1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	68.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Купить

Birinchi jahon urushi, ayniqsa Oktyabr to’ntarishi natijasida kapitalistik
sistemaniig iqtisodiyotga, siyosiy va ideologik tomonlarini o’z ichiga oluvchi
inqirozi boshlanib, chuqurlashib bordi. Xalqaro miqyosda ham ziddiyatlar
keskin tus oldi. Ikki xil ziddiyat; Sovet Rossiyasi bilan kapitalistik davlatlar
O’rtasidagi ziddiyat va kapitalistik davlatlarning o’z o’rtalaridagi ziddiyatlar
kuchaydi.
Kapitalistik davlatlar Rossiyaning urushdan inqilobiy yo’l bilan chiqib,
mustaqil taraqqiyot yo’liga o’tib olishiga, hokimiyat tepasida ishchi va
dehqonlar turgan bir mamlakatning mavjud bo’lshiga chidab tura olmas
edilar. Chet el monopalistlari chorizmga va Muvaqqat hukumatga qarz
bergan milliard so’mlab pullaridan, Rossiyadagi shaxtalari va korxonalaridan
tushayotgan juda katta foydalaridan ajralib qolishni aslo istamas edilar.
Sovet Rossiyasiga qarshi kurashda Antanta davlatlari umumiy bir
maqsadni ko’zlagan bo’lsalar-da, ular o’rtasida, kuchli ziddiyatlar mavjud
edi. Ayniqsa bosib olingan joylarni taqsimlab olish masalasida kapitalistik
davlatlar o’rtasida ziddiyat keskinlashdi. Ular bir-birlarining haddan tashqari
kuchayib ketishiga jiddiy qarshilik ko’rsatdilar. Jahon urushi mobaynida juda
ham boyib, qarzdor mamlakatdan qarz beruvchi mamlakatga aylangan AQSh
halqaro munosabatlarda asosiy rol o’ynashga zo’r berib intildi. Angliya o’z
mustamlaka yerlarnni bosib olgan territoriyalar hisobiga kelgaytirishga,
Fransiya Yevropada gegemon bo’lib olishga va o’z mustamlakalrini
kengaytirishga xarakat qildi. Italiya o’z territoriyasini Bolqonda, asosan
janubiy slavyan yerlari hisobiga kengaytirib olishga, Yaponiya esa Xitoy yeri
Shandunni va Germaniyaning Tinch okeandagi mustamlakalarini o’ziniki
qilib olishga zo’r berib urindi. Shy negizda AQSh bilan Angliya, Fransiya
bilan Angliya, Fransiya bilan AQSh, AQSh bilan Yaponiya o’rtasida
ziddiyatlar ksskinlashdi.

1971 yil noyabr-dekabr oylarida Sovet Rossiyasi Antanta mamlakatlari
hukumatlariga bir necha marta murojaat qilib, Germaniya va uning
ittifoqchilari bilan urushni to’xtatish, anneksiyasiz va kontribusiyasiz sulh
shartnomalari tuzish uchun muzokaralar boshlashni taklif etdi. Lekin ular
Sovet Rossiyasining bu takliflarini rad qila berdilar.
Antanta davlatlari sulh to’g’risida muzokaralar olib borishdan bosh
tortganlaridan keyin, Sovet Rossiyasi 1917 yil 3 dekabrda Brset-Litovsk
shahrida Germaniya va uning ittifoqchilari bilan muzokaralar boshlashga
majbur bo’ldi.
Sovet Rossiyasi 1918 yll 3 martida Germaniya, Avstriya-Vengriya,
Bolgariya va Turkiya bilan sulh shartnomasi imzoladi. Sulh, shartnomasiga
Sovet xukumati topshirig’i bilan tashqi ishlar xalq komissari G.V. Chicherin
imzo chekdi. By shartnomaga binoan Sovet respublikasida sobiq Rossiya
imperiyasi tarkibidagi Finlyandiya, Litva, Latviya, Estoniya va Polsha
Germaniyaga o’tdi, Ukraina Germaniyaga qaram davlatga aylandi; Sovet
davlatiga Germaniya foydasiga 6 millard oltin marka miqdorida kontribusiya
to’lash hamda armiya va flotni demobilizasiya qilish majburiyash yuklandi.
Batumi, Kars va Ardagan Turkiyaga topshirildi.
Brest-Litovskdagi shartnoma Antanta mavqyeyini anchagina
kuchsizlantirdi. Germaniya bundan foydalanib hal qiluvchi zarba berishga
ahd qildi.
Germaniya qo’mondonligi jangni g’olibona ta’sirchan zarba bilan
yakunlashga qaror qiladi. 1918 yil aprel oyida nemis qo’shnilari Antanta
mavqyelariga kuchli xujum boshladi. Dastlab ular muvafaqqiyatli hamla
qilib, Antanta ko’shinlari mudofaasini yorib o’tdilar va Marna daryosi
sohillariga chiqdilar. Uzoqqa otadigan to’plar bilai Parijni o’qqa tutdilar.
Ammo muvafaqqiyatni mustaxkamlash uchun Germaniya yetarli zahira topa
olmadi. Mamlakat holdan toygan, armiyaning harbiy ruhi cho’kkan, xalq

urushdan charchagan edi. Ayni paytda Antanta AKShdan to’xtovsiz yordam
olib turardi. AQSh «shartnomaga qo’shilgan mamlakat» sifatida 1917 yil
aprelda urushga kirgan edi. Germaniya endi hujum qilishdan ojiz ekanligi
ma’lum bo’lib qolgach, Antanta mamlakatlari barcha frontlarda yalpi
hujumga o’tdilar va nemis qo’shinlarining bosib olingan Fransiya va Belgiya
hududlaridan siqib chiqara boshladilar.
Brest sulhining imzolanishi Sovet hokimiyatning mustahkamlashda
muhim rol o’ynadi. Biroq, Sovet Rossiyasi tomonidan qo’lga kiritilgan
nafastni rostlab olish davri uzoq davom etmadi. 1918 yil mart oyidayoq
Antanta davlatlari Sovet Rossiyasiga qarshi harbiy intervensiya boshladilar.
Lekii Antanta davlatlarining muayyan bir antisovet maqsadni
ko’zlaganiga qaramay, kapitalistik lagerdagi ichki ziddiyatlar tufayli ular
o’zlarining barcha kuchlarini birdaniga Sovet Rossiyasiga qarshi yubora
olmadilar. Shunday bo’lsa-da, 1918 yil martida Angliya, so’ngra Amerika
qo’shinlari Murmansk va Arxangelska tushirilib, bu shaxarlar ishg’ol qilindi.
1918 aprelida Vladivostokka Yaponiya,so’ngra Amerika qo’shinlari
tushirildi. Ular Vladivostok, Primorye va Shimoliy Saxalinni bosib oldilar.
1918 yil mayida O’rta Volga va Sibirda chexoslovak korpusi Amerika,
Angliya, Fransiya davlatlari tomomidai uyushtirilgan isyon ko’tarildi. 1918
yil avgustida inglizlar O’rta Osiyoning bir qismini (Zakaspiy viloyatini) va
Bokuni bosib oldilar, amerikaliklar Sibirga bostirib kirdilar.
1918 yil yozida german qo’shinlari Brest sulh shartnomasini buzib,
Ukrainani, Belorussiyani, Don-Kuban tumanlarini, Gruziyani, Boltiq bo’yini,
Qrimni ishg’ol qildilar. 1918 yil noyabrida sovet elchilari Germaniyadan
chiqarib yuborildi. Interventlar ichki aksilinqilobchilarni qo’llab-
quvvatladilar va rag’batlantirdilar. 1918 yil kuzida Antanta qo’shinlarining
umumiy hujumi natijasida tinkasi qurigan nemis armiyasi ko’p talafot ko’rib
chekindi. Germaniyaning ittifoqchilari esa tor-mor qilindi. 1918 yil 29

sentyabrda Bolgariya, 30 oktyabrda Avstriya-Vengriya Antanta oldida taslim
bo’ldi. Mag’lubiyat va boshlangan inqiloblar natijasida Avstriya-Vengriya
Gabsburglar imperiyasi yemirildi va parchalandi. Germaniya yolg’iz qoldi
hamda jiddiy iqtisodiy va siyosiy qiyinchiliklarga duchor bo’ldi. Inqilobiy
vaziyat yetilmoqda edi. Germaniya hukumati 1918 yil 5 oktyabrda AQSh
prezidenti Vilsonga murojaat qilib, yarash bitimi tuzishni so’radi. 1918 yil 9
noyabrda Germaniyada burjua-demokratik inqilob boshlanib, monarxiya
rejimi tugatildi. Respublika e’lon qilindi.
1918 yil 11 noyabrda Fransiyaning shimoli-sharqidagi Kompyen
o’rmonida Antanta qo’shinlari bosh qo’mondoni marshal Foshning vagonida
Germaniyaning Ersberger boshchiligidagi delegasiyasi Antanta
qo’mondonligi taklif etgan taslim bo’lish aktiga yo’l qo’ydi. Bu aktda
Germaniyaga o’z qo’shinlarini Fransiya, Belgiya, Lyuksemburg, Elzas-
Lotgaringiyadan va Reynning chap qirg’og’idan tezda, ammo Avstriya va
Vengriyadan, Ruminiya va Turkiyadan, Rossiyaning ishg’ol qilingan
joylaridan Antanta ko’rsatgan muddatda olib chiqib ketish majburiyati
yuklandi. Germaniya g’olib davlatlarga juda ko’p miqdorda yarog’-aslaha,
samolyot, harbiy kemalar, transport, chorva mollari va boshqalarni
topshiradigan bo’ldi.
Birinchi jahon urushida g’olib chiqqan AQSh, Angliya, Fransiya,
Italiya, Yaponiya va boshqa davlatlarning taslim bo’lgan Germaniya,
Avstriya, Vengriya, Turkiya va Bolgariya bilan sulh shartnomalarini ishlab
chiqish uchun 1919 yil 18 yanvarda Parijda sulh konferensiyasi ochildi. Bu
konferensiya 1920 ysl 21 yanvargacha davom etdi. Konferensiyada Antanta
tomonida turib urushda qatnashgan 27 davlat vakillari ishtirok etdi.
Germaniya va mag’lubiyatga uchragan boshqa davlatlar faqat
konferensiyaning so’nggi bosqichida, tayyorlangan sulh shartnomasini
toppshrish vaqtida qatnashtirildi. Konferensiyada kichik davlatlarning fikrlari

e’tiborga olinmadi. Konferensiyada AQSh (prezident Vilson), Angliya (bosh
ministr Lloyd Jorj), Fransiya (Klemanso, konferensiya raisi) va Italiya
(Orlando asosiy rol o’ynadilar. Ulardan tashkil topgan «To’rtlar soveti» eng
asosiy organ bo’lib, bir qancha yashirin kengashlar o’tkazdi hamda ular
xalqlar va davlatlarning taqdiri yuzasidan surbetlarcha savdolashdilar. Asosiy
davlatlarning tutgan mavkelari bir-biriga zid, ko’pincha tamomila qarama-
qarshi edi. Eng muhimi, Antanta ittifoqi avval boshdan maxfiy shartnomalar,
yashirin bitimlar asosiga qurilgan bo’lib, yangi vaziyatda bu kelishuvlarni
amalga oshirib bo’lmasdi. Ana shu shartnomalarga ko’ra, Rossiya Istambulni
olishi va Dardanell bo’g’ozi ustidan nazorat o’rnatishi, buning evaziga
Fransiyaning Elzas-Lotaringiyaga egalik qilish huquqini hamda Angliyaning
Misr ustidan nazoratini e’tirof etishi zarur edi. Ruminiyaga Transilvaniyani
berish va’da qilingan, ammo bu Vengriya manfaatlariga mos kelmasdi.
Angliya arab xalqlariga Usmonli imperiyasidan chiqish va arab davlatlari
tuzinshi taklif etdi. Ayni paytda bu taklif Angliya va Fransiyaning Yaqin
Sharqni bo’lib olish haqidagi kelishuvlariga zid edi.
G’olib mamlakatlarning manfaatlari ham bir-biriga tamomila zid edi.
Fransiya Germaniyadan o’zining kuchsizligini anglagan holda bu mamlakatni
batamom kuchsizlantiradigan va Yevropada Fransiyaning ustunligini
ta’minlaydigan tinchlik o’rnatilishini istar edi. Italiya Adriatika dengizi
sohillari va orollarni qo’lga kiritishdan umidvor edi. Angliya o’zining
imperiyasi hududlarini kengaytirishni o’ylardi. Yaponiya Osiyoda ustun
mavqyega erishishni orzu qilardi. AQSh dengizlarda suzish erkinligini
ta’minlashni talab etar, shu yo’l bilan o’zining okean floti ustunligidan
foydalanishni mo’ljallardi.
Konferensiya qatnashchilarining doimo diqqat markazida turgan
muammo «rus masalasi» edi. Bolshevizm g’oyalarining yoyilishi qarshisidagi
qo’rquv Versal konferensiyasining qarorlariga ham o’z muhrini bosdi. G’arb

mamlakatlari rahbarlari konferensiya boshlangan kundanoq Rossiyaga qarshi
intervensiyani tashkil qilish bilan shug’ullandilar. Ular Rossiyadagi
bolsheviklar hukumatini yuqotiga o’z mamlakatlaridagi inqilobiy harakatni
va sharqdagi milliy-ozodlik xarakatini bostirishda muxim ahamiyatga ega
bo’ladi, deb hisoblardilar.
Parij sulh konferensiyasi Germaniya va uning sheriklarining
mag’lubiyatini, Avstriya-Vengriya va Turkiya imperiyasining
parchalanishini, Yevropa va Yaqin Sharqda yangi davlatlar tashkil
topganligini, mustamlakalarning Antanta foydasiga sayta taqsimlanishini aks
zttirgan xujjatlarni ishlab chiqdi va qabul qildi.
Bu xujjatlarni ishlab chiqishda va o’ljani taqsimlash masalasida
konferensiya qatnashchilari o’rtasida jiddiy kurash hamda talash-tortishlar
bo’lib o’tdi. G’olib yirik davlatlarning har biri ikkinchisi hisobiga o’z
pozisiyasini kuchaytirib olishga intildi. Fransiya reparasiyaning yarmidan
ko’pini o’ziga berilishini talab qildi, boshqalar bunga qarshi chiqdilar.
Fransiya davlati Germaniyani zaiflashtirish va bo’lib yuborish uchun,
Bavariyani Germaniya tarkibidan chiqarish hamda Reynning so’l
qirg’og’idagi yerlarda Reyn respublikasini tuzish uchun kurashdi va uni o’z
protektoratiga olish niyatida bo’ldi. Lekin Angliya va AQSh bunga yo’l
qo’ymadi. Ular Fransiyaga, ayniqsa Sovet Rossiyasiga qarshi tura oladigan
kuchli Germaniyaning bo’lishini istar edilar. Fransiya Sovet Rossiyasiga va
Germaniyaga qarshi o’z itgifoqchisi Polshaning hududini ancha kengaytirish
tarafdori bo’ldi. Angliya bilan AQSh esa, Germaniyani juda ham
zaiflashtirmaslik maqsadida Polshani ancha kengaytirishga qarshi chiqdi.
Yirik davlatlar o’zaro ba’zi yon berishlar asosida bitimga kela oldilar.
Angliya va Fransiya Yaponiyaiing va urushda Antanta tomonidan qatnashgan
boshqa davlatlarning qo’llab-quvvatlashi bilan AQSh ning jahonda hukmron
bo’lib olish rejalariga yo’l qo’ymadilar. Shu bilan birga, ular o’zlarining zaif

sheriklarining manfaatlariga e’tibor bermadilar. Tuzib chiqilgan sulh
shartnomalarining hammasi Parij yonidagi shaharlarda, saroy va qasrlarda
imzolandi.
1919 yil 28 iyuvda Germaniya bilan Versal sulh shartnomasi, 1919 yil
10 sentyabrda Avstriya bilan Sen-Jermen, 1919 yil 27 noyabrda Bolgariya
bilan Neyi, 1920 yil 4 iyulda Vengriya bilan Trianon, 1920 yil 10 avgustda,
Turkiya bilan Sevr sulh shartnomalari tuzildi. Bu shartnomalarning hammasi
«Versal sistemasi» deb ataldi.
Versal sulh shartnomasiga muvofiq, Germaniya va uning ittifoqchilari
urushning aybdorlari, deb hisoblandi. Germaniyaning hamma mustamlakalari
tortib olinib, Angliya, Fransiya, Belgiya va Yaponiya o’rtasida taqsimlandi,
Fransiya va Angliya Afrikadagi Togo va Kamerunni taqsimlab oldilar»
Germaniya janubi-g’arbiy Afrikasi Janubiy Afrika Ittifoqiga, Germaniya
sharqiy Afrikasi Angliyaga, Yangi Gvineyaning Germaniyaga qarashli qismi
Avstraliya ittifoqiga berildi. Germaniyaning Tinch okeandagi Karolina,
Mariana va Marshall orollari hamda Germaniyaning Shandun yarim orolidagi
(Xitoy) ijaraga olgan territoriyasi va imtiyozlari Yaponiyaga o’tdi.
Germaniya Yevropada ham anchagina territoriyadan mahrum bo’ldi.
Fransiya ilgari qo’ldan ketgan Elzas va Lotaringiyani qaytarib oldi; u
15 yil davomida Saar oblasti ko’miriga egalik qiladigan bo’ldi; bu davrda shu
oblast Millatlar itgifoqi tomonidan idora qilinadigan bo’ldi. Reyn viloyati
zonasi esa demilitarizasiya silindi.
Eypen va Malmedi okruglari hamda Morene hududi Belgiyaga,
Shimoliy Shlezvig plebissit natiyasasida Daniyaga o’tdi. Ilgari bosib olingan
Polsha yerlarining juda oz qismi, ya’ni Poznanning sharqiy qismi, g’arbiy va
Sharqiy Prussiyaning bir qismi (Polsha koridori), Yuqori Sileziyaning bir
qismi yangi tashkil topgan Polshaga qaytarildi. Germaniyani Gdansk
(Dansig)dan voz kechishga majbur qilindi. Gdansk Millatlar ittifoqi

huzuridagi, «Erkin shahar»ga aylantirildi. Klaypeda (Memel) ham
Germaniyadan ajratib olinib, keyinchalik Litvaga topshirildi.
Lekin Germaniya-Polsha chegarasi Polsha zarariga hal qilindi.
Polshaning 100 000 kv.km. yeri va ancha polyak aholisi Germaniya tarkibida
qoldi. Polsha Boltiq dengizi bilan Polsha koridori orqali tutashdi, xolos.
Germaniya Polsha, Chexoslovakiya, Avstriya va Finlyandiyaning
mustaqilligini tanidi. Elba, Oder, Neman va Dunay (Germaniya doirasida)
xalqaro suv yo’li, deb e’lon qilindi. Bu yo’llarni nazorat qilish uchun xalqaro
komissiyalar tuziladigan bo’ldi.
Germaniya harbiy tomondan cheklab qo’yildi: Germaniyada umumiy
harbiy majburiyat bekor qilindi.; german armiyasining sonini 100 ming
kishidan oshirmaslik shart qilib qo’yildi. Germaniyaning harbiy dengiz floti
ham qisqartirildi. Unda og’ir artilleriya va harbiy aviasiya bo’lishiga ruxsat
qilinmadi. Armiya bosh shtabi tugatildi. Biroq Reyxsver ministrligi doirasida
umum qo’shinlar boshqarmasi tuzilishiga ruxsat berildi.
Germaniya o’zining urush aybdori ekanligini tan oldi va g’olib
davlatlar foydasiga reparasiya to’lab turish majburiyatini oldi. Reparasiya
to’lovlari miqdorini maxsus komissiya 1921 yil 1 maygacha aniqlaydigan
bo’ldi. Shunga qadar Germaniyaning reparasiya to’lovlari hisobidan g’olib
davlatlarga 20 milliard marka miqdorida oltin va turli mollar to’lash
majburiyati yuklandi. Germaniya majburiyat yuzasidan g’olib davlatlarga
deyarli butun savdo flotini, 8 ming paravoz, 230 ming vagon, 40 ming ot, 140
ming bosh qoramol va hokazolarni topshirdi.
Yuklatilgan majburiyatlarning Germaniya tomonidan bajarilishini
ta’minlash uchun Reynning so’l qirg’og’i (Reyn zonasi) 1935 yilgacha
Antanta qo’shinlari tomonidan ishg’ol qilib turiladigan bo’ldi. Bu qo’shinlar
uchun bo’ladigan xarajatlar Germaniya zimmasiga yuklandi.

