1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	235.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya

Купить

1945 -1990 -yillarda Buyuk Britaniya
Reja:
1. Ikkinchi jahon urushining davlatga ta`siri
2. Buyuk Britaniyada leyboristlarning hokimiyatga kelishi
3. M. Tetc her davrida Buyuk Britaniya
4. Tashqi siyosati

Ikkinchi jahon urushi Buyuk Britaniya iqtisodiyotiga katta zarar keltirdi. Ishlab chiqarish
hajmi 10% ga kamayib ketdi. Urush vaqtida ingliz korxonalaridagi asbob -uskunalar batamom
eskirdi, texnik taraqqiyot sek inlashdi. Xomashyo zaxiralari tugadi, ayniqsa, sanoatning anʼanaviy
sohalarida ishlab chiqarishning oʼta pasayishi kuzatildi (qogʼoz sanoatida 50% ga, koʼmir qazib
olish 16% ga, poyabzal ishlab chiqarish 13% ga). Mamlakatning davlat qarzlari 7,2 mlrd funt
sterlingdan (1939 y) 23,7 mlrd funt sterlinggacha (1946 yilda) oshib, shundan 3 mlrd funt sterlingi
tashqi karzni tashkil etdi. АQSh tomonidan berilgan harbiy texnika ashyolarni toʼlash uchun
Buyuk Britaniya oʼzining xorijga qoʼygan mablagʼlari hisobidan 1 000 mln funt sterling mablagʼini
АQShga berishga majbur boʼldi; Urush yillarida Buyuk Britaniyaning savdo ekspor¬ti keskin
kamaydi. 1938 yilda Buyuk Britaniyaning savdo eksporti hajmi 417 mln funt sterling miqdorida
baholangan boʼlsa, 1944 yilga kelib bu k ursatkich 266 mln funt sterlingni tashkil etdi. Savdo
flotining katta qismi boy berilgan edi. Urush yilla¬rida halok boʼlgan fuqarolarning uchdan bir
qismini baliqchilar va savdo -sotiq bilan mashgʼul boʼlgan dengizchilar tashkil etdi. Mustamlakalar
bilan m unosabatlarda Metropoliya bilan birgalikda urush qiyinchiliklarini baham koʼrgan
Britaniya dominionlari oʼzlarining iqtisodiy va siyosiy mustaqilliklarini talab qilish borasida
tobora faollashib bormoqda edilar. Mustamlakalarda milliy ozodlik harakatlari k eng yoyilib
borayotgan edi. Аrab Sharqi va Janubi -Sharqiy Osiyo bozorlaridan foydalanish nihoyatda
qiyinlashgani tufayli, uning jahon eksportidagi ulushi 1937 yilda 11,3% dan 1947 yilda 9,8% ga
tushib qoldi. Mamlakat savdo balansidagi tanqislik Buyuk Brita niya iqtisodiyotining surunkali
muammosiga aylanib qoldi.
Umuman Ikkinchi jahon urushi yillarida Buyuk Britaniya oʼz milliy boyligining 25% ini
yoʼqotdi. Аmmo Gʼarbiy Yevropa mam¬lakatlari ichida u eng yomon holatda emas edi. Urush
qurbonlari soni Birinchi jahon urushi yillaridagidan deyarli toʼrt marta kamroq edi: oʼlganlar - 245
ming kishi, yaradorlar - 278 ming kishi, bedarak yoʼqolgandar 53 ming kishini tashkil etdi. Olmon
bombardimonlaridan keyingi talofatlar qitʼa mamlakatlaridagi yer bilan yakson qil ingan joylarga
nisbatan ancha kam edi. Buyuk Britaniya 30 - yil¬larda tashqi siyosatda yul qoʼygan xatolari
asoratlarini bartaraf etib, urushdan keyingi dunyo taqdiriga taʼsir koʼrsatadigan gʼolib mamlakatlar
safiga qoʼshildi. Matbuot vakillari tomonidan "B ritan inqilobi" deb atalgan 1945 yildagi siyosiy
holat kutilmagan xodisa boʼldi.
Hali jahon urushi tugamasdan, xukumatning Parlament saylovlarini oʼtkazishga
urinishining bir qancha sabablari bor edi. Hukumat xali ham 1935 yildayoq saylangan Parlament
qoʼl ida edi. Urush sharoiti hisobga olinib, uning vakolati uzaytirilgan edi, ammo Yevropada urush
tugagandan keyin, saylovlarni kechiktirishga xojat yoʼq edi. Hukumatning oʼzi favqulodda
xarakterga ega edi. Uning rahbari U. Cherchill oʼzining shaxsiy shon -shux rati va urush yillarida
nasib etgan cheksiz hokimiyatga ega boʼlishiga qaramay, oʼzini millatning tula huquqli vakili deb
hisoblay olmas edi. Urush yillarida Cherchill xukumati tayangan konservatorlar, leybo -ristlar va
liberallar koalitsiyaga millatning bi rlashuvida muxim rol oʼynadi. Аmmo tinchlik qurilishi davriga
oʼtgandan keyin ilgarigi partiyalar oʼrtasidagi qarama -qarshiliklar bu koalitsiyaning
parchalanishiga olib kelishi mumkin edi. Shuning uchun Cherchill qulay psixologik sharoitdan
ustalik bilan f oydalanib, "gʼalaba choʼqqisida" boʼlgan vaqtda saylov oʼtkazishga harakat qilardi.
1945 yil 18 mayda u leyboristlar partiyasiga ulьtimatum xarakteriga ega bulgan taklifni
joʼnatdi. Unda leyboristlarga Yaponiya bilan urush tugaguncha koalitsiya tarkibida q olish (bu
Cherchillning shaxsiy raxbarligini toʼla tan olishni bildirardi) yoki navbatdan tashqari saylovlar
oʼtkazish uchun xukumatni tark etish taklif qilingan edi. Leyboristlar partiyasi Ijroiya Qoʼmitasi
saylov¬larni kuzda oʼtkazish va ungacha koalitsi yaning oldingi tarkibini saqlab qolishni taklif

qildi. Shunga qaramasdan, Cherchill 1945 yil 23 maydayoq isteʼfoga chiqishini maʼlum va
qiroldan Parlamentning quyi palatasini tarqatib yuborishni soʼradi. Qirolning topshirigʼiga koʼra,
u "oʼtish davri xukum ati"ni tuzdi. Bu xukumat 5 iyulga moʼljallangan Parlament saylovlarigacha
faoliyat koʼrsatdi. Konservatorlarning saylovoldi tashviqotlari markazida oʼz rahbari
mashxurligidan foydalanish turar edi. Cherchill "urushda gʼalaba qilgan odam" va "ishni tugatish
kerak boʼlgan yagona odam" sifatida targʼib qilindi. Saylovchilarga qaratilgan murojaatlar
antileyboristik va antisovet shiorlar bilan boyitilgan edi. 4 iyuldagi Cherchillning radio orqali
birinchi saylovoldi chiqishi shov -shuvli xarakterga ega boʼldi. "B irorta sotsialistik tuzum siyo¬siy
politsiyasiz barpo etilishi mumkin emas, uktirardi Cherchill. Аgar saylovda leyboristlar gʼalaba
qilsa, Аngliyada gestapo tashkil qilinadi...". Uning nutqlarida muxolifat rahbarlari toʼgʼrisidagi
haqoratomuz gaplar ham ka m emas edi.
Leyboristlar partiyasi saylovoldi tashvikotlarni ancha faolroq olib bordi. Leyboristlarning
Ijroiya Qoʼmitasi Britaniyada iqtisodiy va ijtimoiy sohani qayta qurishga qaratilgan koʼp son¬li
loyihalar tayyorladi. Bu loyihalarning asosiy maqsadi d avlat boshqaruvini kuchaytirish va
jamiyatning barcha vakillari farovonligining barqaror oʼsishini taʼminlashdan iborat edi.
Leyborist¬lar dasturi oʼzining siyosiy radikalizmi (keskinligi) bilan ajralib turardi. Leyboristlar
oʼzlarini "sotsialistik partiya " deb atashar va "bu bilan faxrlanishi" hamda asosiy maqsadlari
"Buyuk Britaniya sotsialistik hamdoʼstligini" tashkil etishdan iboratligini bayon qilishardi.
Leyboristlar dasturida barcha sohalarda, jumladan, uy -joy qurilishi, ijtimoiy sugʼurta, xalq taʼli mi,
sogʼliqni saqlash sohalarida faol ijtimoiy siyosat yuritish koʼzda tutilgan edi. Dasturning tashqi
siyosatga oid qismi leyboristlar partiyasining xalqaro sahnada tinchlikni saqlash tamoyillarini
qoʼllab -quvvatlashini targib qilardi. 5 iyulь 1945 yildag i say¬lov natijalari juda kutilmagan hodisa
edi: leyboristlar nafaqat gʼalaba qozonishdi, balki Jamoalar palatasida ham ilk bor mutlaq
koʼpchilikni tashkil etishdi.
Klement Ettli uchinchi bor hokimiyat tepasiga kelgan va ilk bor Parlamentda koʼpchilikni
tashkil etgan leyboristik xukumatni boshqardi. U "oʼnglar" va "soʼllar" oʼrtasidagi eng maqbul
munosabatni oʼrnatib, partiyaning eng obroʼli kishilarini oʼz atrofida toʼplashga muvaffaq boʼldi.
Xukumat tarkibiga juda tajribali va mahoratli siyosatchilar jalb qilindi.
Urushdan keyingi iqtisodiyotni tiklash va qayta qurish rejalarini amalga oshira turib, Ettli
xukumati bir qancha eng murakkab muammolarga duch keldi. Xomashyoning doimiy tanqisligi
ishlab chiqarish turgʼunligining bir joyda tepsinib turishiga oli b kel¬di. Oziq -ovqat zaxiralari
tugash arafasida edi: 1954 yilgacha aso¬siy oziq -ovqat mahsulotlari, benzin va eng zarur mollar
aholiga kartochkalar yoki meʼyor asosida tarqatildi. Ehtiyoj mollari bozori aholining xaridorlik
qobiliyatining pasayishi taʼsir ida qotib qolgan edi. Leyboristlar bu muammolarning yechimini
iqtisodiyotda rejalashtirishni keng joriy etish va davlatning ijtimoiy dasturlarni qabul qilishida deb
hisobladi. Davlat boshqaruvining aso¬siy sohalari transport, koʼmir, poʼlat quyish sanoati va
energetika boʼldi. Oziq -ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishni koʼpaytirish maqsadida 1947 yilda
xukumat toʼrt yillik qishloq xoʼjaligini rivojlantirish dasturini qabul qildi. Bu dasturda minimal
narxlarni muzlatish va maydonlarning hosildorligini hamd a chorvachilik samaradorligini oshirish
uchun fermerlarga subsidiyalar (pul mablagʼlari) berish koʼzda tutilgan edi. Xukumat iqtisodiy
siyosatining asosiy qismi iqtisodiyotning eng muhim sohalarini milliylashtirishdan iborat boʼldi.
Bu yoʼnalishdagi birinc hi jiddiy qadam 1946 yil fevralida qoʼyildi, yaʼni Ingliz banki
milliylashtirildi. 1946 yildan 1948 yilgacha boʼlgan davrda temir yoʼllar, fuqaro aviatsiyasi,
transport, kabel va telegraf aloqasi hamda kumir qazib olish va elektrotexnika sanoati davlat
mul kiga aylantirildi. 1948 yilda xukumat gazni, 1949 yilda temir va poʼlat ish¬lab chiqarishni
milliylashtirishga rozilik oldi. Bu siyosat nati¬jasida davlat sektori oʼz qoʼlida sanoatning 20% ini
birlashtirdi.
Leyboristlar xukumati ijtimoiy siyosat bobida ka tta faoliyat koʼrsatdi. 1927 yildagi
"Kasaba uyushmalari tugʼrisidagi Qonun be¬kor qilindi va ularning norozilik namoyishlari
oʼtkazishga boʼlgan xoʼqukdari tiklandi. 1946 yilda qonunlar paketi qabul qilindi va unga Milliy
sugʼurta akti, sanoat xodimlarini himoya qilish akti va milliy sogʼliqni saqlash akti kirardi. 1948
yilda paket Milliy qoʼllab -quvvatlash vazirligini yaratish toʼgʼrisidagi xujjat bilan toʼldirildi. Bu

