2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	480.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga

Купить

1

Mavzu: 2001 -yil sentabr voqea lri va uning xalqaro munosabatlarga
ta ’siri
Reja:
1. Zamonaviy dunyo tartibotining shak lanishi (1991 -–2000 -yillar)
2. 2001 -yil sentabr voqealari va uning zamonaviy xalqaro munosabatlar
tizimiga ta’siri
3. XXI asr boshlarida dunyo tartiboti masalasi

Ikkinchi jahon urushidan keyin paydo bo'lgan ikki qutbli dunyo allaqachon
cheklangan suverenitetlar dunyosi edi (ikki qarama -qarshi super kuchlarning
suvereniteti bundan mustasno). SSSR parchalanganidan keyin paydo bo'lgan bir
qutbli dunyo unga yanada ko'proq qarama -qarshi bo'lib chiqdi, chunki bundan
buyon faqat bitta davlat - AQSh to'liq suverenitetga ega edi .
Albatta, bu dunyo Pax Americana (Amerika o'ng qanot konservatorlarining
orzusi) va hatto AQShning global gegemonligi ham emas edi. Toʻgʻrirogʻi, bu
“yumshoq kuch” yordamida jahon yetakchiligini amalga oshirishga urinish edi.
Natijada 1991 yildan boshlab jahon siyosatida o‘ziga xos ierarxiya shakllana
boshladi, AQSH amalda yetakchi bo‘g‘inga aylandi. Shu bilan birga, Katta
Sakkizlikka kirgan 7 ta asosiy hamkor ularga juda qattiq bog'langan edi: ulardan 5
tasi AQShning NATOdagi ittifoqchilari - Buyuk Britan iya, Frantsiya, Germaniya,
Kanada, Italiya; biri 1961 yilgi shartnomaga ko'ra AQSh bilan strategik
hamkorlikda bo'lgan AQSh bilan harbiy ittifoqda bo'lgan Yaponiya va yangi nom
sifatida jahon haritasida paydo bo’lgan Rossiyadir. Amerikalik hamkorlarning
butun " yetti" sidan faqat Rossiya, hatto o'tgan asrning 90 -yillarida ham AQShning
etakchi roliga qarshi chiqdi va AQShning sherigi vazifasi (teng darajada) uchun
harakat qildi. U bir qator masalalarda Vashingtonni qo'llab -quvvatladi va boshqa
masalalarda - Yugoslaviya inqirozi, NATOning kengayishi - u undan uzoqlashdi
va hatto uning harakatlarini qattiq tanqid ostiga oldi. Biroq, Rossiya
iqtisodiyotining zaifligi, 1990 -yillardagi noto'g'ri o'ylangan islohotlarning og'riqli
oqibatlari uni to'liq suveren davla t deb hisoblashga imkon bermadi. Rossiya
butunlay AQSh tomonidan nazorat qilinadigan jahon iqtisodiyotiga qaram bo’lib
qoldi . Uning milliy valyutasi AQSh dollariga qattiq “bog‘lan tirildi ”. G7 ning
boshqa davlatlari xavfsizlik masalalarida butunlay Qo'shma Shtatlarga bog'liq edi .
Faqat Rossiya SSSRning merosxo’ri sifatida olgan qurollari hisobiga AQSHga
to’la bog’liq bo’lib qolish muammosidan uzoq turdi.
Vaholanki, bu davlatlar guruhi ichida ham jahon yetakchisi bilan
munosabatlar o‘ziga xos n yuanslarga ega bo‘lgan va hozir ham mavjud. AQShning

2
Britaniya va Yaponiya bilan aloqalari Fransiya va Germaniyaga qaraganda ancha
yaqinroq. Bu tafovut hali ham davom etmoqda.
1991 yildan keyin Xitoy va Hindiston Qo'shma Shtatlar boshchiligida jahon
ierarxiyasi bilan bo g'lanma di. Ular o'zlarining jadal o'sib borayotgan iqtisodiy
salohiyati, mintaqaviy darajadagi qudratli harbiy kuchlar maqomi, shuningdek,
kelajakda Xitoy va Hindistonni global demografik holatga hal qiluvchi ta'sir
ko'rsatishi mumkin bo'lgan ulkan aholi r esurslari , migratsiya jarayonlari va uzoq
muddatli istiqbolda - va jahon savdosi tufayli dunyo tartibiga ta'sir ko'rsat adigan
davlatga aylana boshladi va hozirda ta'sir qilmoqda. Biroq, Xitoy va Hindiston
o'rtasidagi G8 1 bilan siyosiy hamkorlik doirasi har doim cheklangan. Bu
mamlakatlar to'liq jahon iqtisodiyotiga bog'liq bo'lib, unda AQSh hali ham
hukmronlik qiladi. Shubhasiz, Hindiston ham, Xitoy ham AQShning global
siyosatdagi raqibi emas edi XX asrning oxirlarida .
20 -asr oxiri 21 -asr boshlarida Xitoy, Hindiston, Rossiya, Janubiy Afrika,
Yevropa Ittifoqi, Braziliya, Meksika va boshqa mamlakatlarning iqtisodiy
salohiyatining oʻsishi ko'p qutbli dunyoni shakllantirish uchun shart -sharoit
yaratmadi, chunki Qo'shma Shtatla r iqtisodiy, siyosiy va harbiy yetakchi bo'lib
qoli shda davom etdi . AQSh to'rtta asosiy sohada: iqtisod, siyosat, harbiy va hatto
ma'lum darajada madaniyat (ommaviy axborot vositalari, Gollivud, Internet va
boshqalar orqali) yetakchilik qildi .
1991 -2001 yi llarda shakllangan dunyo tartibi tizimini kop’markazli bir
qutbli deb atash mumkin. Bu dunyo tartibining mohiyati G'arb davlatlarining
iqtisodiy, harbiy -siyosiy va axloqiy -huquqiy hamjamiyatiga asoslangan tarixiy
loyihani amalga oshirish va bu standartlarn i butun dunyoga tarqatishdan iborat edi.
Tabiiyki, bu butun dunyoda juda qattiq qarshilik ko'rsatdi, jumladan transmilliy
terrorizm ko'rinishidagi “assimetrik javob” faollashdi. Ushbu loyihaning yana bir
xususiyati shundaki, yangi dunyo tartibi globallashu v jarayonlariga asoslandi. Bu
yagona standartlarga muvofiq global dunyoni yaratishga urinish edi. Nihoyat, bu
loyiha umuman shartnomaviy -huquqqiy asosga ega emas edi. U pretsedentlar
zanjiriga, lekin aslida Qo'shma Shtatlarning quyidagi bir tomonlama qaror lari va
konsepsiya lari ga asoslangan edi :
• «demokratiyani kengaytirish /yoyish » doktrinasi (1993);
• NATOning kengayishi konsepsiyasi (1996);
1 G8 (8 lar guruhi, Rossiy qo’shilgunga qadar Katta yettilik, Yettilar guruhi nomi bilan atalgan ) yetakchi sanoati
rivojlangan mamlakatlar rahbarlarining norasmiy forumidir. Katta sakkizlikka Rossiya, AQSh, Buyuk Britaniya,
Fransiya, Yaponiya, Germaniya, Kanada, Italiya kiradi. Forumda Yevropa Ittifoqi rahbariyati ishtirok et gan (Lekin
Qrim voqealari sabab Rossiya taklif qilinmay qo’ydi) . Forumning maqsadi dolzarb xalqaro muammolarg a
yondashuvlarni kelishishdan iborat. Sakkizlik guruhi xalqaro tashkilot emas, u xalqaro shartnomaga asoslanmagan,
nizom va kotibiyatga ega emas. Sammitlarning bir ovozdan qabul qilingan qarorlari qonuniy kuchga ega emas, balki
xalqaro hamjamiyat uchun zam onamizning muhim masalalarini hal etishda yo‘l -yo‘riq bo‘lib, tomonlarning
kelishilgan yo‘nalishga amal qilish niyatlarini belgilab beradi.

