Информация о документе

Цена 35000UZS
Размер 62.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

1-Sinf o‘quvchilariga matematika darslarini didaktik o‘yinlardan foydalanib tashkil qilish metodikasi

Купить
MAVZU: 1-SINF O‘QUVCHILARIGA MATEMATIKA DARSLARINI DIDAKTIK O‘YINLARDAN FOYDALANIB TASHKIL QILISH METODIKASI. MUNDARIJA: KIRISH................................................................................................................. 3 I BOB. BOSHLANG‘ICH SINFLARDA DIDAKTIK O’YINLARDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI ................................................................6 1.1. Didaktik o‘yinlarning ta’limiy, tarbiyaviy vazifalari .......................................10 1.2. O ‘ quvchilarni matematikaga qiziqtirishda matematik o‘yinlarning o‘rni........ 13 1.3. O ‘ yin texnologiyasi sifat va samaradorlik omili.............................................. 16 II.BOB. 1-SINFLARDA MATEMATIKA DARSINI O‘TISHDA DIDAKTIK O ‘ YINLARDAN FOYDALANISH METODIKASI..........................................20 2.1. Didaktik materiallarning turlari ........................................................................24 2.2. 1-sinf didaktik o‘yinlardan namunalar ............................................................28 XULOSA................................................................................................................37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................................39 ‘ KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Zamonaviy ta’limda ta’lim muassasalardagi o ‘ qitish sifatini ta’minlashga qaratilgan tizimli islohotlar zamirida bo’lajak o’qituvchilarning kasbiy mahorati, ularning zamonaviy ta’lim va innovatsion texnologiyalar, ilg’or xorijiy tajribalarni o’zlashtirish borasidagi zamonaviy bilim, ko’nikma va malakalarini rivojlantirish dolzarb vazifalardan sanaladi. Mamlakatimizda pedagog kadrlarni tayyorlash jarayonini modernizatsiyalash, sohadagi zamonaviy rivojlanish tendentsiyalari, ilg’or xorijiy tajribalar va innovatsion yondashuvlar asosida ta’lim mazmuni va o’qitish sifatini takomillashtirish muhimligi sababli u davlat siyosati darajasiga ko’tarilgan. Respublikamizda umumiy o’rta ta’lim maktablarining uzluksiz rivojlanishi uchun iqtisodiy, siyosiy, huquqiy shart-sharoit yaratildi. Jumladan, hukumatimiz tomonidan qabul qilingan qator me’yoriy hujjatlarda o’qitishni sifat jihatdan yangi bosqichga ko’tarish sohasida qator tadbirlar boshlab qo’yilgan. Xususan, boshlang’ich ta’limda o’qitishga alohida e’tibor qaratilib, bo’lajak boshlang’ich sinf o’qituvchilarini zamon talablari asosida malakali kadr etib tayyorlash bugungi kunning kechiktirib bo’lmas muammolaridan biri sanaladi. Shuni hisobga olgan holda O’zbekiston Prezidenti SH.M.Mirziyoyev quyidagilarni ta’kidlaydi: “Maktab o’quv dasturlarini ilg’or xorijiy tajriba asosida takomillashtirish, o’quv yuklamalari va fanlarni qayta ko’rib chiqish, ularni xalqaro standartlarga moslashtirish, darslik va adabiyotlar sifatini oshirish zarur . O’zbekiston Prezdenti Shavkat Mirziyayev. Maqsad va vazifalari: Matematika boshlang’ich ta’lim metodikasining predmeti quyidagilardan iborat:1. Matematika o’qitishdan ko’zda tutilgan maqsadni asoslash (Nimauchun matematika o’qitiladi, o’rgatiladi).2. Matematika o’qitish mazmunini ilmiy ishlab chiqish (nimani o’rgatish)bir tizimga kiltirilgan bilimlar darajasini o’quvchilarning yosh xususiyatlarigamos keladigan qilib qanday taqsimlansa, fan asoslarini o’rganishda izchillikta’minlanadi, o’quv ishlariga o’quv mashg’ulotlari beradigan yuklama bartaraf qilinadi, ta’limning mazmuni o’quvchilarning aniq bilim bilish imkoniyatlariga mos keladi.3. O’qitish 3 metodlarini ilmiy ishlab chiqish (qanday o’qitish kerak, ya’ni,o’quvchilar hozirgi kunda zarur bo’lgan iqtisodiy bilimlarni, malaka,ko’nikmalarni va aqliy faoliyat qobiliyatlarini egallab olishlari uchun o’quvishlari metodikasi qanday bo’lishi kerak?4. O’qitish vositalari – darsliklar, didaktik materiallar, ko’rsatmali, qo’llanmalar va o’quv- texnik vositalaridan foydalanish (nima yordamida o’qitish). 5. Тa’limni tashkil qilishni ilmiy ishlab chiqish. (darsni va ta’limning darsdan tashqari shakllarini qanday tashkil etish) o’qitish maqsadlari o’qitish mazmuni o’qitish shakllari, o’qitish metodlari, o’qitish vositalari Tadqiqot predmeti : Boshlang’ich sinf o’quvchilarining axboroti - kasbiy tayyorgarlikini ta’minlashning texnologik tizimi, shart - sharoitlari, o’ziga xos xususiyatlari va samaradorligi . Tadqiqotning mеtodologik asoslari. Tadqiqotning mеtodologik asoslarini Rеspublikamiz Prеzidеntining til haqidagi qarashlari, O`zbеkiston Rеspublikasining Konstitutsiyasi, “Ta’lim to`g`risida”gi Qonun, “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi”, “Boshlang`ich ta’lim konsеpsiyasi, Boshlang`ich ta’lim standartlari” tashkil qiladi. Shuningdеk, nazariy ma’lumotlarni G`.A.Abdurahmonov, Sh.Sh Shoabdurahmonov, A.A.Xojiеvlar muallifligidagi «O`zbеk tili grammatikasi» II qism, Sintaksis, «Fan» nashriyoti. Toshkеnt, 1976 yil; N.Mahmudov, A.Nurmonov «O`zbеk tilining nazariy grammatikasi». Toshkеnt, «O`qituvchi» nashriyoti, 1995 yil; B.O`rinboеv, «Hozirgi o`zbеk adabiy tili so`z birikmasi va sodda gap sintaksisidan ma’ruzalar», T,: 1990 yil; «Hozirgi o`zbеk adabiy tili. Sintaksis», Samarqand, 2006 yil kabi adabiyotlardan bеvosita foydalanildi. Tadqiqotning obyekti: Boshlang’ich ta’lim samaradorligini oshirishda didaktik o’yinlardan foydalanish jarayoni. Tadqiqot predmeti: Boshlang’ich ta’lim samaradorligini oshirishda didaktik o’yinlardan foydalanish mazmuni, shakli, ijodlari. Tadqiqot metodlari: Mavzuga doir ilmiy , falsafiy adaiy manbalar bilan tanishish, so’rovnoma, sinov mashg’ulotlarini o’tkazish. Seminar va anjumanlarda ma’ruzalar bilan ishtirok etish 4 Tadqiqotning ilmiy farazi: Umumiy o’rta ta’lim maktablarining boshlang’ich sinflarida ta’lim samaradorligini oshirishda didaktik o’yinlardan foydalanishda bilim saviyasi yanada oshadi, agarda: –o’quvchilar bilan olib borilayotgan darslar zamonaviy interfaol metodlardan foydalanilsa; –kompyuter, miltmediya o’yinlaridan o’rinli foydalanilsa; –didaktik o’yinlar qaydarajada o’quvchilarga ta’sir etish omillari aniqlansa, o’qitishning samaradorligi oshadi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Boshlang’ich ta’lim samaradorligini oshirishda didaktik o’yinlardan foydalanishning pedagogik vositalari, shakl va metodlarini imkon darajada aniqladik. Tadqiqotning amaliy ahamiyati: Izlanishlarimiz natijasida hozirgi davrda yosh mutaxassis talabalar o’zlarining turli faoliyatlarida foydalanishlari mumkin. Tadqiqotning metadologik asosi: O’zbekiston Respublikasi konstitutsiyasi, Oliy majlis va Vazirlar mahkamasi qarorlari, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining mavzuga oid farmonlari, qarorlari va ilmiy manbalar. 5 I BOB. BOSHLANG’ICH SINFLARDA DIDAKTIK O’YINLARDAN FOYDALANISHNING AXAMIYATI. Ma’lumki mamlakatimizda qabul qilingan «Ta’lim to’g’risida» gi qonun va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ning tub mohiyati barkamol avlodni voyaga yetkazishdir. Barkamol avlod esa ta’lim – tarbiya muassasalarida amalga oshiriladigan ta’lim jarayoni bilan bevosita bog’liqdir. Ta’lim jarayoni o’quvchilarda ilmiy dunyoqarashni tarkib toptirish, ularning bilish qobiliyatlarini o’stirish, ularni vatanni sevish va unga sodiqlik ruhida tarbiyalash ularni vatanni sevish va unga sodiqlik ruhida tarbiyalash kabi muhim vazifalarni ado etadi. Ta’lim jarayonida faqat bilim berish emas, balki tarbiya berish ham xal qilinadi. Bilim jarayonining ilmiy, nazariy, uslubiy va Amaliy asoslarini ya’ni ta’lim, bilim berish o’qitish nazariyasi bilan pedagogikaning mustaqil bo’limi didaktika – ta’lim nazariyasi shug’ullanadi. Didaktika – grekcha so’z bo’lib, «didasko», ya’ni «o’qitish», «o’rgatish» ma’nolarini bildiradi. Ta’lim qonuniyatlarini o’rgatish, tahlil qilish jarayonida ta’lim tushunchasi uning mohiyati, mazmun va vazifalari, o’qitish prinsiplari, shakllari haqida bilimlar bayon etiladi. Didaktika pedagogikaning «nimaga o’qitish», «nimani o’qitish» va «qanday o’qitish» kabi savollariga javob izlaydi. Ta’lim – insoniyat tajribasining ma’lum tomonlarini yoritib o’quvchilar ijtimoiy taraqqiyotining hozirgi talablariga muvofiqo’quvchilar ijtimoiy taraqqiyotining hozirgi talablariga muvofiq darajada bilim va tarbiyaga ega bo’lishlarini ta’minlaydigan faoliyatdir. O’qituvchi ta’lim jarayonida faqat bilim berish bilan chegaralanmaydi, balki bu jarayonda o’quvchi talabaga ta’sir ko’rsatadi bu esa ularning bilim olishlarini yanada rivojlantiradi, natijada o’quvchi ta’lim jarayonining faol ishtirokchisiga aylanadi. ta’limdavgi yutuqlar avvalo o’quvchiga bog’liq. Mutaxassis sifatida o’z fanini chuqur bilishi, pedagogik muloqat ustasi bo’lishi, psixologik – pedagogik va uslubiy bilim va malakalarni egallashi har xil pedagogik vaziyatlarni zudlik bilan o’rganish va baholash, pedagogik ta’sir ko’rsatishning maqbul usul va vositalarini tanlay olish qobiliyatiga ega bo’lish kerak. 