Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 54.9KB
Покупки 1
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

1-sinf o’quvchilarida yozuv ko’nikmalarini shakllantirish

Купить
MAVZU: BIRINCHI SINF O’QUVCHILARIDA YOZUV KO’NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH MUNDARIJA: KIRISH ……………………………………………………………………...…….3 I.BOB. O'QUVCHILARGA ENG ASOSIY YOZUV TEXNIKASI QOIDALARI HAQIDA MA'LUMOT BERISH 1.1. Harflarni bosimsiz bir tekis yozish…………………………………..………..6 1.2. Harflarni elementlarga ajratmay bog'lab yozish……………………………...10 1.3. Harf va so'zlarni qatorlarga to'g'ri joylashtirish……………………………...13 II.BOB. HARFLARNING QIYALIGINI TO'G'RI SAQLASH 2.1. Harflarni bir hil balandlikda yozish………………………………………….17 2.2. Harf va so'zlar orasidagi masofani chamalab yozish………………………...28 2.3. Tez va ravon yozishga o'rgatish……………………………………….…….29 XULOSA ……………………………………………………………………...…32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………………………………….…33 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Bola kamolotining shakllanishi ko‘p jihatdan chiroyli yozuvga ham bog‘liq. Chiroyli yozish orqali bolalar boshqa fanlarni muvaffaqiyatli o‘zlashtirish imkoniga ega bo‘ladilar. Husnixatga o‘rgatishdan asosiy maqsad kichik yoshdagi o‘quvchilarga yozishdek murakkab jarayonni o‘rgatish orqali, ularning chiroyli yozuv malakalarini rivojlantirishdan iboratdir. Husnixatning oldiga bir qator vazifalar qo‘yiladi. Bu vazifalar ko‘p qirrali bo‘lib o‘quvchilarni aqliy rivojlantirishga, ularning atrof-muhit haqidagi bilimlarini kengaytirishga, axloqiy va estetik didini tarbiyalashga, ongli o‘qish va yozish malakalarini hamda yozuv daftarlari bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat. Mazkur vazifalarning barchasi o‘zaro bog‘liq holda amalga oshiriladi. Ularni hal qilish zaruriy yozuv malakalarini egallashga darslikda berilgan o‘quvchilar saviyasiga mos nazariy va amaliy materiallar uyg‘unlashtirilib, o‘zlashtirish ustida ishlashni maqsadga muvofiq uyushtirish, shuningdek, matnlar sifatini, topshiriqlar xususiyatini va bolalar aqliy faoliyatining oziga xos tomonlarini belgilaydigan qator usuliy shart-sharoitlarga bog‘liq. Alifbegacha tayyorgarlik davrining asosiy vazifasi o‘quvchilarni maktab, sinf bilan, tartib-intizom qoidalari bilan tanishtirish. Ularga nutq, og’zaki va yozma nutq haqida, gap, nutqning gaplardan tuzilshi, gaplarning so‘zlardan tuzilishi; bo‘g’in, so‘zlarning bo‘g’inlardan tuzilishi, so‘zlarning bo‘g’inlarga bo‘inishi; tovush, bo‘g’inlarning tovushlardan tuzilishini; tovushlarning unli tovush va undosh tovushlarga ajratilishini o‘rgatish, ulardan amaliy foydalana bilish kunikmalarini hosil qilishdan iborat 1 . Bu davrda maxsus nusxalar asosida o‘quvchilarning bog’anishli nutqi ustida ishlanadi. Ularga «Alifbе»da bеrilgan rasmlar asosida hikoyalar tuzdirishdan tashqari, o‘zlari bilgan shе'r, ertak, hikoya, tеz aytish, maqol, topishmoq, xalq ashulalari, alla, qo‘shiqlar, latifalardan ayttirish lozim. Tayanch so‘zlar asosida gap tuzdirish, «Alifbе» sahifalaridagi so‘zlar, ularning ma’nolari ustida ishlash kabi ishlar uyushtiriladi. (Bu tarzdagi ishlar har bir darsda mavzularga bog’iq ravishda 1 Y.Y. Azimov, R.A.Qo‘ldoshev. «Husnixatga o‘rgatishning amaliy asoslari» 3 izchil davom ettirib boriladi.) Bu bosqichdagi yozuv darslarida o‘quvchilarda daftar bilan, yozuv chiziqlari bilan tanishtirish, harf elеmеntlarini yozishga o‘rgatish, namunaga qarab grafik xatolarini aniqlash-o‘z-o‘zini tеkshirish, harf oralarining tеngligiga rioya qilish kabi ko‘nikmalar hosil qilinadi. Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Alifbegacha bo‘lgan davrda tayyor- garlik mashqlarini tashkil etish. Boshlang’ich sinflarda harflarning shaklini to‘g’ri yozishga o‘rgatish o‘qituvchidan ham, o‘quvchilardan ham ko‘p mehnat talab etadi. O‘quvchi har bir harfning tuzilishini, yozilishini ko‘rishi va tasavvur hosil qila olishi lozim. O‘qituvchi esa o‘quvchilar tomonidan yo‘l qo‘yilgan xato va kamchiliklarni aniqlashi va uni tuzatish yo‘larini belgilashi kerak. O‘quvchilar tomonidan ham, o‘qituvchi tomonidan ham har bir harf aniq yozilishiga erishish, buning uchun ko‘p mashq qilish kerak bo‘ladi. Dastlab yozish sur’ati sekin bo‘ladi, keyinchalik o‘quvchilar harflarning yozilish shaklini yaxshi o‘zlashtirib olganlaridan so‘ng yozuvning tezligi ortib boradi. Harflarning shaklini tushuntirishda dastlab doskaga yozib ko‘rsatish juda muhimdir. Buning uchun o‘qituvchining o‘zi yaxshi yoza oladigan bo‘ishi kerak. Agar o‘qituvchi bir harfni bir safar boshqa shaklda, ikkinchi safar yana bir shaklda yozib ko‘rsatsa, o‘quvchilar ikkilanib qoladilar va xatoga yo‘l qo‘yadilar. O‘quvchi to‘g’ri yoki noto‘g’ri yozilgan harflarni bir-biridan ajrata olishi, ulardagi asosiy kamchiliklar nimadan iborat ekanligini ko‘rsata olishi lozim. Shuning uchun ham o‘quvchilarda harfning shaklini analitik ko‘rish malakasini o‘stirish talab etiladi. Analitik ko‘rish malakasi faqat to‘g’ri va noto‘g’ri yozilgan harflarni solishtirish orqali o‘stirib boriladi. O‘qituvchi o‘rgatmoqchi bo‘lgan harfning shaklini va yozilish tartibini doskada ko‘rsatib bergandan so‘ng o‘quvchilarga 2-3 qator mustaqil yozishga ruxsat etishi mumkin. Bu vaqt ichida o‘qituvchi sinfni aylanib, o‘quvchilarning yozuvini tekshirib chiqishi va xato yozayotgan o‘quvchilarning yozuvlaridan bittasini namuna uchun tanlab olib, doskada o‘quvchi qanday xato yozgan bo‘lsa, o‘qituvchi ham shunday shaklda yozib ko‘rsatadi 2 . Agar o‘quvchilar o‘z o‘rtoqlarining yo‘l qo‘ygan xatosini ko‘rsalar, shu 2 Y.Y. Azimov, R.A.Qo‘ldoshev. «Husnixatga o‘rgatishning amaliy asoslari» 4 ondayoq qo‘l ko‘tarib, uni tuzatishga harakat qiladilar. Agar o‘quvchi harfni juda ham noto‘g’ri yozgan bo‘lsa, o‘quvchilar taajjublanadilar va unga tanqidiy nazar bilan qaraydilar. Shunday tanqidiy munosabatning o‘zi ko‘p xatolarning oldini olishga yordam beradi. Bunday noto‘g’ri yozilgan harflarni doskada yozib ko‘rsatish orqali tahlil qilish maqsadga muvofiqdir, chunki uni hamma o‘quvchilar kuzatib turadilar. Qoida bo‘yicha o‘quvchilar harflarni elementlarga ajratib yozmasalar ham, har bir harfning qanday elementlardan tuzilganini, yozayotganda ruchkani qaysi tomonga qarakat qildirishni, qayerda burilish bo‘lishini, qaysi elementi qanday qiyalikda yozilishini yaxshi bilishlari kerak. Bu esa o‘quvchilarga harflarning shaklini yana ham chuqurroq o‘zlashtirib olishga katta yordam beradi. 1-sinfda yozuv mashqlarini tashkil etish birmuncha murakkab bo‘ib, bir necha xil vazifani o‘z ichiga oladi: bolalar o‘qituvchining so‘zini tinglaydilar, doskaga yozgan harf va so‘zlarni ko‘rib boradilar, ayrim matnlarni ko‘chirib yozadilar, so‘z va bo‘g’inlarni tahlil qiladilar va hokazo. Har bir yozuv mashg’ulotini boshlashdan oldin hamda butun dars jarayonida ham o‘quvchilarga to‘g’ri o‘tirish qoidalarini eslatib turish maqsadga muvofiqdir. Bu masalani oson hal etishning yana bir yo‘li sinfga to‘g’ri o‘tirish qoidalari ko‘rsatilgan ko‘rgazmalarni osib qo‘yishdir. O‘quvchilarda chiroyli, aniq va toza yozishga qiziqish va muhabbat uyg’otish uchun birinchi navbatda o‘qituvchining o‘zi chiroyli yozishi lozim. Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda uchtadan rejalar, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar. 5 I BOB. O'QUVCHILARGA ENG ASOSIY YOZUV TEXNIKASI QOIDALARI HAQIDA MA'LUMOT BERISH 1.1. Harflarni bosimsiz bir tekis yozish Husnixatga o‘rgatishdan asosiy maqsad kichik yoshdagi o‘quvchilarga yozishdekmurakkab jarayonni o‘rgatish orqali, ularning chiroyli yozuv malakalarinirivojlantirishdan iboratdir. Husnixatning oldiga bir qator vazifalar qo‘yiladi. Bu vazifalar ko‘p qirrali bo‘lib o‘quvchilarni aqliy rivojlantirishga, ularning atrof-muhit haqidagi bilimlarini kengaytirishga, axloqiy va estetik didini tarbiyalashga, ongli o‘qish va yozish malakalarini hamda yozuv daftarlari bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat. Mazkur vazifalarning barchasi o‘zaro bog‘liq holda amalga oshiriladi. Ularni hal qilish zaruriy yozuv malakalarini egallashga darslikda berilgan o‘quvchilar saviyasiga mos nazariy va amaliy materiallar uyg‘unlashtirilib, o‘zlashtirish ustida ishlashni maqsadga muvofiq uyushtirish, shuningdek, matnlar sifatini, topshiriqlar xususiyatini va bolalar aqliy faoliyatining oziga xos tomonlarini belgilaydigan qator usuliy shart-sharoitlarga bog‘liq. Bola kamolotining shakllanishi ko‘p jihatdan chiroyli yozuvga ham bog‘liq. Chiroyli yozish orqali bolalar boshqa fanlarni muvaffaqiyatli o‘zlashtirish imkoniga ega bo‘ladilar 3 . Inson hayotida yozuv muhim o‘rin tutadi, chunki u har kuni turli-tuman qog‘ozlar va hujjatlardan foydalanadi. Bularning hammasi chiroyli va bexato yozishni taqozo etadi. Аmmo qisqa muddat ichida kichik yoshdagi o‘quvchilarda chiroyli, tez va bexato yozish malakalarini o‘stirish mumkin emas, buning uchun bir necha yil talab etiladi. Chiroyli yozuvga o‘rgatish uchun bolalarning maktabga qadam qo‘ygan kunlaridan boshlab izchil mashqlar asosida olib borish zarur. Harflarni yozishda o‘qishga o‘rgatishdagi tarkib asos qilib olinadi, ya’ni o‘qish darsida o‘quvchilar harfnio‘zlashtiradilar, matnni o‘qiydilar, yozuv darsida esa shu harfli so‘zni yozadilar 4 . Yozuvga o‘rgatish, birinchi navbatda, grafik 3 Y.Y. Azimov, R.A.Qo‘ldoshev. «Husnixatga o‘rgatishning amaliy asoslari» 4 Qo‘ldoshev, R. A., 1-sinf chapaqay o‘quvchilarining maktabga birinchi, va maktabga moslashishi davridagi pedagogik yordamning moslashishi. "mazmuni//Pedagogik mahorat." (2020). 6 malaka hosil qilishdir. Har bir Malaka ham ta’lim berish, ko‘nikmani shakllantirish va shu asosda qator mashqlarni bajarish natijasida hosil qilinadi. Grafik malaka, birinchidan, qo‘l-harakat malakasidir, bu harakat birinchi qarashda muskul kuchiga asoslanadi. Ikkinchidan, yozuv jarayonida nutqning o‘zlashtirilgan birligi bo‘lgan tovush grafik belgilarga, ya’ni harfga tarjima qilinadi. Bu yozuvga ongli faoliyat tusini beradi. Yozuvning ongliligi, birinchidan, tovush va harfning to‘g’ri nisbatini, ikkinchidan, bir qancha grafik va orfografik qoidalarga rioya qilishni, uchinchidan, o‘z fikrini, taassurotini ifodalashda yozuv malakalaridan foydalanishni talab qiladi. Yozishdan birdan-bir maqsad fikrni ifodalashda yozuvlaridan foydalanish hisoblanadi. Bu maqsadni bolalar tez anglab yetsalar, ularda yozma nutq malakasi shunchalik muvoffaqiyatli va to‘g’ri shakllanadi. Savod o‘rgatish jarayonida bolalar juda sekin yozadilar, uz fikrini, xatto bir yozuv bilan yozma ifodalash uchun ham yarim oylar o‘tadi. Yozuv malakasi o‘qish malakasi bilan uzviy bog’liqdir. Bola yomon o‘qisa, yozuvni egallashi qiyin bo‘ladi, chunki bo‘g’inlab o‘qish malakasidan so‘ng, bo‘g’inlab yozish malakasi shakllanadi. Yozish va o‘qish uchun bolaning umumiy nutqiy rivojlanishi katta ahamiyatga ega. Keyinroq bolalarda uz fikrini yozma ifodalash malakasi bir oz barqarorlashganda, bu malaka nutqga, fikrni ifodalash jarayoniga ham ijobiy ta'sir qiladi. Noto'g'ri yozilgan harf tezda o'chirib tashlanadi va kichik u harfi qoida bo'yicha mashq qildiriladi. Agar o'quvchilar tomonidan harf laming qiyaligini to'g'ri saqlashda xatolarga yo'l qo'yilgan bo'lsa, ular quyidagicha o'xshash yordamchi chiziqlar orqali o'z- o'zini boshqarishga o'rgatiladi: Bunday mashqlarni 3-4 sinflarda ko'proq o'tkazish kerak. O'quvchilar tayyorgarlik mashqlarida harf elementlarini qatorlarga to'gri joylashtirishlari. Harf elementlarining o'ng tomonga 65 gradus qiyalikda yozishga o'rgatilishi. 7 Bir chiziqli daftarga kichik harflarni 3 mm balandlikda bosh harflarni 6 mm balandlikda yozdirishga o'rgatish Bolalar o'z xato va kamchiliklaridan ko'ra, yonlarida o'tirgan o'rtoqlarining xatosini ko'rsatib boradilar. Shuning uchun o'zaro bir-birlarining xatolarini topish ustida ham mashq olib borish mumkin. O'zaro bir-birlarining xatolarini topish ustida mashq olib borganda o'quvchilarga mashq, topshiriq va savollar berish kerak ya'ni «harf elementlari qanday yozilgan? Harf va so'zlar orasidagi masofa to'g'ri saqlanganmi? Harflarning qiyaligi to'g'rimi?» va hokazo. Sinflardan sinfga ko'chgan sari bu mashqlarning savollarini murakkablashtirib borish mumkin. Biz yuqorida chiroyli yozuv malakasini shakllantirish uchun zarur bo'lgan usullarni ko'rsatib undan bulardan tashqari, har bir o'qituvchi o'zi mustaqil ravishda o'zuv malakasini o'stirish uchun yordam beradigan usullarni topishi va uni amalda qo'llashi mumkin. O'quvchilarga yozuv texnikasini o'rgatish. Harflarni elementlarga ajratib tahlil qilishni o'rgatilgandan so'ng, o'qituvchining navbatdagi vazifasi o'quvchilarni yozuv texnikasi qoidalari bilan tanishtirishdan iborat bo'lishi kerak. Yozuv texnikasi qoidalariga asosan, harflar qiyaligini to'g'ri saqlash, bosimsiz bir xil qalinlikda yozish, bog'lanishlarni to'g'ri ifodalash kabi vazifalar kiradi. Shu bilan bir qatorda, o'quvchilar uchun eng muhim yozuv qoidalari ham eslatib o'tiladi. O'quvchilarni assoiy yozuv qoidalari bilan tanishtirmasdan turib, chiroyli yozuvga o'rgatib bo'lmaydi. Shuning uchun qo'lida asosiy yozuv qoidalari bilan tanishtirib o'tamiz. Harflarni bosimsiz bir tekis yozish. Yuqorida eslatib o'tkanimizdek avtoruchkada, asosan, bosimsiz yozdiriladi. Avtoruchkani barmoqlar orasida qattiq siqmasdan erkin va bo'sh ushlash kerak. Matnda uchragan nuqta va tayoqchalarni qo'yishda avtoruchkan bosmasdan sekin va erkin harakat qildirish lozim. 8 Bosimsiz yozishning afzalligi shundaki, harflarning umumiy ko'rinishi bir tekisda chiroyli bo'lib, tez yozish malakasini shakllantirishda va bog'lab yozishga o'rgatishda osonlik tug'diradi. O'qituvchi ham doskaga yozib ko'rsatganda bo'rni qattiq ushlamay, bosimsiz bir tekis yozishga harakat qilish kerak. O'quvchilarga bosim bilan yozilgan matnlarni ko'chirib yozishga ruxsat etmaslik kerak. O'qituvchi o'quvchilarni birinchi kundan boshlab bosimsiz, bir tekis yozishga odatlatirib borsa, bolalarning qo'li tolmaydi. 