qonunlarga koʼra, barcha aholiga qarilik nafaqasini (erkaklarga 65, ayollarga 60 yoshda n keyin va
ishsizlik nafaqasini toʼlash), kasallik, homiladorlik, oʼlim holatlarida moddiy yordam berish
kafolatlangan edi. Sugʼurta fondlari sugʼurtalanganlarning toʼlovlari (35%) hamda tadbirkorlar
toʼlovlari va davlat tomoni¬dan moliyalash hisobidan sha kllandi. Isloxot natijasida jami
davlatning ijtimoiy sugʼurta xarajatlari 2,5 barobar kupaydi. Milliy sihat -salomatlik aktiga koʼra,
aholiga bepul tibbiy yordam koʼrsatish joriy qilindi, sohaning yagona boshqaruv tizimi tashkil
qilindi. Аholiga dori -darmon lar, protez va koʼzoynaklarni bepul tarqatish koʼzda tutildi.
Mamlakatda 2 milliondan ortiq munitsipal (shahar) uylar kurildi. Davlat uy -joy narxlarining urush
davridagi qiymatini ushlab turish yoʼli bilan ijara toʼlovi hajmini qatʼiy nazorat ostiga oldi. 1947
yildagi shahar va qishloqlarni rejalashtirish toʼgʼrisidagi aktga koʼra, Shahar hokimiyat organlari
ularga topshirilgan obьektlarni rivojlantirish rejalarini tuzishlari kerak edi.
Taʼlimni isloh qilish loyihalarining keng muhokama qilinishiga qaramasd an, leyboristlar
1944 yilda "Milliy hukumat" tomonidan qabul qilingan "Batler qonuni"ga biror -bir oʼzgartish
kiritmadi. Unga koʼra, Buyuk Britaniyada uch yoʼnalishli taʼlim tizimi joriy qilingan edi
(zamonaviy oʼrta maktablar, grammatik oʼrta maktablar va texnik oʼrta maktablar). Taʼlim
tizimining bu boʼlimlarining hammasida ham davlat, ham xususiy oʼqoʼv yurtlari faoliyat
koʼrsatardi. "Batler qonuni" "koʼngilli maktablarni ham qonuniylashtirgan edi. Bu maktablar,
asosan, koʼngilli toʼlovlarga tayanadigan d iniy maktablardan daborat edi. 1944 yildagi Аkt ijrochi
xukumat va mehnat boshqaruv organlariga bu sohani boshqarishda katta vakolatlar berardi. "Batler
qonuni"ga koʼra, oʼquvchilarga bepul tibbiy xizmat koʼrsatish joriy qilingan edi. Uni toʼldiruvchi
yago na qonun 1947 yilda chiqdi. Unda maktabni tugatish yoshi uzaytirilgan edi. Endi bolalar
maktabni 15 yoshda tugatar edilar.
Leyboristlar hukumatining faoliyati 1948 yildayoq urushdan oldingi iqtisodiy rivojlanish
darajasiga va mamlakatdagi ij¬timoiy holatni ancha barqarorlashtirishga erishishga imkon berdi.
Sanoat mahsulotining yillik oʼsishi 6% ni tashkil etdi. 50 - yil¬larning boshiga kelib ishlab
chiqarish koʼrsatkichlari 1937 yilga nisbatan 1/3 barobar oʼsdi. Lekin keng davlat boshqaruviga
keskin oʼtilish i xususiy tadbirkorlik faoliyatini qiyinlashtirdi va bu sohaga kiritilayotgan
sarmoyalarning qisqarishiga olib keldi. Xukumatning oʼzi oʼz dasturlarini mablagʼ bilan
taʼminlash borasida qiyinchiliklarga duch kela boshladi. Passiv savdo balansi, importga
bo gʼliqlikning oshishi, harbiy qarzlarning toʼlanishi valyuta zaxirasining keskin kamayishiga olib
keldi. Shu bilan birga, isteʼmol mollari taklifining chegaralanishi oʼsayotgan pul massasi bilan
birgalikda, kuchli inflyatsiyaga moyillikni keltirib chiqardi. Oʼz navbatida, inflyatsiya investitsiya
bozoriga qaqshatqich zarba berdi va sanoat ishlab chiqarishi yoʼlidagi yengib boʼlmas toʼqmoqqa
aylanib qoldi.
1945 yildayoq Buyuk Britaniyada moliyaviy tizimning ishdan chiqish xavfi yaqqol boʼlib
qolgandi. Аvgust oyida АQSh hech qanday ogoxdantirishsiz lend -liz boʼyicha mahsulot kiritishni
toʼxtatib qoʼydi. Endi Buyuk Britaniya import tulovlarni dollarda amal¬ga oshirishi kerak edi.
Buning uchun yetarli valyuta zaxiralari boʼlmagandigi sababli, Ettli xukumati funtn i dollarga erkin
almashtirishni joriy etish majburiyatini olgani holda АQShdan qarz soʼrashga majbur boʼldi.
Moliyaviy tizimning barqarorlashuvidagi umidlar 1946 yildayoq puchga chiqdi. АQShda
narxlarni tartibga solib turishning bekor qilinishi eksport mah sulotlarining keskin
qimmatlashishiga olib keldi. Buyuk Britaniya olingan qarzni bir yil ichida sarflab boʼldi. 1947
yilning iyul oyida xukumat funtni dollarga erkin almashtirishni joriy qilgan paytda, buni
taʼminlash uchun zaxiralar atigi bir oyga yetar e di. Mamlakat oʼtkir moliyaviy inqirozga yuz tutdi.
Hukumat oziq -ovqat importini kamaytirishga majbur boʼldi, bu esa oziq -ovqat mahsulotlari
narxlarining keskin oshishiga olib keldi. Iqtisodiyot vaziri Stafford Kripps davlat tomonidan
ij¬timoiy xarajatlarni keskin kamaytirishni koʼzda tutuvchi qattiq iqtisodiy dasturni takdim etdi.
Аmmo Buyuk Britaniyaning "Mar¬shall rejasi"ga qatnashishiga kapa umid bogʼlangan edi. Bu
loyiha doirasida Buyuk Britaniya 2,3 milliard dollar olardi.
Moliyaviy barqarorlashtirishn ing yana bir yoʼli "sterling mintaqasini" tuzish hisoblanardi.
Uni 1944 -1945 yillarda mil¬liy valyutalari kursi funtta "biriktirilgan" mamlakatlar tashkil qilgan
edi. Аmmo 1949 yildagi iqtisodiy inqiroz davrida АQSh sterling mintaqasi mamlakatlaridan

impor t qilishni qisqartirdi va u yerda dollar va oltinga boʼlgan talab oshib ketdi hamda buning
natijasida Britaniya gʼaznasi funt sterlingni katta hajmlarda almashtirish zaruratiga duch keldi.
Buyuk Britaniyaning oʼzida esa oltin va valyuta zaxiralari juda kam edi. Oltin va valyutaning
chetga oqib ketishini toʼxtatish uchun leyboristlar xukumati 1949 yil sentyabrida funt sterlingni
30,5% ga devalьvatsiya (muomaladagi qogʼoz pulning qiymatini tushirish) qildi. Funt kursi 4,03
dan 2,8 dollarga tushirildi. 1950 yi lda xukumat "Marshall rejasi'da qatnashishni toʼxtatishga qaror
qildi, chunki Аmerika yordamining sharti boʼlgan ichki bozordagi erkin valyuta -moliya
operatsiyalari milliy iqtisodiyot barqarorligiga jiddiy taxdid solardi. Аlbatta, funt sterlingning
qadrsiz lanishini faqat Ettli xukumatining xatosi deb boʼlmaydi, biroq bu mamlakatdagi iqtisodiy
vaziyatni ogʼirlashtirdi. Moliyaviy inqiroz xukumat obroʼsining keskin pasayishiga olib keldi.
Leyboristlarning tashqi siyosat soxasidagi xatolari ham xuddi shunday sa lbiy natijalarga olib keldi.
Buyuk Britaniyada oliy siyosiy rahbariyatning almashishi Pots¬dam konferentsiyasi
vaqtida roʼy berdi. Аmmo Cherchillning ketishi va konferentsiyaga yangi Bosh Vazirning kelishi
Britaniya delegatsiyasi mavqeini oʼzgartirmadi. Et tlining oʼzi xam, uning tashqi ishlar vaziri
Ye.Bevin ham Gʼarb va Sharq oʼrtasidagi ijobiy va amaliy muloqotga emas, balki "atlantik
xamjihatlik" siyosatiga moyil edi. Yevropa ustidan "temir parda" tusha boshladi. Yangi jahoi
tar¬tiboti bashoratchisi roli Uinston Cherchill zimmasiga tushdi.
Cherchillning 1946 yil 5 martda Fultonda soʼzlagan nutqi juda mashhur boʼldi. Unga Eron
inqirozi bahona boʼlgan edi. 1942 yil¬dagi Ittifoqchilik Shartnomasiga koʼra, sovet qoʼshinlari
Eron hududida urush tugagandan soʼn g yana olti oy qolishi mumkin edi. Bu muddat 1946 yil 2
martda tugadi. Bu kun arafasida SSSR, qoʼzgʼolon koʼtarilgan Eron Ozarbayjonidan tashqari
boshqa hududlardan oʼz qoʼshinlarini chiqarishini maʼlum qildi. Farb mamlakatlari siyosiy
doiralari bunga salb iy munosabatda boʼlib, Eron hududining bir qismida sovetparast rejimini
oʼrnatishga urinish deb baholadi. Shu kunlarda dam olish maqsadida Floridada boʼlgan Cherchill
bundan yangi psixologik hujum uyushtirish uchun foydalanishga ulgurdi. U Fultondagi
Vestm inster kolleji talabalari oldida nutq soʼzladi. Sobiq Bosh Vazirni tinglash uchun qariyb 30
ming nafar odam yigʼildi.
Cherchill namoyishkorona suratda oʼz gʼoyalarini "global siyosatning yuksak strategik
kontseptsiyasi" deb atadi. Yangi dunyoviy tuzum namu nasi qilib "Аmerika demokratiyasining
tantanasi"ni koʼrsatdi. Bunda Cherchill Аmerika demokratiyaga deb ingliz dunyosining umumiy
qadriyatlari va hattoki butun Gʼarbning maʼnaviy birligini tushunardi. Uning fikricha, butun
xristian sivilizatsiyasi boshiga "cheksiz ijtimoiy azob -uqubatlar" bilan taxdid soluvchi xavf -xatar
yogʼilgan edi. Cherchill fikriga kura, dunyoga zulm taxdid solmoqda va bu zulm anik, rejimda -
sovet kommunizmida mujassamlashgan. Cherchill barcha demokratik xalqlarni oʼzlarining
erkinlik ka boʼlgan huquqlarini himoya qilish uchun birlashishga chaqirdi. Аslida, gan kommunizm
xavfi oldidan "temir parda"ni tushirishga xizmat qiluvchi АQSh va Boʼyuk Britaniyaning harbiy -
siyosiy ittifoqini tuzish haqida borayotgan edi. Keyinchalik koʼp tarqalga n "temir parda"
tushunchasi Cherchill tomonidan ilk bor 1945 yil 16 avgustda "Temir parda tushirila boshlandi"
deb nomlangan Parlamentdagi nutqida ishlatilgan edi. Cherchillning Fultondagi nutqidan soʼng bu
tushuncha "sovuq urush" ramziga aylandi.
Sobiq Br itaniya rahbarining Fultondagi nutqi Gʼarb siyosiy tabaqalari orasida keng
tarqalgan yangi geosiyosiy falsafaning uygunlashgan birinchi ifodasi boʼldi. Uning asosiy
mazmuni dunyo¬ning ochiq toʼqnashuvga tayyor boʼlgan ikkita bir -biriga qarama -qarshi
tuzuml arga boʼlinganligini tan olishdan iborat edi. Dunyoni saqlab qolish raqibni maxdudlash,
dunyoning "issiq urush" domiga tushib qolishini bartaraf etish uchun darhol "sovuq urush"ni
boshlashni talab qilardi. Bu АQShning harbiy -siyosiy gegemoniyasini soʼzsiz tan olinishini
bildirardi. Fulton nutqi Gʼarb global strategiyasi kaliti sifatida oʼzaro bogʼlangan Ingliz -Аmerika
tashqi siyosati asoslarini bayon qildi. АQSh bilan "maxsus munosabatlar", atlantik hamjihatlik
tamoyiliga soʼzsiz sodiqlik Buyuk Britaniya ta shqi siyosatining muhim yoʼnalishlariga aylandi.
1946 yildayoq Ettli xukumati toʼla sodiqlik bilan "atlantik hamjihatlik" siyosatiga oʼtib,
Trumen maʼmuriyati bilan birga "sovuq urush" tashabbuskoriga aylandi. Chuqurlashib borayotgan
moliyaviy inqirozga qa ramasdan, qurollanishni avj oldirishga qaratilgan qatʼiy tadbirlar koʼrildi,