Bu ochiqcha talonchilikni oqlash uchun ittifoqchilar Versal
shartnomasiga 231-bandni qo’shdilar Unda shunday deyilgandi: «Ittifoqchilar
va ularga qo’shilgan davlatlar shuni ta’kidlaydilarki, Germaniya va uning
ittifoqchilari tajovuzi tufayli ro’y bergan urushda ittifoqchilar va ularga
qo’shilgan davlatlar fuqarolariga yetkazilgan talafot va zarar uchun butun
mas’uliyatni Germaniya o’z zimmasiga oladi». Nemislar o’z hududlarining
10 foizini yo’qotdilar, bu hududda millionlab odam yashar, ularning bir necha
yuz mingi uy-joysiz qolgan, o’nlab shaharlar vayron qilingan, millionlab
odamlar nogiron bo’lib qolgan edi. Bunday vaziyatda ulkan miqdorda tovon
to’lash aqlga sig’masdi.
Ammo Germaniyaning boshqa chorasi yo’q edi. U ikki mushkul
imkoniyatdan birini tanlashi: qo’yilgan shartlar asosida tinchlikka erishishga
yoki urushga kirib, shaksiz mag’lubiyat va inqilobiy tartibsizlik alamini
totishi lozim edi.
Sen-Jermen sulh shartnomasiga muvofiq, Avstriya o’zining deyarli
hamma janubiy slavyan territoriyalaridan voz kechdi: Yuliy Krayna, Triyest
bilan birga Istriya, Karintiyaning bir qismi, Trentino oblasti va Janubiy Tirol
Italiyaga berildi. Avstriya, Yugoslaviya va Chexoslovakiyaning’
mustaqilligini tanidi, Chexoslovakiya tarkibiga kirgan Bogemiya va
Moraviyadan voz kechdi. Galisiya Polshaga, Bukovina Ruminiyaga
qaytarildi. Sulh shartnomasi Avstriyaning mustaqil davlat bo’lib yashash
xalqaro huquqiga asos soldi; Avstriyani Germaniyaga qo’shish (anshlyuya)ni
taqiqladi. Lekin bu shartnoma bir qancha xalqlarning huquqlarini poymol
qildi.
Avstriyada xam umumiy harbiy majburiyat bekor qilindi. Lekin uning
30 ming kishidan iborat yollanma qo’shin saqlashiga ruxsat berildi. Avstriya
reparasiya to’laydigan bo’ldi. Avstriya reparasiya hisobiga g’olib davlatlarga
o’zining butun savdo va baliq ovlash flotini topshirish majburiyatini oldi.

Sen-Jermen sulhida janubiy slavyan xalqlari yashaydigan hududlarning
bir qismini Italiyaga, ukrainlar yashaydigan Bukovinani Ruminiyaga
topshirish ko’rsatildi.
Trianon sulh shartnomasiga muvofiq, Vengriya hududining deyarli
70%i dan ajraldi. Transilvaniya va Banat Ruminiyaga, Zakarpat Ukrainasi va
Slovakiya Chexiyaga, Xorvatiya va Sloveniya Yugoslaviyaga, Burgenland
Avsgriyaga berildi.
Vengriya Chexoslovashsh va Yugoslaviya mustaqilligini tanidi.
Vengriyada umumiy harbiy majburiyat bekor qilindi. Vengr armiyasining
soni 35 ming kishidan iborat qilib belgilandi. Vengriya ham reparasiya
hisobiga toshko’mir, parovoz, vagon va shu kabilarni beradigan bo’ldi.
Neyn sulh shartnomasiga muvofiq, G’arbiy Frakiya Gresiyaga berildi.
Bolgariya Egey dengiziga chiqish yo’llaridan mahrum qilindi. Bolgariyadan
1913 yilda tortib olingan Janubiy Dobrudja Ruminiyada qolaberdi. Bir necha
shaharlar (Saribrod, Bossilegrad va boshqalar) Yugoslaviyaga o’tkazildi.
Bolgariya floti g’olib davlatlarga berildi. Bolgariyaga faqat 20 ming kishidan
iborat armiya saqlashga ruxsat berildi. Bolgariya ham reparasiya (2,2 milliard
oltin frank) to’laydigan bo’ldi. Bundan tashqari Bolgariya minglab parovoz
va vagonlar, topsho’mir, chorva mollari va hokazolarni topshirish
majburiyatini oldi.
Sevr sulh shartnomasiga muvofiq, Turkiya o’ziga qarashli hududining
75%idan mahrum bo’ldi. Turkiya hududi Kichik Osiyo, Konstantinopol va
uning atrofi bilan cheklab qo’yildi. Turkiyaga qarashli Falastin va Iroq
(Mesopotamiya) Angliya nazoratiga, Suriya va Livan Fransiya nazoratiga
topshirildi. Turkiya Arabiston yarim orolidagi yerlaridan voz kechdi va u
yerda tashkil topgan Hijoz korolligini tanidi; Misrdagi huquqlaridan Angliya
foydasiga voz kechdi. Turkiya Armanistonning mustaqilligini tan olib, o’z
tarkibidagi arman yerlaridan Armaniston foydasiga voz kechdi. Kurdiston

Turkiyadan ajralib chiqdi. Izmir (Smirna), Adrianopol bilan Sharqiy Frakiya,
Dardanellning Yevropa qirg’og’i va Gallipoliysk yarim oroli Gresiyaga
topshirildi. Bo’g’ozlar zonasini boshqarish maxsus xalqaro komissiyaga
yuklanadigan bo’ldi. Turkiya armiyasining miqdori 50 ming kishilik qilib
cheklandi. Turkiya harbiy-dengiz flotining deyarli hammasi ittifoqchilarga
toshpiriladigan bo’ldi. Lekin Turkiyada ko’garilgan antiimperialistik, milliy
ozodlik kurashi natijasida 1922-1923 yillarda sulton monarxiya rejimi
ag’darildi va Sevr sulh shartnomasi bekor bo’ldi.
Birinchi jahon urupsh tugaganidan keyin Yevropada xalqaro
kuchlarning yangi muvozanatini qayd etgan Versal shartnomalar tartibi shu
tariqa shakllandi. Bu tartibning ichida chuqur ziddiyatlar mavjud bo’lib,
keyinchalik ular jahon iqtisodiy inqirozlarida, g’olib va mag’lub davlatlar
o’rtasidagi nizolarda namoyon bo’ldi.
1919 yili Parij konferensiyasida, Germaniya bilan Versal sulh
shartnomasi tuzilgan vaqtda Millatlar itgafoqi tashkil topdi. Bu xalqaro
tashkilot birinchi va ikkinchi jaxrn urushlari o’rtasida ish olib bordi.
Birinchi jahon urushi yillaridayoq bir qator mamlakatlarning burjua
doiralari Millatlar ittifoqini tuzish g’oyasini ilgari surgan edilar. AQSh
prezidenti Vilson 1919 yil yanvar oyida boshqa mamlakatlarda Millatlar
ittifoqi to’g’risida tuzilgan loyihalarni hisobga olib, shu masaladagi o’z
loyihasini qaytadan ishlab chiqdi. Parij konferensiyasi ochilgan vaqtda
Millatlar ittifoqi nizomini ishlab chiqish uchun Vilson boshchiligida maxsus
komissiya tuzildi. Nizomni ishlab chiqishda katta munozaralar yuz berdi.
Fransiya Millatlar ittifoqi huzurida xalqaro armiya va doimiy bosh shtab
tuzishni taklif qildi, bu esa Fransiyaning Yevropada o’z gegemonligini
o’rnatish plani bilan bog’liq edi. Fransiya taklifi Angliya va AQSh tomonidan
rad etildi. AQSh Millatlar ittifoqini o’zining jahon hukmronligi uchun kurash

quroliga, o’zining «jahon monopol fermasi»ga aylantirish uchun kurashdi.
Angliya va Fransiya esa bunga yo’l qo’ymadilar.
1919 yil 14 fevralda Millatlar ittifoqining nizomi Parij sulh
konferensiyasining yalpi majlisida qabul qilindi hamda Versal va boshqa sulh
shartnomalari tekstiga kiritildi. Bu ittifoqqa AQShdan tashqari 43 davlat a’zo
bo’lib kirdi. Dastlab AQSh ham bu tashkilotning «a’zosi» bo’lib hisoblanar
edi. Ammo konferensiyada kuchlar nisbati Angliya va Fransiya foydasiga
o’zgarganligi va Versal sistemasida ular ustun bo’lib qolganligi sababli AQSh
kongressi Versal shartnomasini va uning tarkibiy qismi bo’lgan nizomni
tasdiqlamadi, 1920 yilda qo’shma Shtatlar bu ittifoqqa kirishdan bosh tortdi.
Millatlar ittifoqi o’z ishini Assambleya, beshta doimiy va to’rtga
doimin bo’lmagan a’zolardan iborat Sovet orqali va Bosh sekretar
boshchilshidagi doimiy sekretariat orqali olib bordi. Millatlar ittifoqining
asosiy organlari Jenevada bo’lib, unga Angliya va Fransiya davlatlari
rahbarlik qildi.
Millatlar ittifoqi rasmiy jihatdan tinchlik va xalqaro xavfsizlikni
ta’minlash uchun tuzildi. Nizomda qurollarni qisqartirish, mamlakatlari
hududlarining butunligini o’zaro garantiyalash va shu kabilar ko’rsatildi
Nizomga muvofiq, agressor davlatga nisbatan iqtisodiy, moliyaviy va harbiy
choralar ko’rish ko’zda tutildi. Liga biror marta xam bu jazo choralarini
ko’llay olmadi, chunki uning ixtiyorida harbiy kuchlari ham, davlatlar
o’rtasida obro’-etibori xam yo’q edi. Millatlar Ligasi Konvensiyasida uning
a’zolari zimmasiga «barcha a’zolarning xududiy butunligini hurmat qilish va
asrash» yuklatilgan edi. Ammo keyingi voqyealar shuni ko’rsatdiki, hyech
kim bu shartlarni chindai ham bajarishga tayyor emas edi. Germaniya va
Rossiyaning ligadan chnqarilgailigi mazkur xalqaro tashkilotning
samaradorligini pasaytirdi, uning faoliyati munozara va muzokaralar bilan
cheklanib qoldi.