9 1.2. Harflarni elementlarga ajratmay bog'lab yozish. Birinchi sinfda o'quvchilar harflarning shaklini yozib tugatganlaridan keyin o'qituvchining navbatdagi vazifasi harflarni bir-biriga ulab, qo'shib yozishga o'rgatishdan iborat bo'ladi 5 . Boshlang'ich sinflarning o'quv dasturida o'quvchilardan harflarni elementlarga ajratmay, bog'lab yozishlari talab etiladi. Harflarning qo'shib yozilishini ta'minlash uchun ayrim chiziqlar o'z harakati bo'yicha orqaga qaytadi, bu narsa, ayniqsa, cho'zinchoq doira shaklidagi harflarda uchraydi, chunonchi sha, ma, na, lo kabi bo'g'inlar shunday yoziladi: Bunday qo'shib yozishni ayrim bot harflarda ham uchratish mumkin. Masalan, K bosh harfining yozilishini ko'raylik: Ko'pchilik bosh harflar kichik harflar bilan qo'l harakatni uzmay, ulab yoziladi. O'quvchilarga harflarni bir-biriga ulab yozish qaytarish namuna sifatida quyidagi tartibda tushuntirish mumkin: - Bolalar, qarang. Men kichik 1 harfini kichik o harfiga qo'shib yozishni ko'rsataman. Siz mening qo'limning harakatiga qarab turing. - Kichk d harfining ikkinchi elementini yuqoriga olib chiqib, salgina pastga burib, yana orqaga qaytamiz va kichik o harfini hosil qilamiz. - Qani, o'quvchilar, kim ko'rsatadi, bu ikkala harfni men qanday qilib qo'shib yozdim? Bir o'quvchi doskaga chiqib, o'qituvchi yozgan harflar ustidan qo'lni yurgizib ko'rsatadi, qolgan o'quvchilar esa diqqat bilan qarab turadilar. Agar o'quvchi yanglishib qolsa, boshqa o'quvchini chiqarib uning yo'l qo'yogan xatosi tuzatiladi. - Qani endi bolalar, bu harflarning qo'shilishi harakatini havoda hammamiz birga qaytaramiz. Hammangiz ruchkangizni oling, boshladik (o'qituvchining o'zi ham bir qaytaradi). O'quvchilar doskadagi d va o harflarining yozilishiga qarab havoda harakat bajaradilar. 5 Qo‘ldoshev, R. A., 1-sinf chapaqay o‘quvchilarining maktabga birinchi, va maktabga moslashishi davridagi pedagogik yordamning moslashishi. "mazmuni//Pedagogik mahorat." (2020). 10 - Endi bolalar bu harflarni daftaringizga ko'chirib yozing. Bir qator ko'chirib yozganingizdan so'ng o'zingizni tekshirib ko'ring. Agar yozayotganingizda qo'l harakati uzilmagan bo'lsa, demak to'g'ri yozayapsiz. - Endi bu ikkala harfni qo'shib, bir necha qator yozamiz. O'qituvchi sinfni aylanib chiqib, noto'g'ri yozayotgan o'quvchilarga yordam berishi lozim. Boshqa harf va so'zlarni qo'shib yozishda ham shunday yo'l bilan tushuntirish zarur. Birinchi sinfda o'quv yilining ikkinchi yarmidan boshlab o'quvchilar 4-5 harfdan tashkil topgan so'zlarni qo'l harakatini uzmasdan yoza oladilar. Ikkinchi sinfdan boshlab esa har qanday murakkab so'zlarni ham bog'lab yozishlari lozim. Ammo ayrim harflar esa qo'l harakatini uzib yozishni talab etadi. Masalan, kichik b harfi o'zidan keyingi harflar bilan bog'lanishda qo'l harakatini uzib yozishni talab etadi. Kichik o harfi ham kichik 1, m, ya harflari bilan bog'lanishda qo'l xarakatini uzib yozishni talab etadi. Bunday harflarning bog'lanishiga o'qituvchi alohida e'tibor berishi kerak. Masalan, o'qituvchi doskada shu harflarning bog'lanishiga xos bo'lgan lola, bobo so'zlarini yozib ko'rsatishi mumkin: Bu harflarning bog'lanishini quyidagi tartibda tushuntirish lozim. -Qani bolalar, diqqat bilan qarang, bu so'zlarni yozishda qo'l harakatni qayerlarda uzib yozdim? - Siz kichik o harfidan keyin va kichik b harfidan keyin qo'l harakatini uzib yozdingiz. - Birinchi o harfidan keyin va qaysi b harfidan keyin qo'l harakatini uzib yozdim? - Birinchi 1 harfidan na bobo so'zidagi ikkala b harfidan keyin qo'l harakatini uzib yozdingiz. - To'g'ri, Agar kichik o harfi boshqa harflar bilan yuqori tomondan ulansa qo'l harakati uzilmaydi, past tomondan ulansa, unda qo'l harakatini uzib yozish kerak kichik b harfi ham o'zidan keyin yoziladigan har qanday harf bilan 11 bog'lanishida qo'l harakatini uzib yozishni talab etadi. Yozma harflarda boshqa bunday qo'l harakatini uzib yozishni talab etadigan harflar uchramaydi. Dastlabki vaqtlarda bog'lab yozilgan harflar ko'zga uncha tashlanmaydi, go'yo ular chalkashib ketayotganga o'xshaydi, ammo asta-sekin ularni to'g'ri bog'lab yozish ishning unumli bo'lishiga yordam beradi. Qo'l harakatini uzmasdan harflarni bog'lab yozish qiyalikni bir hilda saqlashga ham imkon beradi. Qo'l harakatini uzmasdan harflarni bir-biriga qo'shib yozish qoidalarini har bir sinfda eslatib turish lozim, shundagina boshlang'ich sifnlarda tez yozish malakasini o'stirish mumkin. 12 1.3. Harf va so'zlarni qatorlarga to'g'ri joylashtirish. Yozuvga o'rgatishning dastlabki kunlaridan boshlab harf va so'zlarni qatorlarga to'g'ri joylashtirishga alohida e'tibor berish lozim. Ularga birinchi tayyorgarlik mashqlaridan boshlab (tayoqcha yoki nuqtalarning orasidagi) masofalarni teng saqlashga o'rgatiladi. Agar o'quvchilar tayoqchalar orasidagi masofani tor qilib qo'ysalar, ularga kengroq qilib yozish tushuntiriladi, aksincha, ular orasidagi masofa haddan tashqari olis bo'lsa, o'qituvchi yaqinroq yozishni o'rgatishi lozim. Ba'zi bir o'quvchilar to'g'ri tushuntirish uchun so'zlar orasidagi masofani ruchkani yo'g'onligiga teng qilib olish mumkin, degan ko'rsatmalarni beradilar. Bunday tushuncha noto'g'ridir, chunki o'quvchilarning ruchkalari har xil bo'lishi mumkin. Undan tashqari, ruchkani daftar ustiga qo'yib o'lchash ham yozuv qoidalariga ziddir. Soddalashtirilgan harflar bilan yozuvga o'rgatishning asosiy maqsadi o'quvchilarning chamalash qobiliyatini o'stirish va masofaning mustaqil ravishda aniqlashga o'rgatishdir. O'quvchilarni chamalashga bir qatorda joylashgan harflarning soni bilan ham o'rgatish mumkin. Masalan, bir qatorga kichik i harfidan 10 ta joylashtrish mumkin, undan kam bo'Isa harflar orasidagi masofalar keng. Ko'p bo'lsa tor bo'lib qolishi mumkin. Ammo bunday chamalash mashqlarini faqat 1-sinfda o'tkazish mumkin. 2-4 sifnlarda esa yozuvning yirik va maydaligiga qarab harflar bir qatorga oz yoki ko'p joylashishi mumkin. Grafik malakani shakllantirishda quyidagi bosqichlar: 1. Turli shakllar andozasi ustidan chizish. Erkin rasmlar chizish. Yozuv qurollarini to‘g’ri tutish, turli qiya elementlar chizish, uzunlikni, oraliq masofani chamalash va hokazo. 2. Harf elementlarini yozish, baravar masofada qisqa va uzun elementlar, osti va usti ilmoqli elementlar chizish. 3. Bosh va kichik harflarni alohida yozish, harf birikmalarini, bo‘g’inni yozish, harflarni to‘g’ri tushib yozish malakasini hosil qilish uchun so‘z yozish. 13 Grafik malakani hosil qilishdan asosiy maqsad, harflarni bosmasdan bir tekisda, elementlarga ajratmay bog’lab tez, bir maromda yozish, so‘zlarni qatorga to‘g’ri joylashtirishdir. Shuni ta'kidlash kerakki, savod o‘rgatish davrida bola harflarni yozishdan oldin uni qanday shakllantirishni ko‘z oldiga keltirib, fikrlab oladi, ba'zan harf shaklini havoda «chizadi», harf namunasini ko‘chiradi, tarkibini tahlil qiladi, uni qanday yozishni o‘zicha sekin gapiradi: o‘qituvchi o‘quvchi yoniga o‘tirib, ruchkani to‘g’ri ushlatadi va uning qo‘li bilan harfni yozishni ko‘rsatadi yoki o‘zi yozib tushuntiradi. Bundan tashqari, bola yozuvning texnik tomoniga katta jismoniy kuch sarflaydi. Savod o‘rgatish oxirida bola bir darsda 20 tacha so‘zni yozishi mumkin. Savod o‘rgatish davrida bolalarni yozuvga o‘rgatish uchun turli vaqtlarda turli xil chiziqli daftarlardan foydalanilgan: dastlab chiziqsiz silliq qog’oz ishlatilgan bo‘lsa, keyin quyoq yopiq chiziqlar bilan kesilgan uch chiziqli daftardan foydalanilgan. Bunday daftarda yozuvga o‘rgatilgan bola boshlang’ich sinflarni bitirgunga qadar besh xil daftarga yozishni o‘rganishi talab etilar edi. Hozirgi vaqtda yozuvga o‘rgatish uchun ikki chiziqli daftar tavsiya etiladi. Doska ham shunga mos bo‘lishi talab qilinadi; 2-sinfdan, ba’zan birinchi sinfda o‘quv yilining ikkinchi yarmidan boshlab bir chiziqli daftarga yozishga