6 Mustaqil ishlash iste’dodini shakllantirish, kasbiy layoqat hissini, pedagogik voqyea va hodisalarni taqqoslash, tahlil qilish va xulosalash ko’nikmalarini rivojlantirish – bularning barchasi ta’lim jarayonining asosiy vazifasidir. Ta’limning asosiy vazifalari shaxsni ilmiy bilimlar, ko’nikma va malakalar bilan qurollantirishdan iborat. Ta’lim inson faoliyatining bir turi sifatida bir necha ma’noni bildiradi. Ya’ni ta’lim oluvchilarda bilim, ko’nikma va malakalar hosil qilish ularda dunyoqarash, fikr va e’tiqodlarni shakllantirish hamda ularning qobiliyatlarini o’stirishdir. Ta’lim orqali yosh avlodga insoniyat tajribasi orqali to’plangan bilimlar beriladi, zaruriy ko’nikma va malakalar hamda e’tiqodlar shakllanadi. Ta’lim o’qituvchi va o’quvchilarning birgalikdagi faoliyati bo’lib, u ikki tomonlama xarakterga ega, ya’ni unda ikki tomon o’qituvchi va o’quvchi faol ishtirok etadi. O’qituvchi aniq maqsadni ko’zlab reja va dastur asosida bilim, malaka va ko’nikmalarni singdiradi, o’quvchi esa uni faol o’zlashtirib oladi. Bildirish, bilish murakkab, qiyin, ziddiyatli jarayondir. Bu jarayonda inson psixikasiga tegishli sezgi, idrok tasavvur va tafakkur kabi jarayonlar faol ishtirok etadi va muhim rol o’ynaydi. Ta’lim berish yoshlarga bilim berish. Ularda ko’nikma va malakalarnihosil qilish, ya’ni haqiqatni ocha olishga qodir bo’lgan jiddiy mantiqiy tafakkurni tarbiyalashdir. Maktabda o’qitiladigan fanlar tizimi ta’limning vazifa va xususiyatlariga muvofiq ravishda kengaytiriladi. Boshlang’ich sinflarda tabiat va jamiyat hayotidagi hodisalar, qonuniyatlarni ochib berish natijasida ilmiy bilimlar bilan qurollantiriladi. Ular shu asosda atrofdagi moddiy olamni to’g’ri tushuna oladilar. O’qituvchi o’z fikrini qanchalik soda bayon qilmasin u chuqur ilmiy bo’lishi zarur. Ta’limning ilmiy bo’lishi to’g’risidagi talab o’qituvchining o’quv materiali mazmuninigina emas, balki uning shu materialni yoritib berish xarakteriga va o’quvchilarning bu bilimlarni o’zlashtirib olishlariga ham bog’liqdir. O’qituvchi boshlang’ich sinf o’quvchilarida tafakkur jarayonini to’g’ri amalga oshirish uchun amaliyot har qanday bilish jarayonining asosi degan g’oyani esdan chiqarmasligi kerak. O’qituvchi dars jarayonida faqat bilim berish bilan chegaralanmaydi u o’quvchilarning tafakkur faoliyatiga ham rahbarlik qiladi. 7 Ya’ni o’quvchilarning turli fanlarni o’zlashtirish borasidagi bajaradigan mustaqilligini shakllantirish, ongli yondoshish tashabbuskorligini oshirish kabi holatlar. Avvalom bor o’qituvchi o’quvchilarning bilish faoliyatlarini amalga oshirish maqsadida olib boriladigan darslar jarayonida quyidagi maqsadlarga alohida e’tibor berish lozim: a) ta’limiy maqsad – o’quv materialining mazmunini bilish, ya’ni Ushbu fanga tegishli ilmiy bilimlarni o’zlashtirish va amalga tadbiq qila olish; b) tarbiyaviy maqsad – fan asoslarini o’zlashtirish orqali uning mazmunida yotgan g’oyalar, dunyoqarashlar ta’sirida o’zining shaxsiy sifatlarini, e’tiqodlarini shakllantirish; v) rivojlantiruvchi maqsad – o’qitish jarayonida shaxsning aqliy kamolotini, qobiliyatini o’qishga mehnatga bo’lgan munosabatini rivojlantirishdan iborat. Bu maqsadlarni amalga oshirish jarayonida o’quvchining mustaqillik faoliyatlari ro’yobga chiqadi. Bu bog’liqlikni avvalo ta’limni amalga oshirish bosqichlarida ko’rishimiz mumkin. Bu bosqichlar quyidagilardan iborat: 1. O’quv materiallarini idrok qilish. Bunda o’quvchi ta’limning mazmuni bilan tanishib, o’zining bilish vazifalari nimalardan iborat ekanligini tushunib oladi. Bunda sezgi, idrok, tasavvur kabi jarayonlar faol ishtirok etadi. 2. Ular o’quv materiallarini tushunib oladilar, uning mohiyatini anglaydilar va umumlashtiradilar. Natijada ularda Yangi bilimlar paydo bo’ladi. Buning uchun ular analiz, sintez, taqqoslash, xulosa chiqarishdan foydalanadilar. 3. Yangi bilimlar mashqlar, mustaqil ishlar o’qituvchining qo’shimcha izohlari orqali mustahkamlanadi. 4. Ular o’zlashtiribolgan bilimlarni imkoniyatga qarab amaliyotga tadbiq qiladilar. Bularni bilish orqali o’qituvchi ta’lim – tarbiya jarayonini samarali boshqarish mumkin. Shuning uchun o’quv jarayonining hamma bosqichlarida o’qituvchi yetakchilik va boshqaruvchilik rolini o’ynaydi. Yuqoridagi fikrlardan xulosa chiqaradigan bo’lsak, o’qitish jarayoni bilish faoliyatining muhim tarmog’i sifatida qator vazifalarni bajaradi. Jumladan, 1. O’quvchi va talabalarda bilim malkalarini hosil qiladi. 2. Ularda dunyoqarash, ishonch va e’tiqodlarini o’stiradi. 3. Yoshlarni muayyan darajada o’qimishli, tarbiyali kishilar bo’lib yetishishlariga, 8 qobiliyat va iste’dodlarini o’stirishga erishiladi. Bu vazifalarni muvaffaqiyatli hal etish uchun o’qituvchida o’z kasbiga layoqat bo’lishi lozim. Layoqatlilik pedagogik mehnatni muvaffaqiyatli bajarishga qodir bo’lishdir. Bu avvalo pedagogik kasbning ijtimoiy roli va zaruriyatini yaqqol tasavvur qila olishda ko’rinadi. Bundan tashqari o’qituvchi o’quvchiga qiziqib qarashi uning ehtiyoji va xususiyatlarini tushuna bilishi lozim. O’qituvchi keng ko’lamdagi didaktik bilimlarga, pedagogik mohoratga ega bo’lishi lozim. Shundagina o’qituvchi «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» talablari darajasida ta’lim jarayonini tashkil qiladi va boshqaradi. Ta’lim mazmuni uning maqsad va vazifalaridan kelib chiqadi. Ta’limning mazmuni deyilganda, o’quvchilarning o’qish jarayonida egallab olishi lozim bo’lgan, hamda tizimga solingan bilim, ko’nikma, malkalarning aniq belgilangan, qamrab olingan doirasi tushuniladi. O’zbekiston respublikasining «Ta’lim to’g’risida»gi qonuni va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da ta’kidlaganidek ta’limning mazmuni voyaga yetib kelayotgan barkamol avlodni hayotga mehnat qilishga tayyorlash bilan belgilanadi. 9 1.1. Didaktik o’yinlarning ta’limiy tarbiyaviy vazifalari: Bolalarga o’yinni o’rgatishda muayyan ta’limiy maqsad nazarda tutiladi. O’yinning eng muhim axamiyati ham ana shundadir. O’yin o’tgazilish shakllari va usullari ta’limning boshqa turlaridan farq qiladi. Didaktik o’yin usullari cheksiz, takrorlash va o’zgartirish unga turli yangiliklar kiritish imkoni bor.Masalan. biz “Jimjitlik” o’yinining 5-7xilini butun sinf bilan hamda ayrim bolalar bilan 10 martadan ko’proq takrorlab o’tkazdik “Nima o’zgardi ?” turidagi o’yin 5 xil turli ko’rsatmali material bilan o’tgazildi. Natijada o’yin malakalarining bir xilda va mustahkam bo’lishiga hamda o’yinning har bir qoidasini tinglay bilish va unga rioya qilinishiga erishish imkonini berdi. Didaktik o’yinlar o’zining shakli jihatidan, asosan, bog’chada o’ynaladigan ijodiy o’yinlardan ham o’qituvchi o’zi hikoya qilib berish yo’li bilan tushintiradigan va o’quvchilarni birma – bir so’rab chiqish natijasida mustahkamlanadigan o’yinlardan ham har tamonlama farq qiladi . Didaktik o’yinlar o’qitish vazifasiga xizmat qiladi va qiziqarli , maroqli, tushunarli darajada olib boriladi. Bolalar g’olib chiqish maqsadida jon- dili bilan mashq qiladilar, berilgan har bir topshiriqni albatta bajarishga odatlanib qoladilar, natijada ularda didaktik topshiriqlarni bajarishga bo’lgan qiziqish orta boradi. Didaktik o’yinlar har bir darsning maqsadini har bir mashqning maqsad va vazifalarini yaxshiroq tushunib olishga yordam beradi. Didaktik o’yinlar ta’limning ko’rgazmaliligini, o’qituvchining nutqini va bolalar harakatini o’z ichiga oladi, buning natijasida idrokda (ko’rish, eshitish, teri sezgisi belgilarida ) birlik tug’iladi. Bu esa o’qituvchining aytganlarini bolalarning o’ylab olishiga va aytilganlarini ifodalab berishlariga, ya’ni didaktik o’yin qoidalarini o’zlari bajarishlariga undaydi. Didaktik o’yinlarning bu tarzda tuzulish xususiyatlari o’quvchilar faoliyatini tahlil qilish