Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	594.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	09 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Amriddin Hamroqulov

Дата регистрации 23 Февраль 2025

128 Продаж

Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
______________________________ UNIVERSITETI
______________________ fakulteti
______________________ kafedrasi
KURS ISHI
Fan: ______________________
Mavzu: «Umumta’lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini
o‘rganishning ahamiyati»
Bajardi: ______ guruh talabasi
______________________________
Ilmiy rahbar:
______________________________
__________ – 2026

MUNDARIJA
KIRISH ...................................................................................................................... 3
I BOB. IMOM BUXORIYNING ILMIY MEROSI VA HADISLARINING
MA’NAVIY-MA’RIFIY AHAMIYATI ................................................................... 6
1.1. Imom Buxoriyning hayoti, ilmiy faoliyati va hadis ilmi rivojiga qo‘shgan
hissasi .................................................................................................................... 6
1.2. Imom Buxoriy hadislarining mazmun-mohiyati va yosh avlod tarbiyasidagi
o‘rni ....................................................................................................................... 9
1.3. Hadislarda aks etgan axloqiy fazilatlar, insoniy qadriyatlar va odob-axloq
tamoyillari ............................................................................................................ 12
I BOB BO‘YICHA XULOSA ............................................................................. 16
II BOB. UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA IMOM BUXORIY HADISLARINI
O‘RGANISHNING PEDAGOGIK IMKONIYATLARI ....................................... 17
2.1. Ta’lim-tarbiya jarayonida Imom Buxoriy hadislaridan foydalanishning
pedagogik ahamiyati ............................................................................................ 17
2.2. Umumta’lim maktablari o‘quvchilarida hadislar orqali ma’naviy-axloqiy
fazilatlarni shakllantirish metodlari ..................................................................... 21
2.3. Imom Buxoriy hadislarini o‘rganish samaradorligini oshirishning
zamonaviy pedagogik usullari ............................................................................. 25
II BOB BO‘YICHA XULOSA ........................................................................... 29
XULOSA ................................................................................................................. 30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................. 31
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Yosh avlodni ma’naviy-axloqiy jihatdan sog‘lom,
bilimli va vatanparvar inson etib tarbiyalash bugungi ta’lim tizimining eng muhim
vazifalaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi
Qonunida ta’limning tarbiyaviy xususiyati, milliy va umuminsoniy qadriyatlarning
ustuvorligi davlat siyosatining asosiy tamoyillari sifatida belgilab qo‘yilgan 1
.
Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 31-dekabrdagi qarori bilan tasdiqlangan
Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasida esa yoshlarni buyuk ajdodlarimizning
ma’naviy merosi namunalari bilan muntazam tanishtirib borish alohida vazifa qilib
qo‘yilgan 2
.
Bu meros orasida Imom al-Buxoriyning ilmiy-ma’naviy merosi alohida o‘rin
tutadi. Muhaddislar sultoni deb e’tirof etilgan bu alloma tuzgan «Al-Jome’ as-
sahih» to‘plami asrlar davomida islom olamida eng ishonchli hadis manbai sifatida
qadrlanib kelinmoqda. Mustaqillik yillarida allomaning nomi va merosini tiklash
davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. 1997-yilda uning tavalludining hijriy-qamariy
taqvim bo‘yicha 1225 yilligini nishonlash to‘g‘risida hukumat qarori qabul qilindi 3
.
2017-yilda esa Samarqandda Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi tashkil
etildi 4
.
Imom Buxoriy hadislarida ilmga intilish, rostgo‘ylik, omonatdorlik, mehr-
shafqat, mehnatsevarlik, kattaga hurmat va kichikka izzat kabi umuminsoniy
fazilatlar ilgari surilgan. Bu fazilatlar bugungi maktab tarbiyasi oldiga qo‘yilgan
maqsadlar bilan to‘liq hamohangdir. Shu bilan birga, globallashuv va axborot
oqimi kuchaygan bugungi sharoitda o‘quvchilarni milliy-ma’naviy qadriyatlar
asosida tarbiyalash, ularda yot g‘oyalarga qarshi ma’naviy immunitetni
shakllantirish yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Biroq umumta’lim
maktablarida hadislardan foydalanish ko‘pincha alohida tadbirlar yoki tasodifiy
iqtiboslar bilan cheklanib qoladi. Hadislarning tarbiyaviy salohiyatini o‘quv-
tarbiya jarayoniga izchil, yoshga mos va ilmiy asoslangan tarzda olib kirish
metodikasi hali yetarli darajada ishlab chiqilmagan. Ana shu ziddiyat mavzuning
dolzarbligini belgilaydi.
1
O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni. 2020-yil 23-sentabr, O‘RQ-637-son //
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz.
2
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasini
tasdiqlash va uni amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi 2019-yil 31-dekabrdagi 1059-son
qarori // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz.
3
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Imom al-Buxoriy tavalludining hijriy-qamariy
taqvim bo‘yicha 1225 yilligini nishonlash to‘g‘risida»gi 1997-yil 29-apreldagi 217-son qarori //
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz.
4
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi 2017-yil 27-
martdagi qarori // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz.
3

Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Imom Buxoriy hayoti va merosi
O‘zbekistonda keng tadqiq etilgan. Bu borada, ayniqsa, tarix fanlari doktori U.
Uvatovning ishlari alohida o‘rin tutadi. «Al-Jome’ as-sahih»ning o‘zbek tilidagi
tarjimasi Zokirjon Ismoil tomonidan amalga oshirilgan. So‘nggi yillarda
hadislarning tarbiyaviy jihatlariga bag‘ishlangan pedagogik tadqiqotlar ham paydo
bo‘lmoqda. Jumladan, G.B. Saidnazarova Imom Buxoriy asarlaridagi ma’naviy-
axloqiy qadriyatlarning zamonaviy tarbiyadagi ahamiyatini, N.E. Tog‘ayev esa
hadislardagi ilm o‘rganish masalalarini tahlil qilgan. Biroq bu tadqiqotlarda
hadislarni umumta’lim maktabining turli sinf bosqichlarida o‘rganish metodikasi
yaxlit tizim sifatida ishlab chiqilmagan. Mazkur kurs ishi ana shu bo‘shliqni
qisman to‘ldirishga qaratilgan.
Tadqiqotning maqsadi — Imom Buxoriy hadislarining ma’naviy-
tarbiyaviy salohiyatini ochib berish va ularni umumta’lim maktablarida
o‘rganishning samarali pedagogik yo‘llarini asoslab berishdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari:
– Imom Buxoriyning hayoti, ilmiy faoliyati va hadis ilmi rivojiga
qo‘shgan hissasini yoritish;
– Imom Buxoriy hadislarining mazmun-mohiyati va yosh avlod
tarbiyasidagi o‘rnini aniqlash;
– hadislarda aks etgan axloqiy fazilatlar va odob-axloq
tamoyillarini tasniflash;
– ta’lim-tarbiya jarayonida hadislardan foydalanishning
pedagogik ahamiyatini asoslash;
– hadislar orqali o‘quvchilarda ma’naviy-axloqiy fazilatlarni
shakllantirish metodlarini ishlab chiqish;
– hadislarni o‘rganish samaradorligini oshirishning zamonaviy
pedagogik usullarini taklif etish.
Tadqiqot obyekti — umumta’lim maktablarida o‘quvchilarning ma’naviy-
axloqiy tarbiyasi jarayoni.
Tadqiqot predmeti — Imom Buxoriy hadislarini umumta’lim maktablarida
o‘rganishning mazmuni, metodlari va pedagogik imkoniyatlari.
Tadqiqot manbalari. Tadqiqotning asosiy manbasi sifatida Imom al-
Buxoriyning «Al-Jome’ as-sahih» asarining Zokirjon Ismoil tomonidan o‘zbek
tiliga qilingan tarjimasi (1-jild) olindi. Shuningdek, mavzuga oid normativ-huquqiy
hujjatlar, pedagogik va tarixiy-ilmiy adabiyotlardan foydalanildi.
Tadqiqot metodlari: manbashunoslik tahlili, tarixiy-qiyosiy tahlil, mazmun
tahlili, pedagogik modellashtirish, umumlashtirish.
Tadqiqotning yangiligi. Ishda «Al-Jome’ as-sahih»ning «Ilm kitobi»dagi
hadislar va bob sarlavhalari pedagogik nuqtai nazardan tahlil qilinib, ularda
ifodalangan didaktik tamoyillar zamonaviy ta’lim usullari bilan qiyoslandi.
4

Shuningdek, hadislarni sinf bosqichlari bo‘yicha o‘rganish mazmuni va metodlari
tizimi, hadis g‘oyalari bilan xalq maqollarining uyg‘unligiga asoslangan
mashg‘ulotlar hamda o‘quvchilarda manbalarni tekshirish madaniyatini
shakllantirish yo‘llari taklif etildi.
Ishning amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalari «Tarbiya» fani, sinf soatlari
va ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarni tashkil etishda, shuningdek, bo‘lajak
o‘qituvchilarni tayyorlashda foydalanilishi mumkin.
Ishning tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, olti paragraf, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5

I BOB. IMOM BUXORIYNING ILMIY MEROSI VA HADISLARINING
MA’NAVIY-MA’RIFIY AHAMIYATI
1.1. Imom Buxoriyning hayoti, ilmiy faoliyati va hadis ilmi rivojiga qo‘shgan
hissasi
Imom al-Buxoriyning to‘liq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil ibn
Ibrohim ibn al-Mug‘iyra al-Buxoriydir 5
. Alloma hijriy 194-yil shavvol oyining 13-
kuni, ya’ni milodiy 810-yilda Buxoro shahrida tavallud topgan. U 870-yilda
Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog‘ida vafot etgan va shu yerda dafn qilingan 6
.
Bugungi kunda allomaning qabri ustida qad rostlagan yodgorlik majmuasi butun
dunyo musulmonlari uchun muqaddas ziyoratgohga aylangan.
Bo‘lajak muhaddis yoshligidan ilmga chanqoqligi, o‘tkir zehni va kuchli
xotirasi bilan tengdoshlaridan ajralib turgan. U dastlab ona shahri Buxoroning
olimlaridan saboq oladi, so‘ngra ilm talabida uzoq safarlarga otlanadi.
Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, allomaning Hijoz — Makka, Madina, Toif va
Jiddaga qilgan safarlari olti yil davom etgan. Shundan so‘ng u Basra, Kufa va
Bag‘dodda, keyinroq Shom va Misrda bo‘lib, o‘z davrining yirik muhaddislaridan
hadis yozib olgan 7
. Allomaning hayot yo‘li va ilmiy safarlari 1-rasmda aks
ettirilgan. Bu safarlar natijasida Imom Buxoriy islom olamining ilmiy
markazlaridagi ilmiy an’analarni o‘zida mujassam etgan buyuk olim sifatida
shakllandi.
Imom Buxoriyning shaxsiyati ham uning ilmiy merosi kabi ibratlidir.
Tadqiqotchilar allomani o‘ta kamtar, insonparvar, xulq-odobda tengsiz va saxovatli
inson bo‘lganini ta’kidlaydilar. Ular hadis ilmining yetuk sultoni bo‘lsa ham, vaqti
kelganda o‘z zamondoshlari va hatto shogirdlaridan ham ilm o‘rganishdan
tortinmaganini qayd etadilar 8
. Bu xususiyat o‘quvchilar uchun muhim saboq
beradi: haqiqiy olim ilm oldida doimo kamtar bo‘ladi va o‘rganishdan to‘xtamaydi.
5
Imom al-Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih (Ishonarli to‘plam). 1-jild / Arabchadan Zokirjon Ismoil tarjimasi.
– Toshkent: Qomuslar Bosh tahririyati, 1991. – B. 1.
6
Imom Buxoriy yashagan joy bo‘yicha taxminlar bor [Elektron resurs] // Kun.uz. – 2022. – 23-avgust. –
URL: https://kun.uz/kr/news/2022/08/23/imom-buxoriy-yashagan-joy-boyicha-taxminlar-bor-yangi-
manzilgoh-boyicha-nega-qidiruv-ishlari-olib-borilmayapti (murojaat sanasi: 09.11.2026).
7
Tog‘ayev N.E. Imom al-Buxoriy hadislarida ilm o‘rganish masalalari xususida // Makon va zamon. –
2026. – № 4. – B. 85.
8
O‘sha joyda.
6