Angliya, Fransiya va Yaponnya davlatlari Germaniya va Turkiyadan
tortib olingan mustamlakalarni oshkora suratda o’zlariniki qilib olishga
botinolmadilar. Shu sababli ular, bu mustamlaka xalqlari o’z-o’zini mustaqil
idora qila olmaydi, degan bahonalar bilan Millatlar ittifoqi vasiyligini-
mandat sistemasini vujudga keltirdilar. Angliyaga Falastin, Iroq kabi
mamlakatlarni, Fransiyaga Suriya, Livan va boshqa mamlakatlarni,
Yaponiyaga Marian va boshqa joylarni boshqarish mandati berildi. Mandat
sistemasi amalda mustamlakachilik tartibi va zulmining yangi formasi edi.
Versal sistemasi Yevropada mustahkam tinchlik o’rnata olmadi. Bu
sistema urushda g’olib chiqqan mamlakatlar bilan mag’lub mamlakatlar
o’rtasidagi ziddiyatlarni chuqurlashtirib yubordi. Germaniya
mustamlakalarining ko’pchilik qismi Angliya va Fransiyaga o’tdi. Angliya
Yaqii Sharqda, Hindiston va Britaniya dominioilariga borish yo’llarida
hukmron bo’lib oldi- Fransiya Yevropa kitasida, Yaponiya Uzos Sharq Tiich
okeanda ustunlikka ega bo’ldi. Ulug’ davlatlardan Germaniya vaktincha
orqaga surib qo’yildi. Avstriya-Vengriya va Turkiya ulug’ davlatlar qatoridan
chiqib qoldi.
Buning uyegiga dunyo ikki sistemaga bo’linib ketdi. Germaniya va
boshqa mamlakatlar Versal sulh sistemasidan qutulishga, qurolli kuchlarni
tiklash va hududlarni qaytarib olishga zo’r berib urindilar.
G’olib mamlakatlar o’rtasida ham ziddiyatlar kuchaydi. Italiya Versal
sistemasidan norozi edi, chunki uning hudud haqidagi talablari to’la
qondirilmagan edi. Angliya va AQSh Fransiyaning Yevropadagi ustunlik
roliga qarshi edilar. Fransiya Angliyaning Yaqin Sharqda hukmron bo’lib
qolishiga rozi bo’lmadi. Yevropada, Yaqin Sharqda va Afrikada hukmronlik
pozisiyasini egallash uchun Angliya bilan Fransiya o’rtasida, Fransiya bilan
Italiya o’rtasida, Angliya bilan Italiya o’rtasida ziddiyatlar keskinlasha bordi.
Fransiya Angliyaning Turkiyadagi antiimperialistik kurash bilan bog’liq

bo’lgan qiyinchiliklaridan foydalanib, Sharqiy va Janubi-Sharqiy Yevropada
o’z pozisiyasini mustahkamladi. Fransiya Turkiyaning Sevr sulh
shartnomasini qayta ko’rib chiqish to’g’risidagi talablarini qo’llab-quvvatladi.
1920-1921 yillarda Fransiyaning yordami bilan va uning ta’siri ostida Kichik
Antanta (Chexoslovakiya-Ruminiya-Yugoslaviya siyosiy va harbiy ittifoqi)
tuzildi. Fransiya Polsha bilan siyosiy-iqtisodiy aloqa o’rnatdi.
AQSh boshqa imperialistik davlatlarning pozisiyalari kuchayib
ketganidan mutlaqo norozi edi. Versal sistemasi, shu jumladan Millatlar
ittifoqining nizomi AQShga hyech qanday real ustunlik va imtiyoz bermadi.
Shuning uchun ham AQSh kongressining senati Versal shartnomasini, shu
jumladan Millatlar ittifoqi ustavini ratifikasiya qilmadi. Biroq AQSh Yevropa
va jahon siyosatiga aralashishni davom ettirdi.
AQSh 1921 yil avgusgida Germaniya bilan separat shartnoma imzoladi
va Germaniya iqtisodiyotiga faol suqilib kira bordi. AQSh hukumati nemis
monopoliyalarini qo’llab-quvvatladi.
1920-1921 yillarda ro’y bergan iqtisodiy inqiroz zaminida
imperializmning barcha ziddiyatlari yanada keskinlashdi.
O’zaro ziddiyatlar orasida ayniqsa AQSh bilan Angliya o’rtasidagi,
shuningdek AQSh bilan Yaponiya o’rtasidagi ziddiyatlar eng asosiy
ziddiyatlar bo’lib qoldi. Angliya va Yaponiya jahonda hukmronlik qilish
uchun kurashda AQShning eng xavfli raqibi bo’lib chiqdilar. Uzoq Sharqda
AQSh bilan Yaponiya o’rtasida jiddiy nizo vujudga keldi. Yaponiyaning
Tinch okeanda, aynikea Xitxzy (Shandunda) o’z pozisiyasini kuchaytirib
olganligi Amerikaning agressiv muddaolariga zid edi.
Germaniyadan olinadigan reparasiya masalasi ham g’olib davlatlar
o’rtasida, ayniqsa Fransiya bilan Angliya o’rtasida nizolarni keskinlashtirgan
sabablardan biri edi. Fransiya reparasiyaning ko’p qismini talab qildi.

Reparasiya masalasida 1920-1921 yillarda bir necha marta konferensiya
bo’lib o’tdi. 1920 yil iyunida Bulonda chaqirilgan konferensiya reparasiya
summasini 269 milliard oltin marka qilib belgiladi. Konferensiya
reparasiyaning 52%i ni Fransiyaga, 22%i ni Angliya, 10%i ni Italiyaga va
qolgan qismini boshqa davlatlarga ma’lum foiz miqdorida taqsimladi. 1921
yil yanvaridagi Parij konferensiyasida esa reparasiya summasi 226 milliard
oltin marka miqdorida qilib va to’lash muddati 42 yil qilib belgilandi.
Germaniyaning reparasiya to’lovlari miqdori 1921 yil aprel-may
oylaridagi London konferensiyasida 132 milliard oltin marka miqdorida qilib
belgilandi. Antanta Germaniyaga dastlabki mo’ljallarga nisbatan ancha
kamaytirilgan reparasiya shartlarini majburan qabul qildirdi va o’sha yilning
may oyidayoq reparasiya hisobiga 1 milliard oltin marka undirib oldi.
Germaniya 1919-1922 yillar mobaynida hammasi bo’lib 8 milliard oltin
marka to’ladi. 1922 yil yanvarida Germaniyaning iltimosi bilan reparasiya
to’lash muddati bir yilga kechiktirildi. 1923 yil yanvarida Germaniya to’lov
muddatining yana kechiktirilishini so’radi. Fransiya bunga unamadi. Shu
asosda yangi nizolar boshlandi.
Urush qarzlari muammosi urushdan keyinga yillardagi chigal va
murakkab masalalardan biri bo’ldi. Bu masala ham bir qancha xalqaro
kengash va konferensiyalarda muhokama qilindi.
AQSh ittifoqchilarining AQShdan qarzi 11 milliard dollarni tashkil
qilar edi. AQSh hukumati o’z ittifsjchilariga ta’sir ko’rsatish uchun ana shu
qarzlarni o’ziga katta dastak qilishga urindi. Shu maqsadda AQSh kongressi
1922 yil fevralida bu qarzlarni tegishli foiz bilan ittifoqchilardan so’zsiz
undirib olish to’g’risida maxsus qonun qabul qildi. Bu qonunni amalga
oshirish yuzasidan alohida komissiya tuzildi. AQSh qarzlarni qistash yo’liga
o’tdi. Ittifoqchilarning qarzlarni bekor qilish yoki to’lash muddatini
kechiktirish umidlari chippakka chiqdi. Keyinchalik AQSh ayrim ittifoqchi

davlatlar bilan (masalan, 1923 yil fevralida Angliya bilan) qarzlar masalasida
bitimlar imzoladi, Angliya qarzlari 30% kamaytirilib, to’lash muddati 62 yil
qilib belgilandi.
AQSh davlati Tinch okean va Uzoq Sharqda o’z pozisiyalarini
mustahkamlashga, Angliya va Yaponiyaning harbiy-dengiz flotidagi
vaqtincha ustunligini yo’qotish va zo’r berib qurollanish uchun vaqtdan
yutish maqsadida dengiz qurollarini «cheklash»ga, Parij sulh
konferensiyasining Uzoq Sharvda doir qarorlarini qayta ko’rib chiqishga,
Parij konferensiyasidagi mag’lubiyat uchun qasos olishga kirishdi.
1921 yil martida hokimiyat tepasiga kelgan prezident Garding
boshchiligidagi respublikachilar hukumati Parij konferensiyasining Uzoq
Sharqqa doir qarorlarini qayta ko’rib chiqipshi o’zining asosiy vazifalaridan
biri qilib qo’ydi.
AQSh Angliyaning dengizdagi hukmronligini yo’qotishga, Angliya-
Yaponiya ittifoqini tugatishga, Yaponiyaning Xitoyda kuchaygan
pozisiyasiga putur yetkazishga hamda Xitoyda «ochiq eshiklar va teng
imkoniyatlar» prinsipiga rioya qilish bahonasi bilan Xitoyning AQSh
tomonidan asoratga solinishi uchun sharoit yaratishga zo’r berib intildi.
AQSh o’zining iqtisodiy va moliyaviy quvvatiga tayanib, o’zidan
boshqa kapitalistik davlatlarning Uzoq Sharq rayonidagi ziddiyatlaridan
foydalandi. AQShning tashabbusi bilan yangi xalqaro konferensiya -
Vashington konferensiyasi chaqirildi. Bu konferensiya 1921 yil 12 noyabrdan
1922 yil 6 fevralgacha davom etdi. Konferensiyada 9 davlat: AQSh, Angliya,
Fransiya, Italiya, Belgiya, Gollandiya, Portugaliya, Yaponiya va Xitoy
qatnashdi. Bu konferensiyada AQSh asosiy rol o’ynadi.
Konferensiyaning asosiy xujjatlaridan biri-AQSh, Angliya, Fransiya va
Yaponiyaning 1921 yil 13 dekabrda qabul qilgan «To’rt davlat
shartnomasi»dir. Bu shartnomada mazkur davlatlarning Tinch okeandagi

