри еpти, 1979. – Б. 8. 11. Ботирова Ш.И. (2020). Об обучении студентов филологии основам анализа и литературным терминам. Преподавание языка и литературы, 7 (7), 82-83. 12. Ғаниев И ва бошқ. Шавкат Раҳмон олами. – Тошкент: “Академнашр”. 2013. 40-бет. 13. Зулфия. Адабий ўйлар. – Т.: «Фан», 1985. – Б. 23. 14. Зулфия. Йиллар садоси. – Тошкент: “Адаби еpт ва санъат” нашри еpти. 1995. 91бет. 15. Зулфия. Тонг билан шом аро. -Т.: “Шарқ”, 2005. – Б. 137. 29 16.Қаюмов Л. Зулфия. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адабиеpт ва санъат нашри еpти, 1975. – Б. 167. 17.Лессинг Г. Э. Лакоон или о границах живописи и поэзии. - М.: Гослитиздат, 1957. – С. 138. 18.Расулов Р. (2020). Валентность слова и синтаксическая связь. Тил, таълим, таржима. Халқаро журнал, 3 (1), 8-16. 19.Раҳмонов Б. Вафо қисмати. – Т.: «Муҳарир», 2011. – Б. 4-3. II. Internet saytlari 20. 21. 22. 30

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Zulfiyaning ijodi va estetik dunyoqarashi

1.1. Shoiraning hayoti, Hamid Olimjon ijodining ta’siri

1.2. Zulfiyaning estetik qarashlarining shakllanishiga ta’sir etgan adabiy va ma’naviy omillar

I bob yuzasidan xulosa

II bob. Zulfiya she’riyatida goʻzallik konsepsiyasi va estetik tamoyillar

2.1. Zulfiyaning she’riyatida tabiat estetikasi va poetik talqin

2.2. Inson, muhabbat va vatan obrazlari: estetik idealning shakllanishi

II bob yuzasidan xulosa

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить