Информация о документе

Цена 12900UZS
Размер 36.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 22 Ноябрь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Sherzod Sultonov

Дата регистрации 10 Июнь 2025

1 Продаж

1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishda xalq o'zaki ijodi namunalaridan foydalanish

Купить
MAVZU: 1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishda xalq o'zaki ijodi namunalaridan foydalanish KURS ISHI Reja: Kirish Asosiy qism 1. 1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishning usullari 2. 1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishda e’tibor beriladigan jihatlar 3. 1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishda xalq o'zaki ijodi namunalaridan foydalanish Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar Kirish O’qish inson hayotida muhim ahamiyatga ega. O’qish orqali inson borliq, jamiyat haqida bilimga ega bo’ladi, o’qishni bilmagan odamning ko’zi ojiz kishidan farqi yo’q. Boshlang’ich sinfda o’qish faoliyati barcha predmet darslarida amalga oshiriladi. Lekin o’qishga o’rgatishning yo’l – yo’riqlarini o’qish metodikasi ishlab chiqadi. Kurs ishining maqsadi: O’qish metodikasining kichik yoshdagi o’quvchilarning umumiy rivojlanishi, xususiy metodika sohasidagi yutuqlar borliq fanlar yutugi asosida shakllanib boradi. Masalan, eski maktablarda quruq yod olish metodida o’rganilagan bo’lsa, hozirgi maktablarda o’qish izohli o’qish metodida olib boriladi. Yod olish metodida matndagi so’zlarga izoh berishga, mazmunini tushuntirishga, oqilganini qayta hikoyalashga, umuman olganda, o’qishning ongli bo’lishiga mutlaqo e’tibor berilmagan. Ularda ko’proq to’g’ri talaffuzga, qiroat bilan o’qishga, katta e’tibor berilgan. Shuning uchun, hozir maktablarda o’qish izohli o’qish olib borilyapti. Kurs ishining vazifalari: Og’zaki nutqni rivojlantirish jarayonida xatolar turli sabablarga ko’ra chiqadi: 1. So’zni talaffuz qilish bilan uning ma’nosini tushunish o’rtasida puxta talaffuz qilishga harakat qiladi. va ma’nosini e’tibordan chetda qoldiradi. 2. So’zlar ko’p bo’ginli (murakkab bo’g’in tuzilishidagi so’zlarni o’qishda), ya’ni sozning tovush tarkibi murakkabligi uchun tez o’qiyman deb xatoga yo’l qo’yadilar. 3. To’g’ri o’qish yorug’likka, matn shriftiga, bolaning ko’ruv sezgisiga ham bog’liq. To’g’ri talafuzni ta’minlash uchun o’qituvchi quyidagilarga rioya qilishi kerak: Kurs ishining ahamiyati : 1. Matnni o’qishdan oldin undagi o’qilishi qiyin, tuzilishi murakkab so’zlarni, birikma va gaplarni aniqlashi, ular ustida ishlash usullarini belgilab olishi lozim. 2. Ma’nosi tushunarsiz so’zlarni aniqlashi. 3. Matnning yaxsh, orta, yomono’qiydigan o’quchilarga o’qitiladigan qismini oldindan belgilab chiqishi. 4. O’qituvchi yoki sinf o’quvchilarining nazorati ostida o’qishni doimiy mashq qildirishi. O’qituvchi o’qish davomida o’quvchilar xato qilishi mumkin bo’lgan o’rinni belgilab olishi lozim. Xato o'qishni bartaraf etish uchun: 1. Tuzilishi murakkab so’zlarni xat taxtaga yoki kartonga bo’g’inlarga bo’lib yozish, oldino’quvchilarga ularni bo’g’inlab, so’ng sidirg’a o’qishni mashq qildirishi. 2. So’z ma’nolarining sinonimi, antonimini keltirib, yoki gap ichida qo’llab tushuntirishi. 3. Xat cho’pdan foydalanish. Xat cho’p diqqati tarqoq bolaga, ko’ruv sezgisi past o’quvchida juda foydali. 4. Xato o’qishi mumkin bo’lgan o’rindan o’quvchini ham ogohlantirish. 5. Kesma harf va kesma bo’g’inlardan foydalanish. 