o‘tiladi. Daftar tutishda bolalarni hoshiya qoldirishga, daftar chiziqlariga rioya qilishga, harflarni bir xil hajmda yozishga, sarlavxani aniq va to‘g’ri ajratishga, xat boshidan yozishda joy qoldirishni unutmaslikka o‘rgatib borish ularda saranjomsarishtalikni tarbiyalaydi. Yozuv darsida o‘quvchilar «Yozuv daftari» bilan ishlaydilar. Sinfda o‘rganilgan harfni uyda mashq qilish uchun alohida daftar bo‘lgani ma'qul. O‘qituvchi yozish vaqtida 65 gradus qiyalikda yozishni, buning uchun daftar parta ustiga 25 gradus qiyalikda qo‘yilishini ta'kidlab turadi. Orfografiya so’zi grekcha «to‘g’ri» va «yozaman» so‘zlaridan olingan bo‘lib, adabiy tilning yozma shakli bilan bog’liq. Orfografiya to‘g’ri yozish haqidagi qoidalar ko‘nikmasidir. Orfografiyani bilmay turib, fikrni adabiy til normalari asosida yozma ifodalab bo‘lmaydi. O‘quvchilarning orfografik 14 savodxonligi qaqida g’amxo‘rlik qilish tilning aniqligi, fikrni to‘g’ri ifodalash, kishilar bilan o‘zaro xatosiz muomala qilish uchun g’amxo‘rlik demakdir. Savod o‘rgatishda bolalarda grafik malakani shakllantirish bilan bir vaqtda imloga oid malakani shakllantirishga ham zamin yaratiladi. Savod o‘rgatish davrida o‘quvchilar talaffuzi va yozilishida farq qilmaydigan so‘zlarda tovush bilan harfning mosligini; so‘zlarni alohida yozishni, ya’ni yozuv vositasida so‘zni ma'no birligi sifatida ajratishni; so‘zning satrga sig’may qolgan qismini keyingi qatorga bo‘g’inlab ko‘chirib yozishni, bunda bo‘g’in hosil qilgan bir unli harfni qatorga ko‘chirib yozib bo‘lmasligini; gap boshida, shuningdek, kishilar ismida, hayvonlarga qo‘yilgan nomlarda bosh harfning ishlatilishini amaliy tarzda o‘rganadilar. Savod o‘rgatish davridayoq ko‘chirib yozish, diktant va ijodiy yozuvlardan foydalaniladi. O‘z-o‘zini tekshirishga o‘rganadilar. Yozuv darslarida ham o‘quvchilar nutqini o‘stirish, fikrlashga o‘rgatish asosiy vazifalardan hisoblanadi. Shu bilan birga ushbu davr o‘quvchilarni to‘g’ri va chiroyli savodli yozishlari uchun asosiy poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Chiroyli yozuv qoidalarini yaxshi bilish yozuv malakasining shakllanishiga yaqindan yordam beradi. Chiroyli yozuv qoidalarini qisqa va tushunarli qilib bayon etish lozim, shundagina o‘quvchilar uni to‘liq o‘zlashtirishlari va amalda qo‘llashlari mumkin. Masalan, so‘zlarda harflarning balandligini va qiyaligini bir xilda saqlash, so‘zlarda harf unsurlari va harflar oralig‘ini bir xil uzoqlikda chamalab yozish kabi qoidalarni asta-sekin o‘z o‘rnida o‘rgatib borish lozim. Yozuvning qiyaligi haqidagi tushunchalar chuqur singdirilgandan so‘ng, harflarni bir xil masofada tekis yozish qoidalari o‘rgatiladi. Harflarni qo‘l harakatini uzmasdan yozish qoidalari o‘rganilgandan so‘ng, so‘zlarni qo‘l harakatini uzmasdan yozish qoidalari o‘rgatiladi. Ammo har bir qoidani har darsda o‘quvchini bezdiradigan darajada takrorlash yaramaydi, bunda ongli ravishda o‘zlashtirish uchun mo‘ljallangan qoidalar asqotishi mumkin. Sanoq-ohang usuli. Bunda o‘qituvchi harf va uning unsurlarini sanash orqali yozdirib tushuntiradi. Bu usulni ayniqsa savod o‘rgatish davrida keng qo‘llash 15 mumkin. Sanoq-ohang usuli harflarning tekis yozilishini ta’minlaydi va harf unsurlarining tushib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi; sekin yozadigan o‘quvchilarni tez yozishga undaydi; o‘quvchilarga harakatlarni aniq va dadil bajarishni o‘rgatadi. Ammo bu usuldan butun dars davomida foydalanish tavsiya qilinmaydi, chunki o‘quvchilar charchab, yozuv sifatini pasaytirib yuborishlari mumkin. Sanoq-ohang usulini qo‘llashda, asosan, harflarning asosiy unsuri “bir”, “ikki”, “uch” deb sanab boriladi, yordamchi ulash unsuri esa “va” deb bog‘lanadi. Sanoq-ohang usulidan bo‘g‘in, so‘z va gaplarni yozdirishda ham foydalanish mumkin. Boshlang‘ich sinfda o’quvchilarni husnixatga o’rgatishning asosiy maqsadi ham o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini ravon qilish hamda ularni har tomonlama yetuk insonlar etib tarbiyalash bilan bir qatorda, ularni go‘zallikka intiluvchi, uni yurakdan his qila oladigan go‘zallikni yaratishga intiladigan kishilar qilib voyaga yetkazishni nazarda tutadi. 16 II BOB. HARFLARNING QIYALIGINI TO'G'RI SAQLASH 2.1. Harflarni bir hil balandlikda yozish. Maktablarda ona tili o’rgatishning mazmuni jamiyat rivojlanishining hozirgi bosqichida davlatimizning maktab oldiga qo’ygan vazifasiga moslangan. Bu vazifalar ko’p qirrali bo’Iib, ularni bajarish o’quvchilar ongini o’stirishga, ularga g’oyaviysiyosiy, axloqiy, estetik va mehnat tarbiyasini berishga yo’naltirilgan. Ona tilini o’rgatish natijasida o’quvchilarda o’z fikrini grammatik to’g’ri, uslubiy aniq, mazmunli, ohangga rioya qilib ifodalay olish va uni imloviy to’g’ri yoza olish ko’nikmalari shakllantiriladi. Bu vazifa o’quv predmeti sifatida o’zbek tilining o’ziga xos xususiyati bo’lib, o’quvchini Shaxs sifatida shakllantirishga yo’naltirilgan umumta’lim vazifalari bilan bog’liq holda amalga oshiriladi 6 . Ona tili kursida beriladigan bilimlar mazmunini o’zbek tilining tovush tuzilishi va yozma nutqda tovushlarni ifodalash usullari haqidagi (fonetik va grafik); so’zlarning o’zgarishi va gapda so’zlarning bog’lanishi haqidagi (grammatik, ya’ni morfologik va sintaktik); so’zning morfemik tarkibi va so’z yasalish usuliari haqidagi (so’z yasalishiga doir); so’zlarning leksiksemantik guruhi haqidagi (leksikologik); o’zbek tilining to’g’ri yozuv tamoyillari va tinish belgilarining ishlatilishi haqidagi (orfografik va punktuatsion) bilimlar tashkil etadi. Bu bilimlar, birinchidan, grammatik, fonetik, so’z yasalishiga oid tushunchalarda, ikkinchidan, grafik, orfografik, punktuatsion qoidalarda namoyon bo’iadi. Bundan tashqari, o’zbek tili kursi fonetik, grafik, morfologik, sintaktik va boshqa ko’nikma va malakalarni ham o’z ichiga oladi. Tilni o’rganish jarayonida o’quvchilarda boshqa ko’pgina o’quv predmetlari uchun umumiy bo’lgan ko’nikmalar (predmetlararo ko’nikmalar) ni hosil qilish ustida ham ish olib boriladi. Pedagogikada bunday predmetlararo ko’nikraalarga analiz, sintez, abstraktlashtirish (til hodisalarini fikran tasawur etish), umumlashtirish, guaihlash, taqqoslash kabilar kiradi. Ushbu ko’nikmalarni o’quvchilarda shakllantirish ustida maqsadga muvofiq ishlash ularning o’quv faoliyatini faollashtirishga, bilimlarini muvaffaqiyatli egallashlariga tmkoniyat 6 Qosimova K., Matchonov S. , G‘ulomova X., Yo‘ldasheva SH., Sariyev Sh. Ona tili o‘qitish metodikasi. - Toshkent, «Nosir», 2009 y. 17 yaratadi. Ona tili kursidan hosil qilinadigan maxsus ko’nikmalar bilan predmetlararo ko’nikmalar, birbiridan ajratilmagan holda o’quvtarbiyaviy jarayonda shakllantiriladi. Beriladigan bilim va o’quvchilarda hosil qilinadigan maxsus ko’nik/malar maktab dasturlari va davlat taMim standartida qayd etilgan. Boshlang’ich sinflarda o’rganish uchun tilni ongli egallashga va o’quvchilarda grafik va imloviy malakalarni shakllantirishga zamin bo’ladigan bilimlar tanlangan. Fonetika va grafika sohasida o’quvchilar so’zning tovush tarkibini, unli va undosh tovushlarning o’ziga xos xususiyatlarini, so’zda tovushning ma’noni farqlashdagi ahamiyatini to’g’ri tushunishga imkon beradigan bilimlarni o’zlashtiradilar, shuningdek, ularga so’zning tovush