3
• NATOning yangi strategik kontseptsiyasi, unga ko'ra NATOning
mas'uliyat doirasi Shimoliy Atlantikadan tashqarida ham kengaytirilgan;
• oldindan zarba berish doktrinasi;
• Katta Yaqin Sharqni demokratlashtirish doktrinasi.
Shunga ko’ra b ir qutbli dunyo atigi 10 yil - 1991 yildan 2001 yilgacha
davom etdi deb hisoblash mumkin . Uning qulashi boshlanishi 2001 yil 11
senty abrda Qo'shma Shtatlardagi teraktlar bo'ldi. 2001 yildan hozirgi kunga qadar
biz uning qulashiga guvoh bo'lib kelmoqdamiz. Bu esa jahon siyosatidagi yana bir
suv havzasidir.
Boshqa tahlilchilar 1991 -2000 -yillarni dunyoda belovej tartiboti sifatida
beroshga harakat qiladi. Boshqacha qilib aytganda, bu muhim geosiyosiy
voqealarning butun zanjiriga (Yugoslaviya, Chexoslovakiyaning qulashi, ko'plab
qurolli to'qnashuvlar) sabab bo'lgan SSSRni parchalash to'g'risidagi Belovejskaya
Pushcha kelishuvida n keyin shakllana boshlagan yangi dunyo tartibidir. Bunda
qarama -qarshilikning ikkinchi qutbini tashkil etgan butun sotsialistik dunyoning
qula di, i kki qutbli geosiyosiy tizim quladi. Dunyo yana bir evolyutsiya jarayoniga
kirdi. Yangi dunyo tartibi asosan Versa l tizimi g'oyalariga asoslan di.
2. Transmilliy terrorizmni idrok etishda burilish nuqtasi 2001 yilning kuzida
AQSh da sodir bo'lgan voqealar bo'ldi. 2001 -yil 11 -sentabrda bir guruh terrorchilar
(ularning aksariyati Saudiya Arabistoni fuqarolari bo‘lgan) to‘rtta fuqarolik
samolyotini o‘g‘irlab ketishdi. Ulardan ikkitasi Nyu -Yorkdagi Jahon savdo
markazining (WTC) ikkita ko‘p qavatli binosiga, uchinchisi Vashingtondagi AQSh
Mudofaa vazirligi binosiga bostirib kirdi. Nyu -Yorkdagi WTCning ikkala binosi
("egizak minoralar") butunlay vayron bo'lgan, Pentagon qisman vayron qilingan.
Terrorchilik harakatlari qurbonlari portlash paytida va qulagan binolar vayronalari
ostida halok bo'lgan bir necha ming kishi edi. To‘rtinchi samolyot
Pensilvaniyadagi atom elektr stansiyasiga yo‘l olgani taxmin qilinmoqda, biroq
havo hujumidan mudofaa tizimi tomonidan urib tushirilgan. Turli ma'lumo tlarga
ko'ra, hujumlar paytida 4 -5 mingga yaqin odam halok bo'lgan.
Kichik Jorj Bush ma'muriyati vakillari 2001 -yil 11 -sentabr voqealarini 1941 -
yil 7 -dekabrda Pearl -Harbordagi AQSh harbiy -dengiz floti bazasiga yapon qurolli
kuchlarining hujumi bilan tenglash tirdi. Ammo ruhiy zarba chuqurroq edi.
Qo'shma Shtatlar o'z hududida 19 -asrning o'rtalaridan beri harbiy harakatlarni
bilmay keleyotgan e di. Hozirda AQShga noma'lum dushman hujum qildi, uning
kimligi aniqlanmagan edi . Markaziy razvedka boshqarmasi maʼlumotlariga koʻra,
Afgʻonistonda yashagan U sama bin Laden Qoʻshma Shtatlardagi jinoyatlarni
uyushtirishda muhim rol oʻynagan.
Jorj Bush ma'muriyati demokratlar siyosatini yanada qattiqroq variantda
davom ettirdi. 2001 -yil 20 -sentabrda Jorj Bush Kongress da asosiy nutq soʻzladi.