imkonini beradi. Shuning uchun ham barcha bolalar o’yin vaqtida zo’r qiziqish bilan harakat qiladilar. Didaktik o’yinlar bolaning his- tuyg’usiga ta’sir etib, unda o’qishga ijobiy munosabat va qiziqish xislatini tarkib toptiradi. Bolalar o’yinda 10 zo’rmamnuniyat bilan ishtirok etadilar. O’yin boshlanishini sabrsizlik bilan kutadilar, ularning ongida beixtiyor ertangi o’quv kunining quvonchli manzarasi gavdalanadi. Har bir didaktik o’yinda ko’pchilik bolalar yoki butun bir sinf o’quvchilari ishtirok etadi. Masalan, “Doiraviy misollar” o’yinida hamma bolalar masala yechadi. “Zanjircha” da 10 nafar, “Do’koncha”da8 – 12 nafar bola, “Narvoncha”da esa hamma o’quvchilar masala yechadilar. Bundan tashqari, o’yin jarayonida hatto bolalardan ba’zi birlari ishtirok etmasa ham, ular o’yinda imo-ishoralar bilan qatnashadilar. Masalan, ko’larini yumib, kim necha marta taqillatganini tinglaydilar. “Eng yaxshi hisobchi”, “Kim aniqroq va tezroq kabi o’yinlarda o’z o’rtoqlarining misolni qanchalik to’gri- noto’g’ri yechayotganlarini kuzatib boradilar. Bu esa oqituvchiga o’quvchi faoliyatiga individual munosabatda bo’lish imkonini beradi. Didaktik o.yinlar o’tkazilish jarayonida bolalarning o’zlarini mustaqil boshqara olishda o’rganishlarini ta’kidlab o’tish lozim. Didaktik o’yinlarning tarbiyaviy ahamiyati nimalardan iborat? Tajribada shuni ko’rsatadiki, didaktik o’yinlar hamjihatlik va intizomlikni tarbiyalashga yordam beradi, chunki har bir o’yin g’alaba qozonishga intilish bilan bog’liq bo’lib, o’yin shartlari va qoidalariga qat’iy va izchil rioya qilishni talab etadi. “Eng yaxshi hisobchi”, “Ko’rganni eslab qolish” kabi o’yinlarni o’tkazish paytida o’quvchilar sinf xonasida jimjitlik bo’lishiga o’quvchilarning o’zlarini tuta bilishlariga, partadan tovusn chiqarmay turib, oyoq uchida doskada chiqa olishlariga, joylariga osoyishtalik bilan qaytib kelib o’tkazishlariga, tovushlarni diqqat bilan tinglashlariga, raqamlarga zehn bilan qarashlariga erishadilar. Darsda o’yinqaroqlik qilib o’tiradigan va o’qituvchini bitta dars davomida 10-15 martagacha tanbeh berishga majbur etadigan bolalar ham uchrab turadi. Biroq o’yin o’tkazilayotgan vaqtda bunday bolalarning xulq – atvori tamoman o’zgarib ketadi. Ular darhol o’zlarini tutib oladilar, o’qituvchining o’yin qoidalarini ko’rsatib berishini kutib o’tirmaydilar ham, qoidalarini o’zlari mustaqil bajaradilar. 11 Didaktik o’yinlar jarayonida bolalarda uyushqoqlik, vaqtni iloji boricha tejay bilish xislatlari tarbiyalanadi. Didaktik o’yinlarda tirishqoqlik, matonatlilik, boshlangan ishni ohirigacha yetkaza bilish singari eng kerakli irodaviy sifatlar tarbiyalanadi. Masalan “Doiraviy misollar “ o’yinida oltita misolning hammasini yechish kerak, aks holda, oxirgi sonning birinchisiga to’g’ri kelish- kelmasligini bilib bo’lmaydi. Ana shuning o’zi bolalarni faollashatirib yuboradi va ular misolni yechmay qo’ymaydilar. Sinfdan tashqari mashg’ulotlarda o’tkaziladigan o’yinlar bolalarning bo’sh vaqtini samarali o’tkazish vositasidir. O’yinlardan esa qo’shimcha mashg’ukotlarda unumli foydalaniladi. Bolalar jon — dillari bilan darsdan keyin qolishga rozi bo’ladilar. Didaktik o’yin sifatida foydalanmoqchi bo’lsak, unda u bolalardan: “Har bir qatordan ikkitadan eng yaxshi hisoblovchini tanlash kerak.Ular misollarni yechadi va javobini yozadi. Ulardan qaysi biri tez yechsa, o’sha qator g’olib bo’ladi. Avval’ birinchi qatordagi partadan ikki o’quvchi chiqib, misollarni tez yechadilar va natijalariga qarab chap yoki o’ng qatoriga o’tiradi. Keyin bu o’yin takrorlanadi va boshqa qatordagi partada o’tirgan o’quvchilar bajaradi. Bu ishni didaktik mashq sifatida bajarish mumkin. Bu vaqtda faqat chap tomonda yoki o’ng tomonda yozilgan misollar ishlanadi. O’qituvchi bu misolni ( 80 – 15 + 13 – 8 – 40 – 2 ) o’quvchilar ketma – ket bajarishga ulguradigan tarzda sekinlik bilan o’qiydi, keyin natijasini aniqlaydi va doskaga yozib qo’yadi. 12 1.2. O’quvchilarni matematikaga qiziqtirishda matematik o’yinlarning o’rni. Boshlang`ich sinf o`quvchilariga dastlabki matematik tushunchalarni o`rgatish uchun o`qituvchi ta`limning eng qulay usullardan foydalansa maqsadga muvofiq bo`ladi. Bunda didaktik o`yinlarning ahamiyati juda katta. Shuning uchun o`quvchilarga berilayotgan bilimlar ularning yosh xususiyatlariga muvofiq o`yin tariqasida uyushtiriladi. Bundan o`yinlar jarayonida o`quvchilar matematika fanidan darslikda berilgan, o`zlashtirishi qiyin bo`lgan materiallarni oson o`zlashtiradi va shu bilan birga atrof-muhit, voqealarni kuzatishga, solishtirib ko`rishga, ular to`g`risida fikrlashga, ulardan to`g`ri xulosalar chiqarishga va xulosalarini asoslashga o`rganadilar. O`quvchilarni matematika faniga qiziqtirishni va bilim, ko`nikma, malakalarini to`g`ri egallashlariga erishishni didaktik o`yinlar orqali amalga oshirish maqsadga muvofiq bo`ladi. Darsga tayyorgarlik ko`rish jarayonida didaktik o`yinlarni to`g`ri tanlash muhim ahamiyatga ega. Didaktik o`yinlar uchun didaktik materiallarni tayyorlab qo`yish, didaktik o`yin jarayoni uchun vaqtni to`g`ri belgilash hamda to`g`ri nazorat qilish, didaktik o`yinni yakunlash va xolisona baholash kabilarni aniq rejalashtira olish lozim. Bunda quyidagi ishlar amalga oshiriladi: -Didaktik materiallarni yetarli darajada tayyorlash; -Didaktik o`yin jarayonida yo`l qo`yilgan xatolarni o`z vaqtida nazorat qilish va yo`l-yo`lakay to`g`rilab borish; -Didaktik o`yinlar o`quvchilarda ziyraklik va mustaqillikni shakllantirib, rivojlantirishiga erishishga diqqatni qaratish lozim. Masalan: 1-sinf I-chorakda “Bir xonali sonlar” (25-ber) mavzusi bilan tanishtirilayotganda “To`g`ri yura olasanmi” didaktik o`yinidan foydalanilsa kutilgan natijani beradi. Bu didaktik o`yinni ikki guruhda musobaqa tarzida tashkil etish mumkin. Didaktik o`yin uchun kerakli jixozlar: A4 format o`lchamidagi qog`oz va rangli markerlar A4 format o`lchamidagi qog`ozga rangli markerlar 13 yordamida 1 dan 5 gacha bo`lgan sonlar ikki nusxada qog`ozga to`ldirib yoziladi va qog`oz hamda yozuvlar sifatiga zarar yetmasligi uchun politelin xaltacha kiydirilib, mustahkamlanadi. “To`g`ri yura olasanmi” didaktik o`yinini tashkil qilish qoidasi Sinf o`quvchilar teng ikki guruhga bo`linadi. Sonlar yozilgan tarqatmalar har ikkala guruh o`quvchilariuchun alohida-alohida joylarda, bir-birlariga xalaqit bermagam holda, erkin harakatlanishi uchun qulay holatda, qadamlar kengligida sinf xonasi poliga qo`yiladi. Guruh a`zolariga didaktik o`yin qoidasi tushuntiriladi. Didaktik o`yinni guruhninf birinchi raqamli o`quvchilari boshlab beradilar. Ularga o`yinni boshlash uchun ruxsat berilganda sonlar ustidan asta-sekin harakatlanadilar. Ya`ni 1, 2, 3, 4, 5 sonlari ustidan yurib boradilar, so`ng esa orqaga qaytadilar, ya`ni 5, 4, 3, 2, 1 tarzida. Didaktik o`yin shu tariqa guruhlarning barcha ishtirokchilari bajargunlarigacha davom etadi. Bu didaktik o`yinga sinf o`quvchilari sonidan kelib chiqib vaqt belgilanadi. Didaktik o`yin jarayonida sonlarni o`ngdan va teskaridan sanash bo`yicha ma`lum ko`nikmaga ega o`quvchilar tomonidan muvaffaqiyatli bajariladi. Sonlarni o`ngdan va teskaridan sanash bo`yicha ko`nikmaga ega bo`lmagan o`quvchilarda kutilgan natijani bermaydi. Buning o`qibatida ular xafa bo`lib qolishlari ham mumkin.Bundan cho`chimaslik lozim. Keyingi darslar jarayonida ham takror-takror qo`llanaverish natijasida kutilgan samarani beradi. O`quvchilarga bu didaktik o`yindan faqat o`qituvchi rahbarligida sinfdagina bajarilmasligi, balki darsdan tashqari vaqtlarda ham, uyda uy vazifalarini bajarish jarayonida ham bemalol foydalanish mumkin. Bunda A4 format o`lchamidagi qog`oz va rangli markerlar bo`lishi shart emasligi, oddiygina sinf xattaxtasida yozuv quroli sifatida foydalaniladigan rangli bo`rlardan ham foydalanish mumkinligi uqtirilishi lozim. Sinf o`quvchilarining hammasi ham juda faol bo`lmasligi mumkin. Sinfning ba`zi o`quvchilari o`ta tortinchoq bo`lishadi. Ular hamma vaqt ham o`zining “Men”ini chiqara olmay qinaladilar.Bunday o`quvchilar hamma vaqt ham dars jarayonida tashkil etiladigan didaktik o`yinlar jarayonida qatnashmasliklari ham mumkin. Bunday o`quvchilar payt poylab turib 14 xattaxtadagi yozuv quroli bo`lmish rangli bo`rlarni olib qo`yib, uyda, boshqalar e`tiboridan chetda asphalt ustiga chizib bajarishlari mimkin va mustaqil bajarib bilimlarini mustahkamlaydilar. Ba`zan shunday holatlar ham bo`ladiki, o`qituvchi bunday didaktik o`yindan faqatgina bir xonali sonlar bilan tanishtirish jarayonida foydalanadi-yu ikki-uch xonali sonlar bilan tanishtirish jarayonida foydalanmasligi mumkin. Lekin o`quvchilar uyda yoki tanaffus vaqtlarida mustaqil bu didaktik o`yinlardan foydalanib, bilimlarini boyitadilar. Eng asosiysi biz ustozlar har bir dars mashg`uloti uchun didaktik o`yinlarni to`g`ri tanlay olishimiz va o`quvchilarga o`rgata olishimizdir. 