va grafik shakli o’rtasidagi nisbat (bog’lanish)ni ongli aniqlash, so’zni to’g’ri yozish imkoniyati yaratiladi. Morfologiya sohasidan ham so’zni ongli o’zlashtirish, uni to’g’ri ishlatish uchun katta amaliy ahamiyatga ega bo’lgan bilimlar tanlangan. Boshlang’ich sinf o’quvchilari 1sinfdan boshlab so’z turkumlari (ot, sifat, son, olmosh, fe’l)ni har xil saviyada o’rganadilar 7 . Sintaksisdan dasturga nutq birligi sifatida gap haqidagi, gapda so’zlarning bog’lanishi, bosh va ikkinchi darajali bo’laklar haqidagi bilimlar kiritilgan. So’zning morfemik tarkibi yuzasidan har bir morfemaning muhim belgilarini, ularning ahamiyati va so’zda birbiriga ta’sirini boshlang’ich sinf o’quvchilari tushunadigan va so’zlarni to’g’ri yozishda foydalanishlari uchun zarur bo’lgan hajmda ma’lumot berilgan. Dasturda ,,Leksika» bo’limi alohida berilmagan, ammo o’quvchilar so’zIarning leksiksemantik guruhlari (sinonimlar, antonimlar) haqida, ularning leksik ma’nolari haqida so’z turkumlari va so’z tarkibini o’rganish jarayonida ma’lumot oladilar. Boshlang’ich sinflar ona tili kursi 1 —4sinflarda tilning hamma tomonlarining o’zaro bog’liq holda o’rganilishi hisobga olinib tuzilgan, har bir sinfda fonetika, leksika, grammatika va so’z yasalishi haqida elementar bilim beriladi. Kursning bunday qurilishi tilning barcha tomonlarini birbiriga o’zaro 7 G'apporova va boshq. "1-2 yozuv daftari" T. "O'qituvchi" 1999 18 ta’sir etadigan bir butun hodisa sifatida o’rganishni taqozo etadi. Tilni o’rganishga bunday yondashish ta’litn jaryonini o’quvchilar nutqini o’stirish vazifasini hal etishga yo’naltirish imkonini beradi. Dasturning ,,Grammatika, imlo va nutq o’stirish» bo’limi har bir sinfda quyidagicha qismlarni o’z ichiga oladi: ,,Tovushlar va harflar», ,,So’z», ,,Gap», ,,Bog’lanishli nutq». Asosiy mavzularbosqichli izchillik tamoyiliga asoslanib, har to’rt sinfda o’rganiladi. Har bir sinfda yetakchi mavzular ajratiladi. 1-2sinfda fonetika va grafikaga oid mavzularni o’rganishga katta o’rin beriladi, chunki o’quvchilar o’qish va yozish jarayonini egallaydilar. 3sinfda so’zning morfemik tarkibi va gapni o’rganish muhim hisoblanadi. So’z yasalishiga doir bilimlar asosida o’quvchilarda so’zning leksik ma’nosiga, undan nutqda foydalanishga ongli munosabat o’sadi. 4sinfda so’z turkumlarini o’rganish birinchi o’ringa qo’yiladi (morfologik bilim chuqurlashtiriladi, otlarning egalik va kelishik qo’shirnchalarini, fe’llarning tuslovchi qo’shimchalarini to’g’ri yozish maiakalari shakllantiriladi). Bog’lanishli nutq ustida to’rt yil davomida grammatik va orfografik materiallarni o’rganish bilan bog’liq holda reja asosida ish olib boriladi. Ona tili darslarida til hodisalari ma’nosi (semantikasi), qurilishi, vazifasi jihatidan o’rganiladi. O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgan kundan boshlab jamiyatni isloh qilish siyosatini kun tartibiga qo’ydi. Barcha sohalardagi kabi ta’lim sohasini isloh qilish siyosati ham izchillik bilan amalga oshirila boshlandi. Boshlang’ich ta’lim bo’yicha Yangi tahrirdagi Davlat ta’lim standarti ham mustaqillik davridagi tajribalar natijasi sifatida maydonga keldi. U boshlang’ich ta’lim darsiiklari va metodik qo’llanmalarining yangi avlodini yaratishda dasturulamal vazifasini o’tamoqda. Boshlang’ich ta’lim Davlat ta’lim standartining ,,Kirish» qismida ,,Boshlang’ich ta’lim jarayoni bolaning mantiqiy tafakkur qila olish salohiyati, aqliy rivojlanishi, dunyoqarashi, kommunikativ savodxonligi va o’zo’zini anglash salohiyatini shakllantirishga, jismonan sog’lom bo’lishga, 19 moddiy borliq go’zalliklarini his eta olishga, go’zallik va nafosatdan zavqlana olish, milliy urfodatlarni o’zida singdirish va ardoqlash, ularga rioya qilishga o’rgatadi», deb alohida ta’kidlangan. Boshlang’ich ta’lim oldiga qo’yilgan bu kabi talablarni amalga oshirish ta’lim mazmunini aniq belgilab olishni, o’qitishga yangicha yondashuvni taqozo etadi. Davlat ta’lim standartida ta’kidlanganidek, ,,Boshlang’ich ta’lim bosqichida davlat va jamiyat tomonidan qo’yiladigan talab»da ta’lim sohalari bo’yicha o’zaro muvofiqlik, mutanosiblik, uyg’unlik to’la ta’minlangan bo’lmog’i kerak. Shu jihatdan boshlang’ich ta’lim standartini belgilash ta’lim jarayonining tarkibini va xuddi shu tarkib komponentlarining mazmunini modernizatsiyalash, boshlang’ich ta’lim jarayonida yangi, zamonaviy pedagogik texnologiyani qo’llash imkonini beradi. Boshlang’ich sinflarda ona tili ta’limi mazmuni ta’limning mazkur bosqichiga qo’yilgan talablardan kelib chiqib belgilanadi. ,,Ta’lim to’g’risida»gi qonunda ,,Boshlang’ich ta’lim umumiy o’rta ta’lim olish uchun zarur bo’lgan savodxonlik, bilim va ko’nikma asoslarini shakllantirishga qaratilgandir», deyiladi. Shundan kelib chiqqan holda ,,Boshlang’ich sinflarda ona tili ta’limining maqsadi, vazifalari sifatida DTSda quyidagilar belgilab berilgan: - bolaning tafakkur qilish faoliyatlarini kengaytirishga, erkin fikrlay olish, o’zgalar fikrini anglashi, o’z fikrini og’zaki va yozma ravishda bayon qila olishi, jamiyat a’zolari bilan erkin muloqotda bo’la olish ko’nikma va malakalarini rivojlantirish. - o’z fikrini savodli, mantiqiy izchillikka rioya qilgan holda bayon eta olishga o’rgatish. - yozma nutq belgilarini talaffuzda ifodalash, matnni ifodali o’qiy olish ko’nikmasini shakllantirish. - o’qish sur’atini oshirish, ta’limning shu bosqichi uchun xos bo’lgan sidirg’a o’qishni egallashlariga erishish. 20 Fikrni yozma bayon etish bo’yicha belgilangan quyidagi ko’nikmalarni egallash: - fikrning mantiqiy izchillikda ifodalanganligi; - tavsifning mavzuga muvofiqligi va itrakammalligi; - tavsifda tilning ifoda vositalaridan foydalanish darajasi; - imloviy savodxonlikni egaHashlariga erishish. Bularni amalga oshirish ona tili ta’limi siklidagi fanlarning, ya’ni savod o’rgatish, o’qish va ona tilining vazifasidir. Bu vazifalarni ado etish ko’p jihatdan ta’lim mazmunni to’g’ri belgilashga bog’liq. Ona tili ta’limi mazmuni aniq va ilmiynazariy jihatdan to’g’ri belgilansagina, oldinga qo’yilgan talablar to’liq bajariladi 8 . Ma’lumki, DTSida belgilab berilgan ona tili ta’limi mazmuni aniq mavzular va til materiallari asosida dastur va darslikda o’z ifodasini topadi. Ular biri ikkinchisining ijrochisi bo’iib, birbiriga muvofiq kelishi lozitn. Xulosa qilib aytish murrikinki, boshlang’ich sinf ona tili mazmuni metodist olimlarning ko’p yillik kuzatishlari, tajribalari, tajriba natijalarining tahlili asosida takomillashtirilib kelinmoqda. Ayniqsa, ona tili o’qitishning amaliy ahamiyatiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Boshlang’ich sinflarda ona tili darslarining turlari ya ularga qo’yiladigan talablar Darsning umumiy tasnifi. Maktabda dars o’quvtarbiya jarayonini tashkil qilishning asosiy shakli hisoblanadi. Dars ta’limtarbiyani amalga oshirishning eng qulay va eng zarur omilidir. Darsga qo’yiladigan umumiy talablar quyidagilar: To’limiy talab. Har bir dars o’quvchiga qandaydir bilim berishi lozim. Har bir darsning asosiy maqsadi ham shu. Tarbiyaviy talab. Bu har jihatdan komil Shaxsni tarbiyalash demakdir. Didaktik talablar. Bu o’qituvchiga darsni to’g’ri tashkil qilish: dars maqsadlarini, turini to’g’ri belgiiash, darsdagi u yoki bu materialni o’quvchilarga 8 G'apporova va