1-rasm. Imom al-Buxoriyning hayot yo‘li va ilmiy safarlari
Imom Buxoriy ilmiy merosining eng yirik va mashhur namunasi «Al-Jome’
as-sahih» asaridir. Alloma o‘zi to‘plagan olti yuz ming hadis orasidan eng
ishonchli deb topilgan 7275 tasini tanlab, ushbu to‘plamga kiritgan 9
. Bunday qat’iy
tanlov uning hadis roviylarini sinchiklab tekshirish, har bir rivoyat zanjirining
ishonchliligini aniqlash borasidagi yuksak ilmiy talabchanligini ko‘rsatadi. Aynan
shu sababli to‘plam asrlar osha «sahih», ya’ni ishonchli deb atalib kelinmoqda.
«Al-Jome’ as-sahih» tuzilishi jihatidan ham puxta ishlangan asardir. U
mavzular bo‘yicha kitoblarga, kitoblar esa boblarga bo‘lingan. Masalan, asarning
birinchi jildi vahiyning boshlanishi haqidagi bob bilan ochilib, so‘ngra «Iymon
kitobi», «Ilm kitobi», tahorat, namoz va boshqa kitoblar bilan davom etadi 10
.
Diqqatga sazovor jihati shundaki, har bir bobning sarlavhasining o‘zi muayyan
qoida yoki xulosani ifodalaydi. Masalan, «Ilm kitobi»dagi boblar «Ilm fazilati
to‘g‘risida», «Ilm o‘rganmoq va ilm o‘rgatmoqning fazilati», «Tushunarli bo‘lsin
uchun har bir gapni uch bor qaytarishning afzalligi» kabi nomlangan 11
. Shu bois
olimlar Imom Buxoriyning fiqhiy va tarbiyaviy qarashlari uning bob sarlavhalarida
aks etgan, deb hisoblaydilar.
Bob sarlavhalarining tarbiyaviy mazmuniga yana bir misol keltirish
mumkin. «Ilm kitobi»dagi bir bob «Bir ishni qilishdan ham, so‘zlashdan ham avval
ilm darkorligi to‘g‘risida» deb nomlangan 12
. Bu sarlavhaning o‘zi Imom
Buxoriyning tarbiyaviy qarashidagi muhim tamoyilni ifodalaydi: har qanday amal
va so‘z puxta bilimga asoslanishi kerak. Mazkur bobda olimlar payg‘ambarlarning
merosxo‘rlari ekani va ilm olgan kishi katta merosga ega bo‘lishi haqidagi fikrlar
ham keltirilgan. Shu tariqa, Imom Buxoriy hadislarni shunchaki to‘plab
qo‘ymagan, balki ularni muayyan g‘oya atrofida guruhlab, o‘quvchiga tayyor
tarbiyaviy xulosa taqdim etgan.
9
O‘sha asar. – B. 86.
10
Imom al-Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih… – B. 6.
11
O‘sha asar. – B. 17.
12
O‘sha asar. – B. 19.
7

Asarning birinchi jildi ham ana shu tamoyil asosida tuzilgan. Unda iymon,
ilm, tahorat, namoz, zakot va haj kabi mavzularga oid kitoblar ketma-ket
joylashtirilgan. Masalan, haj kitobi jildning oxirgi qismida keladi 13
. Har bir kitob
ichida avval mavzuga oid umumiy qoida beriladi, keyin uni tasdiqlovchi va
izohlovchi hadislar keltiriladi. Bu tuzilish asarning o‘quv qo‘llanmasi sifatida
foydalanishga qulayligini ta’minlagan. Shuning uchun u asrlar davomida
madrasalarda asosiy darslik bo‘lib kelgan.
Allomaning ilmiy merosi faqat «Al-Jome’ as-sahih» bilan cheklanmaydi.
Uning odob-axloqqa bag‘ishlangan «Al-Adab al-mufrad» asari ham tarbiya uchun
benihoya qimmatli manbadir. Tadqiqotchilarning ma’lumotiga ko‘ra, bu asarda
644 bobda 1322 ta hadis jamlangan bo‘lib, ular oila axloqi, ijtimoiy munosabatlar,
insoniy fazilatlar hamda ilm va odobga oid yo‘nalishlarni qamrab oladi 14
. Bundan
tashqari, alloma hadis roviylari haqidagi tarixiy-biografik asarlar ham yaratgan.
Imom Buxoriyning hadis ilmi rivojiga qo‘shgan hissasi bir necha jihatda
namoyon bo‘ladi. Birinchidan, u faqat ishonchli hadislardan iborat to‘plam
yaratish an’anasini boshlab berdi. Ikkinchidan, hadislarni mavzular bo‘yicha
tizimlashtirib, ulardan amaliy xulosalar chiqarish usulini takomillashtirdi.
Uchinchidan, ilm olish va tarqatish odobini o‘z hayoti misolida ko‘rsatdi.
Islomshunos olim U. Uvatovning ta’kidlashicha, dunyoning qaysi burchagiga
bormaylik, o‘zbekistonliklarni Imom al-Buxoriyning vatandoshlari sifatida alohida
hurmat bilan kutib olishadi 15
. Bu e’tirof allomaning merosi xalqimiz uchun nafaqat
diniy, balki milliy iftixor manbai ham ekanini ko‘rsatadi.
Mustaqillik yillarida allomaning merosini o‘rganish va targ‘ib qilishga
davlat darajasida e’tibor qaratildi. Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Imom Buxoriy
xalqaro ilmiy-tadqiqot markazining faoliyati tashkil etildi 16
. Markaz allomaning
asarlarini ilmiy-izohli tarjima qilish, xorijdagi qo‘lyozmalarni o‘rganish va
natijalarni keng jamoatchilikka yetkazish bilan shug‘ullanmoqda 17
. Bularning
barchasi Imom Buxoriy merosini yosh avlod tarbiyasiga olib kirish uchun
mustahkam ilmiy asos yaratmoqda.
Demak, Imom Buxoriy umrini ilm yo‘liga bag‘ishlagan, hadis ilmini ilmiy
tanqid va tizimlashtirishning yuksak darajasiga ko‘targan alloma bo‘lib, uning
hayot yo‘lining o‘zi ham o‘quvchilar uchun ilmga intilishning yorqin namunasidir.
13
O‘sha asar. – B. 305.
14
Saidnazarova G.B. Imom al-Buxoriyning asarlarida ma’naviy-axloqiy qadriyatlar talqini va ularning
zamonaviy tarbiya jarayonidagi ahamiyati // Lifelong Learning. – 2025. – № 2. – B. 73.
15
Uvatov U. Hadis ilmining sultoni // Imom al-Buxoriy: ilmiy-ma’rifiy to‘plam. – Samarqand: Imom al-
Buxoriy xalqaro xayriya jamg‘armasi, 1998. – B. 17. Qarang: Tog‘ayev N.E. Imom al-Buxoriy
hadislarida… – B. 85.
16
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
huzuridagi Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida»gi 2017-yil
10-iyuldagi 483-son qarori // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz.
17
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot
markazi rasmiy sayti [Elektron resurs]. – URL: https://bukhari.uz (murojaat sanasi: 09.11.2026).
8

1.2. Imom Buxoriy hadislarining mazmun-mohiyati va yosh avlod
tarbiyasidagi o‘rni
Hadis — Payg‘ambar alayhissalomning so‘zlari, amallari va tasdiqlari
haqidagi rivoyatlardir. Imom Buxoriy to‘plagan hadislar insonning e’tiqodi,
ibodati, kundalik muomalasi, oilaviy va ijtimoiy hayotining deyarli barcha
jabhalarini qamrab oladi. Ammo maktab tarbiyasi nuqtai nazaridan ular orasida
eng muhimi — insonning axloqi, ilmga munosabati va jamiyatdagi o‘rniga oid
hadislardir.
Hadislar mazmunining o‘zagini ezgu niyat, halol amal va boshqalarga foyda
keltirish g‘oyalari tashkil etadi. To‘plam aynan niyat haqidagi hadis bilan ochilishi
bejiz emas: «Darhaqiqat, barcha amallar niyatga yarasha bo‘lg‘usidir» 18
. Bu hadis
tarbiya uchun muhim xulosani beradi: inson har bir ishining qadri uning ichki
maqsadi bilan belgilanadi. O‘quvchiga yaxshi baho olish uchun emas, balki bilimli
inson bo‘lish uchun o‘qish kerakligini tushuntirishda bu hadis kuchli tarbiyaviy
dalil bo‘lib xizmat qiladi.
Niyat haqidagi g‘oya insonning ichki dunyosi, qalbi haqidagi hadis bilan
to‘ldiriladi. Unda halol va harom orasida ko‘pchilik farqlay olmaydigan shubhali
narsalar borligi aytiladi. Bunday narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘sini
asrashi ta’kidlanadi. Hadis quyidagi xulosa bilan yakunlanadi: «Kishi badanida bir
parcha go‘sht bor, agar u tuzalsa, a’zolarining barchasi tuzalgaydir, agar u buzilsa,
a’zolarining barchasi buzilgaydir. U qalbdir!» 19
. Bu hadis tarbiyaning asosiy
maqsadi tashqi xulqni emas, balki insonning ichki olamini, vijdonini tarbiyalash
ekanini ko‘rsatadi. Zamonaviy pedagogika tilida aytganda, u tashqi nazoratdan
ichki o‘z-o‘zini boshqarishga o‘tish g‘oyasini ifodalaydi.
Hadislarning yana bir muhim jihati — ularda insonning qadri uning
boshqalarga bo‘lgan munosabati bilan o‘lchanishidir. «Iymon kitobi»da shunday
hadis keltiriladi: «Qo‘li bilan va tili bilan o‘zgalarga ozor bermagan kishi
musulmondir» 20
. Shu sahifada yana bir hadis bor: «O‘zingiz yaxshi ko‘rgan narsani
birodaringizga ravo ko‘rmaguningizcha hech biringiz chinakam mo‘min bo‘la
olmaysiz» 21
. Bu hadislarda ilgari surilgan g‘oya — insonning boshqalarga zarar
yetkazmasligi va ularga o‘ziga ravo ko‘rgan yaxshilikni ravo ko‘rishi — barcha
xalqlar axloqida qadrlanadigan «oltin qoida»ga hamohangdir.
Ijtimoiy mas’uliyat g‘oyasi «Din nasihatdir» degan bobda ham yaqqol
namoyon bo‘ladi. Unda sahoba Jarir ibn Abdulloh Rasulullohga yaxshi musulmon
bo‘lishga ahd berganini hikoya qiladi. Shunda Rasululloh unga: «Har bir
musulmonning foydasiga ish tutg‘aysen» deb shart qo‘yganlar 22
. Bu yerda
18
Imom al-Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih… – B. 1.
19
O‘sha asar. – B. 15.
20
O‘sha asar. – B. 7.
21
O‘sha joyda.
22
O‘sha asar. – B. 16.
9