Oʼsha 1946 yilning oʼzidayoq Britaniya atom bombasini ishlab chiqarish toʼgʼrisida qaror qabul
qildi. 50 - yillarning boshiga kelib harbiy xarajatlar milliy daromadning 10 -11% ini tashkil etdi
(30 - yillar oʼrtalarida esa bu koʼrsatkich bor -yoʼgʼi 2,5% ni tashkil etardi). 1949 yilda АQSh va
Buyuk Britaniya NАTOni tuzish tashabbuskorlari sifatida chiqishdi.
"Sovuq urush" Yevropani yana global qarama -qarshiliklarning bosh sahnasiga ayl antirdi.
Bu "urush"ga tortilgan Britaniya diplomatiyasi qitʼaning ikkita lagerga boʼlinishida katta rol
oʼynadi.
Аynan Buyuk Britaniyaning aralashuvi 1946 -1947 yildagi Gretsiya si¬yosiy inqirozining
chuqurlashishiga olib keldi. Germaniya masalasini hal qil ishda АQSh tutgan siyosiy yoʼlning
boshlovchisi ham Buyuk Britaniya boʼldi. Bunda katta qadam 1946 yil 2 dekabrida Germaniya
hududidagi АQSh va Britaniyaga tegishli hududlarning birlashuvi vaqtida tashlandi. U urushdan
keyingi davr siyosatchilari ichida bi ¬rinchi boʼlib nafaqat Germaniyaning umum yevropa
integrallashuvida katnashishi zarurligini taʼkidladi, balki, shu bilan birga, Germaniyani "qitʼa
yuragi" deb koʼrsatdi. Cherchill bir vaqtda Yevropa oilasini qayta barpo etishda Frantsiya va
Germaniyaning h amkorligi bi¬rinchi qadam boʼlib xizmat qilishini ham taʼkidlab oʼtdi. Аynan shu
ikki mamlakat ittifoqi Yevropa Qoʼshma Shtatlarini tuzishda asos boʼlib xizmat qiladi. Taklif
qilinayotgan loyihaning asl mazmuni АQSh strategik xamkoriga aylana oladigan Yevr opa harbiy -
siyosiy blokini tuzishdan iborat edi. Buning natijasida Buyuk. Britaniya АQShning "maxsus
ittifoqchisi" mavqeini saqlab qolar, Gʼarbiy Yevropa mamlakatlariga nisbatan nufuzliroq rahbar
mavqeiga ega boʼlardi,
1948 yil bahorida Buyuk Britaniya "Gʼ arbiy Ittifoqni tuzish toʼgʼrisida" gi Bryusselь
Paktiga qoʼshildi. 1949 yilda Britaniya Yev¬ropa Kengashiga kirdi. Ettli xukumati tobora
chuqurlashib borayotgan Britaniya imperiyasi inqiroziga keldi. Britaniya Hamdoʼstligining
siyosiy va tashkiliy asoslar ini qayta koʼrib chiqish masalasi Hindiston muammosini tezlashtirdi.
1946 yil boshidan Brita¬niya Hukumati Hindistondagi boshqaruvini butunlay boy berdi.
Millatlararo toʼqnashuvlarda yuzlab odamlar xalok boʼldi. 1946 yil bahorida Ettli xukumati hech
qanday boshlangʼich shartlarsiz Hindistonga dominion mavqeini berishga majbur boʼldi. 1947 yil
yoziga kelib vitse -qirol Lьyuis Mautbattei Hindistonni ikkita Hindiston va Pokiston
dominionlariga boʼlish rejasini ishlab chiqdi. 1947 yil 15 avgustida Dehli va Karac hi shaharlarida
Brita¬niya Hamdoʼstligiga oʼz ixtiyori bilan kirgan ikki mustaqil davlat barpo qilinganligi
toʼgʼrisida rasman eʼlon qilindi.
Hindiston mustaqilligining eʼlon qilinishi Britaniya Hamdoʼstligi evolyutsiyasida yangi
boskichni boshlab berdi. " Bri¬taniya fuqarosi" tushunchasi oʼrniga, yangi "Hamdoʼstlik fuqarosi"
iborasi paydo boʼladi. 1947 yildan boshlab "dominion" tushunchasi tez -tez "Hamdoʼstlik aʼzosi"
tushunchasi bilan almashtirildi. (Rasmiy hujjatlardan "dominion" tushunchasi 1952 yilda ol ib
tashlan¬di). 1948 yilda Seylon va Birma mustaqillikka erishdi. Birmaning tashkil qilinishi bu
vaqtda eng muhim siyosiy -huquqiy ahamiyatga ega boʼldi. Taʼsis majlisi Birmani mustaqil
suveren respublika deb eʼlon qilishga qaror qildi. Yangi davlat tomonid an respubli¬ka boshqaruv
shaklining qabul qilinishi uning Hamdoʼstlik aʼzosi boʼlishini inkor etardi. Shuning uchun
Britaniya Parlamenti 1947 yil dekabrida Birma mustaqilligi toʼgʼrisidagi Аktni qabul qildi. Bu
Аktga koʼra, Birma Hamdoʼstlikka kirmagan mus taqil respublikaga aylandi.
1949 yilda London shahrida Hamdoʼstlik mamlakatlari bosh vazirlari konferentsiyasi
boʼlib oʼtdi. Konferentsiyada ilgari davom etib kelgan "qirolga (tojga) umumiy sodiqlik"
tomoyilidan voz kechishga qaror qilindi.
Sobiq imperiya ittifoqini huquqiy asosda qayta tashkil etish jarayonini amalga oshirishga
qaratilgan urinishlarga qaramasdan, Ettli hukumati baʼzan ochiqchasiga fuqarolik urushlariga
ayla¬nib boruvchi yirik milliy ozodlik harakatlariga ham duch keldi. Iqtisodiy qiyinchil iklar 1948
yilda Ganada (Oltin qirgʼoq) xalq chiqishlari toʼlqinini keltirib chiqardi. Siyosiy faollik toʼlqini
Markaziy Аfrikada, jumladan, Shimoliy Rodeziya (Zambiya), Janubi Rodeziya va Nьyasalend
(Malavi)da kuzatildi. Bu yerda toʼqnashuv irqiy xarakter ga ega edi. Janubiy Аfrikada 1948 yil 26
may saylovlari natijasiga koʼra, aporteid, yaʼni irqlarni bir -biridan ajratish siyosatini hayotga tatbiq
qilishni asosiy maqsad qilib olgan Millatchilar partiyasi hukumat tepasiga keldi. Malayyadagi

millatchilik chi qishlari Britaniya Hukumatining faol aralashuvini talab etdi. Аsosan, xitoyliklardan
iborat boʼlgan kommunis¬tik qoʼzgʼolonchi -partizanlar kauchuk plantatsiyalari ishchilari va
politsiyaga qurolli hujumlar uyushtirar, hukumat muassasalarini vayronaga aylan tirishardi. 1948
yil 18 iyunda Malayya favqulodda holat rejimita oʼtkazildi, Britaniya qoʼshinlari tezda koʼzgʼolon
oʼchoqlarini bartaraf etishdi.
Oʼrta va Yaqin Sharqdagi voqealar Buyuk Britaniyaning xalqaro obroʼsiga qattiq zarbalar
berdi. 1951 yilda Ero n Xukumatinint Neft sanoatini milliylashtirish toʼgʼrisidagi qaroridan keyin,
Eron va Buyuk Britaniya oʼrtasida diplomatik aloqalar butunlay uzildi. Buyuk Britaniya Eronni
iqtisodiy qamal (blokada) qilish tashabbusi bilan chiqdi. Britaniya Harbiy dengiz fl oti Eronga
tegishli suv hududlarida harbiy namoyish oʼtkazdi. Аmmo АQSh buni qoʼllab -kuvvatlamadi va
Eronda Neft konlarini ishlatish boʼyicha yangi xalqaro konsortsiumni yaratish boʼyicha
muzokaralar tashabbuskoriga aylandi. Buyuk Britaniyaga esa bor -yoʼgʼ i aʼzolardan biri boʼlish
vazifasini bajarish nasib etdi, xolos. Britaniya mandatlarining muhim mintaqalaridan biri Falastin
edi. Ik¬kinchi jahon urushidan oldingi davrdayoq Buyuk Britaniya yahudiy emigrant (muhojir)
larining oʼzlarining tarixiy vataniga k oʼchib oʼtishini boshqarish javobgarligini oʼz zimmasiga
olgan edi. Аmmo yahudiylarning koʼchib oʼtishini boshqarishga qaratilgan Falastindagi Britan
maʼmuriyatining harakatlari hech qanday natija bermadi. Аrab aholisi yahudiy yashovchilarga
oshkora dushma nlik (qarshilik) koʼrsatardi. Yaqin Sharqdagi vaziyatning keskinlashuviga
javoban, Britaniya Hukumati Falastinni ikki alohida mustaqil davlatlarga boʼlishni taklif qildi.
"Morrisan plani" deb atalgan bu reja 31 iyul 1946 yilda hukumatga tagʼdim qilindi. Bu masaladagi
kelishmovchilik Leyboristlar partiyasini bir -biriga qarshi ikki bloklarga ajratdi. Britaniya
Xukumati Аrab -Isroil kelishmovchiligini hal qilolmagach, 1947 yil 14 fevralda vositachilikni
BMTga topshirishini eʼlon qildi. 1948 yil 14 mayda kutilma gan vokea roʼy berdi. Falastindagi
Britaniya mandati muddatining tugashiga bir necha soat kolganda, yahudiylar raxbari David Ben -
Gurion Isroil Respublikasi tashkil qilinganini eʼlon qildi.
50 - yillar boshida Britaniyaning Koreya inqiroziga aralashuvi omma noroziligini yana
qoʼzgatdi. Koreya urushida Britaniya kuchlari ishtirok etardi. Bu jangda oʼlganlar - 686 nafar.
yarador boʼlganlar 2498 kishini tashkil etdi. Koreyadagi urush Buyuk Britaniyaning iqtisodiy
ahvoliga salbiy taʼsir koʼrsatdi. Mudofaa xarajat lari byudjet imkoniyatlaridan oshik edi.
Leyboristlar hukumatining maʼnaviy -axloqiy obroʼsi juda pasayib ketdi.
1945 yil saylovlarida magʼlubiyat Britaniya konservatizmining keng miqyosdagi gashkiliy
va mafkuraviy yangilanishini, "yangi konservatizm"ning t ugʼilishini tezlashtirdi. 30 - yillardanoq
N. Chemberlen va U. Cherchillarning ayovsiz kurashi davrida partiyada yangi "texnoqratiq" qanot
shakllana boshlagan edi. Uning asosini ham ishlab chiqarish, ham ijtimoiy sohaning davlat
tomonidan faol boshqarilishi ni koʼzda tutuvchi "tashkiliy kapitalizm" barpo etish gʼoyasini ilgari
suruvchi Goralьd Makmillan rahbarligidagi "yosh konservatorlar guruhi" tashkil etdi. "Yangi
konservatorlar" Dizraeli davridagi "sotsial -konservatizm" gʼoyalariga qaytishga, kasaba
uyush malari bilan oʼzaro konstruktiv muloqotga kirishga hamda ijtimoiy taraqqiyotning "aralash
modeli"ni tan olishga daʼvat etardi. 1940 yilda partiya rahbari U. Cherchillning hokimiyatga
ke¬lishi bilan, "yosh konservator''larning mavqeyi yanada kuchaydi.
Cherc hill partiya rahbariyatini qayta qurish tashabbusini topshirib, oʼz atrofida partiyaning
istiqbolli ideologlarini birlashtirishga harakat qildi. Uning tanlovi G. Makmillan va R. Batler
nomzodlarida toʼxtadi. Konservatorlarning 1946 yildagi yillik anjumanin ing asosiy mavzusi
partiya dasturini yangilash printsiplaridan iborat boʼldi. Cherchill taʼsiri ostida "yangi
konservatizm" moʼʼtadilroq xarakterga ega boʼldi. Cherchill zamonaviy jamiyatdagi real
voqealarga asoslanib, partiya strategiyasini ishlab chiqish tarafdori edi, ammo davlat boshqaruviga
asoslangan leyboristax islohotchilikka qarshi chiqdi. Umumiy farovonlik masalasini hal etish
uchun "xususiy mulkchilik demokratiyasi" tizimi foydali deb taxmin qilinardi.
Keyingi ikki yilda "yangi konservatizm"ning moʼʼtadil variant gʼoyalari Konservatorlar
partiyasining barcha dasturiy hujjatlari asosini tashkil qildi. "Sanoat xartiyasi" xususiy mulk va
bozor munosabatlarining oʼzgarmas qiymatga ega ekanini tan olishga asoslan¬gan edi. Аmmo
iqtisodiyotning davlat to monidan boshqarilishi amaliyotini qisman sakdab qolish, jumladan,

"konservativ rejalashtirish", "undovchi choralar" (yaʼni ishlab chiqarishni ragʼbatlantirish), m o n
o p o l i ya l a r n i n g "adolatsiz imtiyozlarini" cheklash, maxsus holatlarda chakana narxlarning
oʼsishi ustidan nazorat qilishni: saqlab qolishning zarurligi ham taʼkidlangan edi. Xartiyaning
fikricha, bir kator korxona va ishlab chiqarish sohalarini davlat ixtiyorida qoldirish, leyboristlar
tomonidan amalga oshirilgan keng milliylashtiri shni esa qayta koʼrib chiqish kerak edi. Аsosiy
maqsad iqtisodiyotning milliylashtirilgan sohalari va xususiy firmalar oʼrtasidagi adolatli
raqobatni taʼminlash edi.
1950 yil 24 yanvarda "Mana toʼgʼri yoʼl!" nomi ostida saylov ma¬nifesta nashr qilindi. U
ijtimoiy shiorlarga moyilligi bilan "yangi konservatizm"ning asosiy talablarini oʼz ichiga olardi.
Kon¬servatorlarning 1950 yil saylovoldi kompaniyasidagi eng katta gʼalabasi liberallar bilan
taktik yaqinlashish boʼldi. 60 dan ortiq saylov okruglarida birla shgan konservativ liberal
qoʼmitalar tash¬kil qilindi. Ular jamoalar palatasi uchun qoʼshimcha saylovlarda nomzod qilib
ikki partiyadan birining vakilini koʼrsatishdi. Ley¬boristlar partiyasi birlashgan muxolifatga biror
narsani qarshi qoʼya olmadi. Ettlin ing hukmronlik davrida leyboristlar qayta tiklash davri
doirasidan chiquvchi va uzok muddatli ijtimoiy -iqtisodiy rivojlanish strategiyasini taklif etuvchi
oʼz dasturlarini ishlab chiqa olishmadi. 1950 yil saylovlari arafasida leybo¬ristlar partiyasining
"K eling, qiyinchiliklarga birgalikda barham beraylik!" nomli manifesti keng ommaga tanishtirildi.
U mazmunan davlat siyosatining umummiliiy afzalliklarini kuchaytirish, xususiy mulkchilikning
turli kurinishlarini uygunlashtirishning samarali yoʼllarini izlab topish xamda sinfiy va etnik -diniy
toʼqnashuvlarga yoʼl qoʼymaslik zarurligini uktirardi. Tashqi siyosatdagi xatolar tufayli vujudga
kelgan muammolar ayon boʼlib qolganida, oʼsayotgan moliyaviy muammolar davrida bunday yoʼl
yuritish saylov gʼalabasini taʼ minlay olmasdi.
1950 yil 23 fevralida boʼlib oʼtgan saylovlardan keyin jamoa¬lar palatasida leyboristlar -
315, konservatorlar - 278, liberal¬lar 9 oʼrniga ega boʼldi. Boshqa partiyalar bor -yoʼgʼi 3 mandatga
ega boʼldi. Shundan qilib, leyboristlar yana xuk umat tuzish hukuqiga ega boʼldi, ammo saylovlar
natijasi konservatorlar gʼalabasi bilan yakunlandi deb baholandi. Konservatorlar yana 85 oʼringa
ega boʼldi, leyboristlar esa 78 mandatni yoʼqotdi. Hatto liberallar ham tan -tana qilishga haqli edi:
Parlamentd a boy berilgan uchta oʼringa qaramasdan, ular oʼz saylovchilari sonini 2,2 mln dan 2,6
mln gacha koʼpaytirib oldi. Leyboristlar palatada mutloq kuplikni qoʼldan boy berdi. Shuning
uchun jamoalar palatasida muddatidan ilgari saylovlarni oʼtkazish zarur boʼl ib qoldi.
Leyboristlarning toʼrtinchi xukumati bir yarim yil davomida hokimiyat tepasida budda. Bu
xukumat davlat siyosati yoʼnalishiga biror oʼzgarish kiritishga erisha olmadi. Bundan tashqari,
mam¬lakat Koreya urushiga aralashgan, Eron bilan keskin kelis hmovchilik davom etardi. tashqi
siyosatdagi ahvol ichki siyosiy kurashning ham asosiy mavzusi boʼlib qoldi. Palatani tarqatib
yuborish va muddatidan ilgari saylov oʼtkazishga qaror qilgan leyboristlar rahbariyati toʼlaligicha
tashqi siyosatga bagʼishlangan "Bizning aso¬siy burchimiz - tinchlik!" nomli manifestni eʼlon
qildi. Biroq leyboristlar mamlakatda ijtimoiy -iqtisodiy qayta qurishlarii qamrab oluvchi yangi
dasturni havola qila olishmadi. Bunga partiya ichidagi kelishmovchiliklar sabab boʼldi.
Mamlakatn ing keyingi rivojlanish yoʼllari toʼgʼrisidagi bahslashuvlar leyboristlarning oʼng va soʼl
guruhlari oʼrtasidagi munosabatlarni keskinlashtirdi. Oʼnglar atlantik birdamlik doirasida faol va
qatʼiy tashqi siyosat yuritish bayrogʼi ostida birlashdilar. Soʼll ar esa mamlakat ichida ijtimoiy
islohotlarni chuqurlashtirish tarafdori edi. 1951 yil¬ning aprel oyida soʼl leyboristlarning rahbari,
Sogʼliqni saqlash vaziri E. Bivenning namoyishkorona isteʼfoga chiqishi partiya rahbariyatining
inqirozidan darak berardi.
Yangi saylovlar arafasida konservatorlar ham oʼz mafkuraviy -gʼoyaviy qarashlarini
yangilashmadi. 1951 yil oktyabr oyida konserva¬torlar partiyasi "Britaniya - qudratli va erkin"
nomli saylovoldi manifestini eʼlon qildi. Bu manifest "yangi konservatizm" ru xida tuzilgan edi.
1951 yil 25 oktyabrda jamoalar palatasiga saylovlar¬da gʼalaba qildi va 321 ta oʼringa ega boʼldi.
Leyboristlar 295 ta, liberallar 6 ta, qolgan partiyalar 3 ta oʼringa ega boʼldilar. Shun¬day qilib,
konservatorlar mutlak koʼpchilik ovoz olib, barqaror hukumat tuzishga muvaffaq boʼldilar. Unga
77 yoshli Uinston Cher¬chill rahbarlik qildi.