4
AQSh prezidenti transmilliy terrorizmga qarshi urush toʻliq yoʻq qilinmaguncha
urush boshlanganini eʼlon qildi, Kobuldan U. bin Lodinni ekstraditsiya qilishni va
Mulla Umarni Tolibon nazoratidagi hududdan taqiqlashni talab qildi. A ks holda,
Oq uy Tolibonga qarshi kuch ishlatish bilan tahdid qilgan. 2001 -yil 21 -sentabrda
Kobul V. bin Ladenning aybi haqidagi Amerika dalillarini ishonarsiz deb hisoblab,
rad etdi.
Bu qiziq
Jorj Bushning 2001 -yil 20 -sentabrdagi nutqi ramziy ma’noga ega bo‘lib,
uning raqiblari tomonidan bir necha bor tanqid qilingan. Birinchi navbatda,
teraktdan keyingi 9 -kun - nasroniy an'analarida o'lganlarni birinchi xotirlash kuni
nutq irod etish kuni sifatida bejizga tanlanmagan bo’lib chiqdi . Bu bilvosita
Amerika Qo'shma Shtatlari Prezidenti o'lgan nasroniylar nomidan terrorizmga
qarshi urush e'lon qilayotganini anglatardi. “Har bir musulmon terrorchi emas,
balki har bir terrorchi musulmondir” degan mash’um iborani ham aytdi nutqida .
Keyinroq Oq uy matbuot xizmati bu faqat islom olamiga chaqiriq ekaniga aniqlik
kiritdi: “Har bir musulmon terrorchi emas, balki har bir terrorchi musulmon
bo‘lgan v aziyatga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi” deb haspo’shlashga harakat qilgan.
Afg’on tomoni rad qilgandan keyin Vashington geografik j ihatdan borish
qiyin bo'lgan mamlakat hududidagi operatsiyalarda yordam bera oladigan
ittifoqchilarni qidira boshladi.
2001 yil 12 sentyabrda NATO Kengashining favqulodda yig'ilishida
Qo'shma Shtatlardagi teraktlar alyans davlatlaridan biriga hujum sifatid a
baholandi. Alyans oʻz tarixida birinchi marta 1949 -yildagi Vashington
shartnomasining 5 -moddasini kuchga kiritdi. NATOning aksariyat davlatlari
ularning milliy chegaralari Afgʻonistondan jugʻrofiy uzoqlikda joylashgani va
uzoq masofalarda harakat qilishg a qodir qurolli kuchlari yoʻqligi sababli Qoʻshma
Shtatlarga yordam bera olmadi. Vashington yordamni faqat Britaniya va qisman
Germaniyadan qabul qildi.
Bu muhim
Jorj Bush ma'muriyatining NATOga yordam berishdan bosh tortishi
AQShning ushbu tashkilotga munosabatini o'zgartirish muhokamasiga sabab
bo'ldi. 2001 yilning kuzida Vashington amalda vaqtinchalik koalitsiya (ad -hoc
coalition) tamoyiliga o'tishni e'lon qildi. Dastlabki ikki -uch yil ichida ekspertlar
orasida Vashington o‘zining tashqi siyosiy faoli yati markazini Yaqin Sharqqa
ko‘chirib, NATO o‘rnini vaqtinchalik koalitsiyalarga aylantiradi, degan fikr keng
tarqalgan edi. Biroq, Qo'shma Shtatlar Yevropadagi mavjudligini qadrlab,
ittifoqdan voz kechish o'rniga, NATOni isloh qilish yo'lidan bordi.
Qo's hma Shtatlar uchun Yaqin va O'rta Sharq mamlakatlari muhimroq edi.
2001 -yil 22 -sentabrda Vashington bosimi ostida Saudiya Arabistoni va Birlashgan