«nasihat» so‘zi faqat o‘git berish emas, balki boshqalarga samimiy xayrixohlik,
ularning manfaatini o‘ylash ma’nosini ham anglatadi. Maktab tarbiyasi nuqtai
nazaridan bu g‘oya o‘quvchida jamoaga foyda keltirish, sinfdoshiga yordam berish
va jamiyat oldidagi burchni his qilish tuyg‘ularini shakllantirishga xizmat qiladi.
Hadislarda nizo va adovatni bartaraf etish, odamlar o‘rtasini isloh qilish ham
muhim ijtimoiy vazifa sifatida ko‘rsatiladi. «Iymon kitobi»dagi boblardan biri ikki
guruh mo‘minlar o‘zaro urishsa, ularning o‘rtasiga tushib yarashtirib qo‘yish
haqida bo‘lib, unda qurollangan holda bir-biriga hamla qilish qattiq qoralanadi 23
.
Bu g‘oya bugungi maktab hayoti uchun ham dolzarb. O‘quvchilar o‘rtasidagi
janjal, guruhbozlik va zo‘ravonlik holatlarining oldini olishda hadislardagi
yarashtirish va murosaga chaqiruvchi g‘oyalar muhim tarbiyaviy vosita bo‘la oladi.
Ular asosida o‘quvchilarda nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish ko‘nikmasini
shakllantirish mumkin.
Imom Buxoriy hadislarining yosh avlod tarbiyasidagi o‘rni, avvalo, ularning
ilmga yuksak baho berishi bilan belgilanadi. «Ilm kitobi»da ilmni o‘rganish va
o‘rgatish ezgu ishlarning eng oliysi sifatida ulug‘lanadi. Hadislardan birida havas
qilishga arziydigan ikki kishi zikr etiladi. Ulardan biri ilmu hikmat ato etilib,
«odamlarga bilganini o‘rgatayotgan» kishidir 24
. «Ilm kitobi»da keltirilgan yana bir
hadisda esa ilm istab yo‘lga chiqqan kishiga jannat yo‘li oson qilinishi aytiladi 25
.
Bunday hadislar o‘quvchilarda bilimga hurmat, ustozga ehtirom va o‘qishga ichki
ishtiyoq uyg‘otishda muhim ahamiyatga ega.
Ilmni boshqalarga yetkazish g‘oyasi ham hadislarda alohida urg‘u bilan
ifodalangan. Rasululloh Qurbon hayiti kuni qilgan nutqlarida insonlarning qoni,
mol-mulki va obro‘sining daxlsizligini ta’kidlab, so‘zlarini «Eshitganlar,
eshitmaganlarga shu xususda yetkazsinlar!» degan da’vat bilan yakunlaganlar 26
. Bu
da’vatning tarbiyaviy ma’nosi shundaki, bilim faqat shaxsiy mulk emas, balki
jamiyatga xizmat qilishi kerak bo‘lgan boylikdir. Maktab amaliyotida bu g‘oya
o‘quvchilarning bir-biriga o‘rgatishi, kuchli o‘quvchining zaifroq sinfdoshiga
yordam berishi, o‘rganganlarini oilasi bilan bo‘lishishi kabi faoliyat turlarida o‘z
ifodasini topadi.
Hadislarning tarbiyaviy ta’sir kuchi ularning badiiy-obrazli bayon uslubida
ham namoyon bo‘ladi. Masalan, ilm va hidoyat ko‘p yoqqan yomg‘irga
qiyoslangan hadisda yer uch xilga ajratiladi. Birinchisi suvni o‘ziga singdirib, har
xil o‘simliklar o‘stiradi. Ikkinchisi suvni to‘plab, undan odamlar foydalanadi.
Uchinchisi esa suvni ham tutmaydi, ko‘kat ham chiqarmaydi 27
. Hadisda bu uch xil
yer ilmga munosabati turlicha bo‘lgan uch toifa insonga qiyoslanadi: ilmni
23
O‘sha asar. – B. 10.
24
O‘sha asar. – B. 20.
25
O‘sha asar. – B. 19.
26
O‘sha joyda.
27
O‘sha asar. – B. 21.
10

o‘rganib amal qiladigan va o‘zgalarga ham o‘rgatadigan, faqat o‘rgatadigan va
ilmga umuman e’tiborsiz kishilar 28
. Bunday obrazli qiyos o‘quvchi xotirasida uzoq
saqlanadi va uni o‘ziga savol berishga undaydi: «Men qaysi yerga o‘xshayman?»
Ilm yo‘lida kamtarlik g‘oyasi Muso alayhissalom va Xizr haqidagi rivoyatda
yanada chuqur ochib beriladi. Imom Buxoriy bu rivoyatni «Odamlarning eng olimi
qaysi?» deb so‘ralganda «Olim kishini Alloh bilgaydir» deb javob qilishning
ma’qulligi haqidagi bobga kiritgan 29
. Rivoyatga ko‘ra, qavmi Musodan
odamlarning eng olimi kimligini so‘raganda, u «Men hammadan olimroqman» deb
javob beradi. Shundan so‘ng undan ham olimroq banda borligi bildiriladi va Muso
u bilan uchrashish uchun mashaqqatli safarga otlanadi 30
. Bu rivoyatning tarbiyaviy
mohiyati shundaki, inson qanchalik bilimli bo‘lmasin, o‘zidan bilimliroq kishi
borligini unutmasligi va ilm uchun mashaqqat chekishga tayyor bo‘lishi kerak. Bu
g‘oya o‘quvchilarni manmanlikdan saqlaydi va ularda uzluksiz o‘rganish ehtiyojini
shakllantiradi.
Imom Buxoriy hadislari yosh avlod tarbiyasida o‘rtacha yo‘l, me’yor va
bag‘rikenglik g‘oyalarini ham singdiradi. «Din o‘ng‘aydir» degan hadisda inson
zimmasiga kuchi yetmaydigan yukni olmasligi, ishlarni o‘rtacha va izchil bajarishi
lozimligi uqtiriladi 31
. Boshqa bir hadisda esa: «amali solihlardan qurbingiz
yetadirganini zimmaga olingizlar» deyiladi 32
. Bu g‘oyalar o‘quvchilarni
ekstremizm va mutaassiblikdan asrashda, ularda sog‘lom dunyoqarash
shakllantirishda muhim tarbiyaviy omil hisoblanadi.
Hadislarda bilimsizlik va ilmning yo‘qolishi jamiyat uchun eng katta xavf
sifatida ko‘rsatiladi. Abdulloh ibn Amr rivoyat qilgan hadisda Alloh ilmni
bandalardan to‘satdan tortib olmasligi, balki uni olimlarning vafoti bilan ko‘tarishi
aytiladi. Natijada odamlar dinni tushunmaydiganlarni o‘zlariga boshliq qilib
oladilar. Ular bilmasdan fatvo beradilar va «o‘zlari ham adashadilar, o‘zgalarni
ham adashtiradilar» 33
. Bu hadis bugungi kun uchun ham juda dolzarbdir. Internet
va ijtimoiy tarmoqlarda ilmiy asosga ega bo‘lmagan, ba’zan esa g‘arazli talqinlar
keng tarqalayotgan sharoitda o‘quvchilarni ishonchli manba va bilimli
mutaxassisga tayanishga o‘rgatish ma’naviy immunitetning muhim sharti
hisoblanadi.
Hadislarning yosh avlod tarbiyasidagi o‘rnini quyidagi asosiy yo‘nalishlarda
umumlashtirish mumkin (2-rasm).
28
O‘sha asar. – B. 22.
29
O‘sha asar. – B. 29.
30
O‘sha asar. – B. 30.
31
O‘sha asar. – B. 11.
32
O‘sha asar. – B. 12.
33
O‘sha asar. – B. 26.
11

2-rasm. Imom Buxoriy hadislarining yosh avlod tarbiyasidagi asosiy yo‘nalishlari
Abdulla Avloniy tarbiyaning ahamiyati haqida shunday yozgan edi: «tarbiya
bizlar uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat
masalasidur» 34
. Imom Buxoriy hadislarida ham insonning baxt-saodati uning ilmi,
axloqi va jamiyatga foydasi bilan bog‘lanadi. Demak, hadislar milliy
pedagogikamizning qadimiy ildizlaridan biri bo‘lib, ularni o‘rganish yosh avlodni
milliy ma’naviyatimizning teran qatlamlari bilan tanishtirishga xizmat qiladi.
Xullas, Imom Buxoriy hadislari ezgu niyat, ilmga muhabbat, boshqalarga
ozor bermaslik va o‘rtacha yo‘l kabi g‘oyalarni o‘zida mujassam etgan bo‘lib, ular
yosh avlodning ma’naviy olamini shakllantirishda tayanch manba bo‘la oladi.
1.3. Hadislarda aks etgan axloqiy fazilatlar, insoniy qadriyatlar va odob-axloq
tamoyillari
Imom Buxoriy hadislarida ilgari surilgan axloqiy fazilatlarni shartli ravishda
uch guruhga ajratish mumkin: shaxsiy fazilatlar, ijtimoiy-muomala fazilatlari va
ilm-ma’rifatga oid fazilatlar. Quyida ularning har biri hadislar misolida tahlil
qilinadi.
Rostgo‘ylik, va’daga vafo va omonatdorlik. Bu fazilatlar hadislarda
insonning ichki va tashqi yaxlitligi belgisi sifatida talqin etiladi. Hadislardan birida
ularning aksi — yolg‘on so‘zlash, va’daga xilof qilish va omonatga xiyonat qilish
34
Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: Turon zamin, 2022. – B. 59.
12

— munofiqlik alomatlari sifatida sanab o‘tiladi 35
. Demak, hadisga ko‘ra so‘z va
amal birligi insonning sofligini belgilovchi mezondir. Bu fazilatlarni o‘quvchilarda
shakllantirish maktab tarbiyasining eng muhim vazifalaridan biridir, chunki ular
jamiyatdagi ishonch va hamkorlikning asosini tashkil etadi.
Shu mavzudagi boshqa bir hadisda munofiqlikning to‘rt xislati sanaladi.
Ular omonatga xiyonat qilish, yolg‘on so‘zlash, shartnomada turmaslik va urishib
qolganda kek saqlab, nohaqlik qilishdir 36
. Bu hadisdagi so‘nggi xislat o‘quvchilar
hayoti uchun ayniqsa ibratlidir. U nizodan keyin ham adolatli bo‘lish,
xafagarchilikni uzoq saqlamaslik va kechirimli bo‘lishga chaqiradi. Bolalar va
o‘smirlar o‘rtasidagi kichik janjallar ko‘pincha uzoq davom etadigan adovatga
aylanadi. Bunday hollarda hadis g‘oyasi asosida o‘tkaziladigan suhbat
o‘quvchilarni murosaga keltirishga yordam beradi.
Hayo. Hadislarda hayo iymonning ajralmas qismi sifatida ulug‘lanadi.
Rasululloh birodariga hayodan o‘git berayotgan kishiga: «Qo‘yavergil uni, hayo
iymondandir!» deganlar 37
. Yana bir hadisda iymon oltmishdan ortiq shoxga ega
daraxtga o‘xshatilib, gunoh qilishdan uyalish ana shu shoxlardan biri ekani
ta’kidlanadi 38
. Hayo — insonni yomon ishlardan tiyib turuvchi ichki to‘siq bo‘lib,
uni o‘smirlik davrida shakllantirish ayniqsa muhimdir. Shu bilan birga, hadislar
hayoni ilm o‘rganishga to‘siq bo‘ladigan uyatchanlikdan farqlaydi. Mujohidning
«Uyalgan kishi va mutakabbir kishi ilm ololmaydi» degan so‘zi aynan shu farqni
ko‘rsatadi 39
.
Mehr-shafqat va insonparvarlik. Hadislarda insonlarga, ayniqsa, zaif va
muhtojlarga mehribonlik alohida ta’kidlanadi. Islomda eng yaxshi xislatlar haqida
so‘ralganda Rasululloh: «Ochlarga taom bermog‘ing va tanigan tanimaganingga
salom bermog‘ing» deb javob berganlar 40
. Boshqa bir hadisda qo‘l ostidagi
kishilarga qanday munosabatda bo‘lish kerakligi haqida: «Kuchi yetmaydigan
ishga buyurmangiz, mobodo buyursangiz, yonlarida yordamlashib ishlangiz»
deyiladi 41
. Bu ko‘rsatmalar o‘quvchilarda kamtarlik, birovning mehnatini qadrlash
va adolat tuyg‘usini shakllantirishga xizmat qiladi.
Saxovat. Hadislarda Rasulullohning saxovati yuksak namuna sifatida
keltiriladi. Ibn Abbos rivoyat qilishicha, Rasululloh barcha insonlar ichida eng
saxovatli zot bo‘lganlar va «xayrli ishda kuchli shamoldan ham tez» bo‘lganlar 42
.
Bu ibora o‘quvchilarga yaxshilik qilishda shoshilish, imkoniyatni boy bermaslik
g‘oyasini obrazli tarzda yetkazadi. Maktab amaliyotida bu fazilat xayriya
35
Imom al-Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih… – B. 11.
36
O‘sha joyda.
37
O‘sha asar. – B. 9.
38
O‘sha asar. – B. 7.
39
O‘sha asar. – B. 32.
40
O‘sha asar. – B. 7.
41
O‘sha asar. – B. 10.
42
O‘sha asar. – B. 3.
13