orollarining daxlsizligi ko’rsatildi. Ular bu orollarga boshqa bironta davlat
xavf solgan taqdirda o’zaro maslahatlashish to’g’risida kelishib oldilar. Bu
shartnomada 1902 yilda tuzilgan Angliya-Yaponiya ittifoqi tugatildi, u o’z
kuchini yo’qotgan deb hisoblandi. Natijada AQSh Angliyani Yaponiyadan
ajratib, katta diplomatik yutuqqa erishdi.
Konferensiyaning asosiy yutuqlaridan yana biri-AQSh, Angliya,
Yaponiya, Fransiya va Italiyaning 1922 yil 6 fevralda qabul qilgan «dengiz
qurollarini cheklash to’g’risida shartnoma»degan «Besh davlat
shartnomasi»dir. Bu shartnomaga muvofiq, AQSh Angliya flotining o’z floti
bilan teng darajada bo’lishiga, Yaponiya flotining AQShnikidan ortiq
bo’lmasligiga, Angliya bilan Yaponiyaning o’zlarining Tinch okeandagi
orollarida harbiy-dengiz bazalari qurmaslik majburiyatini olishiga erishdi.
Konferensiyaning xujjatlaridan yana biri 1922 yil 6 fevralda qabul
qilingan Xitoyga nisbatan siyosat to’g’risidagi «To’qqiz davlat
shartnomasi»dir. Bu shartnomaga muvofiq, mazkur davlatlar Xitoyning
suverenitetini, mustaqilligi va territorial daxlsizligini tanish «majburiyati»ni
oldilar. Ular Xitoyda «teng imkoniyatlar» prinsipiga rioya qilib, Xitoyda
alohida imtiyozlar va huquqlarga erishish uchun urinmaslik va ta’sir doiralari
vujudga keltirmaslik «majburiyati»ni oldilar. Yaponiya Shandundan, Angliya
Vey Xayveydan voz kechdi. Bu shartnoma Xitoyda AQSh hukmron
doiralarining «ochiq eshiklar» va «teng imkoniyatlar» deb atalgan
doktrinasini mustahkamladi. Amerika imperialistlarining Xitoyga suqilib
kirishlari uchun qo’shimcha imkoniyatlar vujudga keldi.
Vashington konferensiyasida qabul qilingan shartnomalar «Vashington
sistemasi» deb ataldi. Vashington sistemasi Versal sistemasining davomi
bo’ldi.

Versal-Vashinggon sistemasi mamlakatlar o’rtasida mustahkam tinchlik
munosabatlari o’rnatmadi. Tinch okeanda kuchlar nisbatini tenglashtirish
tartibi mutlaqo beqaror edi.
Kapitalistik dunyoda Sovet Rossiyasiga nisbatan ikki xil tendensiya
vujudga kelgan edi: birinchi tendensiya Sovet Rossiyasi bilan iqtisodiy aloqa
o’rnatish tendensiyasi edi. Bu tendensiyadagi davlatlarning ko’pchiligi Sovet
rejimining aynib ketishiga va keyin uni taqsimlab olishga umid bog’lar edi.
Bu tendensiya vakillari (Angliyada Lloyd-Jorj, Fransiyada Errio, AQShda
senatorlar Bora, Uiler va Gudrich)lar edi. Ikkinchi tendensiya qulay
imkoniyat topib, Sovet Rossiyasiga qarshi yana qurolli intervensiya qilish
tendensiyasi edi. Bu tendensiya vaqti-vaqti bilan oshkora ko’rinib turdi.
AQSh prezidenti Garding, davlat sekretari Yuz, Angliyada Cherchill, Kerzon,
Fransiyada Klemanso, Puankare, Germaniyada Lyudendorf va boshqalar bu
tendensiyani zo’r berib qo’llab-quvvatladilar. Kapitalistik dunyoda birinchi
tendensiya ikkinchi tendensiyaga nisbatan ustun chiqdi.
1921 yil martida Sovet Rossiyasi bilan Angliya o’rtasida savdo bitimi
tuzildi. Bu esa amalda Angliya tomonidan Sovet Rossiyayeining tanilishi edi.
O’sha yilning may oyida Sovet respublikasi bilan Germaniya o’rtasida
vaqtincha savdo bitimi imzolandi. Norvegiya, Italiya va Avstriya bilan ham
shunday bitimlar tuzildi. 1921 yil fevralida Sovet Rossiyasi bilan Eron va
Afg’oniston o’rtasida shartnomalar, mart oyida Sovet respublikasi bilan
Turkiya o’rtasida do’stlik shartnomasi tuzildi. 1921 yilda tuzilgan
Mo’g’uliston xalq hukumati bilan Sovet hukumati o’rtasida o’sha yilning
noyabrida do’stlik va qardoshlarcha hamkorlik to’g’risida shartnoma
imzolandn. Lekin AQSh, Angliya, Fransiya kabi bir qancha yirik davlatlar
Sovet Rossiyasi bilan hali diplomatik aloqalar o’rnatmagan edilar.
1921 yilgi iqtisodiy inqiroz kapitalistik mamlakatlarni ancha qiyin
ahvolga solgan edi. 1921 yil dekabrida Londonda Angliya va Fransiya bosh

ministrlarining, Parijda, Angliya, Fransiya, Italiya va Belgiya ekspertlarining
kengashlari bo’lib o’tdi.
1922 yil yanvarida Antanta oliy sovetining kengashi Markaziy va
Sharqiy Yevropani iqtisodiy «tiklash» programmasini ishlab chikish uchun
Genuyada xalqaro iqtisodiy konferensiya chaqirishga qaror qildi va bunga
Sovet Rossiyasini, shuningdek Germaniya, Avstriya, Vengriya va
Bolgariyani taklif etdi.
Genuya konferensiyasi 1922 yil 10 apreldan 19 maygacha davom etdi,
unda 34 mamlakat, shu jumladan Sovet Rossiyasi delegasiyasi ishtirok etdi.
Konferensiyada Angliya va Fransiya asosiy rol o’ynadi. AQShning
vakili kuzatuvchi sifatida qatnashdi va konferensiya ishiga katta ta’sir
ko’rsatdi.
Konferensiyadagi asosiy masala «rus masalasi» degan masala edi.
Konferensiyada Sovet Rossiyasini sobiq chor hukumati va Muvaqqat
hukumatning chet el mamlakatlaridan olgan hamma qarzlarini (foizlari bilan
birga 18 milliard so’m) to’lashga, inqilobga qadar chet el kapitalistlarga
qarashli bo’lib, keyin Sovet hukumati tomonidan milliylashtirilgan zavod,
fabrika, kon va boshqa korxonalarni o’sha mulkdorlarga qaytarib berishga
yoki kompensasiya to’lashga, sovet tashqi savdo monopoliyasini bekor
qilishga, Sovet mamlakatidagi chet elliklar uchun eksterritoriallik (aloxida
imtiyozlilik) huquqi tartibini o’rnatiuvga majbur qilmoqchi bo’ldilar. Ular
ana shu shartlar asosidagina Sovet Rossiyasiga zayom va kredit berilishini
bildirdilar. Antantadan juda katta zarar ko’rgan Germaniya qiyinchiliklarni
yengib o’tish yo’llarini izlar edi. Rus nefti masalasida Angliya-Gollandiya
neft kompaniyasi bilan Amerika neft monopoliyalari o’rtasida ziddiyat
keskinlashdi.
Sovet delegasiyasi bu ziddiyatlardan foydalandi; 1922 yil 16 aprelda
Rapalloda (Genuya yonida), sovet delegasiyasining rezidensiyasida RSFSR

bilan Germaniya o’rtasida shartnoma tuzilib, diplomatik aloqalar o’rnatildi.
Ikki tomon bir-birlariga nisbatan hyech qanday iqtisodiy talablarni
qo’ymaydigan bo’ldilar. Natijada kapitalistik davlatlar o’rtasidagi ziddiyatlar
va Sovet-Germaniya shartnomasining tuzilishi birlashgan antisovet frontni
buzib tashladi; Germaniyaning ham xalqaro pozisiyasini ancha
mustahkamladi.
Antanta davlatlari Genuya konferensiyasida o’z maqsadlariga erisha
olmadilar. Konferensiya boshi berk ko’chaga kirib qoldi. Muzokaralar Gaaga
(Gollandiya) konferensiyasida (1922 yil 15 iyun-19 iyul) davom ettirildi.
g’olib davlatlar bu konferensiyada ham o’zlarining o’ylagan rejalarini amalga
oshira olmadilar. Turkiyada ko’tarilgan milliy ozodlik harakati natijasida
birinchi galda Angliyaning pozisiyasiga jiddiy zarba berilgan edi. Antanta
davlatlariqin Sharqda qiyin ahvolga tushib qoldilar. Turkiyaning Mustafo
Kamol boshchiligidagi yangi hukumati Sevr sulh shartnomasini tan olmadi.
Antantaning Turkiyaga qarshi uyushtirgan harbiy intervensiyasi xususan
Aigliya-Gresiya intervensiyasi 1922 yil avgust-sentyabr oylarida tor-mor
qilindi. 1922 yil 11 oktyabrda Antanta bilan Turkiya o’rtasida yarash bitimi
imzolandi. Antantaniig, avvalo Angliyaning Yaqin Sharqdagi siyosati barbod
bo’ldi.
Hukmron davlatlar Turkiya bilan yangi sulh shartnomasi ishlab chiqish
va Yaqin Sharq inqirozini bartaraf qilish maqsadida Lozannada (Shveysariya)
xalqaro konferensiya chaqirdilar. Konferensiya 1922 yil 20 noyabrdan-1923
yil 24 iyulgacha tanaffuslar bilan davom etda. Konferensiyada
Angliya,Fransiya, Italiya, Yaponiya, Gresiya, Ruminiya, Soveg Rossiyasi,
Yugoslaviya va Turkiya vakillari qatnashdi. AQSh vakili kuzatuvchi sifatida
ishtirok etdi va konferensiya ishlariga aralashdi. Konferensiyaning asosiy
masalalaridan biri - Bosfor va Dardanell bo’g’ozlari rejimi to’g’risidagi
masala edi. Bu bitimga ko’ra bo’g’ozlar demilitarizasiya qilindi, tinchlik