5
Arab Amirliklari hukumatlari Afg‘oniston Islom Amirligi bilan diplomatik
aloqalarni uzdilar. Pokiston prezide nti P arvis Musharraf Qo'shma Shtatlar qo'llab -
quvvatlashiga moyil bo'ldi, biroq Tolibon harakati bilan bog'liq bo'lgan armiya va
maxsus xizmatlar segmenti bilan hisoblashishga majbur bo'ldi. P.Musharrafning
AQSh Davlat kotibi Kolin Pauell bilan muzokaralar idan so‘ng vaziyat o‘zgardi.
Islomobod Pentagonga ikkita havo bazasi – Sind viloyatidagi Yakobobod va
Balujiston viloyatidagi Arab dengizi sohilidagi Shansi havo bazasini taqdim etdi.
Pokistonda "Al -Qoida"ga a'zolikda gumon qilingan 600 ga yaqin kishi hibs ga
olinib, AQShga topshirildi. Bu Pokistonda hukumatga qarshi ommaviy
namoyishlarga sabab bo'ldi. Biroq Pokiston rasmiy ravishda Tolibon rejimi bilan
diplomatik aloqalarini faqat 2001 -yilning 22 -noyabrida uzdi.
Rossiya Vashingtonga kutilmagan yordam berdi. AQSH Markaziy Osiyoda
harbiy bazalarini ochishga kirishdi. 2001 -yil 7 -oktabrda Qarshi -Xonobod harbiy
bazasidan O‘zbekiston hududida foydalanish to‘g‘risida shartnoma imzolandi.
Baza 2001 -yil 11 -sentabrdagi xurujlardan so‘ng “global aksilterror koalitsiya”
tarmog‘i tarkibida tashkil etilgan va Afg‘onistondagi operatsiyalar uchun harbiy
transport markazi sifatida foydalanilgan. Yani Afg'onistondagi operatsiyalarni
aviatsiya tomonidan qo'llab -quvvatlash, AQSh qo'shinlarini oziq -ovqat va harbiy
texnika bilan t a'minlash uchun foydalanish ko’zda tutilgan.
2001 -yilning 1 -dekabrida NATO va Qirg‘iziston o‘rtasida “Manas” havo
bazasini tashkil etish bo‘yicha kelishuv imzolangan edi. Koalitsiya samolyotlariga
ham oraliq qo‘nish huquqi Tojikiston (Ko‘lob va Qo‘rg‘on -tepa aeroportlari) va
Qozog‘iston (Lugovoy aeroporti) tomonidan berilgan.
Kichik Jorj Bush ma'muriyatining faoliyati natijasi da transmilliy tarmoq
terrorizmiga qarshi kurashish uchun mo'ljallangan davlatlararo birlash ma bo'lgan
"Global aksilterror koalitsiyasi" ni tashkil di. Bu “Global aksilterror koalitsiyasi”
klassik harbiy -siyosiy ittifoq emas edi.
2001 yil 7 oktyabrda Qo'shma Shtatlar Tolibon pozitsiyalariga raketa va
bomba hujumlarini boshladi. Amerikaliklarning i ttifoqchilari Shimoliy ittifoq
kuchlari edi. Muvofiqlashtirilgan havo va quruqlik zarbalari koalitsiya kuchlariga
tezda o'z maqsadlariga erishish imkonini berdi. 2001 -yil 9 -noyabrda Mozori Sharif
shahri, 2001 -yil 13 -noyabrda mamlakat poytaxti Kobul qabul q ilindi. Alyansning
yakuniy g‘alabasi 2001 -yil 7 -dekabrda Tolibon harakatining markazi hisoblangan
Qandahorning qo‘lga kiritilishi bo‘ldi. Tolibonning bir qismi qo‘shni Pokistonga
qochdi, bir qismi tog‘larga (jumladan, Mulla Umar) ketdi, bir qismi Shimoliy
ittifoqqa taslim bo‘ldi. Harbiy harakatlar markazi Afg‘oniston -Pokiston chegarasi
hududiga ko‘chdi. Asosiy vazifa afg'on mojarosini siyosiy yo'l bilan hal qilish edi.
2001 yil dekabr oyida Bonnda Afg'onistonning sobiq qiroli, Italiyada surgunda
yashagan Zo hirshoh ishtirokida afg'on partiyalarining konferentsiyasi bo'lib o'tdi.

6
Konferentsiya arafasida Afg'onistonda monarxiyani tiklash g'oyasi keng
muhokama qilindi (xuddi 1993 yilda Kambodjada qirol Norodom Sixanukning
hokimiyati BMT nazorati ostida tiklangan i kabi). Qo'shma Shtatlar bu taklifni
qo'llab -quvvatlamadi. Kichik Jorj Bush ma'muriyati Afg'onistonda mo''tadil lider
Hamid Karzay boshchiligidagi muvaqqat hukumatni tuzib, pushtunlar jamoasiga
o’z ovozini tikdi.
2002 yil iyun oyida Loya Jirg'a (Afg'onist onning barcha xalqlari, qabilalari
va guruhlari rahbarlarini o'z ichiga olgan Oliy Kengash) H. Karzayni
mamlakatning muvaqqat prezidenti etib sayladi. Viloyatlarda vaziyat dala
komandirlari tomonidan nazoratga olingan. 2004 yilda yangi konstitutsiya qabul
qilindi, unga ko'ra mamlakat Afg'oniston Islom Respublikasi deb nomlandi. Bu
hukumatning mo''tadil islomchilar bilan murosa qilishga tayyorligini ko'rsatdi.
H.Karzay 2004 -yil 9 -oktabrda boʻlib oʻtgan prezidentlik saylovlarida gʻalaba
qozondi.
AQSh qo ’shinlari 20 yil davomida A fg’onistonda ushlab turildi. SO ’nggi
amrika askari 2021 -yil 30 dan 31 avgustga o ’tar kechasi Afg ’oniston zaminin tark
etdi. Shu tariqa horij davlatlarining Afg ’onistonga qarshi qaratilgan eng uzoq
operatsiya ham oldingidek muvaffaqiyatsiz chiqdi.
3. Zamonaviy ijtimoiy -siyosiy va iqtisodiy jarayonlarning tahlili shuni
ko'rsatadiki, y angi dunyo tartibining shakllanishiga quyidagi omillar sezilarli ta'sir
ko'rsatadi:
1. Jahon siyosatida super kuch, mamlakat –tizimi hisoblanuvchi
AQSHning global hukmronligi. Sovuq urush tizimining xalqaro siyosiy muhiti
20 -asrning ikkinchi yarmida jahon taraqqiyotining mohiyatini belgilab berdi va
(Sovet Ittifoqi parc halanganidan keyin) AQShning tashqi siyosiy maqsadlariga –
jahon gegemoniyasi ga erishish uchun sharoit yaratishga yordam berdi .
Hozirgi vaqtda Qo'shma Shtatlar Xalqaro Valyuta Jamg'armasi, Jahon banki,
boshqa xalqaro moliyaviy va iqtisodiy tashkilotlar, nohukumat birlashmalarning
iqtisodiy ta'siri, yordam dasturlari, siyosiy yoki iqtisodiy sanksiyalar, qurolli
aralashuvlar dinamika si va yo'nalishiga ta'sir ko'rsat ish orqali xalqaro
munosabatlarning rivojlanishi, dunyoning aksariyat davlatlarining tashqi va ichki
siyosati ga , yangi dunyo tartibini shakllantirish jarayoniga hal qiluvchi ta'sir
ko'rsat moq di. Qolaversa, "qodirlik eyforiyasi" s haroitida Qo'shma Shtatlar "sabzi
va tayoq" usullaridan foydalanib, kuchli harbiy -siyosiy vosita - NATOni siyosiy va
harbiy bosim uchun ishlatib, yangi dunyoni mustahkamla sh uchun hamma narsani
qilmoqda asrlar davomida yoki hech bo'lmaganda juda uzoq vaqt davomida uning
rahbarligi ostida tartib ni o ’rnatishga intilmoqda.
Ulkan Sovet imperiyasining qulashi faktining o'zi butun dunyoga nisbatan
Qo'shma Shtatlarning qudratini keskin oshirdi. Bir paytlar Amerika arsenali Sovet