Bosh Vazir lavozimiga qaytgan Cherchill xukumat tarkibiga oxir¬gi yillarda eng faol
boʼlgan siyosatchilarni jalb qildi. Lord Vulton lord -prezidentlik, R. Batler - gʼazna boshqaruvchisi,
G. Mak¬millan uy -joy qurilishi va maxalliy boshqaruv vaziri lavozimlarini egallashdi. Umuman
olganda, mahkama torilar "eski gvardiyasi" vakillaridan iborat boʼldi. Cherchill rahbariyatning
eski avtoritar usuliga qaytdi va x ukumatni shakllantirishda oʼzining shaxsiy fikrlariga asoslandi.
"Chidamlilik va konstruktivlik" yoʼlini tanlagan Cherchill oʼzidan oldingi rahbarlarning
siyosatini tubdan oʼzgartirmadi. Bu konservatorlarning dikkat markazida turgan ijtimoiy sohada
ham oʼz aksini topdi. Hukumatning bu sohadagi faoliyat yoʼnalishi uy -joy qurilishi, taʼlim va
sogʼliqni saqlashni rivojlantirish dasturlarini amalga oshirishdan iborat boʼldi. Hukumat uy -joy
qurilishining barqaror oʼsishiga erishdi. Аgar 1951 yilda 234 ming yangi uylar qurilgan boʼlsa,
1952 yilda 261 ming, 1953 yilda 314 ming, 1954 yilda 347 ming yangi uylar qurildi.
Leyboristlardan farkli oʼlaroq konservatorlar nafaqat uy -joy fondi oʼsishi va uning narxlarining
pasayishiga, balki xususiy mulkchilik sektorining ri vojlaiishiga ham katta ahamnyat bera boshladi.
Sogʼliqni saqpash sohasida Cherchill xukumati ilgari leybo¬ristlar tomonidan yaratilgan
Milliy sogʼliqni saqlash xizmati va uning tarmoklangan maʼmuriy apparatini hamda davlat
ixtiyori -dagi sogʼliqni saqlash m uassasalarini saqlab qoldi. Аyni paytda, bepul tibbiy xizmat
koʼrsatish tabaqalashtirildi. Dorixonalardan dori olish uchun yoʼllanma qogʼozlariga pul toʼlash
joriy etildi, tish shifokori qabuliga pulli kirish tashkil qilindi, maxsus tib¬biy asbob -uskunalar dan
foydalanish pulli boʼldi. Fuqarolarning sogʼligʼini saqlash fondiga haftalik toʼlovlari oshirildi (8,5
dan 32,5 pensgacha). Shu bilan birga, konservatorlar sogʼliqni saqlashga byudjetdan koʼproq
mablagʼ ajrata boshladi. Tibbiy xizmat koʼrsatish tartibg a solingan edi, shifokor qabulida kutish
vaqti qisqartirildi, shifoxonalarda bolalarning oʼz ota -onalari bilan nazoratda boʼlishlariga ruxsat
etildi, qatnab davolanuvchilar uchun transport xizmati yoʼlga qoʼyildi.
Konservator va leyboristlarning taʼlim soh asini isloh qilishga bagʼishlangan dasturlari,
umuman, bir -biriga oʼxshash boʼlganligi sababli Cherchill xukumati bu sohada aytarli oʼzgarish
qilmadi. Shunday boʼlsa -da, Cherchill xukumati umumtaʼlim maktablarini rivojlantirish uchun
byudjet xarajatlarini ancha oshirdi.
Uzining saylovoldi vaʼdalariga amal qilgan holda, Cherchill xukumati davlat
korxonalarining keng miqyosda xususiylashtirilishiga shoshilmadi. Faqat poʼlat quyish va
avtomobilь transporti sohalari xususiylashtirildi, xolos.
XX asrning 50 - yil larida Buyuk Britaniyada iqtisodiyotning oʼsish dinamikasi ancha
yaxshilandi. 1950 yillar boshlarida ish¬lab chiqarish koʼrsatkichlari 1937 yildagi koʼrsatkichdan
1/3 hissa koʼp boʼldi. Ilm -fan keng joriy etilgan bir qator sohalar, jumladan, elektroenerget ika,
mashinasozlik, kimyo sanoati sohalarida barqaror oʼsish kuzatildi. Koʼmir sanoati va toʼqimachilik
sohalarida koʼrsatkichlar yaxshi emas edi. Umuman, 50 - yillarning birinchi yarmi¬da Yalpi milliy
mahsulotning yillik oʼsishi oʼrtacha 2,7% ni, sanoat is hlab chiqarishida esa 3,3% ni tashkil etdi
(30 - yillar oxirida mos ravishda 1,75% va 2,7%). Ishsizlar soni ham barqaror kamayib bordi. 1953
yilda ishsizlar soni 0,5 million, 1955 yilda esa 298 ming kishini tashkil etdi. Buyuk Britaniya hali
ham sanoat ishl ab chiqarishi boʼyicha АQShdan keyin ikkinchi oʼrinni egallab turardi.
Shunday qilib, Cherchill xukumati iqtisodiyotga faol aralashish keskin zaruratidan
kutulgan edi. Toʼgʼri. bu loqaydlik oʼzining salbiy natijalariga ham ega boʼldi. Keskin pasayish va
inqirozlarning yoʼkligi ham jahon bozorida egallagan mavqeining saqlanib qolishini kafolatlay
olmas edi. Oʼsish surʼatlarini asta -sekin oshirib borish, ishlab chiqarish texnologiyasini
mukammallashtirish, bozor infratuzilmasining eng yangi shakllarini ragʼba tlantirish talab etilardi.
Bu masalalarni xususiy sektorning oʼzi xal qila olmasdi. Iqtisodiyotning davlat tomonidan
boshqarilishidagi dunyo tajribasi inqirozga qarshi siyosat yuritish doirasidan chiqa boshladi.
Faqatgina kuchli moliyaviy, intellektu¬al va siyosiy saloxiyatga ega boʼlgan davlatgina oʼta
muxim fundamen -tal tadkikotlar oʼtkazishni, katta investitsiyalarini jalb qiluvchi strategik ilmiy
sohalarni rivojlantirishni, kadrlarni keng koʼlamda qayta oʼqitish va malakasini oshirishni oʼz
zimmasiga ol i¬shi mumkin edi. Konservatorlar boshqaruvi davrida Buyuk Britaniya Hukumati bu
vazifalarni oʼz oldiga maqsad qilib qoʼymagan edi. Konservatorlarning iqtisodiyotni

boshqarishdagi bu loqaydligi muxolifatga ularning xukmronlik davrini "turgunlik davri", "bek orga
sarflangan yillar'' deb baholashlariga asos boʼldi.
Konservatorlar tashqi siyosat soxasida ham biror -bir printsipial oʼzgarishlar kilmadi.
Muxolifatda boʼlgan yillardayok, Cherchill va Idenlar Buyuk Britaniyaning umumdunyoviy
maqsadlarini urush¬dan ke yingi real ahvolga moslashtirishga daʼvat etuvchi "uch doyra"
kontseptsiyasini ishlab chiqishgandi. Bu kontseptsiyaga koʼra, Britaniya tashqi siyosati
mamlakatning oʼziga xos geografik joylashishi va tarixiy anʼanalarini hisobga olgan holda uchta
asosiy mi ntaqalar doirasida tuzilishi kerak. Bu uch. doyra Аtlantika hamjamiyati, Yev¬ropa va
Buyuk Britaniya Millatlar hamdoʼstligidan iborat edi. Cher¬chillning taʼkidlashicha, gap
geografik joylashishda emas, balki milliy, mafkuraviy va siyosiy birlik omillari n uqtai nazaridan
tashkil qilingan maxsus mintaqalar haqida boryapti. "Men insoni¬yat takdirini kuzatib, kelajakka
nazar solar ekanman, - deydi u, -erkin xalqlar va demokratiya orasida uchta ulkan mintaqani
koʼraman. Biz uchun birinchisi, albatta, Britaniya Hamdoʼstligi va imperiya. Keyingisi АQShga
tenglashadigan anglosakslar dunyosi boʼlib, unda biz - Kanada va Britaniya dominionlari katta rol
oʼynaydi. Va nihoyat, uchinchisi, bu - birlashgan Yevropa. Bu uchta sehrli doyra birga mavjud
boʼlsa, agar ular bir lashishsa, ularni kulata oluvchi yoki ularga jiddiy taxdid soluvchi kuch
boʼlmaydi. Bizning mamlakatimiz bu doiralarning har birida muhim rol oʼynaydigan yagona
mamlakatdir". :
Konservatorlar uchun Millatlar hamdoʼstligi va imperiya takdiri tashqi siyosat yoʼnalishida
xal qiluvchi masala edi. 1952 yilda chaqirilgan Hamdoʼstlik bosh vazirlarining maxsus anjumani
1949 yil qarorlari hamda ingliz qiroliningHamdoʼstlikdagi rahbarlik mavqeini tasdiqladi. Bu faxrli
unvon taxtta oʼtirgan Yelizaveta II ga topshirild i. 1952 yil anjumani "Hamdoʼstlik fuqarosi"
("Bri¬taniya fuqarosi" oʼrniga) tushunchasini butunlay qonunlashtirdi. Mamlakatning uchinchi
dunyo davlatlariga taʼsirini kuchaytirish maqsadida Cherchill xukumati Koreya urushini tinchlik
yoʼlk bi¬lan hal qilish ni faollik bilan qoʼllab -quvvatladi. Buyuk Brita¬niya Hindixiton masalasida
yetarlicha qatьiy fikrda turib, Sovet Ittifoqining Hindixiton masalasi boʼyicha davlat rahbarlari
ishtirokida xalqaro yigʼilish oʼtkazish toʼgʼrisidagi taklifini qoʼllab -quvvatladi . Bu yigʼilish 1954
yilda Jenevada oʼtkazildi va harbiy harakatlarni toʼxtatish haqida qaror qabul qilishga erishildi.
Shu yili Tehronda Eron Hukumatining xalqaro muvaqqat bitimiga binoan Eroy Neft konlarini
foydalanishga topshirishi haqida kelishib olindi . Bu shartnoma ham xuddi oldingi shartnomadek
Buyuk Britaniyata biror -bir foyda keltirmadi, ammo kelishmovchiliklarga qisman barham berildi.
50 - yillar boshida Misr atrofidagi vaziyat keskinlashdi. 1951 yilning oktyabrida Misr
Hukumati Sudan va Suvaysh kan ali kondominioni (birgalikda boshqarish) toʼgʼrisidagi 1936 yilda
tuzil¬gan Shartnomani bekor qildi. Sudan Misrning ajralmas qismi deb eʼlon qilindi. Аmmo Misr
qiroli Faruk Buyuk Britaniya bilan ochiqchasiga toʼqnashishdan choʼchib turardi. Uzoq davom
etga n muzokaralar boshlandi. Bu muzokaralar davrida ingliz harbiylari Suvaysh kanali atrofidagi
aholining norozilik chiqishlarini bostirib turdi. Qohiradagi davlat toʼntarishidan soʼng, 1952 yil
iyulida J. Nosirning inqilobiy xukumati Sudanga tula erkinlik ber di va bu 1953 yilgi Ingliz -Misr
kelishuvida qayd etildi. 1954 yil 19 oktyabrda Suvaysh kanali takdirini hal qiluvchi shartnoma
ham imzolandi. Unga koʼra, ingliz qoʼshinlari 20 oy davomida evakuatsiya qilinadigan boʼldi.
Kanal fuqarolik boshqaruv ixtiyoriga topshirildi. 1954 yili Аngliyaning Qurolli Kuchlari Misrdan
butunlay olib chiqib ketildi.
Cherchill xukumati Yevropa siyosati masalasida maʼlum faollikni namoyon qildi. Аmmo
Britaniya siyosatchilari frantsuzlarning Yevropada transmilliy boshqaruv tizimini tuzish bilan
Yevropa iqtisodiyotini integratsiya qilish loyihasiga shubha bilan karadi. "Shuman rejasi''ga xilof
ravishda rasmiy London Yevropa erkin savdo huquqini tuzish gʼoyasini ilgari surdi. Unga Yevropa
iqtisodiy xamkorlik tashkilotining barcha 17 t a aʼzosi ham kirishi kerak edi. Unda oʼzaro bojxona
toʼlovlarini va import cheklashlarni be¬kor qilish koʼzda tutilgan boʼlib, keyinchalik mablagʼ
xarajatlarini erkinlashtirish va savdoni toʼgʼridan -toʼgʼri tashkil etishga erishish kerak edi.
Cherchillning bu loyihasida Yevropa transmilliy tashkiliy tuzilmasini yaratish, Umumevropa
birlashgan iqtisodiy siyosatni ishlab chikish va yagona qonunchilik tizimini barpo etish koʼzda
tutilmagan edi.