15 1.3. O’yin texnologiyasi sifat va samaradorlik omili. Oyin faoliyatibolalarning jismoniy va psixik jihatdan har tomonlama rivojlanishi uchun birdan –bir vositadir.Bolaning tabiatiga moz tashuvchi o’yinlar o’quv-tarbiyaviy jarayonni harakatga keltiruvchi kuchga aylanishi mumkin. O’yin bolaning mashg’ulotda yuqori bosqichga erishishga qiziqishini orttiradi va unda kuchli motivatsiya hosil qilish imkoniyatini beradi.Bolani tezkorlikda harakat qilishga ,chaqqonlik,topqirlikka,topshiriqlarni aniq,tez,vaqtida bajarishga o’rganadi,ularda qonun-qoidalarga rioya qilishko’nikmalari shakllanadi.Bolaning faolligi rivojlantirib ,bilimga bo’lgan ishtiyoqi oshadi. O’yin nima?-O’yinlar turli xil bo’ladi, masalan, didaktik, ta’limiy, milliy, harakatli, so’z o’yinlari,voqeabaland,syujetli-rolli o’yinlar va hakozalar.Shulardan biri didaktik o’yinlar-ta’lim harakteriga ega bo’lib ,bolalarning bilimini mustahkamlashga va kengayishiga ularni umumlashtirishga ,tizimga solishga yordam beradi.O’yin ta’lim jarayonini tashkil etish hamda olib borishda pedagogic vositadir.Ta’lim mazmunini o’quvchilarga o’yin orqali tushuntirish bu eng qulay tushunchadir. O’yin nima?-O’yinlar turli xil bo’ladi, masalan, didaktik, ta’limiy, milliy, harakatli,so’z o’yinlari, voqeabaland, syujetli-rolli o’yinlar va hakozalar. Shulardan biri didaktik o’yinlar-ta’lim harakteriga ega bo’lib ,bolalarning bilimini mustahkamlashga va kengayishiga ularni umumlashtirishga ,tizimga solishga yordam beradi.O’yin ta’lim jarayonini tashkil etish hamda olib borishda pedagogic vositadir.Ta’lim mazmunini o’quvchilarga o’yin orqali tushuntirish bu eng qulay tushunchadir. O’yin nima?-O’yinlar turli xil bo’ladi,masalan,didaktik,ta’limiy,milliy,harakatli,so’z o’yinlari,voqeabaland,syujetli-rolli o’yinlar va hakozalar.Shulardan biri didaktik o’yinlar-ta’lim harakteriga ega bo’lib ,bolalarning bilimini mustahkamlashga va kengayishiga ularni umumlashtirishga ,tizimga solishga yordam beradi.O’yin ta’lim jarayonini tashkil etish hamda olib borishda pedagogic vositadir.Ta’lim mazmunini o’quvchilarga o’yin orqali tushuntirish bu eng qulay tushunchadir. 16 O’yin nima?-O’yinlar turli xil bo’ladi, masalan, didaktik, ta’limiy, milliy, harakatli, so’z o’yinlari, voqeabaland, syujetli-rolli o’yinlar va hakozalar.Shulardan biri didaktik o’yinlar-ta’lim harakteriga ega bo’lib ,bolalarning bilimini mustahkamlashga va kengayishiga ularni umumlashtirishga ,tizimga solishga yordam beradi.O’yin ta’lim jarayonini tashkil etish hamda olib borishda pedagogic vositadir.Ta’lim mazmunini o’quvchilarga o’yin orqali tushuntirish bu eng qulay tushunchadir. Pedagogalrimiz orasida shunday gap yuradi.Eshitgan esdan chiqishi mumkin.Ammo jarayonda shaxsan o’zim ishtirok etsam umr bo’yi esimda qoladi. Bolalar o’yin faoliyatining bosqichma-bosqich rivojlanishi to’g’risidagi umumiy tasavvurlar har xil yosh guruhlarida bolalarning o’yin faoliyatiga rahbarlikning aniq tizimi tavsiyalarini ishlab chiqish imkoniyatini beradi. Zero: --O’yin bolalarning mustaqil faoliyati bo’lib ,unda bolalrning ruhiyati nomoyon bo;ladi; O’yin bolalarni har tomonlama tarbiyalsh vositalaridan biridir; o’yin bolalarga ta’lim va tarbiya berishning metod va usulidir; o’yin bolalarni o’quv faoliyatiga tayyorlash vositasidir. Shu sababli o’yin faoliyatiga tayyorlash vositasida ta’lim jarayonini tashkil etish voqea-hodisa mazmunini tushunish, o’rganish, o’zlashtirishni kafolatlaydi. O’yin o’quvchini o’ylashga ,topqirlikka,ziyraklikka,mantiqiy fikr yuritishga o’rgatadi.Shu asosida o’z meni shakllanishiga yordam beradi.Shuningdek,bilishga o’rganish ehtiyojini tug’dirib,yangi o’zgarishlarga boshlaydi. O’yin organizmdaortiqcha energiyadanxalos bo’lish,charchash va vaqtida kuchni foydali holda ishlatish ,ayrim holda uni tiklashga ham yordam beradi.Insonnig hayotiy muvozanatini saqlashda uning faolligini oshirish orqali organizmda ishlamay turgan organlarini ishga ,harakatga keltirib yuboradi.Shu sababli ham o’yin organizmdagi yaxshi energiyalarni hosil qiladi va tiklaydi,ta’minlaydi.Ya’ni o’yin doimiy o’zlikni saqlab turuvchita’lim jarayonidir. Demak,o’quvchini o’yindan marum etish unga og’ir jazo sifatida salbiy ta’sir etib,yomon oqibatlarga sabab bo’lishi mumkin.Shunga ko’ra ,bugungi kunda 17 kichik maktab yoshidagi bolalarda turli o’yinlar ,o’yinchoqlar orqali ta’lim-tarbiya berib ularni maktabda ta’lim olishga tayyorlab borolmoqda.Tabiat qo’ynida o’tkaziladigan harakatli o’yinlar bolalarga tevarak-atrof hamda o’simliklar nomlari bilan yaqindan tanishish imkoniyatini beradi. Oyin faoliyatibolalarning jismoniy va psixik jihatdan har tomonlama rivojlanishi uchun birdan –bir vositadir.Bolaning tabiatiga moz tashuvchi o’yinlar o’quv-tarbiyaviy jarayonni harakatga keltiruvchi kuchga aylanishi mumkin. O’yin bolaning mashg’ulotda yuqori bosqichga erishishga qiziqishini orttiradi va unda kuchli motivatsiya hosil qilish imkoniyatini beradi.Bolani tezkorlikda harakat qilishga ,chaqqonlik,topqirlikka,topshiriqlarni aniq,tez,vaqtida bajarishga o’rganadi,ularda qonun-qoidalarga rioya qilishko’nikmalari shakllanadi.Bolaning faolligi rivojlantirib ,bilimga bo’lgan ishtiyoqi oshadi. O’yin nima?-O’yinlar turli xil bo’ladi, masalan, didaktik, ta’limiy, milliy, harakatli, so’z o’yinlari,voqeabaland,syujetli-rolli o’yinlar va hakozalar.Shulardan biri didaktik o’yinlar-ta’lim harakteriga ega bo’lib ,bolalarning bilimini mustahkamlashga va kengayishiga ularni umumlashtirishga ,tizimga solishga yordam beradi.O’yin ta’lim jarayonini tashkil etish hamda olib borishda pedagogic vositadir.Ta’lim mazmunini o’quvchilarga o’yin orqali tushuntirish bu eng qulay tushunchadir. Pedagogalrimiz orasida shunday gap yuradi.Eshitgan esdan chiqishi mumkin.Ammo jarayonda shaxsan o’zim ishtirok etsam umr bo’yi esimda qoladi. Bolalar o’yin faoliyatining bosqichma-bosqich rivojlanishi to’g’risidagi umumiy tasavvurlar har xil yosh guruhlarida bolalarning o’yin faoliyatiga rahbarlikning aniq tizimi tavsiyalarini ishlab chiqish imkoniyatini beradi. Zero: --O’yin bolalarning mustaqil faoliyati bo’lib ,unda bolalrning ruhiyati nomoyon bo;ladi; O’yin bolalarni har tomonlama tarbiyalsh vositalaridan biridir; o’yin bolalarga ta’lim va tarbiya berishning metod va usulidir; o’yin bolalarni o’quv faoliyatiga tayyorlash vositasidir. 18 Shu sababli o’yin faoliyatiga tayyorlash vositasida ta’lim jarayonini tashkil etish voqea-hodisa mazmunini tushunish, o’rganish,o’zlashtirishni kafolatlaydi. O’yin o’quvchini o’ylashga ,topqirlikka,ziyraklikka,mantiqiy fikr yuritishga o’rgatadi.Shu asosida o’z meni shakllanishiga yordam beradi.Shuningdek,bilishga o’rganish ehtiyojini tug’dirib,yangi o’zgarishlarga boshlaydi. O’yin organizmdaortiqcha energiyadanxalos bo’lish,charchash va vaqtida kuchni foydali holda ishlatish ,ayrim holda uni tiklashga ham yordam beradi.Insonnig hayotiy muvozanatini saqlashda uning faolligini oshirish orqali organizmda ishlamay turgan organlarini ishga ,harakatga keltirib yuboradi.Shu sababli ham o’yin organizmdagi yaxshi energiyalarni hosil qiladi va tiklaydi,ta’minlaydi.Ya’ni o’yin doimiy o’zlikni saqlab turuvchita’lim jarayonidir. Demak,o’quvchini o’yindan marum etish unga og’ir jazo sifatida salbiy ta’sir etib,yomon oqibatlarga sabab bo’lishi mumkin.Shunga ko’ra ,bugungi kunda kichik maktab yoshidagi bolalarda turli o’yinlar ,o’yinchoqlar orqali ta’lim-tarbiya berib ularni maktabda ta’lim olishga tayyorlab borolmoqda.Tabiat qo’ynida o’tkaziladigan harakatli o’yinlar bolalarga tevarak-atrof hamda o’simliklar nomlari bilan yaqindan tanishish imkoniyatini beradi. 