6. To’g’ri o’qish uchun sharoit yaratish. 7. Shivirlab va ichda o’qishdan foydalanish. Kurs ishining tuzilishi : Kirish qismi , asosiy qism , 3 bob , xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan tuzilgan. Asosiy qism O’quvchilar kitobdan o’qishda 2 xil xato qilishadi: 1. So’z ma’nosini noto’g’ri anglashga olib keluvchi xatolar. (urg’uni noto’g’ri qo’yib o’qish tuifayli) 2. So’zlarni o’qib olishga halal beradigan xatolar. Ongli o’qish asar mazmunini, asarning g’oyaviy yo’nalishini, timsollarini, badiiy vositalarni ro’lini tushunib o’qish ongli o’qish deyiladi. Bola asarda tasvirlangan voqea hodisalarga munosabat bildira olsa, ongli o’zlashtirgan bo’ladi. Ongli o’qish quyidagi metodik shartlarga bo’gliq: 1. O’quvchuning hayotiy tajribasiga. 2. So’zlarning lug’aviy ma’nosini tushunishiga. 3. Gapda so’zlarning tushunishiga. Ongli o’qish 2 xil ma’noda qo’llaniladi: O’qish texnikasi, O’qish sifati. Asar qurilishini tushunish ongli o’qishdir.O’quvchining ongli o’zlashtirib o’qigani, uning ifodali o’qiganidan, asar yuzasidan berilgan savollarga javobidan aniqlaniladi.Ongli o’qish bilan ifodali o’qish biri – ikkinchisini taqazo etadi. Ifodali o’qish.Asrani uning g’oyasiga, yozuvchining niyatiga mos ravishda o’qish, asar jozibasini ifodalab, ravon, aniq, to’gri o’qish ifodali o’qish deyiladi. Ifodali o’qish adabiyotni aniq va ko’rgazmali o’qitishning dastlabki va asosiy formasidir. O’qituvchi, ifodali o’qish orqali asar mazmunini va emotsionallaigini o’quvchialarga ko’rgazmali ravishda yetkazadi. Intonatsiya – urg’u, temp, ritm, to’xtam, ovozning baland – pastligining yig’indisi.Bular og’zaki nutq elementlaridir.Bu orqali qahramonlarning turli kayfiyatlari, ichki kechinmalri ifoda etiladi. Ifodali o’qishni egallashning asosiy shartlari: 1. Nafasni to’g’ri olish va to’g’ri sarflash. 2. Tovushlarni aniq talaffuz qilish, burro gapirish. 3. Adabiy talaffuz normalarini egallash. Bular ifodali nutqqa ham taaluqli. Ifodali o’qish shartlaridan yana biri ovozning baland – pastligi, yoqimliligi, tinish o’rnini asar mazmuniga mos holda o’zgartira olishlik. Ifodali o’qishga tayyorlanish shartli ravishda 3 bosqichga bo’linadi: 1. Qahramonlarning xatti –harakatini tahlil qilish, g’oyasini belgilash, badiiy vositalarning vazifasini tushunish. Demak, asar tahliliifodali o’qishni ta’minlaydi. 2. Pauzaning, urg’uning o’rnini, nutq tempini belgilab olish. 3. O’qishni mashq qilish. Avvalo, o’qituvchiifodali o’qish namunasini ko’rsatishi zarur.Ifodalilik ko’rgazmalilik demakdir. 1. 1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishning usullari O’qish darslari o’quvchilar fikrini va nutqini o’stirish, hamda o’quvchi shaxsini har tomonlama rivojlantiruvchi xususiyatlar bilan boshqa o’quv predmetlari orasida alohida o’rin tutadi. O’qish darslari jarayonida o’quvchilarning o’qish malakalari nakomillashib, to’g’ri, ongli vaifodali o’qish, badiiy asar g’oyasini tushunish qobiliyatlari o’sib boradi. “O’qish kitobi”dagi turli janrlarga xos bo’lgan badiiy asarlarni o’qish va ular ustida ishlash orqali o’quvchilarning borliq, voqelik haqidagi tasavvur – tushunchalari kengayadi. 1-sinfda o’quvchilar ongli, turli va bir me’yorda bo’g’inlab o’qish malakasini egallaydilar. Ayrim nutq tovushlarining talaffuzidagi qiyinchiliklar bartaraf etiladi. O’quvchilar o’qigan matnlarning mazmunini o’qituvchining yordamchi savollari asosida hamda kichik hajmdagi matn mazmunini unga ishlangan rasmdan foydalanib, so’zlab berishga o’rganib boradilar. 