aksiyalari, muhtoj sinfdoshlarga yordam, kitob almashish kabi tadbirlar orqali
tarbiyalanadi.
Salomlashish va muomala odobi. Hadislarda salom berish islomning
yaxshi amallaridan biri sifatida ko‘rsatiladi. Sahoba Ammor iymoni mukammal
kishining uch xislatini sanaydi: insofli va adolatli bo‘lish, barchaga salom berish va
kambag‘allikda ham sadaqa berib turish 43
. Bu hadislar maktabda o‘quvchilar
o‘rtasida o‘zaro hurmat va do‘stona muhit yaratish uchun tayyor tarbiyaviy
material hisoblanadi.
Mehnatsevarlik va mustaqillik. Hadislarda halol mehnat ulug‘lanadi. Har
bir musulmon sadaqa qilishi lozimligi aytilganda, sahobalar hech narsasi yo‘q kishi
haqida so‘raydilar. Shunda Rasululloh: «Qo‘li birlan mehnat qilib, o‘zi ham
manfaatlang‘aydir, birovga ham sadaqa berg‘aydir» deb javob beradilar. Agar
bunga ham qurbi yetmasa, muhtojlarga yordam berishi, hech bo‘lmaganda
yaxshilik qilib, yomonlikdan qaytishi kerakligini aytadilar 44
. Boshqa bir hadisda
esa «ko‘tarilgan qo‘l» — mehnat qiluvchi qo‘l «tushirilgan qo‘l»dan, ya’ni
tilanchilik qiluvchi qo‘ldan afzal ekani ta’kidlanadi 45
. Bu hadislar o‘quvchilarda
mehnatga muhabbat, boqimandalikka qarshi kayfiyat va o‘z kuchiga ishonchni
tarbiyalaydi.
Mas’uliyat. Hadislarda har bir insonning o‘z zimmasidagi vazifa uchun
javobgarligi alohida ta’kidlanadi: «Har biringiz boshliqdirsiz va har biringiz o‘z
qo‘l ostingizdagi kishilarga mas’uldirsiz» 46
. Bu hadis o‘quvchiga oila, sinf va
jamoa oldidagi mas’uliyatini anglashda yaxshi tayanch bo‘ladi.
Sabr va bardosh. Hadislarda inson boshiga tushgan qiyinchilikka bardosh
berish yuksak fazilat sifatida ulug‘lanadi. Rivoyatlardan birida Rasululloh
farzandidan judo bo‘lgan ayolga: «Odam boshiga musibat tushgan dastlabki
kunlarda sabr-toqat qilmog‘i kerak!» deganlar 47
. O‘quvchilar hayotida ham
muvaffaqiyatsizlik, sinovdagi past baho, do‘sti bilan nizo kabi qiyin vaziyatlar
uchraydi. Sabr haqidagi hadislar ularni bunday vaziyatlarda o‘zini yo‘qotmaslikka,
xotirjamlik bilan yechim izlashga o‘rgatadi.
Kattalarga hurmat va so‘z odobi. Hadislarda yoshi kattaga ehtirom
alohida ta’kidlanadi. Masalan, bir guruh yoshlarni o‘z yurtiga jo‘natar ekan,
Rasululloh ularga namoz vaqtida orangizdagi kattarog‘ingiz imomlik qilsin, deb
tayinlaganlar 48
. Shu bilan birga, hadislarda birovni so‘kish qattiq qoralanadi:
«Musulmonning so‘kmog‘i fosiqlik erur» 49
. Bu ko‘rsatmalar o‘quvchilar o‘rtasida
43
O‘sha asar. – B. 10.
44
O‘sha asar. – B. 290.
45
O‘sha asar. – B. 296.
46
O‘sha asar. – B. 254.
47
O‘sha joyda.
48
O‘sha asar. – B. 126.
49
O‘sha asar. – B. 14.
14

so‘kinish, qo‘pollik va kattalarga hurmatsizlik kabi illatlarga qarshi tarbiyaviy
ishlarda muhim dalil bo‘lib xizmat qiladi.
Ilm odobi. «Ilm kitobi»da ilm o‘rganuvchining odobiga oid ko‘plab
ko‘rsatmalar bor: ulamolarni jim turib tinglash 50
, tushunmagan narsani qayta
so‘rash 51
, eshitgan bilimni boshqalarga yetkazish 52
. Rasululloh Haj vaqtida Jarir ibn
Abdullohga: «Odamlarni jim qilg‘il, tinglasinlar!» deb buyurganlari ilm
majlisining odobiga misol bo‘la oladi 53
. Bu ko‘rsatmalar bugungi dars odobi bilan
ham bevosita bog‘liqdir.
Hadislarda aks etgan asosiy fazilatlar va ularning maktab tarbiyasidagi
ifodasi 1-jadvalda umumlashtirilgan.
1-jadval
Hadislarda aks etgan asosiy fazilatlar va ularning maktab tarbiyasidagi ifodasi
Fazilat Hadisdagi ifodasi Manba Maktab tarbiyasidagi
ifodasi
Ezgu niyat Barcha amallar niyatga yarasha B. 1 O‘qish va mehnat
maqsadini anglash
Ozor bermaslik Qo‘li va tili bilan o‘zgalarga
ozor bermaslik B. 7 So‘z odobi, tazyiq va
haqoratga qarshi kurash
Rostgo‘ylik va
omonatdorlik Yolg‘on, va’daga xilof va
xiyonat — munofiqlik alomati B. 11 Halollik, nazorat ishlarida
mustaqillik
Hayo Hayo iymondandir B. 9 Odob, o‘zini tutish
madaniyati
Mehr-shafqat Ochlarga taom berish, tanigan-
tanimaganga salom berish B. 7 Ko‘ngillilik, muomala
madaniyati
Mehnatsevarlik Qo‘li bilan mehnat qilib, o‘zi
ham foydalanish va o‘zgaga
ham berish B. 290 Mehnat tarbiyasi,
mustaqillik
Mas’uliyat Har biringiz qo‘l
ostingizdagilarga mas’ulsiz B. 254 Navbatchilik, sinf
jamoasidagi burch
Ilm odobi Jim turib tinglash, tushunish
uchun qayta so‘rash B. 26,
29 Dars odobi, faol bilish
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, hadislarda ilgari surilgan fazilatlarning deyarli
barchasi bugungi maktab tarbiyasi oldiga qo‘yilgan vazifalar bilan mos tushadi. Bu
esa ularni o‘quv-tarbiya jarayoniga olib kirishning ilmiy-pedagogik
asoslanganligini ko‘rsatadi.
Shunday qilib, Imom Buxoriy hadislarida rostgo‘ylik, omonatdorlik, hayo,
mehr-shafqat, muomala odobi, mehnatsevarlik, mas’uliyat va ilm odobi kabi
fazilatlar uzviy tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Bu fazilatlar diniy doiradan chiqib,
umuminsoniy qadriyatlar darajasiga ko‘tariladi.
50
O‘sha asar. – B. 29.
51
O‘sha asar. – B. 26.
52
O‘sha asar. – B. 19.
53
O‘sha asar. – B. 29.
15

Ta’kidlash joizki, bu fazilatlar bir-biridan ajralgan holda emas, balki o‘zaro
bog‘liq tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, rostgo‘ylik omonatdorlikning,
hayo esa so‘z odobining asosi hisoblanadi. Mehnatsevarlik mas’uliyat bilan, mehr-
shafqat esa saxovat bilan uzviy bog‘liq. Shu sababli maktab tarbiyasida ularni
alohida-alohida emas, balki yaxlit ma’naviy-axloqiy tizim sifatida shakllantirish
maqsadga muvofiqdir.
I BOB BO‘YICHA XULOSA
Imom al-Buxoriy hayotini ilm yo‘liga bag‘ishlagan, yuz minglab hadislar
orasidan eng ishonchlilarini saralab, «Al-Jome’ as-sahih» kabi asrlar osha
qadrlanib kelayotgan asarni yaratgan buyuk alloma. Uning hadislarida ezgu niyat,
ilmga muhabbat, boshqalarga ozor bermaslik, o‘rtacha yo‘l va mehnatsevarlik
g‘oyalari markaziy o‘rin egallaydi. Hadislarda aks etgan rostgo‘ylik, omonatdorlik,
hayo, mehr-shafqat, mas’uliyat va ilm odobi kabi fazilatlar umuminsoniy
qadriyatlarga mos bo‘lib, bugungi maktab tarbiyasi vazifalariga to‘liq javob beradi.
Hadislarning obrazli bayon uslubi, hayotiy voqealarga asoslanganligi va lo‘nda
shakli ularni tarbiya vositasi sifatida qo‘llash uchun qulay qiladi. Bu xulosalar
hadislarni umumta’lim maktablarida o‘rganishning pedagogik imkoniyatlarini
tahlil qilish uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
16

II BOB. UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA IMOM BUXORIY
HADISLARINI O‘RGANISHNING PEDAGOGIK IMKONIYATLARI
2.1. Ta’lim-tarbiya jarayonida Imom Buxoriy hadislaridan foydalanishning
pedagogik ahamiyati
Umumta’lim maktablarida Imom Buxoriy hadislaridan foydalanishning
pedagogik ahamiyati, avvalo, davlat ta’lim siyosatining ma’naviy-ma’rifiy
yo‘nalishi bilan belgilanadi. Prezidentning 2019-yil 3-maydagi qarorida ma’naviy-
ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirish vazifalari belgilab berildi 54
. Uning ijrosi
sifatida qabul qilingan Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasi yoshlarni milliy va
umuminsoniy qadriyatlar, buyuk ajdodlar merosi asosida tarbiyalashni uzluksiz
ta’limning barcha bosqichlari uchun umumiy vazifa qilib qo‘ydi 55
. 2021-yilda esa
ma’naviy-ma’rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha
chora-tadbirlar belgilandi 56
. Bu hujjatlar Imom Buxoriy kabi allomalar merosini
o‘quvchilar ongiga singdirishni maktab tarbiyasining tarkibiy qismiga aylantiradi.
Shu o‘rinda muhim bir tamoyilni alohida ta’kidlash lozim. Umumta’lim
maktabi dunyoviy ta’lim muassasasidir. Shu sababli hadislar bu yerda diniy ta’lim
predmeti sifatida emas, balki milliy ma’naviy merosning tarkibiy qismi va axloqiy
tarbiya vositasi sifatida o‘rganiladi. Bu esa tanlanadigan hadislar mazmuniga aniq
talab qo‘yadi. Ular umuminsoniy axloqiy mazmunga ega bo‘lishi, o‘quvchi
yoshiga mos kelishi, ishonchli manbadan olinishi va o‘qituvchi tomonidan to‘g‘ri
izohlanishi kerak.
Maktab amaliyoti uchun hadislarni tanlashda quyidagi mezonlarga amal
qilish maqsadga muvofiq:
– mazmun mezoni — hadis umuminsoniy axloqiy g‘oyani
ifodalashi, o‘quvchi hayotidagi aniq vaziyatlar bilan bog‘lanishi;
– yosh mezoni — hadis matni va g‘oyasi o‘quvchining yosh
xususiyatlariga, tushunish darajasiga mos kelishi;
– manba mezoni — hadis ishonchli tarjimadan olinishi va uning
aniq manbasi (kitob, jild, bet) ko‘rsatilishi;
– til mezoni — tarjimadagi eskirgan so‘z va shakllar o‘qituvchi
tomonidan izohlanishi;
54
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Ma’naviy-ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirish bo‘yicha
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi 2019-yil 3-maydagi PQ-4307-son qarori // Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz.
55
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasini
tasdiqlash va uni amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi 2019-yil 31-dekabrdagi 1059-son
qarori // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz.
56
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Ma’naviy-ma’rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi 2021-yil 26-martdagi PQ-5040-son qarori // Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi. – URL: https://lex.uz.
17