davrida va urush vaqtida barcha mamlakatlarning savdo va harbiy kemalari
bo’g’ozlardan bemalol o’ta oladigan bo’ldi. Konferensiya oxirida Lozanna
sulh shartnomasi tuzildi; kapitulyasiyalar rejimi, Turkiya moliyasining buyuk
davlatlar tomonidan nazorat qilinishi va uning qurolli kuchlarini cheklash
bekor qilindi. Turkiyaning yangi chegaralari tan olindi. Sharqiy Frakiya
(Adrionopol bilan birga), Armanistonshshg turklar yashaydigan qismi,
Kurdiston va boshka o’lkalar Turkiyaga qaytarildi. Konferensiya natijasida
Turkiya o’z suverenitetining xalqaro miqyosda tanilishiga erishdi.
Versal-Vashington tartibining yaratilishi Yevropa mamlakatlarining
asosiy muammolarini hal etmadi. Aksincha, eski muammolar yoniga
yangilari qo’shildi va ular Birinchi jahon urushidan keyingi dunyoning tarixiy
taraqqiyotiga katta ta’sir ko’rsatdi. Ayrim mamlakatlarda ular ko’p jihatdan
yangi siyosiy vaziyatning yuzaga kelishiga sabab bo’ldi, yangi g’oyalar,
yangi siyosat va davlat arboblarining, hokimiyatni qo’lga kiritishga
intilayotgan yangi siyosiy tashkilotlarning paydo bo’lishiga turtki berdi.
Urushdan keyingi dunyo duch kelgan asosiy muammolar quyidagilardan
iborat edi.
Iqtisodiy muammolar. Birinchi jahon urushida Angliya 750 ming,
Fransiya 1,3 mln., Germaniya 2 mln., Rossiya 1,6 mln. kishi yo’qotdi. 20
mln.dan ortiq kishi yaralandi. Ko’pgina sanoat korxonalari vayron bo’ldi,
transport tarmoqlari, konlar yo’q qilindi, ko’plab kemalar cho’ktirildi. Ularni
tiklash ko’p mablag’ va vaqt talab etar edi.
Urushdan keyingi Yevropa mamlakatlarining axvoli tubdan o’zgardi.
Agar urushgacha ular jahonning asosiy moliyaviy va kredit markazi bo’lgan
va kredit oluvchilar, zayomlar, qimmatli qog’ozlarni tarqatish hisobiga
qo’shimcha daromadlar olib turgan bo’lsalar, endi AQShdan qarzdor bo’lib
qoldilar. Urush paytida oltin zaxirasining katta qismi AQShga o’tib ketdi.
Qo’shma Shtatlar bajonidil qarzga oziq-ovqat, qurol-yarog’, kiyim-kechak,

transport vositalari berar, o’z ittifoqchilarining og’ir ahvolidan foydalanib,
o’z mollariga istagancha narx belgilar va katta foyda olar edi.
Yevropa qitasidagi munosabatlarda ham tub (radikal) o’zgarishlar ro’y
berdi. Rossiyaning Yevropa iqtisodiyot tuzilmalaridan chetlatilishi
shakllangan qit’a bozorining izdan chiqishiga sabab bo’ldi. Ilgari Yevropa
mamlakatlari Rossiyadan xom ashyo, ko’pgina oziq-ovqat mahsulotlari olar
va bu mahsulotlar bilan aholini hamda sanoatni barqaror ta’minlab turar edi.
O’z navbatida Yevropa moliyachilari va sanoatchilari o’z sarmoyalarini
Rossiya iqtisodiyotiga kiritish hamda katta foyda olish imkoniyatiga ega
edilar.
Ayni paytda, Avstro-Vengriya imperiyasi yemirilganidan so’ng uning
o’rnida katta mamlakatlarga qaram bo’lgan, iqtisodiyoti kuchsiz bir qator
kichik davlatlar vujudga keldi. Joriy etilgan kuchli bojxona to’siqlari mollar
va sarmoyalarning harakatini qiynlashtirib qo’ydi. Natijada oldingi Markaziy
Yevropa iqtisodiy mintaqasi buzilib ketdi. Bu esa Yevropa iqtisodiy tartiblari
mushtarak tizimini zaiflashtirdi.
2. Kapitalizmning qisman stabillashuvi yillarida xalqaro
munosabatlar
AQShda 1922 yildan, Germaniya, Fransiya va boshqa kapitalistik
mamlakatlarda 1924 yildan qisman stabillavzuv boshlandi.
Stabillashuv davridagi xalqaro munosabatlarning eng asosiy
xususiyatlari shuki, bir tomondan, SSSRning xalqaro pozisiyalari
mustahkamlanib bordi, ikkinchi tomondan Versal-Vashington sistemasi asta-
sekin zaiflashdi. Fransiya 1924 yildayoq, Germaniya 1927 yilda sanoat
mahsuloti ishlab chiqarishda urushdan oldingi darajaga yetdi. Angliya sanoat
mahsuloti esa, ilgarigi darajaga to’liq yeta olmadi. AQSh barcha kapitalistik
mamlakatlarga nisbatan yetakchi o’rinni egalladi, uning iqtisodiyoti
rivojlanib bordi. Yaponiya Yevropa kapitalistik mamlakatlaridan o’tib ketdi.

Tashqi bozorlar va ta’sir doiralari masalasida kapitalistik mamlakatlar
o’rtasidagi ziddiyatlar keskinlashdi.
Janubiy Amerika, Xitoy, Kanada, Avstraliya bozorlarida AQSh bilan
Angliya, Tinch okeanda AQSh bilan Yaponiya o’rtasidagi ziddiyatlar
kuchayib ketdi. Germaniya monopolistlari esa, Yevropa bozorlari masalasida
Angliya, Fransiya, AQSh va boshqa mamlakat imperialistlari bilan
to’qnashmoqda edi.
Stabillashuv yillarida SSSRni tanigan mamlakatlar soni ortib bordi.
1924 yilgacha Sovet davlati bilan Germaniya, Afg’oniston, Eron, Turkiya,
Estoniya, Latviya, Litva, Polsha, Finlyandiya o’rtasida diplomatik aloqalar
o’rnatilgan edi.
Turli mamlakatlar xalq ommasining SSSP bilan iqtisodiy aloqa
qilishdan manfaatdor bo’lganligi natijasida 1924 yil fevral-oktyabr oylarida
Angliya, Italiya, Norvegiya, Avsgriya, Gresiya, Shvesiya, Xitoy, Daniya,
Meksika, Hijoz va Fransiya, 1925 yili Yaponiya, Kanada SSSRni tanidilar va
u bilan diplomatik aloqa o’rnatdilar. Antanta davlatlarining qarshilik
ko’rsatshilariga qaramay, 1924 yil 31 mayda SSSP bilan Xitoy o’rtasida
diplomatik aloqalar o’rnatildi va Sovet-Xitoy shartnomasi tuzildi.
Germaniyadan olinadigan reparasiyaning umumiy summasi 1921 yili
132 milliard oltin marka qilib belgilangan bo’lsa-da, lekin uni sanday undirib
olish yo’llari belgilanmagan edi.
1923 yil yanvar boshida Parijda chaqirilgan yangi xalqaro
konferensiyada Angliya Germaniyaning reparasiya to’lovlarini 4 yilga
kechiktirish va reparasiyaning umumiy summasini kamaytirib 50 milliard
marka miqdorida belgilashni (Bonar Lou planini) taklif qildi. Fransiya bu
takliflarni rad qildi va hyech qanday bitimga kelinmadi.
Fransiya bu masalada o’zboshimchalik bilan harakat qildi. Reparasiya
komissiyasi a’zolari ko’pchiligining roziligi bilan 1923 yil 11 yanvarda

Fransiyada va Velgiya qo’shinlari Germaniyaning Rur oblastini ishg’ol
qildilar. Natijada Fransiya bilan Germaniya o’rtasidagi ziddiyatlar
keskinlashib ketdi. AQSh va Angliya hukumatlari Fransiya-Germaniya
janjaliga ochiqdan-ochiq aralashishga majbur bo’ldilar va reparasiya ishini
o’z qo’llariga oldilar.
1923 yil noyabrida Amerika monopolisglarining vakili-bankir Charlz
Daues boshchiligida reparasiya masalasida Ekspertlar komiteti tuzildi.
Komitet 1924 yil yanvaridan-aprelgacha ishladi. Yangi reparasion
reja-«Daues reja»si ishlab chiqildi. Bu reja 1924 yil iyul-avgustda London
konferensiyasida ma’qullandi va Germaniya hukumati tomonidan ham qabul
qilindi. Fransiya va Belgiya qo’shinlari 1925 yil yozida Rurdan olib chiqib
ketildi. Daues rejasiga muvofiq, Germaniyaga 1925 yildan 1929 yilgacha har
yili reparasiya to’lovini 1 milliard markadan 2,5 milliar markagacha oshira
borib, 1929 yildan keyin har yili 2,5 milliard markadsh# to’lash majburiyati
yuklandi. Daues rejasi nemis xalqini yanada og’ir ahvolga solgan
talovchshshk rejasi edi.
1924 yilgi London konferensiyasidan so’ng Yevropa siyosatidagi
gegemonlik Fransiyadan Angliyaga, amalda esa, Daues rejasi tufayli AQShga
o’tdi. AQSh dunyoni moliyaviy tomondan ekspluatasiya qilish markazi bo’lib
qoldi. Germaniya 1924-1929 yillarda chet ellardan, asosan, AQSh va
Angliyadan 21 milliard markadan ortiq uzoq va qisqa muddatli kredit oldi.
Amerika monopoliyalarining vakili Jilbert Parker reparasiya ishi bo’yicha
bosh agent qilib tayinlandi. U amalda Germaniyaning iqtisodiy diktatori
bo’lib qoldi.
1928 yilga kelib Germaniya iqtisodiy jihatdan ancha tiklanib, Versal
shartnomasi va Daues rejasi tomonidan cheklanganligiga e’tiroz bildirdi.
1928 yil kuzida Germaniya hukumati g’arbiy davlatlar qo’shinlarining Reyn
zonasidan evakuasiya qilinishini va Daues rejasini qayta ko’rib chiqilishini