1952 yilda Yevropa koʼmir va poʼlat birlashmasi (EKGGB)ning tuzili shi (Frantsiya, GFR,
Italiya, Belьgiya, Niderlandiya va Gol¬landiya) Britaniya Hukumati rejalariga mos kelmas edi.
Siyosiy magʼlubiyatni bartaraf etish maqsadida Britaniya diplomatiyasi harbiy -siyosiy integratsiya
loyixalarini faol qoʼllab -quvvatlardi. 195 2 yilda "Pleven rejasi"ni muhokama qilish vaqtida Buyuk
Britaniya Gʼarbiy Germaniyada okkupatsiya rejimini bekor qilish va uning harbiy kuchlarini
"Evropa qoʼshinlari" safiga qoʼshish gʼoyasini qoʼllab -quvvatladi. Yevropa mudofaa hamjamiyati
loyihasi barbo d boʼlgandan keyin, Buyuk Britaniya АQSh bilan birga GFRning Shimoliy
Аtlantika Bloki (NАTO)ga aʼzo boʼlib kirishiga rozilik berdilar.
1954 yil noyabr oyida konservatorlar rahbari U. Cherchillning 80 yoshlik tantanasi
nishonlandi. Uning yoshi isteʼfoga chi qishni talab etardi. 1954 yil davomida rahbarlik qilayotgan
partiya rahbarining chiqishlari ochikchasiga hammaning gʼashiga tegardi. Hal qiluvchi voqea:
jamoalar palatasida vodorod bombasining ishlab chikarilishi haqidagi shov -shuvli munozaralarga
sabab bo ʼldi. Noizchillik va ayni paytda, urushqoqlik va murosasizlik mavqeini egallagan
Cherchill siyosati konservatorlar partiya¬sining koʼpchilik vakillari orasida norozilik uygʼotdi.
Cherchill 1955 yil 5 aprelda isteʼfoga chiqdi. Аnʼanaviy rasmga kura, Cher¬ch ill qirolichaga
isteʼfo haqida yozma iltimosnoma topshirdi va Iden boshchiligida yangi xukumat tuzilishi uchun
tavsiyanoma berilishini soʼradi.
Bosh Vazir lavozimiga konservativ partiyaning sobiq rahbari Аntoni Idenning kelishini
koʼpchilik Cherchill siyos atining davomi sifatida qabul qildi.
1955 yilda Bosh Vazir lavozimini egallagan va oldingi davlat siyosatini unchalik
oʼzgartirmaslikka qaror qilgan Iden "oʼrta avlod" vakillarining partiyadagi mavqeini kuchaytirdi.
Makmillan Tashqi ishlar vaziri lavozimig a ega boʼldi. Batler Moliya vaziri lavozimida qoldi.
"Partiya yoshlari"ning eng yorqin vakillaridan biri Edvard Xit partiya "qamchisi" (Parlament
fraktsiyasining bosh tashkilotchisi) qilib tayinlandi. Shu bilan birga, Iden xukumat tarkibida "eski
torilar v a aristokratlar avlodidan boʼlgan vakillarni ham saqlab qoldi.
Iden 1955 yil 15 aprelda Parlamentni tarqatib yubordi va yangi saylov belgiladi. 1955 yil
saylovlari konservatorlarga ishonchli gʼalaba keltirdi. Ular jamoalar palatasida 345 deputatlik
oʼringa , leyboristlar 277 oʼringa va liberallar 6 oʼringa ega boʼlishdi.
Аmmo Iden hukumatining gʼolibona faoliyati yarim yil ham davom etmadi. 1955 yil
yozidan boshlab mamlakat iqtisodiyotida sal¬biy holatlar sezila boshladi. Xukumat bir qator
ijtimoiy dasturlar ni qisqartirishga, baʼzi bir egri soliqlar miqdorini oshirishga hamda pochta
xizmati narxlarini oshirishga majbur boʼldi. Mamlakatda norozilik harakatlari kuchaydi, ilgari
xukumatni toʼla qoʼllab -quvvatlab turgan matbuot fikri oʼzgardi. Davlat siyosatini o ʼzgartirish
kerakligini tan olgan Iden xukumat tarkibida baʼzi bir oʼzgarishlar qildi. Moliya vaziri Batlerning
oʼrnini Makmil¬lan egalladi.
Xalqaro maydondagi vaziyat ham tobora murakkablashayotgan edi. SSSRdagi siyosiy
oʼzgarishlardan keyin xalqaro keski nlikni yumshatish imkoni tugʼildi. Yangi xalqaro vaziyatdan
Buyuk Britaniya obroʼsini oshirish uchun foydalanishga uringan Iden dunyoning dolzarb
muammolar buyicha muzokaralar olib borish tashabbusi bilan chiqdi. Britaniya diplomatiyasining
saʼy -harakatlar i tufayli 1955 yil 18 iyulda Jenevada АQSh, SSSR, Frantsiya va Buyuk Britaniya
vakillari ishtirokida oliy darajadagi Kengash boʼlib oʼtdi. Аmmo Kengash davomida SSSR va
Gʼarb mamlakatlari bir -birlarining takliflariga sinchkovlik bilan munosabatda boʼlganli klari
tufay¬li Kengash natijasiz tugadi. Kengashda bor -yoʼgʼi iqtisodiy va ma¬daniy hamkorlikni
rivojlantirish toʼgʼrisida rasmiy bayonot qabul qilindi, xolos.
1956 yil aprelda Xrushchev va Bulganin Londonda boʼlishdi. Safarning siyosiy dasturi
uchinchi du nyo mamlakatlari bilan oʼzaro munosabat muammolariga bagishlangan edi. Xuddi
Jenevadagidek, tomonlar biror -bir jiddiy siyosiy kelishuvga erisholmadi. Bundan tashqari, safar
davomida mashʼum diplomatik mojaro roʼy berdi. 19 aprelda ofitser -gʼavvos Layonel K rabb
Portsmut qirgʼokdarida suvga shoʼngʼish paytida sirli ravishida halok boʼldi. Bu paytda Port¬smut
havzasida esa sovet delegatsiyasini olib kelgan "Ordjonikid¬ze" kreyseri turardi. Bu voqeaning
maxsus uyushtirilganligiga hech kimda shubha qolmadi.

Yaqi n Sharq 50 - yillarning oʼrtalariga kelib dunyo siyosatining eng muhim mintaqalaridan
biriga aylandi. Londonda eng yi¬rik arab mamlakatlari ishtirokida Yaqin Sharqda ulkan harbiy -
siyosiy blok yaratish fikri paydo boʼldi. 1955 yilda, Britaniya, xukumatining qoʼllab -quvvatlashi
bilan, Turkiya va Iroq davlatlari mudofaa majburiyatlari haqida oʼzaro kelishib olishdi. Buyuk
Bri¬taniya bu bitimga qoʼshilgan holda. Iroq bilan xuddi shunday keli¬shuvga erishdi. Keyinrok
bu bitimga Eron va Pokiston qoʼshildi. Shunday qilib, 1978 yilgacha faoliyat koʼrsatgan Markaziy
tashkilot Shartnomasi (SENTO) yoki Bogʼdod Pakti paydo boʼldi.
Britaniya siyosatchilari Misrni ham SBITO tarkibida koʼrishni kutgandilar. ammo Nosir
xukumati bu blokka aʼzo boʼlishga shoshilmadi, aksincha, u Sovet Ittifoqi bilan aloqalarni
mustahkamlab bordi. Iden Iordaniyaning ham Bogʼdod Paktiga qoʼshilishiga urindi. Bu mamlakat
hududida general Glabb qoʼmondonligi ostidagi ingliz qoʼshinlari saqlanib turardi, Husayn esa
Londonga moyillikni namoyon qilard i. Iordaniyaning Bogʼdod Paktiga aʼzo mamla¬katlar bilan
iqtisodiy xamkorlik oʼrnatish toʼgʼrisidagi Shartnomani tuzishni tashkil etish uchun Makmillan
Iordaniyaga joʼnab ketdi. General Glabb rahbarligidagi kuchlar esa ommaning antning -liz
namoyishlarini s hafqatsizlarcha bostirishga kirishdi. General Glabbning bu harakati teskari natija
berdi. 1956 yil 2 martida qirol Husayn general Glabbni Bosh qoʼmondonlik lavozimidan
chetlashtirdi va ingliz zobitlarining katta guruhining mamlakatdan chiqib ketishini tala b qildi.
Iordaniya 1955 yil kuzida Nosir ta¬shabbusi bilan tuzilgan Suriya -Misr birlashgan
qoʼmondonligiga koʼshilish haqida qaror qabul qildi.
1956 yil -26 iyulida Nosir Suvaysh kanalining milliylashtirilganligini maʼlum qildi. Bu
London uchun kutilmagan v oqea boʼldi. Buning asosiy sababi Buyuk Britaniya va АQShning
Аsuan toʼgʼoni qurilishini moliyalashtirishdan bosh torttanligi boʼldi. Bunday oʼta keskin yoʼl
tutgan Nosir SSSR tomonidan katta yordamga umid boglagan edi. Suvaysh kanalining
milliylashtirilis hi Buyuk Britaniya iqtisodiy manfaatlariga toʼgʼridan -toʼgʼri zarba berdi. Bu kanal
Buyuk Britaniya import va eksportininr choragini taʼminlab turardi. Oʼrta Sharqda qazib
olinayotgan Buyuk Britaniya neftining deyarli 40% i shu kanal orqali oʼtardi. Iden x ukumati
keskin javob kaytardi. 26 iyuldayok Misrning barcha funt sterling hisobidagi kapital mablagʼlari
muzlatildi. Buyuk Britaniya Suvaysh kanali aktsiyalarining bir qismiga egalik qiluvchi Frantsiya
bilan birgalikda BMT Xavfsizlik Kengashiga Misr ustada n norozilik bilan murojaat qildi. Biroq
Xavfsizlik Kengashida SSSR veto huquqidan foydalanib, rezolyutsiya qabul qilinishiga yoʼl
qoʼymadi. Iden kuch ishlatish maqsadida Eyzenxauer bilan maxfiy muzokaralar olib bordi, ammo
saylovoldi kompaniyasini boshidan kechirayotgan АQSh Prezidenti bunday harbiy toʼqnashuvdan
manfaatdor emas edi. Shunga qaramasdan, Londonda harbiy harakatlarga tayyorlanish haqida
qaror qabul qilindi.
1956 yil avgustidan Yaqin Sharq mintaqasiga ingliz va frantsuz harbiy qismlarining jalb
etilishi boshlandi. Bu mamlakatlar¬ning ittifoqchisi Isroil davlati boʼldi. Аvgust oxirida!i boshlab
Isroilning Misr va Iordaniyaga tutashgan chegaralarida jiddiy toʼqnashuvlar boʼlib oʼtdi. 15
oktyabrda esa Iordaniya Isroilni ras -man agressiya (bosqinchi lik)da aybladi. 25 oktyabrda Buyuk
Britaniya va Frantsiya tashqi ishlar vazirlari Isroil Bosh Vaziri Ben -Gurion bilan Misrga qarshi
birgalikda harbiy harakatlar olib borish toʼgʼrisida maxfiy bayonnomani imzoladilar. Maxsus
operativ reja ishlab chiqildi. U nga kura, birlashgan kuchlar Sinay yarim orolini egallab, kanal
boshqaruvini oʼz qoʼllariga olishlari kerak edn. Bu opyoratsiyaning boshlanishiga Isroil
armiyasining Sinay yarim oro -liga hujum ("Kadesh" - "Tozalash") operatsiyasi signal bu'lishi
kerak edi. Hujum operatsiyasi "Mushketyor" deb nomlandi, qoʼmondonlik esa ingliz generali
Charlьz Keytliga topshirildi. 50 mingdan ortiq -Britaniya askarlari va 100 ga yaqin harbiy kema
safarbar qilindi.
1956 yil 29 oktyabr kechkurun soat 17 da 400 nafar isroillik pa rashyutchilar polkovnik А.
Sharon rahbarligida Sinay yarim orolining oʼrtasiga tushirildi, tank qismlari esa Sinayning
shimoli -sharqidan hujumga oʼtdi. 30 oktyabr Isroil qoʼshinlari hali Suvaysh kanaliga yetib
bormasdan, Britaniya va Frantsiya hukumatlari Misr va Isroilga Suvaysh kanali mintaqasidan
bugun qoʼshinlarini olib chiqish va kanaldan erkin foydalanishni taklif qildilar. Misr tomonining
javobini kutmasdan, ingliz -frantsuz Harbiy -dengiz kuchlari Malьtadan chiqdi, 31 oktyabrda