7
Ittifoqining imkon iyatlarini muvozanatlash uchun zo'rg'a etarli edi va endi
Qo'shma Shtatlarda bitta muhim raqib i yo'q bo ’ldi . Ushbu "bir qutblilik" ning
oqibatlari aniq va osonlik bilan oldindan aytib bo'lingan edi: Qo'shma Shtatlar o'z
chegaralaridan tashqarida ancha osonlik bila n kuch ishlata boshladi. 1989 -yilda
Panamaga keskin kuchaygan harbiy bosqinlar, 1991 -yilda Fors koʻrfazidagi urush,
1992 -yilda Somaliga, soʻngra Gaiti, Bosniya, Kosovo, Afgʻoniston, Iroqdagi
gumanitar intervensiya bunga dalil boʻldi. Iroqda AQSh oxirgi cho rak asrdagi eng
muhim harbiy operatsiyada ishtirok etmoqda.
Qo'shma Shtatlarning jahon huquqiy tartib oti ni ng o'rnatishdagi rolini
hisobga oli b, quyidagilarni aytishga imkon beradi:
- birinchidan, Qo'shma Shtatlarning iqtisodiy va harbiy qudrati, siyosiy
ta'siri va sal ohiyati ularga har qanday qarshiliklarga qaramay, yangi dunyo
tartib oti ni shakllantirishga katta ta'sir ko'rsatishga imkon beradi;
- ikkinchidan, zamonaviy xalqaro munosabatlarning tabiati ko'p jihatdan
AQShning xarakteri va XXI asrda dunyoda o'zining huk mron ta'sirini o'rnatish
niyati bilan belgilanadi;
- uchinchidan, kelajakda jahon taraqqiyoti ko'p jihatdan Qo'shma Shtatlar
jahon yetakchisi sifatida o'z kuchini jahon hamjamiyatining manfaatlari yo'lida
qanday tasarruf etishiga bog'liq bo'ladi.
2. Globallas huv jarayoni. Zamonaviy jarayonlarning natijasi o'zaro
bog'liqlik va o'zaro bog'liqlikning yangi bosqichining o'rnatilishi, yagona iqtisodiy,
axborot, ilmiy -texnikaviy va boshqa "makonlarning", dunyoning ijtimoiy
yaxlitligining bosqichma -bosqich shakllanis hidir. Globallashuv jahon tizimi
taraqqiyotining mohiyatini belgilovchi eng ta’sirli kuchlardan biriga aylandi. U
jamiyat hayotining deyarli barcha sohalariga, jumladan, iqtisodiyot, siyosat,
mafkura, ijtimoiy soha, madaniyat, ekologiya, xavfsizlik kabi so halarga ta'sir qiladi
va jahon hamjamiyati va jahon iqtisodiyoti evolyutsiyasiga, butun dunyo tartibiga
o'zgartiruvchi ta'sir ko'rsatadi.
Shunday qilib, globallashuv jarayoni ta'sirida dunyo o'zgarib, asta -sekin
chinakam global bo'lib bormoqda, doimiy ravis hda kuchayib borayotgan global
zo'ravonlik va global beqarorlik yangi dunyo tartibini shakllantirishga sezilarli
ta'sir qil moq di.
3. Janub deb atalmish mintaqa mamlakatlarida ijtimoiy
qashshoqlikning kuchayishi . Boy va kambag'al mamlakatlar (Shimol -Janub )
o'rtasidagi tafo vutning kengayishi .
Yangi dunyo tartibining shakllanishiga ta'sir etuvchi va ijtimoiy
adolatsizlikning kuchayishi, qashshoqlik, alohida mamlakatlar, mintaqalar va
xalqlar farovonligi darajasidagi katta farqlar tufayli yuzaga keladigan t ahdidlar
global xususiyat kasb etmoqda.