talab etdi. AQSh Germaniyaning bu talablarini qo’llab-quvvatladi. AQShning
tashabbusi bilan amerikalik bankir Ouen Yung boshchiligida AQSh, Angliya,
Fransiya, Italiya, Yaponiya, Germaniya va Belgiya moliya ekspertlari
komiteti 1929 yilda yangi «Yung rejas»ini ishlab chiqdi. Bu reja 1929 yil
avgustida Gaagadagi xalqaro konferensiyada ma’qullandi va 1930 yil
yanvarida ikkinchi Gaaga konferensiyasida tasdiqlandi. Yung rejasiga
muvofiq, Germaniyaning reparasiya to’lash muddati 59 yil (1988 yilgacha)
uzaytirildi, bu davrda 113,9 milliard marka reparasiya to’lash kerakligi
ko’rsatildi. Yaqin 37 yil mobaynida reparasiya to’lovining yillik miqdori 2
milliard marka qilib belgilandi. Endi Germaniya temir yo’llaridan keladigan
foydalar va davlat byudjetining daromad kismi reparasiya to’lovlarining
birdan-bir manbai deb hisoblandi. German sanoati reparasiya to’lovlaridan
ozod qilindi. Germaniya ekonomikasi ustidan bo’lgan nazorat AQShning
tashabbusi bilan butunlay bekor qilindi.
1925 yil 5oktyabrdan 16 oktyabrgacha Lokarnoda (Shveysariya)
Angliya, Fransiya, Germaniya, Italiya va Belgiya vakillari ishtirokida xalqaro
konferensiya o’tkazildi. Konferensiya oxirida Chexoslovakiya va Polsha
vakillari chaqirildi. AQSh konferensiyada bevosita qatnashmasa-da, ammo
uning uyushtirilishida va qarorlar qabul qilinishida chetdan turib katta ta’sir
ko’rsatdi.
Lokarno konferensiyasi Reyn garantiya axdnomasini qabul qilish bilan
tugallandi. Ahdnomada Germaniyaning Versal sulh shartnomasida
belgilangan g’arbiy chegaralarini buzilmasligi, Reyndagi demilitarizasiya
zonasi rejimini bundan keyin ham buzmaslik ko’rsatildi. Garantiya
ahdnomasiga muvofiq, Angliya bilan Italiya Fransiya va Belgayani
Germaniya hujumidan, Germaniyani esa Fransiya va Belgiya armiyasi
hujumidan qo’riqlaydigan bo’ldilar. 1925 yil 12 oktyabrda Germaniya bilan
CSCP o’rtasida savdo shartnomasi imzolandi.

1926 yili besh yil muddatga tuzilgan bitim sovet-german
munosabatlarining yanada rivojlanishiga yo’l ochdi. Unga ko’ra ikkala davlat
uchinchi davlat bilan nizolashgan taqdirda betaraf bo’lishga kelishdi.
Germaniya sovet davlatiga qarshi qaratilgan hyech qanday ittifoqqa
qo’shilmaslik majburiyatini oldi. Bu sovet diplomatiyasining ulkan g’alabasi
edi. Bitim Germaniya yetakchilik qilishi lozim bo’lgan sovetlarga qarshi
yangi frontning tuzilishiga xalaqit berdi.
Ikkala bitim ham davlatlar o’rtasidagi iqtisodiy aloqalarning jadal
sur’atda o’sishini ta’minladi. 1927 yilda SSCP va Germaniya o’rtasidagi
savdo muomalalari 1925 yildagiga nisbatan salkam uch baravarga o’sdi.
SSSRga Germaniyadan asosan texnika va uskunalar import qilinardi. Sovet
davlati barpo etgan korxonalarning ko’pchiliga Germaniyada ishlab
chiqarilgan texnika bilan jihozlangan edi. Mamlakatlar o’rtasidagi savdo-
sotiq munosabatlari muntazam o’sib bordi va 1931 yilda u eng yuqori
cho’qqiga ko’tarildi. Jahonda iqtisodiy inqiroz avj olgan davrda sovet
korxonalari Germaniyaga yuz minglab ishchi o’rinlarini saqlab qolish va
o’nlab korxonalarni bankrot bo’lishdan asrashga ko’maklashdi.
1925 yil 12 dekabrda Millatlar ittifoqi Sovetining sessiyasida
qurosizlanish bo’yicha tayyorgarlik komissiyasi tuzdilar. Komissiya ishiga
Millatlar ittifoqining a’zosi bo’lmagan davlatlardan AQSh, so’ngra SSSP
taklif qilindi. CSSP ximiya va bakteriologaya urushini taqiqlovchp Jeneva
ahdnomasiga qo’shilganligini bildirdi. Jeneva ahdnomasi-1925 yil 17 iyunda
37 davlat tomonidan imzolangandi. SSSR 1927 yilda bu axdnomaga qo’shildi
va unga to’la amal qildn. Bir qator kapitalistik davlatlar axdnomaga imzo
chekkan bo’lsalar-da, unga amal qilmadilar. AQSh esa, bu axdnomaga
qo’shilmadi.
1927 yil aprelida Fransiya tashqi ishlar ministri Brian Fransiyaning
pozisiyasini mustahkamlash va AQShni o’ziga moyil qilish uchun AQSh

davlat sekretari Kellogga murojaat qilib, o’zaro urush qilmaslik to’g’risida
shartnoma tuzishni taklif etdi. Kellog Brianning tashabbusidan foydalanib,
bunday shartnomaga Angliya va boshqa kapitalistik davlatlarni ham jalb
etishni taklif qildi. 1928 yil 27 avgustda Parijda bir qator kapitalistik
davlatlarning vakillari tomonidan Parij ahdnomasn — «Brian-Kellog
ahdnomasi» imzolandi. Axdnomada milliy siyosatning quroli sifatida
urushdan voz kechish, janjalli masalalarni tinch yo’l bilan hal qilshi aytilgan.
Sovet hukumati bu ahdnomani tezda kuchga kiritish uchun 1929 yil 9
fevralda bir qancha qo’shni davlatlar bilan protokol tuzdi. 1929 yil yozida
«Brian-Kellog ahdnomasi» kuchga kirdi.
Kapitalistik davlatlarni borgan sari kuchli larzaga keltirayotgan Xitoy
inqilobi avj olib bormoqda edi. 1926 yil sentyabrida Angliya harbiy kemalari
Vansyan shahrini o’qqa tutib, 6 mingga yaqin kishini halok qildi. 1927 yil 3
yanvarda Angliya qo’shinlari Uxandagi ommaviy mitingga xujum qildi.
Bunda qariyb 30 kishi o’ldirildi va yarador qilindi. 1927 yil bahorida
inqilobiy kurash keskinlashgan bir vaqtda AQSh, Angliya, Yaponiya va
Fransiya Xitoyga qarshi ochiqdan-ochiq intervensiyaga o’tdilar; ularning
170tacha harbiy kemasi Xitoy sohillariga yasinlashib, Nankin kabi
shaharlarni o’qqa tutdi va Nankinning o’zidagina qariyb 2 ming kishi halok
bo’ldi. Milliy ozodlik harakatlarining yuksalib borishi, Sovet Ittifoqi
xalqlarishshg Sharq xalqlari bilan hamkorligi hukmron davlatlarning SSSRga
nisbatan qahru g’azabini oshirib yubordi. Angliya va boshqa davlatlar
SSSRning Xitoydagi elchixonalariga va sovet dishyumatiyasi xodimlariga
qarshi bir qancha suiqasd va fitnalar uyushtirdilar, SSSR bilan Xitoy
munosabatlarini keskinlashtirib, bu ikki mamlakat o’rtasida urush
chiqarmoqchi bo’ldilar. 1927 yil 12 mayda Londonda Angliya-Sovet aksiyali
jamiyati-«Arkos» binosiga xujum qiliidi. Polisiya po’lat sandiqlarni buzib,
Sovet savdo vakolatxonasining xujjatlarini bosib oldi. Angliya hukumati

SSSRni Angliyaning ichki ishlariga «aralashish»da ayblashga urindi va soxta
xujjatni pesh qilib, 1927 yil 26 mayda SSSR bilan diplomatik aloqani uzdi.
1927 yil oktyabrida, g’arbda Sovetlarga qarshi asabiylik avjiga chiqqan
bir vaqtda SSSR bilan Eron o’rtasida garantiya va betaraflik to’g’risida
shartnoma tuzildi.
1929yildaxalqaroreaksiyaXitoydavaXitoy-Sovet chegarasida SSSRga
qarshi katta ig’vo uyushtirdi.
1929 yil iyul-avgust oylarida gomindanchi qo’pshnlar va rus oq
gvardiyachilari Xarbindagi Sovet elchixonasini tor-mor qilib, SSSRga
qarashli va Sovet Ittifoqi bilan Xitoy tomonidan teng huquqlilik asosida
boshqarilayotgan Shimoli-Sharqiy Xitoy (Dunbey)dagi Sharqiy Xitoy temir
yo’liga (KVJDga) va Sovet chegara rayonlariga hujum boshladilar. CSSP va
Gomindan Xitoyi o’rtasida diplomatik aloqa uzildi. Biroq, Gomindan
Xitoyining iltimosiga ko’ra, 1929 yil dekabrida (KVJDga) oldingi holatni
tiklash yuzasidan Sovet-Xitoy protokoli imzolandi.
Angliyada 1929 yili leyboristlar hokimiyat tepasiga kelgach, SCCP
bilan diplomatik munosabatlar tiklandi.
3.Jahon iqtisodiy inqirozi va urushning ikki o’chog’i vujudga kelishi
yillarida xalqaro munosabatlar
Kapitalistik mamlakatlarda 1929 yilning oxiriga kelib vaqtincha,
qisman stabillashuv davri tugadi va jahon iqtisodiy inqirozi boshlanib ketdi.
Bu inqiroz birinchi jahon urushidan keyingi xalq xo’jaligining hamma
tarmoqlarini chulg’ab olgan birinchi eng chuqur inqiroz bo’lib, 1933 yilgacha
davom etdi. Bu inqiroz o’zining keltirgan zararlari va oqibatlari jihatidan
birinchi jahon urushi yetkazgan zararlarga tenglashdi. O’zining kuchi va uzoq
davom etishi jihatidan g’oyat zo’r bo’lgan bu iqtisodiy inqiroz bugun dunyoni
larzaga keltirdi. Kapitalistik mamlakatlarda sanoat mahsuloti 36%, po’lat va
cho’yan eritish 60-65% kamayib ketdi. Tashqi savdoning hajmi 60-65 %