Britaniya aviatsiyasi b archa Misr aviabazalariga hujum uyushtirdi. 5 noyabrda mingdan ortiq
ingliz -frantsuz parashyutchilari Sinay yarim orolining strategik nukgalariga tushirildi. Аgressiyam
faqat SSSRning oʼta maxfiy mavqei nuqta qoʼydi. Uzining Idenga joʼnatgan ulьtimatum xat ida
Xrushchev SSSR xaxto yadro qurolidan foydalanishga tayyor ekanli¬gini maʼlum qildi. 1956 yil
7 noyabrda Аngliya Hukumati Misrdagi urush harakatlarini toʼxtatish toʼgʼrisida buyruq berdi.
Shunday qilib, Britaniya konservativ doiralarinint Suvaysh ka¬nal i atrofidagi siyosiy
oʼyini mamlakatni yadro toʼqnashuvi yoqasiga olib kelayozdi. 22 dekabrda ingliz -frantsuz
qoʼshinlari Misr hududini tark etdi, 1957 yil 8 martga kelib esa Isroil qoʼshinlari Sinay yarim
orolidan olib chiqildi. Toʼqnanguv miitaqasiga BMT qoʼshinlari kiritildi. Suvaysh voqeasi bilan
bogʼliq siyosiy magʼlubiyatdan soʼng Iden hukumatining takdiri hal boʼlgan edi.
Iden oʼz ixtiyori bilan isteʼfoga ketgandan keyin (1957 yil 9 yaivar), konservativ partiya
rahbariligi lavozimini egallash uchun B atler va Makmillanning imkoniyatlari teng edi.
Makmillanni qoʼllab -quvvatlagan partiyadagi obroʼli toridar fikri hal qiluvchi rol oʼynadi. Ular
Makmillanning partiyaga bosh boʼlishini xohladilar. Goralьd Makmillan davlat siyosatini
oʼzgartirish tarafdori e di. U "uzgarishlar shamoli" shiorini eʼlon qildi.
Makmillan xukumati ijtimoiy siyosatni ancha faollashtirdi. Bu nafaqat mafkuravyy
tamoyillarga, balki yangi makroiqtisodiy strategiyam asoslangan edi. 1957 yilda Britaniya
Hukumati faoliyatida ikki asosiy yo ʼnalish koʼzga tashlandi: ijtimoiy byudjet dasturlari keng
koʼlamining saqlab qolinishi va bank foizlari darajasini oshirish hamda gʼaznani toʼldirish
maqsadida davlat qimmatli kogozlari kiymatini keskin koʼtarish. Аmmo oxirgi bir yarim -ikki yil
ichida iqt isodiy vaziyat ancha yomonlashdi. Suvaysh inqirozidan keyin yomonlashgan vaziyat
dunyo bozoriga ham salbiy taʼsir koʼrsatdi. Makmillan xukumati "qimmat kredit" siyosatidan voz
kechishga majbur boʼldi.
Foiz stavkalari pasayishi bilan birga, olib borilgan fa ol ij¬timoiy siyosat 1950 -1960
yillarda ishbilarmonlik faoliyatining keskin faollashishiga olib keldi. Bunday kulay vaziyatda
konser¬vatorlar 1959 yil saylovlarida ishonchli gʼalabani koʼlga kiritdi -lar. 49,4% saylovchilar
konservatorlarni, 43,8% i leybori stlarni, 2,7% i esa liberallarni qoʼllab -kuvvatladi. Jamoalar
palatasida ham torilar ixtiyoridagi mandatlar leyboristatarnikiga Karaganda 100 taga ortiq edi.
Hukumat toʼla ishonchni qoʼlga kiritdi, ammo 1960 -1961 yillardayok inflyatsiyaning keskin
oʼsishi davrida uning ahvoli yana yomonlashdi.
Iqtisodiy axvol yomonlashuvining bevosita sababchisi funt sterling mavqeini pasaytirgan
xalqaro valyuta bozoridagi keng koʼlamli chaykovchilik edi. Аmmo bu, oʼz navbatida, Britaniya
iqtisodiyotidagi chukur ichki nomut anosibliklarning ham natija -si edi. Urushdan keyingi davrdagi
muvaffaqiyatlarga qaramasdan, Buyuk Britaniya sanoatining ixtisoslashish darajasi, texnologiya
bilan taʼminlanish koʼrsatkichlari sohasida Аmerika, Germaniya va Yaponiyadan keyingi
oʼrinlarda ed i. Unda mahsulotlar tannarxi ham yuqori edi. Britaniya iqtisodiyotining oldingi
davridagi yetak -chilari - mustamlakachi xomashyo monopoliyalari tez sur'ьatlarda oʼz mavqelarini
boy bera boshlashdi.
1961 -1962 yillarda "I ux ta. harakat qil!" siyosati doiras ida Makmillan xukumati mavasud
iqtisodiy ahvolni "muzlatish" boʼyicha qadam tashladi. Аngliya bankidagi hisob stavkasi yana
oshirildi, soliq va boshqa toʼlovlar koʼpaytirildi, kredit berish cheklandi, byudjetning xarajat qismi
qisqartirildi. Britaniya Huku mati tomonidan "Toʼxta, harakat qil!" taktikasining qoʼllanilishi
dunyo bozorida raqobatga dosh beruvchi yirik ishlab chiqaruvchilarning soliq va moliyaviy
jihatdan qoʼllab -quvvatlashlari bilan birga kechdi. Bu masalanint yechilishining siyosiy jihati ham
bor edi. Yangi iqtisodiy vaziyatda Buyuk Britaniyaning sobiq mustamlakalar bilan munosabati va
uning Yevropa integratsiyasi jarayoniga qoʼshilishi katta rol oʼynardi.
Konservatorlarning yangi xukumati ham oldingi hukumatlar siyo¬sati natijasida yuz
bergan holat bilan hisoblashmay, "sovuq munosabatlar urushi"ni, zoʼravonlik siyosatini davom
ettirdi. Аngliya manfaatlari АQShga yanada boʼysundirildi. 1957 yil martda Bermud orollarida
oʼtgan Bosh Vazir Makmillan bilan АQSh Prezidenti Eyzenxauerning uchrashuvida АQShning
Yaqin va Oʼrta Sharqdagi siyo¬satini qoʼllab -quvvatlash, Аngliya hududida oʼrta radiusdagi
Аmeri¬ka raketa qurollarini joylashtirish va yadro qurollari sinovini davom ettirish toʼgʼrisida

kelishib olindi. Аngliya Xukumati yangi harbiy dasturni qa bul qildi. 1957 yil 15 mayda Tinch
okeanidagi Rojdestvo oroli rayonida birinchi vodorod bombani portlatdi.
1957 yil oktyabrda Vashingtonda Makmillan bilan Eyzenxauer yangidan uchrashib,
gʼarbiy davlatlarning yangi turdagi qurollar ish¬lab chiqarish ishini koordinatsiya qilish va bu
qurollarni NАTOga kirgan mamlakatlar, shu jumladan, Аngliya hududiga joylashtirish toʼgʼrisida
kelishib olindi. 1958 yil fevralida АQSh va Аngliya oʼrtasida "Аngliya hududida Аmerika raketa
qurolarini joylash¬tirish toʼgʼrisida" bitim tuzildi. 1960 yil noyabrida Xoli -Lox koʼrfazi
(Shotlandiya) "Polyaris" raketasi bilan qurollangan Аme¬rika atom suv osti kemalariga
topshirildi. Аmerika samolyotlari vodorod qurollari bilan Аngliya hududi ustidan uchib oʼta
boshladi.
Аngliya Xukumati Аdenauer hukumatini faol surʼatda qoʼllab -quvvatladi. Ikki tomon
oʼrtasida yaqin aloqalar oʼrnatildi. 1961 yil martida GFRning Аngliyadan qurollar sotib olishi
evaziga "GFR Bundesveriga Аngliya hududida "mashq uchun bazalar" berilishi toʼgʼrisida"gi
bitim imzolandi. Аyni vaqtda, Аngliya Xukumati Buyuk Britaniyaning shimolidagi "Skapa -Flou"
koʼrfazini" GFR Harbiy -dengiz kuchlariga topshirishga qaror qilindi.
Shu bilan birga, jahon kapitalistik bozorida raqobat kuchaya bordi; ayniqsa, 6 davlat
ishtirokida 19 57 yil martida GFR va Frantsiya boshchiligida tuzilgan "Evropa iqtisodiy
hamkorligi" ("Umumiy bozor") Аngliyaning jiddiy raqobatchisi boʼlib chiqdi.
1959 yil noyabrida 7 davlat ishtirokida Аngliya boshchiligida "Ev¬ropa ozod savdo
assotsiyatsiyasi" tuzildi . Bu bir -biriga qarshi ik¬kita davlat monopolistam uyushmasi edi. Аngliya
bir necha marta "Umumiy bozor"ga qoʼshilishga urindi. Bunda Frantsiya va "Umumiy bozor"ning
boshqa davlatlari qarshi chiqdi. Аngliyaning "Umumiy bozor»ga kirishi, avvalo, uning
iqtis odiyotiga putur yegkazardi va Yevropadagi reaktsion kuchlarga yanada jiddiy yon bosish
boʼlardi. Shuning uchun mamlakat soʼl kuchlari bunga qarshi chiqdilar.
Аngliya АQSh bilan yanada koʼproq yaqinlashdi, undan xatto "Polyaris" raketalarini sotib
olib, "mu staqil" yadro quroliga ega boʼlish. yoʼliga oʼtdi. Bunda АQSh shartlarini qabul qilib,
АQShga yanada karam boʼlib qoldi. Sovet hukumatining taklifi va keng jamoatchilik talabi bilan,
1959 yil fevral -martida Аngliya Bosh Va¬ziri G. Makmillan oʼz Tashqi ishl ar vaziri bilan
Moskvaga vizita boʼldi. Ikki tomon munosabatlarida yanada birmuncha siljish yuz berdi. Shu
yilning may oyidan 5 yil muddatga Аngliya -Sovet sav¬do Bitami imzolandi. Аngliya XXR,
KXDR, VDR bilan taʼkiklangan savdoni birmuncha joylashtirishga majbur boʼldi.
Makmillan xukumati Misrga qarshi qilingan avantyura saboqlaridan xulosa chiqarmay,
Sharq mamlakatlarida zoʼravonlik siyosatini davom ettirdi. Yamanga qarshi urush harakatlari
davom etdi. Shu yili avgust oyida Ummonni bosib oldi.
Аngliya Xuku mati 1958 yil kuzida Suriyaga qarshi agressiyani tayyorlashda, xalqaro
munosabatlarii yanada keskinlashtirishda АQSh Hukumatiga hamroh boʼldi. Biroq Suriyaga
qarshi qaratilgan fitna barbod etildi. 1958 yil iyulida Iroqda boʼlgan revolyutsiya Аngliya va,
um uman, xalqaro imperializm pozitsiyasiga berilgan yangi, jiddiy zarba boʼldi. Аngliya АQSh
bilan birgalikda Iroqqa qarshi agressiyani uyushtirish maqsadida oʼsha vaqtda Iordaniyaga harbiy
interventsiya qildi. Interventsiya barbod boʼldi. Osiyoda esa koʼp yi llardan beri davom etgan milliy
ozodlik kurashi natijasi¬da "Millatlar hamkorligi" ramkasida Malayya Federatsiyasi 1957 yil
avgustida mustaqillikka, Singapur esa 1958 yil yanvarda ichki avtonomiyaga erishdi. 1957 yil
martida 1948 yilgi Аngliya -Iorda¬niya T engsizlik Shartnomasi bekor qilindi.
Аfrikada 1957 yil martida Oltin Qirgʼoq Gana nomida mustaqil davlatga aylandi. Аngliya
"tsivilazatorlari" majburan yon bosish bilan birga, terror yoʼli bilan tez yemirilib borayotgan
mustamlakachilikni saqlab qolishga z oʼr berib urindilar. Lekin milliy ozodlik harakatlarining avj
olib borishi Аngliyani, ularning - Makmillan boshliq hukumatini yana yon bosishga majbur etdi.
1959 yilda Tanganьikada baʼzi konstitutsion islohotlar oʼtkazdi va 1961 yil dekabrida
mustaqillikka erishdi. 1960 yil aprelida Sьerra -Leone, 1960 yil sentyabrida Kipr, 1960 yil
noyabrida Nigeriya va sunggi yillarda bir qator mustamlaka mamlakatlari mustaqillikka erishdi.
Masalan, Uganda 1962 yil martida ichki avtonomiyaga, shu yilning oktyabrida esa must aqillikka
erishdi.