2-sinfda o’quvchilarda so’zni butunicha o’qish malakalari shakllanadi va ongli, to’g’ri, ifodali o’qishga intilish yaqqol seziladi. O’qish tezligi ortadi. Ayrim matnlarni ovoz chiqarmay mustaqil o’qiy boshlaydilar. O’qish va matnni savollar asosida hikoyalashda o’quvchilar nutqining to’g’ri va aniq bo’lishiga, nutqda so’zlardan o’rinli foydalanishlarga e’tibor beriladi. 3-sinfda o’quvchilar so’zlarni butunicha o’qish malakalarini to’la egallab, ongli va ifodali o’qishga ko’proq e’tibor beradilar. O’qilgan matn mazmunini mulohaza qilish, voqealar yo’nalishini aniqlash qobiliyatiga ega bo’ladilar.Bu sinfda o’qilgan asarning badiiy – tasviriy xususiyatlari ustida ishlash davom ettiriladi. 3 – sinf o’quvchilariga o’zaro fikr olishuv jarayonida xalq maqollari va obrazli ifodalardan o’rinli foydalanish, adabiy talaffuz normalariga rioya qilishga o’rgatiladi. 4 –sinfda o’quvchilar matndagi so’zlarni butunicha ma’nosiga tushunib to’g’ri o’qish malakalarini to’la egallaydilar. O’qiganlari mazmunini qayta hikoyalsh, matnni qismlarga bo’lish va soda reja tuzish vazifalarini bajara oladilar. O’qish va gapirish jarayonida o’quvchilarning abadiy normalariga rioya qilishlari talab qilinadi. Boshlang’ich sinf o’quvchilari yuqorida belgilangan talablar asosida o’z ishlarini natijasini nazorat qilib borishi kerak.O’qish darslarida darsning asosiy qismini o’quvchilarning o’qishiga ajratish lozim. O'quvchilarni faqat o'qituvchi rahbarligidagina emas, balki o'zlarini mustaqil ravishda ishlashga ham o'rgatib boriladi. Darsning 8-10 minutini mustaqil ishlashga ajratish uni qiziqarli o'tkazishda didaktik materiallar katta yordam beradi. Savod o'rgatish davrida didaktik materiallardan foydalanish nutqni o'stirish ishining asosiy poydevori bo'lib xizmat etadi. Dastlabki mashg'ulotlarda tagiga bo'g'in va so'zlar yozilgan turli rasmli kartochkalardan foydalaniladi, bolalarning hali o'qish-yozishni bilmasliklarini hisobga olib, bunday rasmli kartochkalarni guruhlarga bo'lib, konvertlarga solinadi va har bir konvert ustiga shu narsaning nomini yozib, rasmi yopishtiriladi. Bu konvertlar o'quvchilarga ulashiladi. Bolalar konvert ichidagi narsani konvert ustidagi rasmga qarab o'qish malakasini hosil qilgach esa konvert ustidagi yozuvni o'qish yo'li bilan ajratib, topshiriqni mustaqil bajaradilar. O'qituvchi o'quvchilarning shu rasmlarda tasvirlangan narsalar bilan tanish yoki tanish emasligini kuzatadi, ularga shu rasmlar haqida qisqa va tushunarli savollar beradi va savollariga javob oladi. Masalan, konvertlar ichidan uy hayvonlarining rasmlarini olish va tagidagi so'zni o'qish vazifasi topshiriladi. Bolalar o'qituvchining bu topshirig'ini bajaradilar: rasmlarni olib, so'zlarni o'qiydilar. Agar so'zning bosh harfyoki bir bo'g'ini tushirilgan bo'lsa, nuqtalar o'rniga unga mos harf yoki bo'g'inni kesma alfavitdan topib to'ldiradilar. Mustaqil ishlashda didaktik tarqatmalardan qancha ko'p foydalanilsa, o'zlashtirish shuncha yaxshi bo'ladi. Har bir narsa uchun juda ko'p andazalar (applikatsiyalar) tayyorlash va didaktik ishlar jarayonidà ulardan o'rinli foydalanish o'quvchini ijodkorlikka undaydi. Masalan, mevalarning rasm-andazasiga qarab ishlashda quyidagi topshiriqni berish mumkin: - Bolalar, mana bu yerda olma, o'rik, shaftolilarning rasmlarini ko'rdik, yana qanday mevalar bo'ladi? Hammangiz o'z konvertingizdan qolgan meva rasmlarini olib, partaga tering-chi. O’quvchilar bu ishni zavq