19 II.BOB. 1-SINFLARDA MATEMATIKA DARSINI O’TISHDA DIDAKTIK O’YINLARDAN FOYDALANISH METODIKASI. Barchamizga ma’lumki kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning asosiy faoliyati o’yinlarga qaratilgan. Bolauchun 45 daqiqa o’rnidan qimirlamay darsni tinglab, o’qituvchi tomonidan berilayotgan barcha ma’lumotlarni o’zlashtirish judamurakkab. Bunday murakkab jarayonni bola ongiga qiyinchiliklarsiz singdirish uchun o’yin va ta’limfaoliyatlarini chambarchas bog’lash zarur. Ya’ni dars jarayonida ta’limiy va harakatga keltiruvchi o’yinlardan foydalanish, ta’lim samaradorligini biz istagan darajadanda yuqori bo’lishiga erishishimiz mumkin. Dars jarayonida didaktik o’yinlardan foydalanish bolada erkin muloqotga kirishish, o’z fikrini erkin bayon etish hamda yangi bilimlarni, tasavvurni ishga solgan holda to’laligicha esda saqlab qolish imkonini beradi. Ta’limiy o’yinlarning yana bir jihati shuki, u bolada ikki miya yarim sharlarining bir vaqtning o’zida ishlashini ta’minlaydi. Miyadagi bunday faollik berilgan axbarotni bir vaqtning o’zida qabul qiladi, esda saqlaydi uni qayta tahrirlab berilgan savolga tez va aniq javob berishni ta’minlaydi. Shularni inobatga olgan zamonaviy o’qituvchidan har bir darsni didaktik o’yinlar asosida tashkil etish talab etiladi. Shuning natijasida esa kun davomida bolada charchoq, toliqish kuzatilmaydi. O’quv-bilim jarayonida yuqori samaradorlikka erishish bolada o’qishga bo’lgan motivatsiyani to’g’ri yo’naltirilganligiga bog’liq. Didaktik o’yinlar aynan shunday motivatsiyani bera oladi. Ta’lim jarayonini alohida jarayon sifatida ko’rib uni bolaning asosiy faoliyati bo’lmish o’yin faoliyatidan ajratib qo’yish esa bolani qafasga solib qo’yish bilan barobar. O’yin faoliyati g’olib yoki mag’lub tushunchalardan iborat bo’lib dars jarayonida qo’llanilganda bola g’olib bolish uchun kurashadi va ana shu kurash natijasida berilgan axbarotni diqqat bilan tinglab bilimlarni osongina egallab oladi. Bir vaqtning o’zida bu bilimlarni hayotda qo’llab ko’radi. Misol tariqasida “33ta 33”didaktik o’yinida bola ko’paytirish jadvalini yaxshi yodlagan bo’lishi va diqqatini ishga solgan holda ishtirok etishi kerak bo’ladi. 20 O’yin sharti sinf o’quvchilari sonlarni tartib bilan aytganda 3 raqami ishtirok etgan sonlar va 3 ga bo’linadigan sonlar aytilmay o’rniga qarsak chalinadi. (1,2, qarsak, 4,5,qarsakvah.). Sanoq 33 soniga qadar davom etadi sanoqda adashgan o’quvchi o’yindan chiqib ketadi va sanoq qayta boshlanadi. Didaktik o’yinlar asosida tashkil qilingan darslarda integratsiya ya’ni fanlar aro bog’lanish yaqol ko’zga tashlanadi. Matematika darsida “Sayohat dars” didaktik o’yinini misol qilib oladigan bo’lsak,matematika darsini bir vaqtning o’zida ona tili va tabiat fanlari bilan bog’lash mumkin. Didaktik topshiriq: berilgan misollarni to’g’ri va aniq yechish xatolar ustida ishlay olish. O’yin topshirig’i: O’quvchilarning matematikaga bo’lgan qiziqishini oshirish. Ona Vatanimiz O’zbekistonning qadimiy shaharlari haqida bilim berib atoqli otlarning yozilishiga e’tibor qaratish orqali ona tili fani bilan bog’lash. Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalash O’yinshart, magnit doskaga aeroport maketi chizilgan surat osib qo’yilgan. Suratda qadimiy shaharlarimiz nomlari yozib qo’yilgan bo’ladi. Sinf o’quvchilari soniga mos chiptalar tayyorlangan bo’lib chiptalarning orqa tomonida misollar berilganbo’ladi, old tomonida yo’nalishlar yozilgan bo’ladi. Masalan, Buxoro- Toshkent, Buxoro-Xiva singari. O’quvchilar misollarni to’g’ri yechsa, berilgan yo’nalish bo’yicha sayohatga chiqadi. Ya’ni o’rinidan turib poyezdcha ko’rinishida saflanib sinf bo’ylab yuradi. Videoproyektor ekranida qadimiy shaharlarning video tasviri ko’rsatiladi. Samalyot aeroportga qo’ngach, o’quvchilardan chiptalarga diqqatbilanqarash talab etiladi. O’quvchilar chiptadagi xatolikni topishlari kerak ya’ni bitta chiptada joy nomi kichik harf bilan yozilgan bo’lib ushbu xatoni topgan o’quvchidan atoqli otlar qoidasi so’raladi. Tabiat bilan bog’lashda esa videolavhada ko’rgan tasvirlari asosida suhbat o’tkazish mumkin. “Sehrli saroy” o’yini Didaktik topshiriq: to’g’ri va xatosiz hisoblashga o’rgatish, kompyuter saboqlaridan ogoh qilish. 21 O’yin topshirig’i: maktab ilm olish dargohi ekanligi haqida tushuncha berish. O’yin bayoni: Bor ekanda, yo’q ekan, qadim zamonda bir ona bo’lgan ekan. Uning uquvsiz bir o’g’li bor ekan. O’g’li yeti yoshga to’lganda onasi uni bir saroyga boshlab boribdi. U oddiy saroy emas, balki sehrli saroy ekan.Ular saroyga yaqinlashib kelishibdi. Saroyning katta eshiklari bor ekan. Uning derazalari ko’p, xonalari yorug’, yo’laklari uzun ekan. Shunda onasi o’g’liga: «Bolaginam, men seni mana shu saroyga olib keldim. Sen bu saroyda 9 yil yashaysan. Undan keyin esa boshqa eshikdan chiqasan, bu yerga kelganday emas, balki butunlay boshqa holatda bo’lasan. Sen katta bo’lib qolasan, chiroyli va aqlli bo’lib yetishasan, ko’p narsani biladigan bo’lasan», — debdi. — Bolalar bu qanday saroy ekan-a? — Bu maktab, ilm olish dargohi. Sehrli saroyning ichkarirog’iga kirib borsak, bolalarning aqlini charxlovchi matematika faniga duch kelamiz. Matematika fanini o’rganishdan maqsad to’g’ri va xatosiz hisoblashni egallash bilan bir qatorda kompyuter saboqlaridan ogoh bo’lishdir.Bilimdon, zukko, komil insonlarni yetkazib berishda didaktik o’yinlarning o’rni beqiyosdir. “Sehirli saroy” didaktik usuli orqali maktabda ilk qadam qo’ygan boshlang’ich sinf o’quvchilarda maktabga, ilm olishga muhabbat motivatsiyasi shakillantiriladi. “Quvnoq vagonlar yoki poyezd” o’yini Didaktik topshiriq: O’quvchilarning arifmetik amallarni bajarishlari jarayonida yo’l qo’yiladigan xatoliklarni bartaraf etishga o’rgatish. O’yin topshirig’i: Topshiriqlarni doiraviy misollar yechish orqali o’quvchilarning bilimini mustahkamlash. O’yin bayoni: O’qituvchi o’quvchilarga quyidagicha savol beradi: — Siz qanday transportlarni bilasiz? — Javob: — avtobus, tramvay, trolleybus, poyezd, metro, yengil mashinalar. 22 — O’qituvchi: Juda to’g’ri javob qildingiz, endi biz sizlar bilan «Quvnoq vagonlar» o’yinini o’ynaymiz. Bu o’yinni turlicha o’tkazish mumkin. 1- topshiriq: Ko’rgazmali qurolda ko’rsatilgan misollarning javobini topish lozim. 17-2=15, 15+1 = 16, 16—8 = 8, 8 + 9=17 17 + 0=17 18 + 2 = 20, 20-5=15, 15 + 4=19, 19-11=8 8+10=18 Misollarning javobini topganlaridan so’ng uning qiziqarli tomonini topishga da’vatetiladi. Qiziqarliligi shundaki, o’quvchilar birinchisining javobi, ikkinchisining boshlanishi “zanjir”ga o’xshash ekanligiga iqror boladi.2- topshiriq: O’quvchilarning oldiga misol yozilgan kartochka yopishtirib qo’yiladi. U misollarning javobini tez va chaqqon topgach, o’quvchilar kim-kimdan keyin turishini bilib oladilar. Bir o’quvchi paravoz, qolganlari vagonchalar bo’lib ketma- ket turib olishlari kerak. Xato qilgan o’quvchilarga yordam beriladi. Shu tariqa o’yin bir necha marta takrorlanadi. 3-topshiriq: Yuk tashuvchi poyezdlar vagonlariga sabzavotlar, mevalar yuklab, ularnibir shahardan ikkinchi shaharga jo’natish mumkin O’quvchilar misollarning javobini topib, necha kilogramm jo’natilayotganini chaqqonlik bilan aytib berishlari lozim. Bu bilan bolalarning massa o’lchovlari haqida olgan bilimlari mustahkamlanadi. 23 2.1.DIDAKTIK MATERIALLARNING TURLARI: O’quv qo’llanmalari-bu darsni to’xtatish. O’quv qo’llаnmаlаr fаnni to’liq qаmrаb оlmаsligi, ya’ni аynаn bir qismini (birnеchtа bo’limini) qаmrаb оlishi mumkin. Darslikdan farqli ravishda o’quvdao’quv qo’llanmalarida nafaqaga chiqqan aprobatsiyadan o’tgan, umumiy qabul qilingan bilim va qo’llanmalarni, chunki u yoki bu muammoni hal qilish uchun tegishli fikrlarni kiritish mumkin. O’quv rejaga yangi fan kiritilganda dastlab o’quv qo’llanmalari yaratiladi. Dars odat bo’yicha o’quv qo’llanmalari aprobatsiyalari bazasida yuzga keladi. Didaktik vositalarni turlari: - o’rgatuvchi didaktik vositalar – o’quvchilarning bilim darajasi va qiziqishlaridan kelib chiqib yangi bilimlarni o’zlashtirishga yo’naltiradi; - test didaktik vositalar – egallangan bilim, malaka va ko’nikmalarni tekshirish yoki baholash maqsadlarida qo’llaniladi; - mashq qildirgichlar - avval o’zlashtirilgan o’quv materialini takrorlash va mustahkamlashga xizmat qiladi; - o’qituvchi ishtirokidagi virtual o’quv muhitini shakllantiruvchi didaktik vositalar. Fanlardan yaratiladigan didaktik vositalarga qo’yiladigan talablar: 1. Didaktik vositalar – o’quv materialini taqdim etishning tushunchali, obrazli va harakatli komponentlarining o’zaro bog’liqligiga tayangan holda qurilishi. 2. Didaktik vositalar o’quv materialini yuqori tartibli tuzilma ko’rinishida ta’minlashi. Fanlararo mantiqiy o’zaro bog’liqlikning hisobga olinishi. 