– tarbiyaviy maqsad mezoni — har bir hadis aniq tarbiyaviy
vazifaga xizmat qilishi va dars yoki tadbir mazmuniga uyg‘unlashishi.
Til mezoniga alohida to‘xtalish kerak. Masalan, 1991-yilgi tarjimada
«bo‘lg‘usidir», «ersa», «erdi», «qilg‘aydir» kabi eskirgan shakllar ko‘p uchraydi 57
.
Bu shakllar matnga o‘ziga xos ulug‘vorlik bag‘ishlasa-da, kichik yoshdagi
o‘quvchilar uchun tushunishni qiyinlashtiradi. Shu sababli o‘qituvchi hadisni avval
asl tarjimada o‘qib berishi, so‘ngra uning mazmunini hozirgi adabiy tilda izohlashi
maqsadga muvofiq. Bu usul o‘quvchilarni ona tilimizning tarixiy qatlamlari bilan
ham tanishtiradi va ona tili darslari bilan tabiiy integratsiyani ta’minlaydi.
Hadislardan foydalanishning pedagogik ahamiyati bir necha jihatda
namoyon bo‘ladi. Birinchidan, hadislar axloqiy me’yorlarni qisqa, lo‘nda va esda
qolarli shaklda ifodalaydi. Bir jumladan iborat «Hayo iymondandir» kabi hikmat
o‘quvchi xotirasida uzoq saqlanadi va kerakli vaziyatda yodga tushadi 58
.
Ikkinchidan, ko‘plab hadislar hayotiy voqea, savol-javob yoki suhbat shaklida
bayon qilingan. Bu esa ularni pedagogik hikoya va muammoli vaziyat sifatida
qo‘llash imkonini beradi. Uchinchidan, hadislar o‘quvchini milliy
ma’naviyatimizning qadimiy ildizlari bilan bog‘laydi, uning tarixiy xotirasini
boyitadi va vatandoshi bo‘lgan buyuk alloma bilan faxrlanish tuyg‘usini uyg‘otadi.
Hadislarning pedagogik ahamiyati ularning nafaqat tarbiya mazmuni, balki
ta’lim usullari haqida ham boy ma’lumot berishida ko‘rinadi. «Ilm kitobi»dagi
boblar va hadislar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ularda bugungi didaktikaning ko‘plab
tamoyillari o‘z ifodasini topgan. Masalan, Rasululloh sahobalar bilimini sinash
uchun ularga savol berganlar: «Daraxtlar orasinda bir daraxt bordir, bargini
tashlamaydir, u musulmonga o‘xshaydir. Aytingizchi, bu qaysi daraxtdir?» 59
. Bu
bugungi ta’limdagi muammoli savol va o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga undash
usulining o‘zginasidir. Boshqa bir bobda Rasululloh biror so‘z aytsalar, «tushunarli
bo‘lsin uchun uch bor qaytarardilar» deyiladi 60
. Bu esa o‘quv materialini
mustahkamlashda takrorlashning ahamiyatini ko‘rsatadi.
Ibn Mas’udning rivoyati ta’limda me’yor tamoyilini aniq ifodalaydi:
Rasululloh «bizga malol kelmasin deb, va’z aytmoq uchun ma’lum kunlarni
belgilab qo‘ygan edilar». Shu bilan birga: «Osonlashtiringiz, qiyinlashtirmangiz!
Xushxabar aytingiz, qiziqtiringiz, nafratlantirmangiz» deganlar 61
. Bu ko‘rsatma
o‘quv yuklamasini me’yorlash, o‘quvchini ijobiy motivatsiya bilan rag‘batlantirish
va unda o‘qishga nisbatan nafrat uyg‘otmaslik haqidagi zamonaviy pedagogik
talablar bilan to‘liq hamohangdir. Imom Buxoriyning «Ilm kitobi»dagi yana bir
izohi ham diqqatga sazovor. Unda «rabboniy» deganda odamlarni katta ilmlardan
57
Imom al-Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih… – B. 1.
58
O‘sha asar. – B. 9.
59
O‘sha asar. – B. 17.
60
O‘sha asar. – B. 25.
61
O‘sha asar. – B. 20.
18

avval kichik ilmlar bilan tarbiyalovchi kishi tushunilishi aytiladi 62
. Bu fikr
«oddiydan murakkabga» degan didaktik tamoyilning qadimiy ifodasidir.
«Ilm kitobi»da ilmni hamkorlikda o‘rganishga oid ibratli misol ham bor.
Umar ibn Xattob qo‘shnisi bilan Rasululloh huzuriga navbatma-navbat borganini
hikoya qiladi: biri borgan kuni olgan bilimini qaytib kelib ikkinchisiga aytib
bergan 63
. Bu tajriba bugungi juftlikda va guruhda ishlash, o‘quvchilarning bir-
biriga o‘rgatishi kabi interfaol usullarga mos keladi.
Hadislarda ko‘rgazmalilik tamoyiliga oid misollar ham uchraydi. «Ilm
kitobi»dagi bir bob savolga bosh yoki qo‘l bilan ishora qilib javob berishning
joizligiga bag‘ishlangan. Unda Rasululloh ba’zi savollarga «zarari yo‘q»
ma’nosida qo‘llari bilan ishora qilib javob berganlari rivoyat qilinadi 64
. Bu misol
so‘zni imo-ishora, ko‘rsatish va namoyish bilan to‘ldirish bilimni yetkazishning
samarali usuli ekanini ko‘rsatadi. «Ilm kitobi»ning so‘nggi boblaridan biri esa
so‘ragan kishiga so‘raganidan ko‘proq javob berishning joizligi haqidadir 65
.
Zamonaviy ta’limda bu usul o‘quvchi qiziqishini kengaytirish, unga savol
doirasidan tashqaridagi foydali ma’lumotni ham berish sifatida qo‘llanadi.
Hadislarda ifodalangan pedagogik tamoyillar va ularga mos zamonaviy
usullar 2-jadvalda keltirilgan.
2-jadval
Hadislarda ifodalangan pedagogik tamoyillar va zamonaviy usullar
Pedagogik tamoyil Hadisdagi asos Manba Zamonaviy usul
Muammoli savol Xurmo daraxti haqidagi savol
bilan bilimni sinash B. 17–
18 Muammoli ta’lim, «Aqliy
hujum»
Takrorlash Tushunarli bo‘lsin uchun gapni
uch bor qaytarish B. 25 Mustahkamlash mashqlari
Me’yor Malol kelmasin deb va’z
kunlarini belgilash B. 20 O‘quv yuklamasini
me’yorlash
Ijobiy motivatsiya «Osonlashtiringiz,
qiyinlashtirmangiz» B. 20 Rag‘batlantirish,
muvaffaqiyat vaziyati
Izchillik Kichik ilmlardan boshlab
tarbiyalash B. 19 «Oddiydan murakkabga»
tamoyili
Hamkorlikda
o‘rganish Umar va qo‘shnisining navbat
bilan ilm olishi B. 23–
24 Juftlikda va guruhda ishlash
Qayta aloqa Yaxshi tushunish uchun qayta
so‘rash B. 26 Savol-javob, refleksiya
Bilimni tarqatish Eshitganlar eshitmaganlarga
yetkazsin B. 19 «O‘quvchi o‘qituvchi
rolida»
Oila bilan
hamkorlik Oila a’zolariga ta’lim
berishning afzalligi B. 25 Uy vazifalari, ota-onalar
bilan ish
62
O‘sha asar. – B. 19.
63
O‘sha asar. – B. 23.
64
O‘sha asar. – B. 22.
65
O‘sha asar. – B. 33.
19

Jadval ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, hadislar nafaqat tarbiya mazmuni
manbai, balki o‘qituvchi uchun pedagogik mahorat namunasi ham bo‘la oladi.
Hadislar asosida dars tashkil etayotgan o‘qituvchi o‘quvchilarga ularning g‘oyasini
tushuntiribgina qolmay, o‘zi ham shu tamoyillarga amal qilishi mumkin: savol
beradi, takrorlaydi, me’yorni saqlaydi, qiziqtiradi.
Hadislar asosidagi tarbiya ta’lim-tarbiya jarayonining turli shakllarida
amalga oshirilishi mumkin. Bular, eng avvalo, «Tarbiya» fani darslari, sinf soatlari
va ma’naviy-ma’rifiy tadbirlardir. Shuningdek, ona tili va adabiyot darslarida
hadislar matnini tahlil qilish, tarix darslarida Imom Buxoriy hayoti va davrini
o‘rganish, to‘garak mashg‘ulotlari va oila bilan hamkorlikdagi tadbirlar ham
muhim o‘rin tutadi (3-rasm).
Hadislar asosidagi tarbiyaning samaradorligi ko‘p jihatdan o‘qituvchining
kasbiy tayyorgarligiga bog‘liq. Bu boradagi asosiy talablar uchta. Birinchidan,
o‘qituvchi Imom Buxoriy hayoti va «Al-Jome’ as-sahih» asarining tuzilishi haqida
yetarli bilimga ega bo‘lishi, foydalanayotgan hadisining aniq manbasini bilishi
kerak. Ikkinchidan, u hadislar bilan ishlashning metodik usullarini, ayniqsa,
muhokama, muammoli vaziyat va amaliy topshiriqlarni tashkil etishni puxta
egallashi lozim. Uchinchidan, o‘qituvchi pedagogik odobga rioya qilishi kerak:
hadis orqali o‘quvchini kamsitmaslik, uni qo‘rqitmaslik va majburlamaslik zarur.
Bu talablar Rasulullohning «qiziqtiringiz, nafratlantirmangiz» degan ko‘rsatmasi
bilan ham to‘liq mos keladi 66
.
3-rasm. Hadislardan foydalanishning ta’lim-tarbiya jarayonidagi shakllari
Ta’lim-tarbiya jarayonida Imom Buxoriy hadislaridan foydalanish davlat
ma’naviy siyosatiga mos keladi, o‘quvchilarga axloqiy me’yorlarni esda qolarli
66
O‘sha asar. – B. 20.
20