bilan bajaradilar. O'qituvchi o'quvchilar ishidan vazifaning qanchalik to'g'ri bajarilganligini ko'zdan kechiradi. Bu kabi ishlarni sabzavot, uy-ro'zgor asboblari, gullar rasmi ustida ham o'tkazish mumkin. Uquvchilar mustaqil ishlarni juda qiziqib tez va yaxshi bajarishga, o'rtoqlari oldida o'z bilimini namoyish qilishga intiladilar. Didaktik materiallar maktabga turli tayyorgarlikda kelgan bolalar bilan bir vaqtda, xilma-xil usullardan foydalanilgan holda ishlashga ham katta yordam beradi. O'qituvchi vazifani tez bajarishga ulgurayotgan bolalarga didaktik materiallarning murakkablaridan, uydan kelgan bolalarga esa soddaroqlaridan berib, unga mos vazifalar topshiradi. O’qituvchi o'quvchilarga qizil, sariq, ko'k rangdagi narsalarni ko'rsatib qanday narsalar: meva, sabzavot o'yinchoqlar shunday rangda bo'lishini so'raydi. SHundan keyin bolalar olcha, anor, kulupnay, pomidor, bayroq kabi bir qator narsalarning qizil rangdaligini eslab, aytadilar. Bunday mustaqil fikrlash bolalarning aktivligini oshiradi, xotirasini mustahkamlaydi, lug'atini boyitadi. Turli xildagi o'yinlar: cho'plardan turli shakllar; burchak, to'rtburchak, narvoncha va ayrim xarf shakllarini yasash boshqa ishlar bilan navbatlashtirib olib boriladi. Bu ishlar uchun dars orasida 7-8 minut vaqt ajratiladi. Didaktik materiallardan o'quvchilarning erkin ijodiy ishlarida ham foydalanish mumkin. Uqituvchininã ruxsati bilan o'quvchilar, rangli shakllardan foydalanib, turli qutichalar, gilamcha rasmlarini chizadilar. Bu mashgulotlardan bolalar burchak, tomon, o'ng, chap, ost, ust haqida konkret tasavvur hosil qiladilar, o'rtoqlari bilan hamjihat bo'lib ishlashga o'rganadilar. Bolalar nutqini o'stirishda turli xil didaktik o'yinlarni tez-tez tashkil etish yo'li bilan berilayotgan bilimni tez o'zlashtirish imkoni tug'iladi. Agar o'yin bolalarga dinamik tarzda o'rgatilsa, ular o'yinni o'rganib olganlarini sezmay qoladilar, o'yin jarayonida o'quv materiallarini puxta o'zlashtirishga aslî qiynalmaydilar. "O'yinlar bolalarning to'g'ri o'sishida juda muhim rol' o'ynaydi. Bola o'yinga butun borlig'i bilan kirishib ketadi. O'yin jarayonida uning nutqi tez rivojlanadi"O'yinlar, xususan didaktik o'yinlar, bolalarning tabiiy ehtiyoji- harakatchanligiga juda mos keladi. Shuning uchun ham bolalar o'yinni juda sevadilar. Maktabgacha tarbiya va maktab yoshidagi kichik bolalarning nutqini o'stirishda o'yin muhim o'rin tutadi. Didaktik o'yinlarning qariyb hammasida, masalan, "Bo'g'inlarga ajrat", "Qaysi harfdan" kabi o'yinlarda harakat elementlari bolalarning jismoniy va aqliy o'sishlariga katta ta`sir etadi. Bolalarda sezgirlikni va eshitish, ko'rish, harakat qilish qobiliyatini rivojlantirishda, ayniqsa didaktik o'yinlarning ahamiyati katta. Masalan, "Jimjitlik", "Nimani taqirlatyapti?", "Tuk- tuk", "Kim nimani eshityapti?" va boshqa shu kabi o'yynlarda bolalarning xotira va eshitish qobiliyati, shuningdek, diqqati o'sadi. Ilmiy metodik jihatdan to'g'ri tashkil etilgan didaktik o'yinlarni bolalarning zo'r quvonch bilan o'ynashi tajribada hamisha ko'zga yaqqol ko'rinib turadi. Har bir o'yin mobaynida bolalarning diqqati, zehni taraqqiy etib boradi. O'qish paytida bolalar birbirlarining harakatlarini kuzatadilar, hech narsani ko'zdan qochirmaslikka, o'yin qoidalarini va berilgan vazifalarini esda saqlab qolishga tirishadilar. Bundan tashqari o'yin paytida o'quvchilar oldin o'rganilgan materiallarga asoslanib ish tutadilar, natijada bu material