3. Didaktik vositalarda ta’lim oluvchiga o’quv materialini bosqichma- bosqich o’zlashtirganligini turli xildagi nazoratlarni amalga oshirish asosida aniqlash imkoniyatlarining yaratilishi 2.Testlarni bir qancha turlari mavjud: eslash va to’ldirish uchun testlar; tanlov testlari. Tanlov testlari o’z navbatida alternativ, ko’p tanlovli va kesishuvchi tanlovli testlarga bo’linadi.Muqobil test - bu o’quvchi ikkita “ha yoki yo’q” javoblarini tanlash kerak bo’lgan vazifalar.Kesishuvchi tanlovli testlar bir qancha 24 vazifalardan iborat bo’lib, bu vazifalar bajarilgandan so’ng o’quvchi olgan natijalar va taxmin qilingan natijalar o’rtasida muvofiqni tekshiradi.Ko’p tanlov testlari vazifa va javoblar to’plamidan (javoblardan biri to’g’ri) iborat. O’quvchi ushbu to’plamdan uning fikriga to’g’ri hisoblangan javobini tanlash kerak.Hozirgi vaqtda bir necha xil ARM “Test” lari mavjud. Ularning har biri o’zining afzallik va kamchiliklariga ega. Ammo kompyuterda test olish ko’p jihatdan o’qituvchi va o’quvchi ishida yengillik yaratadi.Test yechish nihoyatda keng qo’llanilishi sababli alohida metod sifatida qaraladigan bo’ldi. Mavzuni o’rganishda testlardan foydalanish, ayniqsa, guruhda test o’tkazilgach, uning javoblarini muhokama qilish alohida ahamiyatga ega.Testlar — bu qisqa, standartlashtirilgan yoki standartlashtiril- magan sinov, mashq bo’lib, qisqa vaqt davomida o’qituvchiga talabalarning o’quv jarayoni davomida egallagan bilimlari darajasini baholashga yordam beruvchi metoddir.Testni qo’llashning nihoyatda keng qamrovligidan unga turli jihatdan yondashib berilgan ta’riflar ham xilma-xil. 3. Zamonaviy informatika xonasida o’quv-tarbiya ishlarining tashkil etish. Zamonaviy informatika xonasida Intranet asosida o’quv-tarbiya ishlarining tashkil etish. O’quvchilarga kasbga yo’naltirishni o’rgatish mazmuni va unga zamonaviy ta’lim texnologiyalarini qo’llash. Rivojlangan horijiy mamlakatlar ta’lim tizimida muvaffaqiyatli qo’llanilib kelinayotgan pedagogik texnologiya tamoyillaridan og’ishmagan holda, majmua nazariyasining barcha qonuniyatlaridan kelib chiquvchi va Respublikamizdagi ijtimoiy-pedagogik sharoitni hisobga olib, hududdagi professor-o’qituvchilar va pedagoglarning ma’rifiy mentalitetidan kelib chiqqan holda, Respublikamiz pedagoglar jamoachiligiga tushunarli bo’lgan pedagog texnologiyaning zamonaviy o’zbek milliy modeli yaratildi. Navbatdagi vazifa, pedagogik texnologiyaning milliy modelini ta’lim-tarbiya jarayoniga tatbiq etish yo’lida o’quv fanlarning barcha turdagi mashg’ulotlari loyihalarini tuzish. Loyihalash asosida o’qitish nazariy jihatdan to’la asoslangan bo’lib, bugungi kunda uni ta’lim jarayoniga tatbiq etish dolzarb masaladir. 25 Sohalarga yo’naltirib o’qitishda o’qitishning innovatsion shakl, metod va vositalaridan foydalanish keng qamrovli ravishda foydalaniladi. Pedagogik innovatsiya – bu pedagogik yangiliklar, ularni baholash va pedagogik jamoa tomonidan o’zlashtirish va uni amaliyotda qo’llash to’g’risidagi ta’limot bo’lib uchta: pedagogik-neologiya, aksiologiya, praksologiya yo’nalishlariga ega. 4. Rejalashtirish o’rta makablarda o’rganiladigan barcha predmetlarni shu bilan birga chet tili o’rgatishni ham muvaffaqiyatli amalgam oshirish garovidir. Rejaning qaysi tipi bo’lmasin (hoh dars rejasi,hoh tematik, calendar yoki yakuniy) u o’quv materialini barcha psixologik va metodik qonuniyatlar, printsiplar asosida ma’lum bir davrga bo’lib o’rganishni taqazo etadi va tegishli ko’nikma va malakalarni o’stirishni nazarda tutadi. Rejalashtirishda quyidagilarga e’tibor qaratmoq kerak: a) chet tili o’qitishning boshlang’ich bosqichida (4-sinf) chet tili darsini tashkil qilishni rejalashtirish; b) sinfdagi o’quvchilarning bilim darajalarini hisobga olgan holda darsni rejalashtirish; c) darsni rejalashtirish o’quv yili boshlanishidan oldin bajarilishi ker; d) o’qituvchi darslikni va undagi til materialini yaxshi bilishi va taxlil qila olishi lozim; e) o’qitishning shart-sharoitlarini, psixiologik qonuniyatlarini, nutq ko’nikmalarini hosil qilish bosqichlaridan yaxshi xabardor bo’lishi; f)zamonaviy chet tili darsiga qo’yilgan asosiy talablarni bilish. Tematik rejalashtirish Chet tili o’qitishda 2 xil rejalashtirish farqlanadi: 1.Tematik rejalashtirish 2. Kundalik dars rejalashtirish. Darsni rejalashtirishning asosiy maqsadi chet tili o’qitish maqsadi, vazifalari, til materialining hajmi, dars jarayoniga kiritish ketme-ketligi va shunga mos ravishda nutqiy ko’nikma malakalar hosil qilishdan iborat. Rejalashtirish yuzaga kelishi mumkin bo’lgan qiyinchiliklar oldindan aniqlanadi va uni bartaraf 26 qilish yo’llari va tegishli mashqlar tuziladi. Rejalashtirish bir necha bir-biriga bog’liq bo’lgan bosqichlarni o’z ichiga oladi. Shunga ko’ra yillik reja, tematik reja va oddiy bir dars rejasini farqlash mumkin. Yillik reja darslik mualliflari tomonidan tuziladi. U o’z navbatida yarim yillik va chorak rejalariga bo’linadi. Unda o’rganiladigan mavzular aniqlashtiriladi. Har bir mavzuni o’rgatishga ajratilgan dars soatlari bilimlar ko’lami, nutq shakllarining o’sish darajasi, o’tkaziladigan nazorat turlari vaqti hisobga olinadi. Shuni ta’kidlash kerakki har qanday yillik reja yaxshi tayyorgarlik asosida tuzilmog’i lozim. Agar biron bir sababga ko’ra rejaga o’zgartirishlar kiritiladigan bo’lsa ular yarim yillik va choraklik rejalarida o’z aksini topishi kerak. Chet tili o’qituvchilari shahar yoki tuman metod birlashmalari tomonidan tavsiya etilgan rejalar asosida ish olib borishadi. Tematik reja (unit plan) metod birlashma tomonidan tuzilsada u o’qituvchining tashabbuskorligini cheklab qo’ymasligi kerak. Chet tili o’qitish jarayoni ijodiy jarayon hissoblanib, o;qituvchi zarur hollarda unga o;zgartirishlar kiritishi mumkin. Tematik rejalashtirishning asosiy vazifasi bu ma’lum mavzuni o’rganish natijasida erishiladigan yakuniy maqsadni aniqlashdir. Tematik reja asosida o’qituvchi har bir darsga aloxida kundalik reja tuzadi. 5. Dars kuzatish va tahlil qilish orqali o’quvchilarning umumiy tayyorgarligi, bilim olishdagi faoliyati, o’quv faniga bo’lgan qiziqishi, diqqat bilan ishlashi, matn, xarita, jadval, asboblar bilan mustaqil ishlay bilishi, o’qituvchiga bo’lgan munosabati aniqlanadi. Shu bilan birga o’qituvchining faoliyati ham tahlil qilinadi. Chunonchi, o’qituvchining o’quv dasturi materiallarini bilish darajasi, yangi mavzuni tushuntirish jarayonida asosiy fikrni ajratib olishi, ilmiylik va soddalik, ko’rgazmalilik tamoyillariga rioya qilishi, dars maqsadini to’gri qo’yishi, dars jarayonini to’gri rejalashtirishi, darsda hamkorlikka erisha olishi, bilim va ko’nikmalarni o’zlashtirishni nazorat etishi, o’quvchilar bilan yakka va jamoada ishlashni tashkil eta bilishi, dars mobaynida vaqtdan unumli foydalanishi va pedagogik muomala madaniyatini egallaganlik darajasi kabi jihatlar inobatga olinadi. 27 O’qituvchining darsini bir necha marta kuzatish va tahlil qilish, uning pedagogik mahorati, ish tizimi, o’quvchilarining o’zlashtirishi, bilim darajasi kabi sohaviy va kasbiy layoqati yuzasidan xulosa chiqarish imkonini beradi. 2.2. 1-sinf didaktik o’yinlardan namunalar. «Buyumlarni 10 gacha sanash» Didaktik o’yin: «Jimjitlik» Didaktik topshiriq: bolalarning oddiy sanoq haqidagi tushun- chalarini aniqlash va mustahkamlash. O’yin topshirig’i: aniq buyumlarni «xayolda» sanab, kerakli sonni barmoqlar bilan ko’rsatish. O’yinning borishi: o’qituvchi boshlovchilik vazifasini bajaradi. O’qituvchi: — Bolalar, «Jimjitlik» o’yinini o’ynaymiz. Men sizlarga hozir har xil narsalarni ko’rsataman. Siz ularning sonini topshingiz kerak bo’ladi. Bolalar birdan gapga tushib ketadilar. — Yo’q, bolalar. Javob qaytarishdan oldin qo’l ko’tarish kerak. O’qituvchi bolalarga doira va cho’plarni sanatadi. — Endi men sizlarga narsalarni ko’rsataman. Sizlar ovoz chiqar- masdan sanab, qancha bo’lganini barmoqlaringiz bilan ko’rsatasiz. O’qituvchi 4 ta qo’g’irchoqni ko’rsatganda bolalarning hammasi to’rtta barmog’ini ko’rsatadi. Sinfda jimjitlik. Bolalarning butun diqqat-e’tibori topshiriqni bajarishga qaratilgan. O’qituvchi: — Barakalla, hammangiz to’g’ri hisobladingiz. Endi men sanoq cho’pni bir qo’limdan ikkinchi qo’limga olaman, sizlar esa ularni ovoz chiqarmasdan sanang, keyin menga qancha bo’lganini ko’rsatasiz. Bolalar o’qituvchining harakatlarini kuzatib, sanashadi va 10 ta barmog’ini ko’rsatishadi. O’qituvchi: 28 — Endi kvadratlarni sananglar, — deydida, taxtachaga ketma-ket kvadratlarni