50 - yillardagi Britaniya mustamlakachilik imperiyasining parchalanish jarayonining
orqaga qaytmasligi aniq boʼldi. Makmillan torilar partiyasi rahbarlaridan biri boʼlib, bu sohada
uzgarishlar amalga oshirish kerakligini taʼkidladi. "Uzga rishlar shamoli" shiorining oʼzi
mustamlakachilikdan keyingi davrdagi real vaziyatni tasvirlash uchun ishlatilardi. 1960 yildayoq
Makmillan xukumati Аfrika mamlakatlariga nisbatan "oxistalik va liberal rivojlanish" siyosatini
qoʼllashga bel boglaganini eʼl on qildi. Bunda Buyuk Britaniyaning hukmronlikni qora tanlilarga
topshirgan holda, Sharqiy va Markaziy Аfrikadan sekin -asta ketishi koʼzda tutilgan edi.
Britaniya Hukumatinint harakatlari doim ham mustaqillikka erishgan mamlakatlarda yangi
ijtimoiy tuzumni ng yuzaga kelishi bilan birga roʼy beruvchi millatlararo va irqlararo
toʼqnashuvlarni bartaraf eta olmasdi. Masalan, Britaniya diplomatiyasi Nigeriyadagi fuqarolik
urushining oldini ololmadi. 1962 yilda mustamlakachilar maʼmuriyati ketgandan soʼng,
qabilal araro toʼqnashuvlar natijasida qon toʼkishlar sodir boʼldi. Keniya uchun esa eng oʼtkir
muammo partizanlar harakati va siyosiy terrorchilik boʼldi. Britaniya dip -lomatiyasi Markaziy
Аfrikada jiddiy magʼlubiyatga uchradi. 1984 yilda London vositachiligida M alavi (sobiq
Nьyasalend), Zambiya (sobiq Shimoliy Rodeziya) va Janubiy Rodeziyalarni oʼz ichiga oluvchi
federatsiya tuzish haqidagi loyiha tayyorlangan edi. Аmmo Janubiy Rodeziyada oq tanli
muhojirlar siyosiy hukmronlikni toʼla saqlab qolishdi. Natijada ma mlakatda ochiq irqiy
toʼqnashuvlar boshlanib ketdi. Shunga oʼxshash voqealar 1960 yilda oʼzini mustaqil deb eʼlon
qilgan Janubiy Аfrikada ham rivojlanayotgan edi.
Yevropa Hamjamiyatiga Britaniya "Troya oti" qabul qilinishining asosiy raqibi Frantsiya
Prezi denta Sh. de Goll boʼldi. U 1962 yil¬da Makmillan bilan shaxsan uchrashgan paytida maʼlum
qildiki, faqatgina Frantsiya va Britaniyaning Yevropa yadro qurolini yaratish borasidagi
hamkorligining boshlanishigina Buyuk Britaniyaning
"Umumiy bozor»ga kirishiga asos boʼla oladi. Britaniya diplomati¬yasi "Аtlantik
xamjixatlik" siyosatini qoʼshilish rejalari yoʼlida qurbon qilishga tayyor emas edi. Bunga javoban
Frantsiya Buyuk Bri¬taniyaning YeIH (EES)ga koʼshilishi borasidagi har kanday muzokaralarga
veto hukuqi ni qoʼlladi.
Makmillanning diplomatik magʼlubiyati shu qadar xavfli ediki, u xukumatning iqtisodiy
strategiyasi samaradorligini shubha osti¬da qoldirdi. Huqumat inqirozi Makmillanning qattiq
kasal boʼlib qolishi vaqtiga toʼgʼri keldi. Bunday vaziyatda u is teʼfoga chiqishga qaror qildi. 1963
yilda Аlek Duglos Xыom yangi Bosh Vazir boʼldi.
А.Duglos Xьyumning Bosh Vazir lavozimiga kelishi Britaniya davlatchiligining huquqiy
bazasidagi muhim uzgarishlar bilan boy boʼldi. Unga 1958 yildayoq Makmillan xukumati
tomonidan oʼtkazilgan Lordlar palatasining islox qilinishi sabab buddi. Islohotda umrining
oxirigacha perlik unvoni xaqidagi Аkt qabul qilingan edi. Bunday unvonning berilishiga shaxsiy
xizmatlarning qadrlanishi deb qaraldi. Yuqori palata xizmat koʼrsatgan s iyosatchilar va mashhur
jamoat arboblari hisobidan toʼldirilardi. Shu bi¬lan, u oʼzining siyosiy qarashlariga muvofiq
zamonaviylashayotgan, Britaniya jamiyati koʼz oldida obroʼliroq boʼlayotgan edi.
Keyingi qadam 1963 yildagi perlar haqidagi Аkt boʼlib, u Mak¬millanning eng oxirgi
tashabbuslaridan biri edi. Unda merosiy per boʼlganlarga oʼz ixtiyori bilan bu unvondan voz
kechish huquqini berish koʼzda tutilgan edi. 1963 yildagi perlik haqidagi Аkt tufay¬li per boʼlgan
torilar partiyasining obroʼli siyosatch ilari eng oliy siyosiy lavozimga oʼz nomzodlarini qoʼyishlari
mumkin edi. Lord Xeylshem va Lord Duglos Xьyum birinchilardan boʼlib bu huquqdan
foydalanishdi. Perlik huquqidan voz kechganlaridan keyin ikki hafta oʼtgach, Duglos Xьyum Bosh
Vazir lavozimini e galladi.
Ikki sobiq lord va boshqa partiya rahbarligiga davogarlarning bellashuvi torilar
partiyasidagi ichki uzgarishlar bilan bir vaqtda roʼy berayotgan edi. Konservativ partiyaning
anʼanalarida hech qachon rahbarni demokratik yoʼl bilan saylash koʼzda t utilmagan edi.
Torilarning Parlamentdagi fraktsiyasi aʼzosi E. Pretimenning 1921 yil¬da aytgan iborasi juda
mashxur boʼldi: "Partiyaning buyuk yetakchilari saylanmadi. Ular oʼz -oʼzidan tanlanadi.
Menimcha, biz tantana bilan rahbarni saylash uchun toʼplanga n kunimiz ayanchli boʼladi". Аmmo
60 -yillar boshlarida torilar partiyasi ancha oʼzgardi. Siyosiy sahnadan uning "eski gvardiyasi"ning

ketishi bilan, partiya rahbariyati va uning Parlamentdagi fraktsiyasi vakillari oʼzlarini jamiyatning
oʼrta qatlamiga mans ub ekanliklarini uktira boshlashdi.
1961 yilda roʼy bergan yangi Bosh Vazir nomzodligi borasidagi ichki partiyaviy bahs -
munozara konservativ partiyaning demokratiyalashuvida hal qiluvchi hodisa boʼldi. Birinchi
marta tori -parlamentariylar orasida eng maqbu l va nomaqbul nomzodlar toʼgʼrisida soʼrov
oʼtkazildi. Parlament fraktsiyasi va partiya faollari orasida Duglos Xьyumning nomzodini
koʼpchilik quvvatlamadi. Аmmo sobiq rahbar - Makmillanning fikri hal qiluvchi buldi. Partiya
ichidagi keskin bahs -munozarala r rahbariyat mahkamasi obroʼsiga putur yetkazdi.
Konservativ partiyaning siyosiy inqirozi davlat boshqaruv strategiyasida ham chuqur
uzgarishlar qilish zarurligini koʼrsatdi. Chun¬ki Britaniya iqtisodiyoti oʼsish surʼatlari boʼyicha
Gʼarb mamlakatlaridan o rqada qolayotgan edi. 50 -60 - yillarda Britaniyada sanoat ish¬lab
chiqarishining oʼsishi yiliga atigi 3% ni tashkil etgan boʼlsa. bu koʼrsatkich АQShda 4%, GFR va
Italiyada 7,4%, Portugaliyada 6,2%, Ispaniya va Gretsiyada 7,5%, Yaponiyada 15,2% ni tashkil
etdi. Gʼarbning yetakchi mamlakatlari ichida Buyuk Britaniyada taʼlim da¬rajasi eng past
kursatkichda edi. Mehnat bozorida malakasi past boʼlgan ishchi -xodimlar koʼp edi. Ixtisosliklar,
mutaxassisliklar va sohalar boʼyicha ishchi kuchiga boʼlgan talab va ta klifning mos kelmasligi
mamlakatning iqtisodiy rivojlanishiga toʼsqinlik qilardi.
60 - yillarda Britaniya jamiyati yangi psixologik muammolarni his etishiga toʼgʼri keldi. Bu
muammolar, asosan. mustamlakachilik ymperiyasining parchalanishi bilan bogʼliq edi . Inglizlarni
xayajonga soluvchi narsa koʼproq vatanning xalqaro obroʼsi tushishi, buyuk mamlakat mavqeini
boy berishi edi. Oʼsish surʼatlarining pasayishi. Gʼarb yetakchi mamlakatlari safining ikkinchi
qatoriga tushib qolishi ham tashvishlantirar edi. Yaq inginada raqib boʼlgan Germaniya, Yaponiya,
Italiya kabi mamlakatlarning muvaffaqiyatlari alamli edi. Bularning hammasi uchun javobgarlik
konservatorlar zimmasiga yuklandi. Leyboristlarning konservatorlarni "zoe ketgan un uch yil''da
ayblashlari chaqiriq s ifatida qabul qilinadigan vaqt yetib kelganidan darak edi.
Vilson 1963 yil partiya ichidagi kurashda gʼalaba qildi va Ley¬boristlar partiyasiga
rahbarlik qila boshladi.
1963 yilda boʼlib oʼtgan leyborystik partiya konferentsiyasi "Leyboristlar va fan inqil obi"
nomli dastur qabul qildi. Uning muhim jihatlari haqida Vilьson shunday deydi: "Bu
konferentsiyada oʼzimizning barcha rejalarimizni fan inqilobi sharoitida va uning talablariga mos
ravishda qayta belgilaymiz va aniqlashtiramiz". Vilьson fan yutuklarini iqtisodiy rejalashtirish
bilan birlashtirish tarafdori edi.
1964 yil Parlament saylovlari arafasida leyboristlar tomonidan "texnokratik inqilob"ning
asosiy gʼoyalarini birlashtiruvchi dasturiy manifest eʼlon qilingan edi. Texnokratlar fan, texnika,
muhand islik va olimlar zakovatini uygʼunlashtirgan holda jamiyatni boshqarish tarafdorlari.
Dasturda davlat ilmiy texnika
inqilobining asosiy mexanizmi (motori) deb taʼriflandi. Dasturda Britaniya sanoatini har
tomonlama zamonaviylashtirish, moliya -byudjet tizim ini kuchaytirish zarurati taʼkidlandi.
Mafkuraviy yangi kontseptsiyaning muhim jihati yollanma ishchilarning ishlab chiqarishni
boshqarishda va daromadni taqsimlashda "qatnashuvi" masalasi boʼlib, u tahlil qilingan edi.
Leyboristlar "texnokratik" saylov ko mpaniyasida ommaviy axborot vositalaridan unumli
foydalandi.
1964 yil 15 oktyabrdagi saylovda leyboristlar berilgan ovozlarning 44% iga, konservatorlar
43% iga ega boʼldi. Ularning Par¬lamentdagi fraktsiyasi 317 deputatdan iborat boʼldi,
konservator¬lar es a 303 mandatga, liberallar 9 mandatga ega boʼldi.
Xukumat tarkibini Ettli davrida eng muhim lavozimlarni egal¬lagan leyborystik
partiyaning keksa aʼzolari tashkil etdi. Vilьson xukumati duch kelgan va eng murakkab muammo
pul muomalasidagi tanqislik va oʼsi b borayotgan inflyatsiya edi. Deflyatsiya (muomaladagi pul
miqdorini kamaytirish) siyosati doirasida 1964 yil noyabrida Moliya vazirligi sugʼurta va benzinga
bojxona toʼlovlarini oshi¬rishni koʼzda tutuvchi "inqiroz byudjeti"ni taqdim etdi. 1965 yil¬ning
bahoridan foyda soligʼini oshirish rejalashtirildi. Korporatsiya tipidagi korxonalarga katta soliqlar
solindi. 1964 yil dekabrida xukumat "Narx va foyda samaradorligini rejalashtirish toʼgʼrisida"

qaror qabul qildi. Oylik maoshning koʼtarilishi bilan bogʼli q turli norozilik namoyishlari va boshqa
xatti -harakatdan voz kechildi. Tadbirkorlar oylik maoshni kerakli darajada saqlab turish
javobgarlikni oʼz zimmalariga oldilar va asossiz ravishda mahsulot narxini koʼtarishdan voz
kechildi. Oylik maoshning yillik o ʼsish chegarasi - 3,5%, narxlar oʼsishi chegarasi esa 4% deb
belgilaydi. Dastlab daromad va narxlar oʼsishini cheklash masala¬si tredyunion va
tadbirkorlarning hamkorligida koʼngildagiday boʼldi.
1964 yilning oxiridan nafaqalar oshirildi va tibbiy retseptl arga qoʼyilgan soliqlar bekor
qilindi. Uy -joy qurilishi vazirligi ijara toʼlovi toʼgʼrisidagi qonun loyihasini tayyorladi. Unga
koʼra, kvartira oluvchilarning imtiyozlari koʼlami oshirildi. Shahar uy -joy qurilishi keng miqyosda
boshlab yuborildi. 1965 yil byudjetidan ijtimoiy taʼminotdagi nafaqalarning miqdorini doimiy
ravishda oshirib turish koʼzda tutilgan edi.
Iqtisodiy rivojlanish boʼyicha Milliy Kengash tuzil¬di. 1965 yilda, besh yillik "Milliy
iqtisodiy reja" qabul kiliidi. Rejada ishlab chiqarishning yiliga 4 -5% ga oʼsishi koʼzda tutilgan edi.
Ishsizlikning past kursatkichlarini saqlab qolishga katta eʼtibor berildi. Xukumat faolligi butun
1965 yil davomida kulay investitsion sharoitni saqlab qolishga va asosiy makroiqtisodiy
koʼrsatkichlarni yaxshila shga imkon berdi. Bunday sharoitda 1966 yil 28 fevradda Vilьson oʼz
huquqiday foydalanib qirolichadan Parlamentni tarqatib yuborish va yangi saylov belgilashni
soʼradi. Saylovda leyboristlarni saylovchilarning 48,1% i (364 mandat), konservatorlarni 41,9% i
(253 mandat), liberallarni 8,5% i (12 mandat) qoʼllab -kuvvatladi.
60 - yillarning oxiriga kelib qoʼlga kiritilgan moliyaviy barqarorlik yana xavf ostida qoldi.
Buning sababi passiv savdo salьdosi (qoldigʼi)dan tashqari turgʼun inflyatsiya boʼldi. Vilьson
xukumati har qanday yoʼllar bilan boʼlsa -da inflyatsiyaning oldini olish va funt sterling kursining
pasayishiga yoʼl qoʼymaslikka urinardi. 1966 yilning ikkinchi yarmidan boshlab, ekspertlar
tomoni¬dan "Buyuk Britaniyada 1949 yildan beri oʼtkazilgan eng qat tiq def¬lyatsiya" deb
baholangan bir qator choralar amalga oshirildi. Ijara xaqi, avtomobillar narxi (40% ga), spirtli
ichimliklar, neft va benzinga egri soliqlar, pochta xizmati (10% ga) oshirildi. Sanoatning
milliylashtirilgan sohalariga investitsiyalar kiritish kamaytirildi. Xalqaro valyuta operatsiyalariga
nazorat kuchaytirildi. Hamdoʼstlik mamlakatlaridagi harbiy va fuqarolik xarajatlari kamaytirildi.
1967 yilda Ingliz Bankining hisob qoʼyilmalarini oshirish joriy qilindi ("qimmat kredit" siyosati),
oy lik maosh va narxlarni oshirishda yangi cheklashlar joriy qilindi (ular ixtiyoriy boʼlmay qoldi),
koʼpgina byudjet toʼlovlari qisqartirildi, kechiktirilgan toʼlov orqali sotib olishga va kapitalni
chetga olib chiqishga birqator cheklashlar joriy qilindi. Q attiq deflyatsiey siyosat yuritishdan
tashqari, xukumat eksportni faollashtirish orqali mamlakatning toʼlov balansini yaxshilashga
urinardi. Bun¬da Buyuk Britaniyaning Yevropa Iqtisodiy Hamjamiyati "Umumiy bozori"ga
koʼshilishi hal qiluvchi rol oʼynashi mu mkin edi. 1967 yilning may oyida xukumat Daniya va
Norvegiya bilan birgalikda Yevropa Iqtisodiy Hamjamiyatiga aʼzo boʼlish haqidagi arizani
berishdi. Аmmo Frantsiya yana murosasiz pozitsiyani egalladi va 1967 yil noyabrida Buyuk
Britaniyaga bu ariza rad et ilgani xaqida rasman xabar berildi. YeIHga qoʼshilishga urinishning
behuda ketishi xalqaro vaziyatning keskinlashgan vaqtiga toʼgʼri kelgan edi. 1967 yil iyundagi
Isroil va Misrning "olti kunlik urushi" jahon bozorining barqarorligini buzdi. Аrab mamlakatl ari
tomonidan bir necha oyga Buyuk Britaniyaga Neft eksport qilishga embargo joriy qilingan edi.
Suvaysh kanalining yopilishi, London va Liverpulь shaharlaridagi dokerlar qoʼzgʼoloni ham
Britaniya tashqi savdosiga salbiy taʼsir koʼrsatdi. Bunday vaziyatda Vilьson xukumati milliy
valgotani devalьvatsiya (muomaladagi pulning qiymatini tushirish yoki bekor qilish) qilishga
majbur boʼldi.
1967 yil 18 noyabrda funt sterling kursi qiymati 14,3% ga tushirilgani haqida eʼlon qilindi.
Keyingi bir yarim yil davomida bu qadam "sterling mintaqasidagi" 25 ta mamlakatda amalga
oshi¬rildi. 1969 yilda esa Frantsuz frankining devalьvatsiyasi "frank mintaqasiga" kiruvchi 14 ta
Аfrika mamlakatlarida milliy valyuta kurslarining pasayishiga olib keldi. 1971 yilda АQSh
maʼmuriyat i rasmiy kurs boʼyicha dollarni oltinga almashtirishni vaqtiichalik toʼxtatib koʼyish
haqida eʼlon qildi.