boshq. "1-2 yozuv daftari" T. "O'qituvchi" 1999 21 yetkazib berish usullarini to’g’ri tanlash, o’quvchilar bilimini tekshirish va baholash shakllarini aniqlab olish demakdir. Psixologik talablar. Bu talab shuni nazarda tutadiki, o’qituvchi o’z o’quvchilarining xarakterxususiyatini qanchalik darajada yaxshi biiishi juda katta ahamiyatga ega. o’z o’quvchilarining psixologik xususiyatlarini yaxshi bilgan o’qituvchigina to’laqonli dars uyushtirishi mumkin. Gigiyenik talablar. Bu o’quvchilar salomatligi haqida qayg’urish demakdir. Sinfda yorug’lik, toza havo har doim yetarli bo’lishi lozim. Boshqa fanlar kabi, ona tili o’qitishning samaraliligi darsning sifatiga bevosita bog’liqdir. Darsga qo’yilgan umumdidaktik talablar pedagogik adabiyotlarda keng yoritilgan. Ularni ona tili o’rgatishga tatbiq qilib, metodik aniqliklar kiritilsa, ona tili darslariga qo’yilgan talablar quyidagicha bo’ladi: Yangi bilim berish, ularni nutq amaliyotiga tatbiq etish va o’quvchilarni tarbiyalash bir butun jarayondir. Darsda o’quvchilarning o’quv faoliyatini tashkil etishga, foydalaniladigan til materialining g’oyaviysiyosiy, estetik va badiiy qimmatli bo’lishiga, tilni o’rganish jarayonida bolalarda dunyoqarash elementlarini shakllantirishga alohida ahamiyat berish zanir. Ijodiy izlanish muhiti yaratilgan darslardagina zarur axloqiy sifatlar tarbiyalanadi 9 . Ona tili darslarida o’zbek tiliga muhabbat va so’zga ehtiyotlik bilan munosabatni tarbiyalashga alohida e’tibor beriladi. Buning uchun matn puxta tanlanadi. Tilni o’rganish jarayonida leksikuslubiy ishlarga katta o’rin beriladi. Darsda she’r, soddalashtirilgan matnlar bilan birga, yuksak badiiy matnlardan ham foydalaniladi. Ona tili o’qitish jarayoni o’quvchilarda ilmiy dunyoqarash asoslarini shakllantirishga qaratiladi. Ona tili darslari har bir kishi uchun zarur bo’lgan saranjomsarishtalik, mustaqillik, tashabbuskorlik sifatlarini ham tarbiyalaydi. Darsning aniqligi va ichki mantiqiyligi, uning maqsadga yo’naltirilganligi juda muhim. Yangi material o’rgatiladigan darsning mazmuni va mantiqiy o’rganiladigan til hodisasi hamda uning lingvistik mohiyatining birbiriga ta’sir 9 . O‘qish kitobi. 1-sinf uchun darslik. – Toshkent, ”Sharq” nashriyot-matbba aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati, 2022 y. 22 qilishiga ma’lum darajada sabab bo’ladi. o’qituvchi bu o’zaro bog’lanishni bilishi va uni o’quvchilar bilan birga topshiriqlarni bajarish davomida asta ocha borishi muhimdir. Agar dars grammatik bilimlarni mustahkamlash, orfografik ko’nikmalarni shakllantirish maqsadini o’z oldiga qo’ysa, darsning mantiqiy shattlari asta murakkablashtirib borilgan mashqlar tizirnini aks ettiradi. Bolalar biror imlo qoidasini yaxshilab bilib, o’rganib olishlari uchun birikki mashq jamoaviy ravishda bajariladi. o’quvchilar mustaqilligi oshgach, mashqni mustaqil ishlaydilar. Darsda bajarilgan mashqlar o’rtasidagi bog’lanishni shakllantiradigan ko’nikmaning xususiyati ham sabab bo’ladi. O’quv materialining mavzuga va darsning maqsadiga mos bo’lishi uning maqsadga yo’naltirishni ta’minlaydi. Darsda foydalaniladigan barcha o’quv materiallari (shu jumladan, til dalillarini kuzatish, imlo va nutqqa oid mashqlarni bajarish uchun tanlanadigan materiallar ham) darsning maqsadiga juda mos bo’lishi zarur. Ona tili darsi, avvalo, o’quvchilar nutq va tafakkurini o’stirish darsidir. Ona tili darslari ijtimoiy-foydali bo’lishi uchun o’quvchilarda o’z fikrini grammatik to’g’ri, uslubiy aniq, izchil ifodalash va boshqalar fikrini bera olish ko’nikmasini shakllantirishga qaratilishi lozim. Ona tili darslarida nutq o’stirish ko’rsatmasi grammatik materialni o’rgatishda o’quvchilarning tilimizdagi har bir so’z turkumi yoki so’z qismining rolini bilib olishlariga erishtiradigan metodik usullarni qo’llashni talab etadi, ya’ni grammatik nazariya grammatik to’g’ri va aniq nutq malakalarini shakllantirishga, anglab, tushunib yozish malakalarini o’stirishga amalda tatbiq etish uchun o’rgatiladi. Darsda bolalar nutqini o’stirish darsning mazmunida va qo’llanilgan vazifalar turlarida o’z aksini topadi. Grammatik, so’z yasalishiga oid, imloviy materiallarni o’rganishni nutq o’stirish bilan bog’lash o’quvchilar aqliy faoliyatini boshqarish hisoblanadi. Bolalar nutqini o’stirish jarayoni ularning tafakkurini o’stirish bilan bog’liq. Ona tili darsi o’quvchilar taffakurini o’stirish ustida ishlash maqsadiga yo’naltirilganligiga qarab baholanadi. Bunda muayyan grammatik va imloviy materialni o’rganish jarayonida shu materialni yaxshiroq o’zlashtirishni 23 taminlaydigan, aqliy faoliyatni talab qiladigan mashqlarni o’tkazish tushuniladi. Masalan, ,,O’zakdosh so’zlar» tushunchasini shakllantirish uchun so’zlarning leksik ma’nosi va morfemik tarkibini taqqoslashni (ularning ma’nolarida umumiylikni va ularda bir xil o’zakning mavjudligini) bilish lozim. o’quvchilar tafak-kurini o’stirish uchun o’qituvchi darsga tayyorlanganda, vazifa tur-larini tanlaydi, darsning materialini va uni o’zlashtirishda o’quvchilar bajaradigan aqliy faoliyat mashqlarini ham belgilab oladi. O’quvchilarga beriladigan nazariy bilim tildan ongli foydaianish imkonini beradi. Nazariyaga ahamiyat berish, elementar tarzda bo’lsa ham, o’quvchilarning til hodisalari o’rtasidagi bog’lanishni bilib olishiga e’tibor berish demakdir. Boshlang’ich sinf o’quvchilari bunday bog’lanishni bilsalar, nima uchun shunday? so’rog’iga javob topa oladilar. Masalan, ,,Nima uchun daftar so’zi kelishik va egalik qo’shimchalari bilan turlanadi, o’qidik so’zi esa Shaxsson qo’shimchalari bilan tuslanadi?». Ona tili darslarining foydali bo’lishiga darsda og’zaki va yozma ishlarni maqsadga muvofiq o’tkazish, o’quvchilarning o’quv ishlarini tekshirib, nazorat qilib borish, o’z vaqtida xatoJarning oldini olish va to’g’rilash, texnika vositalaridan foydalanish kabi omillar katta ta’sir ko’rsatadi. ing yozuvlari har xil qiyalikda bo'lishi mumkin. Agar harflarning asosiy elementlari daftar chizig'iga nisbatan tik holatda (perpendikulyar) qo'yilsa, yozuvning holati ham tik bo'ladi. Harf elementlari o'ng tomonga qiya bo'lib, o'tmas burchak hosil qilishi ham mumkin. Biz o'quvchilarni o'ng tomonga qiya qilib yozishga odatlantirishimiz lozim. Tik yozuv (noto'g'ri) Chap tomonga qiya yozuv (noto'g'ri) O'ng tomonga qiya yozuv (to'g'ri) O'ng qo'l bilan yozadigan kishilar uchun yozuvning qiyaligi o'ng tomonga moslashtirilishi faqat harflarning shaklini chiroyli qilish uchun emas, yozuvning qulayligi uchun mos keladi. Yozuvning qiyaligini to'g'ri saqlash, qo'l va barmoqlarni ortiqcha zo'riqtirmaydi. 