qo’yadi. Bolalar sanashadi va 6 ta barmog’ini ko’rsatishadi. Bu o’rinda bolalarning birinchi 6’nlik haqidagi bilimlarining taxminiy darajasi aniqlanadi, qancha narsa ko’rsatilsa, o’shani barmoq bilan sanab ko’rsatish malakasi mustahkamlanadi. Bundan tashqari, ularda ovoz chiqarmayr «xayolda» sanash ko’nikmalari ham shakllanadi. Bolalar aslida sanashga ovoz chiqarib takrorlamasdan birdahiga erisha olmaydilar, jim o’tirishni talab etuvchi o’yin qoidasigina ularni bunga majbur qiladi va ular ovoz chiqarmay sanaydilar. Bunday qilishning qulay tomoni shundaki, bolalarning butun diqqat e’tibori faqat topshiriqni bajarish bilan band bo’ladi. Keyingi darsda o’yin shartlari yana ham murakkablashtiriladi. Bu o’yin orqali o’quvchilarda tez harakat qilish malakasi mustahkamlanadi. Shu bilan birga topshiriqni kim tez, kim esa sekin bajarayotganini aniqlab olish imkoni tug’iladi 2. «To’g’ri va teskari sanash» Didaktik o’yin: «Ko’rganni eslab qolish» Didaktik topshiriq: qo’shib sanash yo’li bilan geometrik shakllar miqdori bilan bog’liq ravishda son qatorini tuzish. O’yin topshirig’i: o’qituvchi tomonidan ko’rsatilgan namunaga 3 — 4 daqiqa davomida diqqat bilan qarab olib, geometrik shakllarning soni va qanday joylashganini aniqlash hamda ularni o’zining daftariga to’g’ri yozish. Foydalaniladigan buyumlar: 1) 6 ta qizil doiracha va 6 ta ко’к kvadrat solingan individual konvert; 2) o’rtasidan qizil chiziq tortilgan qalin oq qog’oz; 3) o’qituvchining qo’lida geometrik shakllar yopishtirilgan na- munalar. Bolalar tezlik bilan ko’k kvadratlarni yoyadilar. Oradan bir oz vaqt o’tgach, eng ziyrak o’quvchilar qo’llarini ko’taradilar. 15—18 nafar bola 30 — 50 sekund 29 mobaynida topshiriqni bajaradi. Ba’zi bir bolalar beparvo va befarq bo’ladiiar. Masalan, bolalardan biri uyga o’xshash shaklni teradi. (Bu yerda shakllarning nomlari bolalarga oldindan o’rgatilganligi nazarda tutiladi.) O’yinning borishi: o’qituvchi o’quvchilarga geometrik shakllar rasmi solingan konvertlarni tarqatadi. Bolalar konvertlarni ko’zdan kechiradilar. O’qituvchi konvertlar bilan birga oq qog’oz ham tarqatadi. — Bolalar, — deydi o’qituvchi, — hamma shakllarni bir yerga to’plab, partaning chetiga qo’yinglar. O’yinni mana bunday tartibda o’ynaymiz: men sizlarga kvadratlar yoki doiralar shakllari solingan qog’oz namunasini ko’rsataman (ko’rsatadi). Sizlar esa sanab, qog’ozda qancha shakllar borligi va ular qanday joylashganligini eslab qolinglar. Uchgacha sanayman, undan so’ng namunani olib qo’yaman, sizlar esa qo’lingizdagi qizil chiziqli oq qog’ozlarga shakllarni xuddi namunadagidek joylashtirishingiz lozim. Dastlab o’qituvchi eng oddiy usulni (kamroq shakllar rasmi solingan bir xil shakllarni) tanlaydi. — Diqqat! — deydi o’qituvchi, — ko’rsata boshlayman bir, ikki, uch! To’rt nafar bola esa barcha kvadratlarni qatorasiga terib qo’ydi. Uch nafari doirachalarni bir chiziqqa tizishdi. O’qituvchi bolalarga o’z- o’zlarini tekshirish imkonini berish maqsadida namunani ikkinchi marta ko’rsatadi va topshiriqning to’g’ri yoki noto’g’ri bajarilganligini tekshirib chiqishni taklif qiladi. Oradan 5—10 sekund o’tgach, namunani olib qo’yadi. — Endi, bolalar, — deydi o’qituvchi, — aytinglar-chi, qancha kvadrat qo’ydingizlar? — Beshta. — Barakalla, hammangiz ham g’olib bo’ldingiz. Endi men sizlarga qiyin namunani ko’rsataman. Sizlar diqqat bilan qarab turing. Diqqat: bir, ikki, uch! O’qituvchi ikkinchi namunani ko’rsatadi. Ko’pchilik bolalar birdaniga kvadratlarni qo’llariga oladilar. O’qituvchi ularni ogohlantirib: «Sanab chiqishni unutmadingizlarmi?» — deydi. 3 — 4 nafar 30 bola ko’zini kvadratlardan olib, namunaga diqqat bilan qaraydi va sanay boshlaydi. Shundan so’ng o’qituvchi namunani olib qo’yadi. Ikkinchi marta navbat kelganda bolalar shakllarni birinchisiga qaraganda tezroq joylashtiradilar. O’yin uchinchi marta jonliroq o’tadi. Shunday qilib, o’yin paytida bolalar sanashni, shakllarni bir chiziqqa joylashtirishni ham bilib oladilar. Buning natijasida shakl nomlari mustahkamlanadi va o’yin yaxshi o’zlashtiriladi. O’qituvchi esa o’yin natijasida bolalar xotirasi qanchalik rivojlanganligini aniqlab oladi. 3. «Ikkini qo’shish va ayirish» Didaktik o’yin: «Jimjitlik» Didaktik topshiriq: o’ngacha og’zaki sanash. O’yin topshirig’i: o’qituvchi ko’rsatgan narsalarning «hayolda» sanash, doskaning oldiga borib, son natijasini topib, uni o’chirib tashlash. Bu o’yin turli usullarda o’tkaziladi. O’qituvchi doskaga oldinroq doira chizib, uning atrofiga 1 dan 10 gacha bo’Igan raqamlarni yozib, doiraning o’rtasiga 2 raqamini amal belgisi (qo’shish yoki ayirish) bilan yozib qo’ygan bo’ladi. O’yin uyga berilgan topshiriq tekshi- rilgandan keyin o’tkaziladi. O’qituvchi bolalarga o’yin qoidalarini tushuntiradi: — O’yin mutlaqo jimjitlik vaziyatida o’tkaziladi, — deydi o’qituvchi* .- Avval men doira ichidagi raqamni, keyin qo’shish yoki ayirish ishorasini va doira atrofidagi raqamlardan birini ko’rsataman. Jadaldagi katakchalar ichiga javoblar yoziladi: 3 4 5 6 7 □ □ □ □ □ Sizlar qaysi raqamni ko’rsatishimni yaxshilab kuzatinglar, u raqam bilan nima qilinishi kerakligini o,’ylab ko’ringlar. Mana (ko’rsatadi). Kimda-kim topshiriqni bajargan bo’lsa, ovoz chiqarmay, qo’l ko’tarsin. Men chaqirishim bilan u kataklar ichiga javobni yozadi. Shundan keyin o’yin boshlanadi. O’qituvchi ikkiga to’rt qo’shi- lishi kerakligini ko’rsatadi. U 5 sekund davomida kerakli son va belgilarni ko’rsatkich 31 bilan ko’rsatib turadi. Uning chaqirig’i bilan o’quvchilar topshiriqni ovoz chiqarmasdan bajarishadi. So’ngra o’qituvchi sur’atni tezlashtiradi (2 sekunddan). Sinfda jimjitlik. Bolalar butun diqqatlarini bir yerga to’plab ish qiladilar. 10 nafar bolaning bergan javobi aniqlanadi va ulardan kim g’olib chiqqanligi e’lon qilinadi. O’yin 5 — 6 rninut davom etadi. Xulosa: o’yin juda sodda bo’lib, undan keng miqyosda foydalanish mumkin. Bu o’yin bolada iroda, tirishqoqlikni tarbiyalashga va ularda sanoqqa bo’lgan qizi- qishni oshirishga ko’p jihatdan yordam beradi, 2 -gиrиh. Son tarkibinimustahkamlovchi o’yinlar Ko’pchilik o’yinlar eng qiyin matematik bog’lanishlardan biri-son tarkibining bolalar tomonidan o’zlashtirilishiga ko’maklashuvchi ajoyib vositalardan hisoblanadi. Dasturga muvofiq, birinchi o’nlikdagi son va raqamlar bilan dastlabki tanisha boshlangan paytdayoq bolalar son tarkibini o’qib olishlari lozim. Shuni ham aytish kerakki, bu vazifa ular uchun hamma vaqt ham oson bo’lavermaydi, chunki buning uchun bolalarda sonlarning tarkibini farq qilishga asoslangan tahlil, tafakkuri yaxshi mashq qildirilgan bo’lishi talab etiladi. О’ quvchilarning son va raqamlarni uzoq vaqt esda saqlab qolishlarining o’zi bilan ish bitmaydi. Shuni unutmaslik kerakki, son va raqamlarni, bu tarzda eslab qolish yetti yashar bolalar uchun ham xarakterlidir. O’qituvchi ishining murakkabligi ham ana shundadir. Materialni puxtaroq o’zlashtirish va aniqlashtirish uchun «Teatr», «Nima o’zgardi?» kabi maxsus o’yinlar o’tkazish yaxshi natija beradi. «4 soni va raqami» Didaktik o’yin: «Nima o’zgardi?» Didaktik topshiriq: 4 Soni tarkibining turli usullarini mustah- kamlash. O’yin topshirig’i: bolalarning turgan joylarini eslab qolish, ularning joy almashganlarini bilish (ya’ni 4 soni tarkibining turli ko’rinishiga doir yozilish usulini ko’rsatish). 