shaklda yetkazadi va o‘qituvchiga samarali pedagogik usullar namunasini beradi.
Bunda dunyoviy ta’lim tamoyiliga rioya qilinib, hadislar ma’naviy meros va
axloqiy tarbiya vositasi sifatida o‘rganilishi muhimdir.
2.2. Umumta’lim maktablari o‘quvchilarida hadislar orqali ma’naviy-axloqiy
fazilatlarni shakllantirish metodlari
Hadislar orqali ma’naviy-axloqiy fazilatlarni shakllantirish jarayoni bilim
berish bilan cheklanmasligi kerak. Uning maqsadi — o‘quvchining axloqiy
tushunchani anglashi, unga ichki munosabat bildirishi va uni xulq-atvorida
namoyon etishidir. Shu sababli metodlar uch bosqichli mantiqqa asoslanadi: bilish,
his qilish va amal qilish.
Tushuntirish va suhbat metodi. Har bir hadis bilan ishlash uning
mazmunini to‘g‘ri tushunishdan boshlanadi. O‘qituvchi hadisdagi notanish
so‘zlarni izohlaydi, uning qanday vaziyatda aytilganini hikoya qiladi va asosiy
g‘oyani o‘quvchilar bilan birgalikda aniqlaydi. Masalan, «Qo‘li bilan va tili bilan
o‘zgalarga ozor bermagan kishi musulmondir» hadisini o‘rganishda 67
o‘quvchilarga «Til bilan qanday ozor berish mumkin?» degan savol beriladi.
Javoblar orqali haqorat, g‘iybat, masxara, ijtimoiy tarmoqlarda haqoratli izoh
yozish kabi zamonaviy holatlar ham muhokamaga tortiladi. Shu tarzda qadimiy
hadis bugungi o‘quvchining kundalik hayoti bilan bog‘lanadi.
Pedagogik hikoya metodi. Ko‘plab hadislar o‘quvchilar uchun qiziqarli
hikoyaga aylantirilishi mumkin. Masalan, Abu Zarr bir kishini onasi bilan haqorat
qilgani uchun Rasululloh undan qattiq norozi bo‘lgani va shundan keyin Abu Zarr
qulini o‘zi bilan bir xil kiyintirib yurgani haqidagi rivoyat 68
tenglik va insonga
hurmat mavzusidagi tarbiyaviy suhbat uchun yaxshi asos bo‘ladi. Xurmo daraxti
haqidagi savolga javobni bilsa-da, yoshi kichikligi uchun uyalib aytmagan
Abdulloh ibn Umar hikoyasi 69
esa o‘quvchilar bilan «Kattalar oldida qachon jim
turish kerak va qachon fikr bildirish kerak?» degan mavzuda bahs uyushtirish
imkonini beradi.
Pedagogik hikoya samarali bo‘lishi uchun u ma’lum talablarga javob berishi
kerak. Birinchidan, hikoya hadis mazmunini buzmasligi, unga o‘zboshimchalik
bilan to‘qima tafsilotlar qo‘shilmasligi lozim. Ikkinchidan, hikoya o‘quvchilar
yoshiga mos tilda, jonli va ta’sirchan tarzda so‘zlab berilishi kerak. Uchinchidan,
hikoyadan keyin albatta savol-javob o‘tkazilishi va o‘quvchilarning o‘zlari xulosa
chiqarishiga imkon berilishi zarur. Masalan, Umar ibn Xattob va uning qo‘shnisi
Rasululloh huzuriga navbat bilan borib, eshitganlarini bir-biriga aytib bergani
67
O‘sha asar. – B. 7.
68
O‘sha asar. – B. 10.
69
O‘sha asar. – B. 18.
21

haqidagi hikoyadan so‘ng 70
o‘quvchilarga «Bu hikoyadan siz o‘z o‘qishingiz uchun
qanday saboq olasiz?» degan savol berish mumkin. Javoblarda do‘stlar bilan birga
o‘qish, bir-biriga yordam berish va o‘rganganini boshqalarga ham yetkazish
g‘oyalari o‘z-o‘zidan yuzaga chiqadi.
Muammoli vaziyat va rolli o‘yin metodlari. Bu metodlar o‘quvchini
tayyor xulosani qabul qilishdan uni o‘zi kashf etishga o‘tkazadi. Masalan,
«Sinfdoshingiz test vaqtida sizdan javob so‘radi. Siz nima qilasiz?» degan vaziyat
omonatdorlik va rostgo‘ylik haqidagi hadis bilan bog‘lab muhokama qilinadi.
Tadqiqotchilar ham hadislarda ifodalangan xushmuomalalik, saxiylik va
mehribonlik kabi fazilatlarni shakllantirishda muammoli vaziyatlarni tahlil qilish,
rolli o‘yinlar va ijobiy xulqni rag‘batlantirish samarali ekanini ta’kidlaydilar 71
.
Amaliy topshiriqlar va ijtimoiy faoliyat metodi. Axloqiy fazilat faqat
amalda mustahkamlanadi. Shu sababli hadis bilan ishlash amaliy topshiriq bilan
yakunlanadi. Masalan, «Ochlarga taom bermog‘ing va tanigan tanimaganingga
salom bermog‘ing» hadisidan keyin 72
o‘quvchilarga bir hafta davomida tanish-
notanish kattalarga salom berish va bir muhtojga yordam ko‘rsatish topshirig‘i
beriladi. Natijalari esa keyingi darsda muhokama qilinadi. Mehnat haqidagi
hadislar 73
asosida maktab hovlisini obodonlashtirish yoki keksalarga yordam berish
kabi ko‘ngillilik tadbirlari tashkil etilishi mumkin. Ota-onalarga minnatdorlik xati
yozish, uy yumushlarida yordam berish kabi topshiriqlar ham oila bilan
hamkorlikni mustahkamlaydi 74
.
Ijodiy yozuv metodi. Yuqori sinflarda hadis g‘oyasi asosida esse, kichik
hikoya yoki maktub yozish o‘quvchining shaxsiy munosabatini shakllantirishda
samarali hisoblanadi. Masalan, ilm yomg‘irga qiyoslangan hadis asosida 75
«Men
qaysi yerga o‘xshayman?» mavzusida esse yozdirish o‘quvchini o‘z o‘qishiga
tanqidiy nazar tashlashga undaydi. Bundan tashqari, «Hadis kundaligi» yuritish
tavsiya etiladi. Unda o‘quvchi har hafta bitta hadisni yozib boradi va shu hafta uni
hayotida qanday qo‘llagani haqida qisqa qayd qoldiradi. Kundalik o‘quvchining
o‘z-o‘zini tarbiyalash vositasiga aylanadi, o‘qituvchiga esa uning ma’naviy rivojini
kuzatish imkonini beradi.
Shaxsiy namuna metodi. Hadislarda Rasulullohning so‘zlaridan tashqari
amaliy xulqi ham tarbiya vositasi sifatida keltiriladi. Masalan, sahobalardan biri
Rasululloh «juda ham rahmdil va mehribon» bo‘lganlarini eslaydi. U zot uylarini
sog‘ingan yoshlarni ahliga qaytarib, ularga o‘rgatishni tayinlaganlarini ham hikoya
70
O‘sha asar. – B. 23.
71
Saidnazarova G.B. Imom al-Buxoriyning asarlarida… – B. 74–76.
72
Imom al-Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih… – B. 7.
73
O‘sha asar. – B. 290.
74
Saidnazarova G.B. Imom al-Buxoriyning asarlarida… – B. 74–76.
75
Imom al-Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih… – B. 21.
22

qiladi 76
. Bu misol o‘qituvchi uchun muhim xulosani beradi: hadis g‘oyasi
o‘qituvchining o‘z xulqida namoyon bo‘lmasa, o‘quvchiga ta’sir qilmaydi.
Rag‘batlantirish va tanbeh berishda vazminlik. Imom Buxoriy «Ilm
kitobi»ga «Qay hollarda yosh bolaga tanbeh berish to‘g‘ri bo‘ladi?» degan maxsus
bob kiritgan. Unda Abdulloh ibn Abbos balog‘atga yetay deb qolgan yigitcha
bo‘lgan paytini eslaydi. U eshak minib, namoz o‘qiyotganlar oldidan o‘tganini va
bu qilmishi uchun hech kim unga tanbeh bermaganini hikoya qiladi 77
. Bobning o‘zi
va undagi rivoyat muhim pedagogik xulosaga olib keladi: yosh bolaning har bir
xatosiga keskin munosabat bildirish shart emas. Tanbeh uning yoshi, niyati va
vaziyatni hisobga olgan holda berilishi kerak. Bu g‘oya zamonaviy pedagogikadagi
ijobiy rag‘batlantirishning ustuvorligi va jazoning faqat zarur hollarda, me’yorida
qo‘llanishi haqidagi tamoyil bilan mos keladi. Rasulullohning «Osonlashtiringiz,
qiyinlashtirmangiz!» degan ko‘rsatmasi ham shu yo‘nalishda tushuniladi 78
.
Hadis asosidagi tarbiyaviy mashg‘ulot quyidagi bosqichlarda tashkil etilishi
mumkin (4-rasm).
4-rasm. Hadis asosidagi tarbiyaviy mashg‘ulot bosqichlari
Metodlarni tanlashda o‘quvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olish hal
qiluvchi ahamiyatga ega. Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi uchun qisqa hadis va unga
asoslangan hikoya yoki rasm yetarli bo‘lsa, yuqori sinf o‘quvchisi hadis g‘oyasini
mustaqil tahlil qilish, unga asoslangan esse yozish va bahs-munozarada ishtirok
etishga qodir. Imom Buxoriy ham bolalar xotirasining kuchiga e’tibor qaratib, «Ilm
kitobi»ga sahoba Mahmud ibn Rabi’ning besh yoshida Rasululloh yuziga suv
purkaganlarini eslab qolgani haqidagi rivoyatni kiritgan 79
. Bu esa ma’naviy
tarbiyani erta yoshdan boshlash mumkinligi va zarurligini ko‘rsatadi. Sinf
bosqichlari bo‘yicha tavsiya etiladigan hadis mavzulari va metodlar 3-jadvalda
keltirilgan.
Bu jihatdan har bir yosh bosqichining o‘ziga xosligini inobatga olish kerak.
Kichik maktab yoshidagi bolalar uchun yetakchi faoliyat o‘qish va o‘yindir. Ular
76
O‘sha asar. – B. 126.
77
O‘sha asar. – B. 21.
78
O‘sha asar. – B. 20.
79
O‘sha asar. – B. 21.
23

axloqiy me’yorlarni ko‘proq kattalar namunasi, hikoya va o‘yin orqali
o‘zlashtiradi. O‘smirlik davrida esa o‘quvchida mustaqillikka intilish, tengdoshlar
fikriga qiziqish va adolat tuyg‘usi kuchayadi. Shu sababli bu yoshda hadislarni
tayyor qoida sifatida emas, balki muhokama va mushohada predmeti sifatida
taqdim etish samaraliroq bo‘ladi. Katta maktab yoshidagi o‘quvchilar esa hayotiy
yo‘l tanlash bosqichida turadi. Ular uchun hadislardagi niyat, mas’uliyat va
jamiyatga foyda keltirish g‘oyalari ayniqsa ahamiyatlidir.
3-jadval
Sinf bosqichlari bo‘yicha tavsiya etiladigan hadis mavzulari va metodlar
Sinflar Hadis mavzulari Metodlar
1–4-sinflar Salomlashish, mehr-shafqat,
rostgo‘ylik Hikoya, rasm chizish, didaktik o‘yin,
qisqa hadisni yodlash
5–7-sinflar Ilm fazilati, hayo, so‘z odobi,
mehnat Suhbat, muammoli vaziyat, klaster,
rolli o‘yin
8–9-sinflar Omonatdorlik, mas’uliyat, ezgu
niyat Munozara, «FSMU», esse,
ko‘ngillilik loyihalari
10–11-sinflar O‘rtacha yo‘l, ilmni tarqatish,
jamiyatga foyda Tadqiqot loyihasi, bahs, taqdimot,
anjuman
Dars fragmenti misoli. 6-sinfda «Tarbiya» fanidan «So‘z odobi»
mavzusidagi darsda hadislardan quyidagicha foydalanish mumkin. Dastlab
o‘qituvchi doskaga «Qo‘li bilan va tili bilan o‘zgalarga ozor bermagan kishi...»
degan hadisning boshini yozadi va o‘quvchilardan uni qanday davom ettirish
mumkinligini so‘raydi. So‘ngra hadis to‘liq o‘qiladi va muallifi — vatandoshimiz
Imom Buxoriy haqida qisqa ma’lumot beriladi. Keyin guruhlarga «Til bilan
beriladigan ozorlar» va «Til bilan qilinadigan yaxshiliklar» mavzularida klaster
tuzish topshiriladi. Muammoli vaziyat sifatida sinfdoshi ustidan ijtimoiy tarmoqda
kulgili rasm tarqatilgan o‘quvchi holati muhokama qilinadi. Dars oxirida har bir
o‘quvchi bir hafta davomida bajaradigan «So‘z odobi» shaxsiy majburiyatini
yozadi. Bunday dars tuzilmasida hadis ham mavzuga kirish vositasi, ham
muhokama markazi, ham amaliy xulosa uchun tayanch bo‘lib xizmat qiladi.
Boshlang‘ich sinflarda hadislar bilan ishlash yanada sodda va ko‘rgazmali
bo‘lishi kerak. Masalan, 3-sinfda «Salomlashish odobi» mavzusidagi sinf soatida
o‘qituvchi «tanigan tanimaganingga salom bermog‘ing» hadisini 80
o‘qib beradi va
uning ma’nosini bolalar bilan birga muhokama qiladi. So‘ngra «Salom zanjiri»
o‘yini o‘tkaziladi: har bir o‘quvchi qo‘shnisiga salom berib, unga bitta yaxshi tilak
aytadi. Dars oxirida bolalar o‘zlari salom bergan odamlarni rasmga tushiradilar.
Bunday mashg‘ulot hadis g‘oyasini bolalar ongiga o‘yin va ijodiy faoliyat orqali
singdiradi.
80
O‘sha asar. – B. 7.
24