24 Yozuvning o'ng tomonga qiyaligini saqlash tirsaklarni bir tomonga yaqin yurishi uchun qulay bo'lib, parta ustidagi daftarning to'g'ri holatiga bog'liqdir. Yozayotganda daftarning holati bir tomonga qiya bo'lishi o'z-o'zidan yozuvning qiyaligini ta'minlaydi. Yozuvning qiyaligini saqlashda daftardagi siyrak qiya chiziqlar ham katta yordam beradi. Bunday mashq qilishda daftarning holati o'zgarsa ham, yozuvning qiyaligi o'zgarmasligi mumkin. Shuning uchun qiya chiziqli daftarlardan faqat dastlabki mashqlarni bajarishda foydalaniladi. Qiya shaklda yozishga o'rgatishning o'ziga xos usullari mavjud. O'quvchilarga dastlab eng sodda shakldagi kichik tayoqchalarni yozdirib mashq qildirish vaqtidayoq tik va qiya tayoqchalarning farqini o'rgatish lozim. Bunday mashqlar o'quvchilarning ongida uzoq vaqt saqlanadi va xatolarning oldini oladi. Shuningdek yozuvning to'g'ri bo'lishi uchun daftarning qiya holatini ham hisobga olish lozim ekanligi tushuntiriladi. Daftarning parta ustida noto'g'ri turishi gigiyena qoidalarining buzilishiga ham sabab bo'ladi, chunki o'quvchi yozuvning qiyaligini saqlash uchun o'z gavdasini har xil holatda tutishi mumkin. Daftarning pastki chap bo'rchagi ko'krak o'rtasiga to'g'ri bo'lishi yoki daftarning qiya chizig'i (agar qiya chiziqli daftar bo'lsa) partaning chetiga tik bo'lishi kerak. Daftarning beti satrlarga to'lib borgan sari yuqoriga surib boriladi. Chap qo'l bilan esa daftarning yuqori tomoni bosib turiladi. Buning uchun sinf partasining ustiga ikki o'quvchining har biri uchun alohida ingichka qiya tekshiruv chizib qo'yiladi. Bu chiziqning uchi o'quvchilarning chap ko'kraklarini o'rtasiga to'g'ri bo'lib, partaning old qirrasiga nisbatan 65 gradus qiya bo'ladi. Agar daftarning chap beti to'lsa, daftarning buklangan joyi tekshiruv chiziqqa to'g'rilab olinadi va o'ng betiga yozishga o'tiladi. O'quvchilarda harflarni qiya yozishga o'rgatish malakasini oshirish ancha murakkab jarayon bo'lib, o'qituvchidan sabr-matonat, katta kuch talab etiladi. O'qituvchi sistemali ravishda turli mashqlar olib borishi, ularning harakatlarini 25 qunt bilan kuzatib borishi lozim. Faqat uzoq muddatli mashqlardan so'ng ko'zda tutilgan maqsadga erishish mumkin. O'qituvchi tomonidan berilgan barcha ko'rsatmalarga qaramay, ayrim o'quvchilar harflarni har xil qiyalikda noto'g'ri yozadilar. Masalan, kichik b harfini o'ng tomonga qiya qilib yozsalar kichik d harfini chap tomonga haddan ziyod o'girib yozadidlar: Har ikki tomon yuqorida ko'rsatib o'tilgan kamchiliklarni tuzatish uchun o'quvchilarga o'z xatolarini topishga yordam beradigan grafik mashqlar berilishi kerak. O'quvchilarga dastlab bir-ikkita harf yozdirilib, ular orasiga qiya chiziqlar qo'yiladi va to'g'ri chiziqchalarga taqqoslash orqali o'quvchilar o'z xatolarini tushunadilar hamda uni tuzatishga kirishadilar. Harflarni bir xil balandlikda yozish. Matndagi harflarning bir xil balandlikda yozilishi chiroyli yozuvga o'rgatishning asosiy shartlaridan biridir. Yozuvda harflarni bir xil balandlikda saqlash ancha qiyin bo'lib, o'quvchi barcha imloga oid malakalarini egallay olmaydi. Shuning uchun 1-sinfdan boshlab siyrak qiya ikki chiziqli daftarga yozdirib mashq qildiriladi, so'ngra siyrak qiya chiziqsiz daftarga va 2-sinfning ikkinchi yarmidan boshlab bir chiziqli daftarga yozdirib mashq qildiriladi. Birinchi sinf da kichik harflarni 4 mm balandlikda (bu o'lcham daftarning kichik harflar yoziladigan qatorlar orasiga teng) yozdirib mashq qildiriladi, bosh harflar esa kichik harflarga nisbatan ikki barobar katta qilib yozdiriladi. Birinchi sinfning oxirlari va 2-sinfdan boshlab ayrim o'quvchilarda yozuvning maydalashib, qatorlar orasidan pastga tushib borishini ko'rish mumkin. Bu yozuv tezligini oshib borayotganligidan dalolat beradi 10 . Bir chiziqli daftarga mashq qilishdan oldin, o'qituvchi doskada harflarni bir tekis, ravon yozish qoidalarini mukammal tushuntiradi. Chunki bir chiziqli daftarda harflarning balandligini belgilab turuvchi tekshiruv chiziq nuqta, endi o'quvchi ularni chamalab yozishga o'rganishi lozim. 10 G'apporova va boshq. "1-2 yozuv daftari" T. "O'qituvchi" 1999 26 Masalan, bir chiziqli daftarni teng uch qismga bo'lib, uchdan bir qismida kichik harflarni, uchdan ikki qismida esa bosh harflarni yozish lozim: Kichik va bosh harflar alohida-alohida mashq qildiriladi. Bir chiziqli daftarga chamalab yozish ancha murakkab, shuning uchun o'qituvchi dastlabki davrlarda o'quvchilarni diqqat bilan kuzatib borishi zarur. Yozuvdagi kamchiliklar ayniqsa, 3-4-sifnlarda ko'proq uchraydi, chunki bu davrda o'quvchilarda kattalarga xos bo'lgan alohida yozuv shakllana boradi. Bu davrdagi yozuvning shakllanishiga alohida ahamiyat berib borish kerak. 27 2.2. Harf va so'zlar orasidagi masofani chamalab yozish. Chiroyli yozuvga o'rgatishda harflarning balandligini bir hilda saqlash qanchalik zarur bo'lsa, harflar va so'zlar orasidagi masofani to'g'ri chamalab yozish ham katta rol o'ynaydi. Alfavitdagi ayrim harflar keng, ayrimlari esa tor yoziladi. So'z va gaplarni yozishda esa ana shu farqni yaxshi ajrata bilish lozim. Harflar va harf elementlari orasidagi masofani chamalab yozishga alifbe davridan boshlab o'rgatish, keyinchalik esa buni sistemali ravishda tekshirib borish zarur. Gaplarni yozishda so'zlar orasidagi masofa bir harf enida bo'lishi kerak. Harf elementlari va ular orasidagi masofani chamalab yozishga o'rgatish uchun quyidagi vazifalar bajariladi: 1. O'quvchilarga xusnixat kitobidagi namunaga qarab yozdirib, ularni tahlil qilish. 2. Xusnixat kitobidan harf va ularning elementlari orasidagi masofani chamalab yozishga mashq va topshiriqni ko'chirib yozish. 3. O'quvchilarning ishlarini kuzatib chiqib, qaysi o'quvchi tor, keng, qaysisi pala-partish yozganini aniqlash. Shundan so'ng 3-4 ta daftarni yig'ib olib, kamligi birgalikda tahlil qilinadi. Harf va so'zlar orasidagi masofani chamalab yozishga o'rgatish birinchi sinfda butun o'quv yili davomida sistemali olib borilishi, ikkinchi va undan keyingi sinflarda ham bu malakalarni egallash davom ettirilishi kerak. 28 2.3. Tez va ravon yozishga o'rgatish. Harflarni bir hil balandlikda va kenglikda yozishga o'rgatish bilan birga, tez va ravon, tekis qilib yozish chiroyli yozuvning muhim shartlaridan biridir. Chiroyli va tez yozishning assoiy siri uning bir xil o'lchamdagi ravon harakatidir. Bir maromda harakat qilib yozish, har bir harf va uning elementlari bir xil balandlikda va qiyalikda bo'lish alohida go'zallik kashf etadi. Ammo o'quvchilar bunday malakalarga tezda erisha olmaydilar. Yozuvning ravon bo'lishi, uning tezligi bilan bog'liqdir. Masalan, endigina yozuv mashqini boshlagan olti yoshli o'quvchi bir minutda 4-6 harfni yozishi mumkin. Bu davrda tez yozish malakasini sanoq-ohang usulida olib borilsa, tezlik yanada bir maromda davom etishi mumkin. Yozuvning tezligini oshirib borishda bolalarning qo'l harakati bir maromda bo'lishga alohida e'tibor berish. Barmoqlarning charchab qolishiga yo'q qo'ymaslik kerak. Agar o'quvchilarni charchatib qo'ymasdan sanoq-ohang usulida asta-sekin yozuv tezligini oshirib borilsa, u bolalarda katta qiziqish uyg'otib, yaxshi samaralar berishi mumkin. Yozuvning tezligi o'quvchining imloni qay darajada bilishiga bog'liqdir, agar o'quvchi so'zlarni yaxshi o'qisa, xatolarga yo'l qo'ymasa, tez va to'g'ri yozadi. Yozuvning tezligi bola yuqori sinfga ko'chgan sari orta boradi. Agar 6 yoshli o'quvchi o'quv yilining oxiriga kelib 7-9 har yoza oladi. 2-sinf o'quvchisi o'quv yilining oxirida 23-25 harf yozishi, 3-sinf o'quvchisi o'quv yilining oxirida 32-35 harf, 4-sinf o'quvchisi esa minutiga 40-45 harfni yozishi mumkin. Yozma ishlarning turli shakllarda (ko'chirib yozish, aytib turib yozdirish bilan yoki yoddan yozish) bu tezlik bir oz ortiq va kamroq bo'lishi mumikin. Yozuv tezligining oshirishning yana bir imkoniyati ko'proq qo'l harakatiga bog'liqdir. Buning uchun qal barmoq muskullarining harakatini o'stiruvchi hamda tez va ravon yozishga o'rgatadigan turli mashqlarni bajartirish kerak 11 . 