8
AQShda aholi jon boshiga yillik daromad (sotib olish qobiliyati bilan
ifodalangan) taxminan 40 000 dollarni tashkil qilsa , aholisi eng zich joylashgan
Uchinchi dunyo mamlakatlarida: Nigeriyada 875 dollar, Pokistonda 2100 dollar,
Hindistonda 2450 dollar, Indoneziyada 3100 dollar , Misrda 3900 dollar, Xitoyda
4500 dollar. 2001 -yilda Afrikaning 15 mamlakatida aholi jon boshiga yillik
daromadi 1000 dollardan kam bo‘lgan — bu kuniga 3 dollardan kam degani edi .
Yerning "ol tin" va "kambag'al" milliardlari daromad darajasining nisbati
1960 yildagi 13:1 dan 1990 -yillarda 74:1 ga o'zgardi. Umumiy iste'molning 86
foizini dunyo aholisining 20 foizi, qolgan 80 foizi esa 14 foizini iste'mol qiladi.
Bundan tashqari, gullab -yashnagan mamlakatlarning 20 foizi dunyodagi
yog'ochning 85 foizini, chiqindi metallarning 75 foizini va energiyaning 70 foizini
ishlatadi. 1990 yilda uchinchi dunyo mamlakatlarida yalpi ichki mahsulot AQSh
yalpi ichki mahsulotidan o'rtacha 3 baravar kam edi. 21 -as r boshida bu nisbat 20
baravarga oshdi. Dunyo aholisining qariyb 50% kuniga 2 dollarga, 20% aholi 1
dollarga yashaydi. Dunyoda 2008 -yillarda 3,140 milliard kishi ishsiz, 2 milliardga
yaqin kishi esa yarim kunlik ish bilan band bo ’lgan .
21 -asrning boshlarida butun dunyoda va alo hida mamlakatlarda boylik va
qashshoqlik qutblari o'rtasidagi mavjud tafovut faqat kengayib bordi va boy va
kambag'al mamlakatlar o'rtasidagi tafovutning mutlaq qiymati o'sib bormoqda va
ijtimoiy tengsizlik. tobora kuchayib bormoqda.
Qarama -qarshilik shundaki, ma'naviy boylik ko'pincha janubiy
mamlakatlarning qashshoqligi ortida yashiringan: Xitoy, Hindiston, Rossiya, islom
dunyosi ko'p jihatdan Shimolga - "oltin milliard" ga ma'naviy jihatdan qarama -
qarshidir. Biroq shimoldan m a’naviy ustunlikka ega bo‘lgan janub ijtimoiy -
iqtisodiy jihatdan unga jiddiy muqobil bo‘la olmaydi. Biroq, global ijtimoiy
adolatsizlik tamoyillariga asoslanib, janub dunyo tartibiga sezilarli ta'sir
ko'rsatadigan yangi geosiyosiy kuch maydonining ittifoqc hisiga aylanishi mumkin.
4. Ekologik tahdidning kuchayishi va global energetika muammosi .
Atrof -muhit tendentsiyalari qayta tiklanmaydigan resurslarning tez qisqarishi,
rivojlanishning texnokratik yo'li tufayli insoniyat muhitining yaxlitligini buzish va
dunyo aholisining tez o'sishi bilan bog'liq. Shu bois ekologik inqiroz yaqinlashib
kelayotganini, tegishli choralar ko‘rilmasa, ekologik halokatga olib kelishi
mumkinligini aytish mumkin. Global sivilizatsiya o'z yashash muhitida hayotni
ta'minlashning oda tiy shartlaridan tashqariga chiqadi, deyish uchun asoslar
mavjud.
21 -asr, bir qator olimlarning prognozlariga ko'ra, falokatlar asriga aylanishi
mumkin. Rossiyalik olim Nikolay Jarvin 50 yildan keyin insoniyat dahshatli
kataklizmlarga: zilzila, sunamiga olib keladigan global isishga duch kelishi
haqidagi achinarli prognozni ilmiy asoslab berdi. Butun mamlakatlar suv ostida

9
qolishi mumkin, bepoyon kengliklar jonsiz cho'lga aylanadi. Unumdor
tuproqlarning kamayishi tufayli ko'p milliardli insoniyat global o charchilik xavfiga
duch kelishi mumkin. Atmosfera havosining, birinchi navbatda, dunyoning
yetakchi sanoat mamlakatlari tomonidan nazoratsiz davom etishi yangi kasalliklar
va epidemiyalarni keltirib chiqaradi. Mutaxassislar muzliklar va aysberglarning
eris hi, abadiy muzlik zonalarining qisqarishi, okean sathining tezlashib
borayotgani faktlarini tasdiqlamoqda.
Hozirgi va qtda insoniyatning asosiy global muammolaridan biri suv
etishmasligidir. Dunyodagi suv zahiralarining 97% ni dengiz va okeanlarning sho'r
suvlari tashkil etadi. Ammo dunyodagi qolgan 3% suv zaxirasining ikki foizi
Grenlandiya, Antarktida muzliklari va tog' qorlaridan keladi. Shu sababli, hozirda
insoniyatning uchdan bir qismi iflos suv ichadi, milliarddan ortiq odam toza
ichimlik suvidan doimiy foydalanish imkoniyatiga ega emas. Mutaxassislarning
taxminicha, taxminan 2015 -yilga borib, suv tanqisligi muammos i u yoki bu
darajada dunyo aholisining qariyb yarmiga ta'sir qiladi.
Mutaxassislar xulosasiga ko‘ra, so‘nggi yillarda tog‘ muzliklarining misli
ko‘rilmagan erishi kuzatilmoqda. Besh yil davomida - 2000 yildan 2005 yilgacha -
kuzatilgan muzliklarning qalinli gi har yili o'rtacha suv hajmida 0,6 metrga
kamaydi. Bu davrda muzliklarning erishi oʻrtacha tezligi 1990 -yillarga nisbatan 1,6
barobar, 1980 -yillarga nisbatan esa 3 barobar koʻp boʻlgan. Arktikada, ba'zi
olimlarning prognozlariga ko'ra, 2060 yilga borib m uzlik umuman qolmasligi
mumkin, bu esa dunyo okeanlarida suvning sezilarli darajada ko'payishiga olib
keladi. Bundan tashqari, sayyora sezilarli darajada iqlim o'zgarishi bilan tahdid
qilinmoqda, haroratning oshishi natijasida yuzaga kelgan, bu mutaxassisl ar
tomonidan tasdiqlanganidek, inson faoliyati natijasidir. Haroratning ko'tarilishi
tabiiy ofatlar soniga sezilarli darajada ta'sir qiladi: bo'ronlar, tayfunlar, tsunamilar,
toshqinlar va qurg'oqchilik. Haroratning atigi 0,9 darajaga ko'tarilishi bilan bo 'ron
va bo'ronlar soni uch baravar ko'payadi. Bu, olimlarning fikriga ko'ra, zarur
choralar ko'rilmasa, 30 -40 yil ichida sodir bo'lishi mumkin. 100 yildan keyin
sayyorada harorat 6 darajaga ko'tariladi.
Antarktida, Arktika va Grenlandiyada global ozon qat lamining emirilishi
tufayli isinish va muzning erishi tezligining haddan tashqari yuqoriligi halokatli
zilzilalar sonining ko'payishiga olib keldi: 2003 yil - Eron, Bam - 30 mingdan ortiq
o'li m , 2004 yil - tsunami Hind okeani - 230 mingdan ortiq o'li m , 200 5 yil -
Indoneziya, Yaponiya, 2007 yil - Solomon orollari. Umuman olganda, yigirmanchi
asrda zilzilalar milliondan ortiq odamning hayotiga zomin bo'ldi.
5. Demografik jarayonlarning notekis rivojlanishi oqibatlari.
20 -asrda dem ografik portlashi sodir bo'ldi. De mak, agar 1900 -yilda dunyo
aholisi 1,6 milliard kishini tashkil etgan bo‘lsa, 2000 -yilda u 6 milliard kishidan