Hadislar orqali ma’naviy-axloqiy fazilatlarni shakllantirishda tushuntirish,
hikoya, muammoli vaziyat, rolli o‘yin, amaliy topshiriq va shaxsiy namuna
metodlarini «bilish — his qilish — amal qilish» mantiqi asosida va o‘quvchilar
yoshiga mos ravishda uyg‘unlashtirish yuqori natija beradi.
2.3. Imom Buxoriy hadislarini o‘rganish samaradorligini oshirishning
zamonaviy pedagogik usullari
Bugungi o‘quvchi raqamli muhitda ulg‘aymoqda. Shu sababli hadislarni
o‘rganish ham zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalari bilan
uyg‘unlashtirilsa, uning samaradorligi sezilarli darajada oshadi. Quyida amaliyotda
qo‘llash mumkin bo‘lgan usullar tavsiya etiladi.
Interfaol grafik organayzerlar. «Klaster» usulida markazga bir fazilat,
masalan, «Ilm» so‘zi yoziladi va o‘quvchilar unga oid hadislar, maqollar, hayotiy
misollarni tarmoqlab joylashtiradilar. «Venn diagrammasi» yordamida hadisdagi
g‘oya xalq maqoli yoki adabiy asardagi fikr bilan solishtiriladi. Masalan, mehnat
haqidagi «ko‘tarilgan qo‘l tushirilgan qo‘ldan afzaldir» hadisi 81
«Mehnat —
mehnatning tagi rohat» maqoli bilan qiyoslanadi. Bunday ish o‘quvchilarda
hadislar va xalq og‘zaki ijodi o‘rtasidagi ma’naviy uyg‘unlikni anglash
ko‘nikmasini shakllantiradi.
Hadis g‘oyalari bilan xalq maqollari o‘rtasidagi uyg‘unlikni ko‘rsatish
o‘quvchilar uchun ayniqsa qiziqarli bo‘ladi. Bunday qiyoslash uchun tavsiya
etiladigan juftliklar 5-jadvalda keltirilgan.
5-jadval
Hadis g‘oyalari va o‘zbek xalq maqollarining uyg‘unligi
Fazilat Hadisdagi g‘oya (manba) O‘zbek xalq maqoli
Mehnatsevarlik Ko‘tarilgan qo‘l tushirilgan qo‘ldan
afzal (B. 296) Mehnat — mehnatning tagi
rohat
Salomlashish Tanigan tanimaganingga salom ber
(B. 7) Avval salom, keyin kalom
So‘z odobi Tili bilan o‘zgalarga ozor bermaslik
(B. 7) Yaxshi so‘z — jon ozig‘i,
yomon so‘z — bosh qozig‘i
Sabr Musibatning dastlabki kunlarida
sabr qilish (B. 254) Sabr tagi — sariq oltin
Ilmga intilish Ilm istab yo‘lga chiqqanga yo‘l
oson qilinadi (B. 19) Bilim — aql chirog‘i
Jadvaldagi juftliklar shuni ko‘rsatadiki, hadislarda ilgari surilgan axloqiy
g‘oyalar xalqimizning asrlar davomida shakllangan hayotiy tajribasi bilan
hamohangdir. O‘quvchilar bu uyg‘unlikni o‘zlari kashf etganda, hadislar ular
81
O‘sha asar. – B. 296.
25

uchun begona matn emas, balki o‘z xalqi ma’naviyatining ajralmas qismi sifatida
qabul qilinadi.
«Aqliy hujum» va savol-javob usullari. Bu usullar «Ilm kitobi»dagi savol
orqali bilimni sinash an’anasining zamonaviy davomidir 82
. O‘qituvchi hadisga oid
ochiq savol beradi, masalan: «Nima uchun hadisda ilm yomg‘irga o‘xshatilgan?»
Barcha javoblar tanqidsiz qayd etiladi, so‘ngra birgalikda tahlil qilinadi.
Shuningdek, Oisha onamiz eshitgan narsasini yaxshi tushunib olish uchun qayta
so‘raganlari haqidagi rivoyat 83
o‘quvchilarni savol berishdan uyalmaslikka
o‘rgatishda motivatsion misol bo‘ladi.
Loyiha usuli. Yuqori sinf o‘quvchilari uchun «Imom Buxoriy va bizning
zamonamiz», «Hadislardagi ilm odobi va bugungi maktab», «Mening oilamdagi
qadriyatlar» kabi mavzularda loyihalar tashkil etish mumkin. Loyiha davomida
o‘quvchilar manba bilan ishlash, ma’lumot to‘plash, taqdimot tayyorlash va
jamoada ishlash ko‘nikmalarini egallaydi. Natijalar maktab miqyosidagi «Imom
Buxoriy o‘qishlari» yoki ilmiy-amaliy anjumanda taqdim etilishi mumkin.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari. Multimedia taqdimotlari,
Imom Buxoriy yodgorlik majmuasi bo‘ylab virtual sayohat, allomaning hayoti
haqidagi hujjatli filmlar parchalari o‘quvchilar qiziqishini oshiradi. Imom Buxoriy
xalqaro ilmiy-tadqiqot markazining rasmiy sayti 84
ishonchli ma’lumotlar manbai
sifatida tavsiya etilishi mumkin. Elektron «hadis kartochkalari», QR-kodli
ma’lumot burchaklari va onlayn viktorinalar o‘rganilgan hadislarni takrorlash va
mustahkamlashni qiziqarli tarzda tashkil etish imkonini beradi.
Imkon bo‘lgan joylarda Samarqand viloyatidagi Imom Buxoriy yodgorlik
majmuasiga ekskursiya uyushtirish ham katta tarbiyaviy ta’sirga ega. O‘quvchilar
allomaning qabrini ziyorat qilib, majmua tarixi bilan tanishadilar va ekskursiyadan
keyin taassurotlarini insho yoki taqdimot shaklida bayon qiladilar. Ekskursiya
imkoniyati bo‘lmagan maktablarda uning o‘rnini virtual sayohat va fotomateriallar
egallashi mumkin.
Kvest va didaktik o‘yinlar. «Ilm kitobi»dagi boblar asosida «Ilm yo‘lidagi
sayohat» kvestini tashkil etish mumkin. Unda o‘quvchilar Imom Buxoriy safar
qilgan shaharlar — Makka, Madina, Basra, Kufa, Bag‘dod nomlari bilan atalgan
bekatlardan o‘tadi va har bir bekatda hadisga oid topshiriqni bajaradi. Bunday
o‘yin geografiya, tarix va tarbiya fanlari o‘rtasida integratsiyani ham ta’minlaydi.
Fanlararo integratsiya. Hadislarni o‘rganish boshqa fanlar bilan
uyg‘unlashtirilganda yanada samarali bo‘ladi. Informatika darslarida o‘quvchilar
o‘rgangan hadislari asosida elektron kartochkalar yoki kichik taqdimotlar
yaratadilar. Tasviriy san’at darslarida esa hadis g‘oyasini ifodalovchi plakat va
82
O‘sha asar. – B. 17.
83
O‘sha asar. – B. 26.
84
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot
markazi rasmiy sayti [Elektron resurs]. – URL: https://bukhari.uz (murojaat sanasi: 09.11.2026).
26

rasmlar chiziladi. Geografiya darslarida Imom Buxoriyning ilmiy safarlari xaritada
belgilanadi. Ona tili darslarida tarjimadagi eskirgan so‘z va shakllar tahlil qilinadi.
Bunday integratsiya hadis g‘oyasini o‘quvchi ongiga turli yo‘llar bilan yetkazadi
va bilimlarni yaxlit tizimga keltiradi.
Oila va mahalla bilan hamkorlik. «Ilm kitobi»da kishining o‘z oila
a’zolariga ta’lim berishining afzalligi haqida maxsus bob bor 85
. Bu g‘oya
zamonaviy tarbiyada maktab va oila hamkorligi tamoyiliga mos keladi.
O‘quvchilarga o‘rgangan hadisini uyda ota-onasiga aytib berish, ular bilan birga
muhokama qilish topshirig‘ini berish orqali tarbiyaviy ta’sir maktab devoridan
tashqariga chiqadi.
Manbalarni tekshirish madaniyatini shakllantirish. Imom Buxoriyning
o‘zi hadislarni qabul qilishda nihoyatda talabchan bo‘lgan. Uning asaridagi alohida
bob Rasululloh nomidan yolg‘on so‘z to‘qigan kishining gunohiga bag‘ishlangan
bo‘lib, unda bunday kishiga qattiq tahdid qilingan 86
. Bu g‘oya bugungi
o‘quvchilarda axborot va media savodxonligini shakllantirish uchun muhim
tarbiyaviy asos bo‘la oladi. Ijtimoiy tarmoqlarda «hadis» nomi bilan manbasi
ko‘rsatilmagan, ba’zan esa to‘qib chiqarilgan matnlar tarqalayotgani sir emas. Shu
sababli o‘quvchilarga «Bu matn qaysi kitobda keltirilgan? Uni kim tarjima qilgan?
Qaysi betda?» degan savollarni berishni o‘rgatish lozim. Masalan, «Hadisni
manbada top» mashg‘ulotida o‘quvchilarga bir nechta matn beriladi va ular
ishonchli tarjimadan mazkur matnlarni topishga harakat qiladilar. Bunday
mashg‘ulot Imom Buxoriyning ilmiy talabchanligini amalda ko‘rsatadi va
o‘quvchilarni yolg‘on axborotdan himoyalaydi.
«Imom Buxoriy haftaligi». Yuqoridagi usullarni maktab miqyosida bir
tizimga birlashtirish uchun «Imom Buxoriy haftaligi»ni o‘tkazish tavsiya etiladi.
Haftalik davomida har kuni alohida mavzuga bag‘ishlanadi. Birinchi kuni
allomaning hayoti va ilmiy safarlari haqida taqdimot o‘tkaziladi. Ikkinchi kuni
«Ilm kitobi» asosida ilm odobi bo‘yicha sinf soatlari tashkil etiladi. Uchinchi kuni
mehnat va mehr-shafqat haqidagi hadislar asosida ko‘ngillilik aksiyasi
uyushtiriladi. To‘rtinchi kuni «Hadis va maqol» tanlovi, beshinchi kuni esa
loyihalar taqdimoti va yakuniy anjuman o‘tkaziladi. Bunday tizimli yondashuv
tarbiyaviy ta’sirni bir martalik tadbirdan izchil jarayonga aylantiradi.
Zamonaviy usullarning samaradorligini oshiruvchi asosiy omillar 5-rasmda
umumlashtirilgan.
85
Imom al-Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih… – B. 25.
86
O‘sha asar. – B. 27.
27