11 G'ulomov M. "Boshlang'ich sinf o'quvchilarini husnixatga o'rgatish" T.1970 29 Masalan, maktabga ilk bor qadam qo'ygan o'quvchilar uchun quyidagi o'xshash shakllarni chizdirib yoki havoda mashq qildirish mumkin. 1. Dam olmasdan va qo'l harakatini uzmasdan o'ngdan chapga, chapdan o'nggga qildirish: Bulardan tashaqari, har bir harf elementlarini mashq qildirish uchun shu elementga mos mashqlar tanlab yozdirish mumkin. 1-2 sinf o'quvchilariga esa quyidagi mashqlar beriladi: 1. Soat strelkasi bo'yicha barmoq va panja muskullarini o'stiruvchi mashqlar: 2. Barmoq muskullarining harakatini o'stirish uchun yuqoridan pastga, pastdan yuqoriga harakat qildirish. 2. Tugunchakdagi ipni chuvalatib yozish va so'rash shakllari. 3. Barmoq va qo'l muskularini o'stiruvchilar: Bunday mashqlar qo'l harakatini uzmay yoziladigan harflarni mashq qilish uchun yordam beradi. 4. Soat strelkasi bo'yicha va unga qarshi barmoq va qal muskullarini o'stiruvchi mashqlar: Yuqorida ko'rsatib o'tilgan mashqlardan o'z o'rnida unumli foydalanilsa, yaxshi natijalar beradi. I-IV sifnlarda chiroyli yozuvga o'rgatish. Boshlang'ich sinf dastur talabiga ko'ra 1-sinfning IV choragida yozuv darslari uchun 24 soat vaqt berilgan bo'lib, undan haftada 1 soatni chiroyli yozuv uchun ajratilgan. Bu davrda o'qituvchi yozuv malakalarini yanada takomillashtrish, yozuv gigiyenasi qoidalriga rioya qilish hamda harflarning shakli va ularning bog'lanishi, qo'l harakatini uzmasdan yozish, so'z, bo'g'in va so'zlarning ravonligiga e'tibor berishi lozim. 2-sinfda chiroyli yozuv uchun haftada 1 soat vaqt ajratilib, yiliga 34-35 soatni tashkil etadi. Bu davrda o'quvchilardan ruchkani to'g'ri ushlash, daftarning holatini to'g'ri tutish, to'g'ri o'tirish kabi gigiyenik qoidalar talab etiladi. Shuning harflarning 30 sodda va murakkabligiga qarab gruppalarga bo'lib yozdiriladi. Ayrim bo'g'in va sodda so'zlar qo'l harakatini uzmasdan bog'lab yozdiriladi. 3-sinfda husnixat mashqlari ona tili darslari bilan har kuni (8-10 minut) qo'shib olib boriladi. Bu davrda yozilishi va bog'lanishi murakkab bo'lgan kichik va bosh harflarning yozish qoidalari mashq qildiriladi. Ayniqsa bu davrda bog'lanishi murakkab bo'lgan so'z va gaplarni ravon yozish ustida ko'proq mashqlar o'tkaziladi. 4-sinfda ham chiroyli yozuv mashqlari ona tili darslari bilan har kuni (8-10 minut) qo'shib olib boriladi. Bu davrda harflarni qoida bo'yicha to'g'ri yozish malakalari mustahkamlanadi. So'z va gaplarda bog'lanishli harflarni topib tahlil qilinadi hamda ravon va tez yozish malakalari rivojlantirilib o'quvchilarning yozuvlarda uchraydigan tipik xatolar ustida mashq qildiriladi 12 . 12 G'ulomov M. "Boshlang'ich sinf o'quvchilarini husnixatga o'rgatish" T.1970 31 XULOSA 1 sinfda o‘qish darslarida o‘quvchilar tovush hamda bosma harflar bilan tanishtirilsa, tovush va harflarni analiz va sintez qilish orqali ularning nutqi o‘stiriladi. Shu kabi yozuv darsining ham ayrim spetsifik xususiyati bor. Masalan, agar o‘quvchilar o‘qish darsida «Alifbe» kitobidagi tayyor bosma harflardan foydalansalar, yozuv darsida bu narsa ko‘rinmaydi. Har bir harf va uning elementini o‘quvchining o‘zi namunaga qarab yozadi. Shuning uchun ham bu sinfda yozuvga o‘rgatish o‘z navbatida quyidagi kabi qator tushunchalarni bilishni talab etadi: baland-past, bir xil, keng-tor, yaqin-uzoq, yuqoriga, pastga, o‘rta (oraliq), uzunroq-kaltaroq, teng, teng bo‘magan masofa, to‘g’ri-qiya, chapga-o‘ngga. O‘qituvchi yozuv malakasiga o‘rgatishga boshlashdan oldin o‘quvchilar bilan yuqoridagi ko‘rsatib o‘tilgan tushunchalar ustida ish olib borishi lozim. Bu o‘quvchilarga harflarning shaklini uning harakatini yaxshi tushunishlariga katta yordam beradi. 1-sinfda yozuv mashqlari uchun berilgan alifbegacha bo’lgan davrni birmuncha uzaytirish mumkin. Ammo bu davrda yozuv darsi bilan o‘qish darsi o‘rtasida birmuncha farq bo‘ishi mumkin, bundan cho‘chimaslik kerak, chunki bu vaqtda o‘quvchilar so‘z va harflarni o‘tilgan materiallar asosida yozib o‘rganadilar. Keyinchalik esa o‘qish bilan yozuv darsi bir-biri bilan uzviy bog’langan holda davom etadi. O‘qishning birinchi haftalaridagi tayyorgarlik mashqlari asosan og’zaki nutqni o‘stirishga qaratiladi. Ammo butun dars davomida og’zaki nutq bilan shug’ullanish bolalarni zeriktirib qo‘yishi mumkin. Shuning uchun bu darslarning ma’um qismini og’zaki nutqini o‘stirishga, ma’um qismini esa yozuv mashqlari uchun sarflash kerak. Bu davrda husnixatga oid tayyorgarlik mashqlarini tashkil etishning ahamiyati katta 13 . 13 G'ulomov M. "Boshlang'ich sinf o'quvchilarini husnixatga o'rgatish" T.1970 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1 O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Islomʻ hamkorlik tashkiloti Tashqi ishlar vazirlari kengashi 43-sessiyasining ochilish marosimidagi nutqi . 2. Sh. Mirziyoyev “Erkin va farovon, demokratik O zbekiston davlatini ʻ birgalikda barpo etamiz” Toshkent – “O zbekiston” ,2016-yil ʻ 3. Barkamol avlod orzusi (Tuzuvchilar: Qurboniv Sh., Saidov H., Ahliddinov.)Toshkent: “Sharq” nashriyot-matbaa konserni Bosh tahririyati, 1999y. 4. Boshlang‘ich ta’lim bo‘yicha Yangi tahrirdagi Davlat ta’lim standart i//Boshlang‘ich ta’lim .- Toshkent, 2005y.- 5-son, 5,6,8-9-betlar. 5.Boshlang‘ich ta’lim bo‘yicha Yangi tahrirdagi o‘quv dasturi // Boshlang‘ichta’lim .- Toshkent, 2005y.- 5-son, 21-33-betlar. 6. Boshlang‘ich ta’lim konsepsiyasi// Boshlang‘ich ta’lim, 1998y, 6-son. 7. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi.- Toshkent, 2010y. 8. Anorboyev A. Badiiy asar- ma’naviy boylik// Boshlang‘ich ta’lim, 2008y, 6-son, 18-bet. 9.Avezov S. Milliy istiqlol g‘oyasi mezonlari// Boshlang‘ich ta’lim, 2006y, 12-son, 10-bet 10. Matchonov S., G‘ulomova X. va boshqalar. Boshlang‘ch sinf o‘qish darslarini pedagogik texhologiyalar asosida tashkil etish.- Toshkent“Yangiyul Poligraph servise”, 2008y. 11. Nazarova H., Anorboyeva A. O‘qish darsi- nafosat olami // Boshlang‘ich ta’lim, 2008y, 11-son, 5-bet. 12. Qosimova K., Matchonov S. , G‘ulomova X., Yo‘ldasheva SH., Sariyev Sh. Ona tili o‘qitish metodikasi. -Toshkent, «Nosir», 2009y. 13. Ro‘ziyeva G., Qorayev Z. Folklordan foydalanish// Boshlang‘ich ta’lim, 2009y, 3-son, 6-bet. 14. Safarova R., Musayev U., Musagov P., Yusupova P., Nurjanova R. O‘zbekiston Respublikasida umumiy o‘rta ta’lim strategiyasi muammalari va 33 ta’lim mazmunining yangi mavzulari, ularni tatbiq etish yo‘llari. –Toshkent, 2005y. 15. Sattarova M., Sharipova R. Mukammallik yo‘lida// Boshlang‘ich ta’lim, 2008 y, 3-son, 14-15-betlar. 16. Zuhra Ilyos qizi. Ma’naviyati yuksak avlod- Vatan ishonchi // Boshlang‘ich ta’lim, 2009y, 10- son, 21- bet. 17. G‘afforova T. , G‘ulomova X. O‘qish darslari. 1- sinf (o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma)– Toshkent, “Tafakkur” nashriyot- matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. 2011y. 18. O‘qish kitobi. 1-sinf uchun darslik. – Toshkent, ”Sharq” nashriyot- matbba aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati, 2012y. 19. Internet ma’lumotlari: www ziyonet.uz www.kitoxon.com www.ilmziyo.uz 34

1-sinf o’quvchilarida yozuv ko’nikmalarini shakllantirish

Купить