10
oshdi, ya’ni qariyb 4 barobar oshdi. Qolaversa, shuni ta'kidlash kerakki, dunyo
aholisining soni chegaraga yetmagan. Birlashgan Millatlar Tashkil oti prognozining
matematik modeliga ko'ra, chegara 2135 yilgacha erishiladi va 14 milliard kishini
tashkil qiladi.
Dunyoning turli mintaqalarida demografik tendentsiyalar har xil. Bugun
g‘arbdan tashqari dunyo G‘arbnikidan besh barobar ko‘p, 2050 -yilga bo rib o‘n
barobar ko‘p bo‘ladi. Amerika va Yevropa o‘z aholisini yo‘qotish jarayoni nafaqat
nisbatan, balki mutlaqo yomonlashmoqda.
Evropa va Shimoliy Amerikaning umumiy aholisining ulushi nafaqat 1900
yildagi 30% dan 2000 yilda 17% gacha kamaydi, balki key ingi 20 yil ichida u
Yerning umumiy aholisining 14% ga tushadi. Bu Yevropa aholisining nafaqat
kamayib borayotgani, balki qarib borayotgani bilan ham kuchaymoqda. Bundan
tashqari, turmush darajasi yuqori bo'lgan hududlarda (G'arbiy mamlakatlarda)
qarish va aholining yuqori darajasi, turmush darajasi past bo'lgan hududlarda
(Janubiy mamlakatlar) aholining tez o'sishi kuzatilmoqda. . Shunday qilib,
ekspertlarning fikriga ko'ra, 2020 yilga kelib eng qashshoq mintaqalar aholisi
(masalan, Osiyo aholisi 910 milli on kishiga o'sadi) va asosan yoshlardan iborat
bo'ladi. 2025 va 2050 yillarga kelib aholi sonining eng yuqori o‘sishi kutilayotgan
mintaqalar: Yaman, Falastin hududlari, Ummon, Afg‘oniston, Saudiya Arabistoni,
Butan, Pokiston, Iordaniya, Iroq va Kambodja. Bundan tashqari, hozirda
Evrosiyoda to'plangan dunyo aholisining to'rtdan uch qismi qashshoqlikdan aziyat
chekmoqda.
6. Fanning ikki tomonlama roli.
So'nggi o'n yilliklardagi ilm -fanning jadal rivojlanishi nafaqat ishlab
chiqarishning yangi turlarini ulkan sur'atlarda rivojlantirish, uning sur'atlarini
tezlashtirish, balki g o'zimizni yo'q qilishimiz uchun lobal mojaroda xavf -xatarsiz
g'alaba qozonish imkonini beradigan yangi turdagi qurollarni yaratishga imkon
berdi. Bu, albatta, dunyo tartibiga eng muhim tarzda ta'sir qilishi mumkin. Korona
virus bunga bir misol bo ’la oladi.
Mutaxassislarning fikriga ko'ra, XX asr oxiriga kelib amerikalik va ingliz olimlari
ma'lum yutuqlarga erishdilar va uchinchi ming yillikning boshida yangi mo''jizaviy
qurolning o'ta maxfiy sinovlari boshlandi. Biz barcha radioelekt ron jihozlarni
o'chirib qo'yadigan o'ta kuchli yo'naltirilgan elektromagnit impulsni chiqaradigan
jangovar kallak haqida gapir yap miz. Bunday bomba portlashining oqibatlari
dahshatli - barcha zamonaviy hayotni qo'llab -quvvatlash tizimlarining bir zumda
falajl anishi, texnogen falokatlar zanjiriga olib keladi - elektr stantsiyalarida bir
vaqtning o'zida kuchli portlashlar, keng hududlarda har qanday aloqaning mutlaq
o'chirilishi, dushman hududidagi to'liq "karlik" hola tidagi boshqaruv tizimlari kabi .

11
Geosoyosiy
tavsif (2000 -
yillarda )
AQS
h
XXR Rossi
ya
Yapo
niya
Germa
niya
Frans
iya
Angli
ya
Hind
iston
Maydoni ,
мln . kv .м
9,63 9,60 17,07 0,377 0,357 0,547 0,245 3,29
Aholisi , м ln .
kishi .
278 1273 145 126,7 83,0 59,5 59,6 1030
Aholining
o’sishi %
0,90 0,88 -0,35 0,17 0,27 0,37 0,23 1,55
YaIM , trln
dollar
9,63 4,50 1,12 3,15 1,96 1,45 1,36 2,20
YaIM aholi
jon boshiga ,
ming dollar
36,2 3,6 7,7 24,9 23,4 24,4 22,8 2,2
Armiyasi
soni , mln
kishi
2.27 2,50 1,20 0,18 0,34 0,75 0,22 1,26
Shu bilan birga , aksariyat olimlar va siyosatshunoslar hozirgi o'tish jarayoni
dunyoni dunyo tartibini qurish uchun turli xil alternativalarga olib kelishi
mumkinligiga ishonishga moyil . Bular :
- bir qutbli dunyo ;
- ierarxik bir qutbli dunyo;
- bipolyar dunyo;
- polipolyar dunyo;
- ko'p qutbli dunyo;
- yetti sivilizatsiya dan iborat dunyo .
Bir qutbli (bir qutbli) dunyo Amerika gegemonligini anglatadi, qurishga
urinishlar ancha uzoq davom etishi mumkin. Ayniqsa, Qo'shma Shtatlar NATO
blokini saqlab qol ish va rivojlantirish, Yevropa Ittifoqining harbiy mustaqilligini
blokirovka qilish va dunyodagi foydali energiya tramplinlarini nazorat qilishda
davom etsa.
B.A.Isaevning fikricha, Qo'shma Shtatlar boshchiligidagi ierarxik "bir
qutbli" dunyo tartibi ma'lum bir qutbli dunyoga aylanishi mumkin. Ierarxiyaning
ikkinchi pag ’onasini Xavfsizlik Kengashining doimiy a'zolari bo'lgan, yadro
quroliga ega bo'lgan davlatlar : Rossiya, Buyuk Britaniya, Frantsiya, Xitoy
egallashi mumkin . Uchinchi pag ’ona da - dunyoning sanoati rivojlangan
mamlakatlari: Yaponiya, Germaniya, Kanada, Benilüks mamlakatlari,
Skandinaviya, Janubiy Evropa. Toʻrtinchi pag ’ona da – rivojlanayotgan davlatlar
yetakchilari: “Osiyo yoʻlbarslari” – Janubiy Koreya, Tayvan, Singapur va