5-rasm. Hadislarni o‘rganish samaradorligini oshiruvchi omillar
Samaradorlikni oshirishda natijalarni muntazam baholash ham muhim
ahamiyatga ega. Bunda o‘quvchilarning hadislarni bilishi bilan bir qatorda ularning
axloqiy munosabati va xulq-atvoridagi o‘zgarishlar ham hisobga olinishi kerak.
Buning uchun kuzatish, anketa, suhbat, esse va o‘quvchilarning o‘z-o‘zini
baholash kundaliklaridan foydalaniladi. Baholash mezonlari 4-jadvalda keltirilgan.
4-jadval
Hadislarni o‘rganish natijalarini baholash mezonlari
Mezon Ko‘rsatkichlar Diagnostika usullari
Bilim Hadis mazmuni va muallifini bilish,
asosiy g‘oyani izohlay olish Test, og‘zaki so‘rov, viktorina
Munosabat Axloqiy vaziyatga to‘g‘ri baho berish,
qadriyatlarni qabul qilish Anketa, esse, muammoli vaziyat
tahlili
Xulq Salomlashish, rostgo‘ylik, yordamga
tayyorlik Kuzatish, o‘z-o‘zini baholash
kundaligi
Faollik Tadbir va loyihalarda ishtirok etish Ishtirok qaydnomasi, portfolio
Baholash jarayonida qisqa anketalardan foydalanish qulay. Masalan,
o‘quvchilarga quyidagi savollar berilishi mumkin: «Siz bilgan Imom Buxoriy
hadislaridan qaysi biri sizga eng ko‘p ta’sir qildi va nima uchun?», «O‘tgan hafta
hadisda aytilgan qaysi ishni amalda bajardingiz?», «Sinfimizda qaysi fazilat
yetishmaydi deb o‘ylaysiz?», «Agar do‘stingiz yolg‘on gapirsa, unga qaysi hadisni
28

aytgan bo‘lardingiz?». Bunday savollar o‘quvchining bilimini emas, balki uning
shaxsiy munosabati va xulqidagi o‘zgarishlarni aniqlashga yordam beradi.
Natijalar o‘quv yili boshida va oxirida solishtirilsa, tarbiyaviy ishlarning
samaradorligi haqida aniqroq tasavvur hosil bo‘ladi.
Shuni ta’kidlash kerakki, zamonaviy usullar maqsad emas, balki vositadir.
Texnologiya hadis mazmunini soyada qoldirmasligi, o‘yin esa uning jiddiyligi va
hurmatini kamsitmasligi lozim. Hadislar bilan ishlashda o‘qituvchining bilimi,
mahorati va shaxsiy namunasi har qanday texnologiyadan muhimroq omil bo‘lib
qolaveradi. Shu bois o‘qituvchilarning bu boradagi malakasini oshirish, ularni
ishonchli tarjima va izohli manbalar bilan ta’minlash samaradorlikning asosiy
sharti hisoblanadi.
O‘qituvchilarning bu boradagi tayyorgarligini oshirishda maktab ichidagi
metodik ishlar muhim o‘rin tutadi. Metodik birlashmalarda Imom Buxoriy
hadislari asosida tayyorlangan dars ishlanmalari muhokama qilinishi, tajribali
o‘qituvchilarning ochiq darslari tashkil etilishi maqsadga muvofiq. Shuningdek,
maktab kutubxonasida «Al-Jome’ as-sahih» tarjimasi va Imom Buxoriy hayotiga
oid ishonchli adabiyotlardan iborat maxsus burchak tashkil etish foydalidir.
O‘qituvchilar va o‘quvchilar hadislarning aniq manbasini aynan shu yerdan topa
oladilar. Bunday chora-tadbirlar hadislar bilan ishlashda tasodifiylikni bartaraf
etadi va tarbiyaviy jarayonga ilmiy asos bag‘ishlaydi.
Interfaol organayzerlar, loyiha va kvestlar, axborot texnologiyalari, oila
bilan hamkorlik hamda baholashning ko‘p qirrali tizimi Imom Buxoriy hadislarini
o‘rganishni o‘quvchilar uchun qiziqarli va ta’sirchan qiladi. Ularning samaradorligi
esa o‘qituvchining tayyorgarligi va manbaga hurmat tamoyiliga rioya qilinishi
bilan belgilanadi.
II BOB BO‘YICHA XULOSA
Umumta’lim maktablarida Imom Buxoriy hadislaridan foydalanish
davlatning ma’naviy-ma’rifiy siyosatiga mos bo‘lib, dunyoviy ta’lim tamoyiliga
muvofiq hadislar ma’naviy meros va axloqiy tarbiya vositasi sifatida o‘rganiladi.
«Ilm kitobi»dagi hadislarda savol orqali sinash, takrorlash, me’yorni saqlash,
rag‘batlantirish, «oddiydan murakkabga» borish va hamkorlikda o‘rganish kabi
zamonaviy didaktika tamoyillari o‘z ifodasini topgan. Hadislar orqali fazilatlarni
shakllantirishda «bilish — his qilish — amal qilish» mantiqiga asoslangan,
o‘quvchilar yoshiga moslashtirilgan metodlar tizimi samarali hisoblanadi. Interfaol
usullar, loyiha va kvestlar, axborot texnologiyalari hamda oila bilan hamkorlik bu
jarayonning samaradorligini oshiradi.
29

XULOSA
Umumta’lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning
ahamiyatini tadqiq etish quyidagi xulosalarga olib keldi:
1. Imom al-Buxoriy hayotini ilmga bag‘ishlagan, ilm talabida islom
olamining yirik markazlariga safar qilgan va olti yuz ming hadis orasidan eng
ishonchli 7275 tasini saralab «Al-Jome’ as-sahih» asarini yaratgan buyuk alloma.
Uning hayot yo‘lining o‘zi o‘quvchilar uchun ilmga intilish va mehnatsevarlikning
yorqin namunasi bo‘la oladi.
2. Imom Buxoriy hadislarining mazmun-mohiyatini ezgu niyat, ilmga
muhabbat, boshqalarga ozor bermaslik, o‘ziga ravo ko‘rganni o‘zgaga ham ravo
ko‘rish va o‘rtacha yo‘l g‘oyalari tashkil etadi. Bu g‘oyalar yosh avlodda sog‘lom
dunyoqarash va ma’naviy immunitetni shakllantirishda tayanch vazifasini bajaradi.
3. Hadislarda rostgo‘ylik, omonatdorlik, va’daga vafo, hayo, mehr-shafqat,
muomala odobi, mehnatsevarlik, mas’uliyat va ilm odobi kabi fazilatlar uzviy
tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Ular umuminsoniy qadriyatlarga mos bo‘lib,
maktab tarbiyasining vazifalariga to‘liq javob beradi.
4. Hadislarning pedagogik ahamiyati ularning axloqiy me’yorlarni lo‘nda va
esda qolarli shaklda ifodalashi, hikoya va suhbat shaklidagi bayoni hamda ta’lim
usullari haqidagi boy mazmuni bilan belgilanadi. «Ilm kitobi»da savol orqali
sinash, takrorlash, me’yor, rag‘batlantirish va hamkorlikda o‘rganish kabi
tamoyillar aks etgan.
5. Hadislar orqali ma’naviy-axloqiy fazilatlarni shakllantirishda tushuntirish
va suhbat, pedagogik hikoya, muammoli vaziyat, rolli o‘yin, amaliy topshiriq va
shaxsiy namuna metodlarini «bilish — his qilish — amal qilish» mantiqi asosida,
o‘quvchilar yoshiga moslab qo‘llash samarali hisoblanadi.
6. Hadislarni o‘rganish samaradorligini interfaol grafik organayzerlar, loyiha
va kvest usullari, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari hamda maktab va oila
hamkorligi yordamida oshirish mumkin. Natijalarni bilim, munosabat va xulq
mezonlari bo‘yicha kompleks baholash maqsadga muvofiq.
7. Tadqiqot natijalaridan «Tarbiya» fani darslari, sinf soatlari va ma’naviy-
ma’rifiy tadbirlarni tashkil etishda, o‘qituvchilar malakasini oshirishda foydalanish
mumkin. Kelgusida maktab o‘quvchilari uchun Imom Buxoriy hadislaridan yoshga
mos tanlangan, izohli o‘quv qo‘llanmasini yaratish va taklif etilgan metodlar
samaradorligini tajriba-sinov ishlari orqali tekshirish dolzarb vazifa hisoblanadi.
30

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni. 2020-yil
23-sentabr, O‘RQ-637-son // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL:
https://lex.uz.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Imom al-Buxoriy
tavalludining hijriy-qamariy taqvim bo‘yicha 1225 yilligini nishonlash
to‘g‘risida»gi 1997-yil 29-apreldagi 217-son qarori // Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi. – URL: https://lex.uz.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasi huzurida Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini
tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi 2017-yil 27-martdagi qarori //
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz.
4. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-
tadqiqot markazi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida»gi 2017-yil 10-iyuldagi 483-
son qarori // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Ma’naviy-ma’rifiy ishlar
samaradorligini oshirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi 2019-
yil 3-maydagi PQ-4307-son qarori // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. –
URL: https://lex.uz.
6. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Uzluksiz ma’naviy
tarbiya konsepsiyasini tasdiqlash va uni amalga oshirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida»gi 2019-yil 31-dekabrdagi 1059-son qarori // Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi. – URL: https://lex.uz.
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Ma’naviy-ma’rifiy ishlar
tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi 2021-yil 26-
martdagi PQ-5040-son qarori // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL:
https://lex.uz.
II. Asosiy manba
8. Imom al-Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih (Ishonarli to‘plam). 1-jild /
Arabchadan Zokirjon Ismoil tarjimasi. – Toshkent: Qomuslar Bosh tahririyati,
1991. (www.ziyouz.com kutubxonasi elektron nashri, 403 b.)
III. Ilmiy va pedagogik adabiyotlar
9. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: Turon zamin, 2022.
10. Saidnazarova G.B. Imom al-Buxoriyning asarlarida ma’naviy-axloqiy
qadriyatlar talqini va ularning zamonaviy tarbiya jarayonidagi ahamiyati //
Lifelong Learning. – 2025. – № 2. – B. 72–77.
31

11. Tog‘ayev N.E. Imom al-Buxoriy hadislarida ilm o‘rganish masalalari
xususida // Makon va zamon. – 2026. – № 4. – B. 85–88.
12. Uvatov U. Hadis ilmining sultoni // Imom al-Buxoriy: ilmiy-ma’rifiy
to‘plam. – Samarqand: Imom al-Buxoriy xalqaro xayriya jamg‘armasi, 1998.
IV. Elektron resurslar
13. Imom Buxoriy yashagan joy bo‘yicha taxminlar bor [Elektron resurs] //
Kun.uz. – 2022. – 23-avgust. – URL: https://kun.uz/kr/news/2022/08/23/imom-
buxoriy-yashagan-joy-boyicha-taxminlar-bor-yangi-manzilgoh-boyicha-nega-
qidiruv-ishlari-olib-borilmayapti (murojaat sanasi: 09.11.2026).
14. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Imom
Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi rasmiy sayti [Elektron resurs]. – URL:
https://bukhari.uz (murojaat sanasi: 09.11.2026).
32

Umumta’lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati

Купить