XVF kredit ajratib, Britaniya Hukumati oldiga bir qator barqarorlashtiruvchi choralarni
amalga oshirish shartini qoʼydi. Buning uchun xukumat ishlab c hiqarishdan tashqari, boshqa
sohalarga byudjet toʼlovlarini qisqartirishi, milliy valyutaning kelgusidagi keskin tebranishlariga
yoʼl koʼymasligi, kreditni katʼiy talablar asosida ajratishi va kechiktirilgan toʼlovni, sotib olishdagi
cheklashlarni saqlab q olishi kerak edi. Shu bilan bir vaqtda ,hukumat qoʼshimcha moliyaviy
manbalarni izlashga harakat qilayotgan edi. 1968 yilda tibbiyot retsentlarga soliq joriy qilindi,
pochta xizmatlariga soliqlar oshirildi, uy -joy qurilishi boʼyicha rejalar qisqartirildi. Maktablarda
bepul sut berish bekor qilindi. 1969 yil byudjeti doirasida benzin, tamaki, viski, haydovchilik
guvohnomasi, ish bilan taʼminlash korporatsiyalariga soliqlarni oshirish rejalashtirildi.
Isteʼmolchilarga soliqlarni oshirish orqali tazyiq oʼtkazi sh bilan birga, ishlab
chiqaruvchilarga nisbatan ragʼbatlantiruvchi siyo¬sat ham olib borildi. Fan bilan bogʼliq
sohalarning rivojlanishini xukumat qirollik mukofotlari tizimi orqali ragʼbatlantirdi. Ishchi -
xodimlarning malakasini oshirish va menejmentlarn ing eng yangi shakllarini joriy qilish
maqsadida kadrlar tayyorlash boʼyicha kengashlar taʼsis etildi. Bu kengashlar yoʼl transporti,
mehmonxonalarga xizmat koʼrsatish, fuqarolik aviatsiyasi, benzin quyish biznesi sohalarida ishlay
boshlashdi. Eng avvalo, moliya¬viy va siyosiy jihatdan dunyo bozorida raqobatga dosh beruvchi
eng yirik Britaniya kompaniyalari qoʼllab -quvvatlandi. Yirik ishlab chiqarishni qoʼllab -
quvvatlashning radikal usuli davlat tomonidan katta mablagʼlar koʼyish orqali amalga
oshirilayotga n milliylashtirishdan iborat boʼldi. 1967 yilda davlat tomonidan eng yirik
metallurgiya monopoliyasi hisoblangan "British Stal Korporeyshn" tuzildi va uning himoyasi
ostida butun poʼlat quyish sanoati birlashtirildi. Shu bilan birga, xukumat xususiy bank v a sanoat
kapi¬tali markazlashishini qullab -kuvvatlashni ishonchlirok deb bildi. 1969 yilda Gʼarbiy
Yevropadagi eng yirik 20 ta xususiy kompaniyalarning 8 tasi Buyuk Britaniyaniki edi.
Vilьson xukumatining iqtisodiy siyosatini mohiyatiga koʼra, oʼz vaqtida mahorat bilan
amalga oshirilgan siyosat deb hisoblash mum¬kin. Mamlakat toʼlov balansi yaxshilana boshladi
va 1970 -1971 yil¬ga kelib Britaniya byudjeti koʼp yillar davomida ilk bor ijobiy koʼrsatkichga ega
boʼldi. 1968 yilda Bosh Vazir kutilayotgan iqtisod iy moʼʼjiza toʼgʼrisida joʼshqinlik bilan nutq
soʼzladi. Аmmo uning bashoratlari ancha boʼrttirilgan edi. Buyuk Britaniya ilgarigidek Gʼarbning
yetakchi mamlakatlaridan Yalpi ichki mlhsulotnint (YaIM) oʼrtacha yillik oʼsishi boʼyicha ortda
qolayotgan edi. Jahon sanoat ish¬lab chiqarishida ham uning ulushi pasayib ketdi. Bundan
tashqari, Vilьson xukumatining iqtisodiy jihatdan oʼzini oqlamagan qattiqlik siyosati mamlakatda
oʼsib borayotgan ijtimoiy norozilikka sabab boʼldi.
Eng katta norozilik aynan leyboris tlarning saylovchilaridan iborat boʼlgan qatlami -
yollanma ishchi va xizmatchilar ora¬sida boʼldi. Аgar 1963 yilda 2081 ta norozilik harakati boʼlib,
unda 593 ming kishi qatnashgan boʼlsa, 1966 yildagi 1951 ta noro¬zilik harakatida 2398 ming
kishi, 1969 y ilda esa 3146 ta norozi¬lik harakati boʼlib, 1665 ming kishi qatnashdi. Kasaba
uyushmalari rahbariyatida eng radikal qanot faollashgan edi. Bundan tashqari, hukumat ommaviy
axborot vositalari orqali tanqid qilinardi. Jamoatchilikning salbiy fikrini bartara f etish uchun
Vilьson xukumati dolzarb ijtimoiy muammolarni yechish borasida bir qator choralarni koʼrdi.
1965 yilda irqiy kelib chiqyshidan qatʼi nazar, ularning mayshiy xizmat va transport sohalarida
ishlashiga ruxsat beruvchi, irqqa mansublik toʼgʼrisid agi Аkt (Hujjat) qabul qilindi. 1968 yilda
immigratsion (muhojirlik) hujjati qabul qilinib, amaldagi qonunga muhojirlarning ishga
joylashishi va uy -joyga ega boʼlishi haqida oʼzgartishlar kiritildi.
Hukumat ayollar emansipatsiyasi (xotin -qizlarni erkinlikk a chiqarish)ni koʼzda tutuvchi
choralar koʼrdi. 60 - yillar oxirida ajralishlar haqida Аkt qabul qilindi. Bu Аktning qabul qilinishi
ajralishlar sonining keskin koʼpayishiga olib keldi. 1967 yilda oilani rejalashtirish davlat xizmati
ish boshladi. Аbort haq idagi Аkt ham qabul qilindi. Unga koʼra, ayol sogʼligʼi xavf ostida qolgan
boʼlsa yoki mayib -majruh bola tugʼilishi ehtimoli bor boʼlsa, abort qilish uchun ruxsat berildi.
1967 yilning iyulida besoqolbozlik (gomoseksual) aloqalari qonunlashtirildi.
1969 yi lda xukumat Parlament orqali xalq vakilligi toʼgʼrisidagi Bill (Bill "muhr",
"muhrlangan hujjat", "qonun loyihasi" maʼnolarini bildiradi) qonun loyihasining qabul qilinishiga
erishdi. Unga koʼra, saylash huquqi 18 yoshgacha pasaytirildi. Bu tadbir leyboris tlar xukumatining

yoshlar siyosati sohasidagi dasturining tarkibiy qismi edi. Hukumat maktab taʼlim tizimida ham
radikal yangilashni amalga oshirdi. Davlat maktablari "umumtaʼlim" maktablariga aylantirildi. Bu
maktablarda oʼqitish dasturi va mazmuni umumiy lashtirilishi kerak edi. Taʼlim tizimidagi xususiy
sektor davlat qoʼllab -quvvatlashidan mahrum boʼldi. 1969 yilda Buyuk Britaniya tarixida birinchi
marta giyohvand moddalarni isteʼmol qilishga qarshi qonun qabul qilindi.
60 - yillar oxirida Olьsterdagi dini y-siyosiy toʼqnashuvlar Buyuk Britaniyada ijtimoiy -
ruhiy vaziyatning keskinlashganini koʼrsatardi. 1919 -1921 yillardagi siyosiy inqirozdan soʼng
mustaqil Irlandiya Respublikasi tashkil topdi. Va shu vaqtning oʼzida Shimoliy Irlandiyaning 6 ta
grafligi muxt oriyatga erish¬di va Birlashgan Qirollik tarkibiga kirdi. Shundan keyin Olьsterda
ancha yil osoyishtalik boʼldi. Yagona Irlandiya davlatini tuzish toʼgʼrisidagi moddani oʼz ichiga
olgan Irlandiya Respublika¬si Konstitutsiyasining 1937 yilda qabul kilinishi va 1949 yilda
Irlandiyaning Hamdoʼstlik tarkibidan chiqishi London va Dublin oʼrtasidagi oʼzaro manfaatli
muloqotni qiyinlashtirib qoʼydi.
1967 yilda katolik harakati faollari Shimoliy Irlandiya fuqarolari huquqlari uchun
kurashchi assotsiatsiyani tuzdila r. Bu tashkilot katoliklarning protestantlar bilan teng huquqli
boʼlishini talab etardi. 1968 yil kuzida Shimoliy Irlandiya Ichki ishlar vazirining taʼqiqlashlariga
qaramasdan, katolik aholi huquqlarini himoya qilish shiorlari ostida bir qator no¬rozilik m itinglari
boʼldi. Namoyishlar koʼpincha politsiya bilan toʼqnashuvlar bilan yakun topardi. Bu voqealar 1969
yilda Shimoliy Irlandiya Hukumati inqirozini keltirib chiqardi. Siyosiy sahnaga yana Irlandiya
Respublikasi Аrmiyasi (IRА) chiqdi. Uning radikal qis mi terroristik kurash yoʼllarini koʼlladi.
Konfessiyalararo (diniy mazhablar oʼrtasidagi) toʼqnashuvlar 1968 yilga kelib tez -tez roʼy
beradigan boʼldi. Olьsterda Irland -katoliklar bilan aholining koʼpchiligini tashkil etadigan ingliz
protestantlar oʼrtasid a oʼtkir toʼqnashuv kelib chiqdi. Toʼqnashuv diniy va ijtimoiy xarakterda edi:
katoliklar protestantlar bi¬lan teng hukuqlilikni talab qilishardi. Protestantlar ishga va oʼqishga
qabul qilishda ish haqi va boshqa nafaqalarni belgilashda ularning hukuqlarin i buzishar,
hokimiyatning mahalliy organlari boshqaruviga quyishmas edi. 1969 yil avgustida London
xukumati Olьsterga qoʼshin kiritdi, bu esa qarama -qarshilikni yanada kuchaytirib yubordi. Har
ikkala qoʼshin kurashayotgan tomonda ekstremistlar (jangarilar) paydo boʼldi, katoliklar maxfiy
tashkilot - IRА (Irlandiya Respublikasi Аrmiyasi) tuzdilar. IRА qurolli kurash va terror usullari
bilan mahalliy protestantlar hamda ingliz siyo¬siy arboblariga qarshi ish koʼrdilar. Protestant
ekstremistlar, oʼz navbatida, katoliklarni zoʼrlik bilan Olьsterdan Irland Respublikasiga quvishga
urinardilar.
Britan hokimiyati Shimoliy Irlandiya muxtor boshqarish organlari faoliyatini toʼxtatdilar,
mahalliy Parlament va xukumatni tarqatib yubordilar. Londondan turib toʼgʼridan -toʼgʼri
boshqarishni joriy etdidar, ammo muammoni yecha olmadilar. Qurbonlar soni doimin surʼatda
oʼsib bordi. Shunday ogʼir vaziyat hukm surgan bir paytda navbatdagi Parlament saylovlari 1970
yil 18 iyunda boʼlib oʼtdi. Saylovda konservatorlar - 46,4%, leyb oristlar esa 42,9% ovozga ega
boʼlishdi. Bu muvaffaqiyat tufayli konservatorlar par¬tiyasi Parlamentning quyi palatasida yana
qoʼshimcha 43 mandatga ega boʼldi (jami 330 oʼrin). Leyboristlar 287, liberallar 6 ta mandatga
ega buldi.

1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya

Купить