12
mintaqaviy geosiyosiy “kuch lar markazlari”: Hindiston (Janubiy Osiyo), Braziliya
(Janubiy Amerika), Janubiy Afrika (Janubiy Afrika), Nigeriya (Markaziy Afrika),
Misr (Shimoliy Afrika, Arab dunyosi). Beshinchi pag ’ona da – kam rivojlangan
davlatlar.
Ko'pgina ekspertlar dunyo mumkinligiga bir qutbdan bipolyarga o'tishi
ishonishga moyil. Bu holatda eng ehtimoliy stsenariy, ularning fikricha, Yevropa
Ittifoqi yoki Xitoy oldida AQSh uchun kuchli raqobatchining paydo bo'lishidir.
Dunyo bipolyar bo'lishi mumkin, farqi shundaki, XXI asrda birin chi qutb
rolini birlashgan Shimoliy Amerika (AQSh, Kanada, Meksika, umumiy NAFTA
bozorini yaratgan) va birlashgan Yevropa o'ynaydi, Xitoy esa. dunyoning ikkinchi
geosiyosiy qutbi rolini da'vo qilishlari mumkin. Ushbu ikkinchi qutbning
variantlari ham mumki n. Masalan, MDH davlatlari va Janubi -Sharqiy Osiyoning
ayrim davlatlarini oʻz taʼsir orbitasiga kiritish bilan Rossiya va Xitoyning
geosiyosiy ittifoqi yoki deyarli butun Yevroosiyoni nazorat qiluvchi Rossiya,
Xitoy va Hindiston ittifoqi dan iborat qutb, albatta A rab dunyosi va G'arbiy Evropa
bundan mustasno dir .
Aksariyat ekspertlar jahon taraqqiyoti tahliliga asoslanib, 21 -asrda Amerika
gegemoniyasining pasayishi va polipolyar dunyoga oʻtish ehtimoli yuqori, deb
hisoblaydilar. 21 -asrning oʻrtalariga kelib, Xitoy, birlashgan Yevropa , Rossiya,
Yaponiya va, ehtimol, Hindiston AQShdan tashqari yangi kuch markazlariga
aylanishi mumkin.
Mintaqa yetakchisi o‘z hududini nazorat qilsa, dunyo ko‘p qutbli davlatga
aylanishi ham istisno emas. Bunday liderlar – kuch markazlari: AQSh, Xitoy,
Ger maniya, Rossiya, Hindiston, Braziliya bo'lishi mumkin.
Va nihoyat, G'arbning hukmronligi bilan ifodal ovchi zamonaviy bir qutbli
dunyoning uchinchi muqobili ni A.I. Utkin, bugungi kunda shakllanayotgan yetti
sivilizatsiya dunyosi ga o'tish tarzida tavsiflaydi . G'arb siv ilizatsiyasining sayyora
makonini nazorat qilish cho'qqisi, olimning xulosalariga ko'ra, XX asrning 20 -
yillariga to'g'ri keldi , o ’sha paytda Yer yuzasining taxminan 50% qamrab olgan
edi . Uning hisob -kitoblari juda ishonarli ko'rinadi: 2000 yilga kelib bu ko'rsatkich
ikki baravar kama ydi, bunda G'arb (EI, AQSh, Kanada, Avstraliya, Yangi
Zelandiya) aholisining ulushi esa dunyoning 11 foizigacha kamaydi. G'arbda
sanoat ishlab chiqarishining eng yuqori cho'qqisi 1928 yilga to'g'ri keldi va
dunyoning 84,2% ni tashkil etdi. 1950 yilda 64,1% ga, 2 000 yilda 48,8% ga
kamaydi. 2015 yilga kelib bu ko'rsatkich 30 foizga yetishi mumkin. Uchinchi ming
yillikda geosiyosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha Xitoy sivilizatsiyasi G‘arb
sivilizatsiyasini chetlab o‘tadi va dunyoda birinchi bo‘ladi (2025 yilda dunyo
aho lisining 21% va global yalpi ichki mahsulotning 30% dan ortig' I uning
hissasiga to ’g ’ri keladi ). Keyinchalik, uning taxminiga ko'ra, musulmon

13
sivilizatsiyasi (dunyo aholisining 19,2% va jahon iqtisodiyotining 15,5%), keyin
Lotin Amerikasi (mos ravishda 9,2 va 8,3%), yapon (1,5 va 8%) v a proto -afrika
sivilizatsiyalari turadi .
A. I.Utkinning so'zlariga ko'ra, Sharqiy Evropa sivilizatsiyasining
rivojlanishini Rossiya bilan birga rivojlanishini bashorat qilish qiyin, 2025 yilda
unda Yer aholisining atigi 4,9 foizi (1900 yilda - 8,5%) yashaydi.
Sivilizatsiyalar qarama -qarshiligidan kelib chiqqan holda, eng muhimi G'arb
va Islom sivilizatsiyalari o'rtasidagi qarama -qarshilik bo'ladi, deb taxmin qilinadi.

2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga

Купить

Похожие документы
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish
Ahmad yugnakiy va ahmad yassaviy ijodi