qisqardi. Moliyaviy ahvol yomonlashdi. 1933 yilda butun kapitalistik lagerda
ishsizlar soni 30 million kishidan oshdi.
Jahon iqtisodiy inqiroz kapitalistik sistemaning barcha ziddiyatlarini-
yirik davlatlar, ya’ni AQSh bilan Angliya o’rtasidagi, AQSh bilan Yaponiya,
Fransiya bilan Italiya, Angliya bilan Fransiya o’rtasidagi, jahon urushida
g’olib chindan davlatlar bilan Germaniya o’rtasidagi, mustamlakachi
davlatlar bilan mustamlaka va qaram mamlakatlar o’rtasidagi, mehnat bilan
kapital o’rtasidagi, kapitalistik sistema bilan sosialistik sistema o’rtasidaga
ziddiyatlarni keskinlashtirib yubordi.
1930 yil mayida Fransiya tashqi ishlar ministri Brian inqirozdan
qutulish, o’zaro hamkorlik qilish bahonasi bilan Yevropa qit’asidagi
davlatlarning «federativ itgifoqini, ya’ni «pan-Yevropa» tuzishni taklif qildi.
Bu reja aslida Yevropada yana Fransiya gegemonligini o’rnatishga qaratilgan
edi. «Pan-Yevropa» rejasini faqat Polsha va Chexoslovakiya yoqlab chiqdi.
Angliya Fransiyaning kuchayib ketishidan xavfsirab, bu rejani qo’llab-
quvvatlamadi. Boshqa bir qator mamlakatlar Angliya pozisiyasini
ma’qulladilar. Shu tariqa, «pan-Yevropa» rejasi barbod bo’ldi.
Iqtisodiy inqiroz yillarida dunyoni qayta taqsimlash uchun kurash
keskin tus oldi. uzoq Sharqda, Xitoyda bozor va xom ashyo manbalarini
ko’proq egallash hamda shu yo’l bilan bu mamlakatlarda o’z pozisiyalarini
mustaxkamlash uchun kurashda ayniqsa Yaponiya, AQSh va Angliya
o’rgasida raqobat kuchaydi. Yaponiya o’z mustamlakasi bo’lgan Koreyaning
pshmoliy tumanlarini harbiy plasdarmga aylantirdi. 1931 yil sentyabri - 1932
yil fevralida Yaponiya Xitoyning shimoli-sharqiy rayonlarini-Machjuriyani
bosib oldi va qo’g’irchoq Manchjou-Go davlatini tuzdi. Xitoyning shimoli-
sharqi Yaponiyaning muhim agressiv plasdarmiga aylantirildi. Natijada Uzoq
Sharqda urushning birinchi o’chog’i vujudga keldi.

Garchi Yaponiyaning Xitoydagi ekspansiyasi g’arbdagi yirik davlatlar,
ayniqsa, AQShning manfaatlariga daxl qilgan bo’lsa xam, ular aslda yapon
agressiyasini rag’batlantirdilar, unga iqtisodiy va harbiy-texnika jihatdan
yordam berib turdilar. Ularning asosiy maqsadi-Yaponiya qo’li bilan
Xitoydagi inqilobni bo’g’ish edi.
Millatlar ittifoqi Yaponiya agressiyasiga qarshi chora ko’rmadi: Xitoy
hukumati Millatlar itgifoqiga murojaat qilib, Yaposhsh agressiyasiga barham
berishni so’radi. Ammo Millatlar ittifoqi Xitoyga hyech qanday yordam
ko’rsatmadi. AQSh hukumati esa Yaponiyaning Xitoydagi agressiyasini
so’zdagina qoralab, Xitoy hududining dahlsizligini himoya qilishga
qaratilgan biror tadbirni ko’zlamadi.
1931-1932 yillardava 1933 yil boshida Yaponiya fursatdan foydalanib
agressiyani ancha kengaytirdi. AQSh, Angliya va Fransiyaning manfaatlariga
qarshi jiddiy xavf tug’ildi. AQSh-Yaponiya, Angliya-Yaponiya ziddiyatlari
kuchaydi. Shundan keyingina, 1933 yil fevralida Millatlar ittifoqi qaror qabul
qildi. Bu qarorda Yaponiyaga butun Xitoyda «ochiq eshiklar» va «teng
imkoniyatlar» prinsipiga amal qilish, Manchjuriyani Xitoy qo’l ostidagi
avtonomiya deb tanish, yapon qo’shinlarini olib chiqib ketish taklif qilindi.
Yaponiya bu qarorni qabul qilmadi. 1933 yil martida Yaponiya Millatlar
ittifoqidan chiqdi. Shunday qilib, Versal-Vashington sistemasi barbod bo’la
boshladi. Yaponiyaning agressiv harakati va g’arbiy davlatlarining qarshilik
ko’rsatmaslik siyosati Yevropada, avvalo Germaniyada revansh va urush
tarafdorlari kuchlarini rag’batlantirdi. 1933 yil yanvarida Gitler boshchiligida
fashistik diktatura o’rnatildi. Urush partiyasi bo’lgan fashistlar partiyasi
davlat tepasiga chiqib oldi. Fashistik diktatura o’taketgan reaksion, eng
shovinisgik va oshkora terroristik diktatura edi. Shunday qilib, Yevropa
markazida urushning ikkinchi va asosiy o’chog’i vujudga keldi.

1933 yil iyulida Rimda to’rt davlat; Angliya, Fransiya, Germaniya va
Italiyaning «yakdillik va hamkorlik» ahdnomasi tuzildi. Bundan kuzatilgan
asosiy maqsad Germaniyani urushdan keyin tuzilgan shartnomalarda
ko’rsatilgan majburiyatlardan qutqarish, uning agressiyasiga bemalol yo’l
berib qo’yish, Germaniya bilan Italiyani SSSRga qarshi yo’naltirishdan iborat
edi.
1934 yil yanvarida Germaniya bilan Polsha o’rtasida o’zaro hujum
qilishmaslik to’g’risida shartnoma tuzildi. Gitlerchilar o’z maqsaddarini
amalga oshirishda Polsha reaksionerlaridan foydalanib, keyin Polshaning
o’zini ham bosib olmoqchi edilar.
1935 yil yanvarida Versal shartnomasiga muvofiq, Saar oblastida
plebissit o’tkazildi. Gitlerchilar o’z foydalariga ko’proq ovoz olishga
erishdilar. Saar oblasti Germaniyaga qo’shildi.
1935 yildan boshlab Germaniya harbiy-havo va harbiy-dengiz
kuchlarini hamda quruqlikdagi qurolli kuchlarini ko’paytirishga astoydil
kirishdi. Umumiy harbiy majburiyat joriy qilindi. Germaniya bosh shtabi
tiklandi.
1935 yil 18 iyunda Angliya bilan Germaniya o’rtasida dengiz bitimi
tuzildi. Bitimda Germaniya harbiy dengiz flotini Angliya suv usti harbiy-
dengiz flotining 35%i hajmida va suv osti harbiy-dengiz flotining 45%i
hajmida qurish, keyinchalik Germaniyaning suv osti flotini Angliya suv osti
flotiga to’la tenglashtirish huquqi ko’zda tutildi. Bu bitim amalda Versal sulh
shartnomasiga qaram-qarshi o’laroq Germaniyaning harbiy-dengiz
qurollanishiga to’la imkon berdi.
Uzoq Sharqda va Yevropada urush o’choqlarining vujudga kelishi
xalqaro vaziyatni o’zgartirib va keskinlashtirib yubordi. Germaniya va
Yaponiya jahonga hukmron bo’lishni da’vo qilib chiqdilar. Angliya va
Fransiya esa mudofaa holatiga tushib qoldilar. Shu tariqa, bir tomondan,

$Germaniya, ikkinchi tomondan, Angliya, Fransiya va AQSh o’rtasida dengiz va mustamlaka masalalarida, Yaponiya, AQSh va Angliya o’rtasida Uzoq Sharq va Tinch okeanda ziddiyatlar kuchayib ketdi. 1932 yil iyulida uzoq muzokaralardan keyin CSSP bilan Polsha o’rtasida, 1932 yil noyabrida esa SSSP bilan Fransiya o’rtasida o’zaro hujum qilishmaslik shartnomalari tuzildi. CSSP bilan Latviya, Estoniya va Finlyadiya o’rtasida ham shunday shartnomalar imzolandi. Jenevada chaqirilgan xalqaro qurolsizlanish konferensiyasida (1932 yil fevral-1934 yil may) Fransiya o’z xalqaro pozisiyasini mustahkamlash maqsadida Millatlar ittifoqi huzurida xalqaro armiya tuzishni, Germaniya xavfiga nisbatan Angliya va AQShdan garantiya olishni, AQSh va boshqa raqiblar kuchini zaiflashtirippsh ko’zlab qurolli kuchlarning 1\3 qismini qisqartirishni taklif qildi. Angliya tomonidan kiritilgan takliflarning birida Germaniya qo’shinlari sonini 100 ming kishidan 200 ming kishiga yetkazish, Fransiya armiyasini esa 500 ming kipshdan 200 ming kishiga keltirib, Yevropa qit’asida Germaniya bilan Fransiya qo’shinlari sonini tenglashtirish, SSSP qo’shinlari sonini 500 ming kishidan oshirmaslik zarurligi ko’rsatildi. Germaniya delegasiyasi boshqa mamlakatlarshshg qurolli kuchlarini german qurolli kuchlari darajasigacha qiskartirishni yoki german qurolli kuchlarini boshqa yirik mamlakatlarning qurolli kuchlari darajasiga yetkazishni taklif qildi. Germaniya taklifi qabul qilinmagach, uning delegasiyasi konferensiya ishini barbod qilishga urindi va 1933 yil kuzida konferensiyadan chiqib ketdi. Konferensiya qatnashchilari mushkul ahvolga tushib qoldi. Yevropada Germaniya va Osiyoda Yaponiya jahonga hukmron bo’lishni da’vo qilib chiqayotganligini hamda SSSRning kuch-quvvati va xalqaro roli oshib borayotganligi tufayli 1934 yil 15 sentyabrda Millatlar$