32 O’yinni boshlashdan oldin og’zaki hisoblash mashqi o’tkaziladi. Bolalar masala o’ylab topishadi. Masalan, Karim «Bitta daraxt bor edi, yana uchta daraxt o’tqazildi, endi daraxtlar 4 ta bo’ldi» deydi. «Ikkita mashina turgan edi, yana ikkita mashina ularning yoniga kelib to’xtadi— deydi Rahim, — endilikda mashinalar soni 4 ta bo’ldi». O’qituvchi bu bolalarni doskaga chaqirib, ular aytgan narsalar «xayollarida» qanday joylashtirilgan bo’lsa, o’sha narsalarni xuddi shunday tartibda jadvalga joylashtirishni taklif qiladi. O’qituvchi: «4 sonini yana qanday hosil qilish mumkin?» — deb so’raydi. Bolalar uzoq o’ylanib qolishadi. Nihoyat ulardan biri 4 raqamini ko’rsatadi. So’ngra o’yin boshlanadi. O’qituvchi 4 nafar bolani chaqirib, ularni bir safga qo’yadi. Keyin o’quvchilardan biriga bolalarning safda qanday turganliklarini diqqat bilan ko’rib olishini so’ngra sinfdan chiqib turishni buyuradi. O’qituvchi bolalarning birijii alohida, uchtasini esa yonma-yon qo’yadi. Tashqariga chiqqan bola kirib keladi. U o’zgarishni ko’rgach: «Uch o’quvchi bir joyda, bittasi alohida turibdi», — deydi. — Jami qancha? — deb so’raydi o’qituvchi. — To’rt nafar, — javob beradi o’quvchi. — Demak, to’rt sonini qanday hosil qilish mumkin. — Uchga birni qo’shish bilan. O’qituvchi doska oldiga boshqa o’quvchini chaqiradi. U ham safda turgan bolalarga bir nazar tashlab, tashqariga chiqadi. Qaytib kirgach: «Dastlab chap tomonda uch kishi, o’ng tomonda bir kishi turgan edi, endi esa har ikkala tomonda ikkitadan kishi bor», — deydi. — Bunga qanday erishildi? — so’raydi o’qituvchi. — Uchta bo’lib turganlardan biri yakka turgan bolaning yoniga o’tib olibdi. — Demak, — deydi o’qituvchi, — 4 sonini yana qanday hosil qilish mumkin ekan? — Ikkiga ikkini qo’shib, — javob beradi o’quvchi. So’ngra uchinchi o’quvchi sinfdan chiqib turadi. O’qituvchi uch bolani bir joyda, bittasini esa 33 alohida turishini aytadi. Sinfga qaytib kirgan o’quvchi yuz bergan o’zgarishni aytadi: — Avval ular ikki kishidan turishgan edi, endi esa bu yerda bir tomonda bir kishi ikkinchi tomonda esa uch kishi bo’lib qolibdi. — Qaysi tomondagilar ko’pchilikni tashkil etadi? Mana bu tomondagilarmi? To’g’ri. Demak, 4 soni yana qanday hosil bo’lar ekan? — Birga uchni qo’shish bilan. So’ngra o’qituvchi butun sinfga murojaat qilib: — 4 soni qanday hosil bo’ladi? — deb so’raydi. Ko’pchilik o’quvchilar javob berish uchun qo’l ko’taradilar. Chaqirilganlar to’g’ri javob beradilar: — To’rtta birdan, uch bilan birdan, ikki bilan ikkidan, bir bilan uchdan. O’yin jonli va qiziqarli o’tadi. Alohida-alohida so’rash natijasida doskaga chaqirilgan o’quvchilarnigina emas, sinfda o’tirgan boshqa o’quvchilarning ham to’rt sonining tarkibini yaxshi tushunganlari aniqlanadi. O’yin besh minut davom etadi. Shundan so’ng o’qituvchi bolalarni 4 raqami bilan tanishtiradi. Didaktik o’yin: «Teatr» Didaktik topshiriq: 5 soni tarkibini mustahkamlash. O’ yin topshirigf’i: narsalap (qo’g’irchoqlar) tarkibini eslab qolish, ularni solishtirib ko’rish, joylar almashgandan keyin yuz bergan o’zgarishni topib ko’rsatish. Foydalaniladigan narsalar: pardasi bo’lgan ramka, beshta qo’g’irchoq. O’qituvchi o’yin boshlangunga qadar o’quvchilar bilan 5 soni tarkibini takrorlaydi. Undan so’ng o’yin shartlarini tushuntirishga o’tadi: — Hozir men sizlarga teatr ko’rsataman. Sizlar yaxshilab qarab, «sahna»da «artist»lar qanday turganligini eslab qolishing kerak. O’qituvchi qo’g’irchoqlarni bir qatorga tizib qo’yib, pardani ochadi. Bolalar diqqat bilan qarab turishadi. 34 — Xo’sh, Yo’ldosh, — deydi o’qituvchi, — «artist»larimiz qanday holatda turibdilar? — Bir qatorga bittadan bo’lib tizilib olishibdi, — javob beradi Yo’ldosh. — Sahnada nechta «artist» bor? — Beshta. — Endi ular, — deb davom etadi o’qituvchi, — o’z joylarini o’zgartiradilar. Sizlar nima o’zgarganini aytasiz? Parda tushirilib, ochiladi. — Xo’sh, bolalar, — deydi o’qituvchi, — nima o’zgaribdi? — Dastlab katta qo’g’irchoqlar, — deydi Sharif, — bir safga tizil- gan edi, endi esa bu yerda to’rtta, mana bu yerda bitta qo’g’irchoq turibdi. — To’g’ri,- — deya Sharifning javobini ma’qullaydi o’qituvchi, — bu qo’g’irchoq — ashula boshlovchi, shuning uchun u alohida turibdi. Endi doirachalari xuddi mana shu qo’g’irchoqlardek joylashtirilgan jadvalni topib, bolalarga ko’rsat. Sharif o’sha jadvalni topib, bolalarga ko’rsatadi. Parda yana tushiriladi. O’qituvchi qo’g’irchoqlarning joyini o’z- gartirib, Nazokatni doskaga chaqiradi. «Sahna»ga diqqat bilan qarab turgan Nazokat shunday deydi. — Hali bu yerda bitta, manavi yerda esa to’rtta qo’g’irchoq bor edi. Endi bo’lsa, bu yerda uchta, o’ng tomonda ikkita bo’lib qolibdi. — Bu o’zgarish, — qanday yuz berdi? — deb so’raydi o’qituvchi. — Ashula boshlovchining yoniga yana bitta «artist» kelib qo’shilgan va ular ikkita bo’lib qolgan. — Xo’sh, — deydi o’qituvchi, — shunda natija nima bo’ldi? — Chap tomondagi «artist»lardan bittasi kamayib uchta bo’lib qoldi. — To’g’ri, endi jadvaldan ko’rsat, — deydi o’qituvchi. Nazokat jadvaldan topib beradi. Bolalar shodlikdan qarsak phalib yuboradilar. Parda tushiriladi. 35 O’qituvchi butun sinfga murojaat qilib: Oanday qilib «artist» larimizni boshqacha joylashtirish mumkin? Kimda-kim boshqacha joylashtirishni o’ylab topsa, o’sha «artist»larni o’zi joylashtiradi va pardani ochadi, — deydi. Qariyb hamma bolalar qo’l ko’tarishadi. Doskaga chaqirilgan o’quvchi qo’g’irchoqlarni 2, 2, 1 tartibida joylashtirishni taklif etadi va bolalarga xuddi shunday jadvalni ko’rsatadi. O’yin bolalarning 5 soni tarkibini puxta o’zlashtirib olishlariga yordam beradi. Agar o’yin boshlangunga qadar faqat 10—12 bola 5 sonining qanday hosil bo’lishini aytib bera olgan bo’lsa, «Teatr» o’yini o’tkazilgandan keyin 5 sonini qanday hosil qilish mumkinligini 30 — 32 o’quvchi aytib bera oladi. Qo’g’irchoqlarning tashqi ko’rinishi, ularning joylarini almashtirib turish, qolgan 5 — 6 bolaga son tarkibidagi o’zgarishlarni tushunib, eslab olishiga yordam berganligi aniqlanadi (buning uchun «artist»larning qanday turganini esla» deyishning o’zi kifoya, bolalar o’sha zahotiyoq savollarga javob beraveradilar). Bu o’yinni boshqa sonlar tarkibini organish bilan takrorlash mumkin. 36 XULOSA . Shunday qilib, o’yin jarayonida bolalar o’zlarini o’rab turgan narsalarga, kundalik hayotning hodisalariga, tabiatga, o’yinlarga to’g’ri munosabatni shakllantiradi va bolaning bilimini chuqurlashtiradi, bu, albatta, aqliy tarbiyadir. Bolalar didaktik o’yinlari hissiyotlarni rivojlantiring, chunki atrofimizdagi dunyoni to’liq anglash uchun bola uni his qilishi va idrok qilishi kerak. Didaktik o’yinlar bolalar nutqini rivojlantirishga katta e’tibor beradi. O’yinda bola so’z boyligini boyitadi, ham faol, ham passiv, tovushlarni va butun so’zlarni to’g’ri talaffuz qilishni, jumlalarni tuzishni, o’z fikrlarini aniq ifoda etishni o’rganadi.To’g’ri didaktik o’yin yosh avlodning axloqiy tarbiyasiga katta e’tibor beradi. Bolalar kattalar mehnati natijasida o’yinchoqlarga, atrofdagi narsalarga g’amxo’rlik qilishni o’rganadilar, ijtimoiy xulq-atvor me’yorlari, tengdoshlar va kattalar bilan bo’lgan munosabatlar, turli xil shaxsiy xususiyatlar haqida tushunchaga ega bo’ladilar.1-sinf bolalar uchun didaktik o’yinlar mehnat ta’limi funktsiyasini bajaradi. Darhaqiqat, bolalar o’yin uchun materiallarni mustaqil ravishda tayyorlash orqali boshlang’ich mehnat ko’nikmalariga ega bo’ladilar. Besh yoshdan olti yoshgacha bo’lgan bolalar rasmlarni, o’yinlar uchun tabiiy materiallarni olishadi, kartalar, chiplar, o’yinlar uchun qadoqlar tayyorlashadi. Agar bola o’yin uchun atributlarni o’zi tayyorlasa, ularga nisbatan munosabat yanada ehtiyotkor bo’ladi. Didaktik material gigienik bo’lishi kerak va iloji bo’lsa estetik tarzda ishlab chiqilgan bo’lishi kerak. Darhaqiqat, yorqin, oqlangan o’yinchoqlar har doim bolalarning e’tiborini jalb qiladi, ular bilan o’ynash istagini uyg’otadi, bu ular estetik tarbiya funktsiyasini bajarishini anglatadi. Didaktik o’yinda jismoniy tarbiya. O’yin deyarli har doim farovonlikni, ijobiy hissiyotlarni keltirib chiqaradi. Eng muhimi, didaktik o’yinchoqlar yordamida o’yinlar bo’lib, ular davomida qo’llarning nozik motorli mahoratlari mustahkamlanib, rivojlanadi. Bu bolalarning aqliy rivojlanishiga eng qulay ta’sir ko’rsatadi, qo’llarni yozishga tayyorlashga yordam beradi. 37 Ko’pgina didaktik o’yinlar madaniy va gigiena ko’nikmalarini shakllantiradi. O’yinda bolalar turli xil his-tuyg’ularni ifoda etadilar, hamma narsani birgalikda, ya’ni birgalikda bajarishga 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Jumayev Mamanazar Ergashevich , Tadjiyeva Zumrad G’iyosovna. Boshlang’ich sinflarda matematika o’qitish metodikasi. Toshkent-“Fan va texnologiya’’-2005. 2. Ahmedov M., Ibragimov P., Abdurahmonova N., Jumayev M.E. Birinchi sinf matematika darsligida medodik qo’llanma. T.: “Uzinkomsentr’’ , 2003. 3. Bikboyeva N.U va boshqalar. Boshlang’ich sinflarda matematika o’qitish metodikasi (Pedagogika bilim yurti talabalari uchun o’quv qo’llanma). T.: “O’qituvchi’’ , 1996. 4. Jumayev M.E. Matematika o’qitish metodikasidan praktikum. T.: “O’qitu vchi, 2004. 5. Jumayev E.E . Bolalarda matematik tushunchalarni shakllantirish nazariya si. T.: “Ilm-Ziyo” , 2005 Internet saytlar. 1. www.tdpu.uz 2.www.pedagog.uz 3.www.ziyonet.uz 4.www.edu.uz 5. O’zbekiston Respublikasining talim to’g’risidagi qonuni-T1997 39

1-SINF O‘QUVCHILARIGA MATEMATIKA DARSLARINI DIDAKTIK O‘YINLARDAN FOYDALANIB TASHKIL QILISH METODIKASI.

Купить