bolalar xotirasida yana ham mustahkam o'rnashib qoladi. Didaktik o'yinlar bolalarda har bir narsani bilishga intilish hissini uyg'otadi, ularning aqliy ish bilan aktiv shug'ullanishiga imkon beradi, kuzatuvchanlik, narsa va hodisalarni taqqoslash, tahlil qilish, umumlashtirish, aniqlash qobiliyati hamda nutqi o'sa boradi. Didaktik o'yinlar bolalarni ongli harakat qilishga o'rgatadi. "Didaktik o'yinlar birinchi va ikkinchi signal sistemalari birligini, ko'rsatmalilik, so'z va harakat birligini mustahkamlaydi. Didaktik o'yinlarda o'quvchi o'qituvchining birorta gapini ham eshitmasdan qolmasligi kerak, aks holda, o'quvchi o'yin qoidasini yaxshi bilib ololmaydi, o'yin topshirig'ini o'z vaqtida bajara olmaydi, boshqalardan orqada qolib ketadi". Shu nuqtai nazardan bolaning xotirasini, diqqatini mustahkamlashda, so'z boyligi va nutqini normal o'stirishda didaktik o'yinlarning katta ahamiyati bor. Bolalar o'yin boshlanishini sabrsizlik bilan kutadilar, ularning ongida ertangi o'quv kunining quvonchli manzarasi gavdalanadi. "O'yin paytida bolalar psixikasining individual xususiyatlari, ularda shartli reflekslarning paydo bo'lish tezligi va ularning mustahkamligi yanada yaqqolroq namoyon bo'ladi. Bu esa o'qituvchiga o'quvchilar faoliyatiga individual munosabatda bo'lish imkonini beradi". Didaktik o'yinlarning eng soddalaridan biri "Davom ettir" o'yinidir. Bunda o'qituvchi bir so'zning boshlanishini, ya`ni birinchi yoki birinchi va ikkinchi bo'g'inini aytadi, o'quvchilar esa uni davom ettiradilar. Bu o'yinda ishlatiladigan so'zlar ikki-uchbo'g'indan oshmasligi kerak. Bunday so'zlarni bolalarning Gul-nor, Xol-mat, Jo'-ra, Nodi-ra, A-za-mat kabi ismlaridan boshlash maqsadga muvofiqdir. Keyin esa sha-mol, laylak, tul-ki, bo-la, uch-di, o'y-na-di kabi narsa va ish-harakat nomlari aytiladi. O'yin oxirida o'qituvchi bir-biriga o'xshash 3 - 4 so'z aytadi. Masalan: Nodira-Nazira, NormatXolmat, Non-don, suv- sut, choy-soy kabi. Keyin bolalarga shu singari so'zlarni o'ylab topishni aytadi. Didaktik o'yinlardan topishmoq, tez aytish kabi o'yinlar ham ta`lim-tarbiyaviy ahamiyatga ega bo'lishi bilan birga, bolalarga ruhiy oziq beradi. Savod o'rgatishning so'nggi davrlarida o'qituvchi bolalarning kundalik hayoti, o'yinlari aks ettirilgan rasmlar solingan konvertlarni o'quvchilarga ulashadi va konvert ichidagi rasmlarning mazmuni bo'yicha kichik hikoya aytib beradi. Masalan, "Yoz kunlarining birida bolalar cho'milgani ko'lga bordilar. Lola bilan Salim qayiqda suzdilar. Boshqa bolalar maza qilib cho'mildilar" hikoyachasini aytgach, bolalarga shu hikoyachaga taalluqli rasmni topish vazifasini topshiradi. O'quvchilar uni topib, parta ustiga qo'yadilar. O'qituvchi: "Endi, bolalar, rasmni tomosha qiling-da, men rasmdagilar haqida nimalarni aytmadim, toping-chi?" -dey-di. O'quvchilar rasmni kuzatib, uzoqda bolalar savatlarga meva to'ldirib, uylariga kaytayotganliklari haqida bilganlaricha gapirib beradilar. Konvertdagi boshqa rasmlar yuzasidan ham ish shunday o'tkaziladi. Rasm tanlashda bolaning yoshi, qiziqishi, rasmning mazmuni e`tiborga olinadi, O'yin mashg'ulotlari bolalar nutqini o'stirishi bilan birga, ularning aqliy qobiliyatlarini, ma`naviy-axloqiy sifatlarini, kollektiv bilan muomala qila bilish odatlarini tarkib toptiradi, kuch-quvvatlarini orttiradi. Bulardan tashqari, o'yin vaktida bolalarda oddiy mehnat malakalari ham hosil bo'la boradi. Alifbe davrida bolalar juda ko'p o'yinlar bilan tanishadilar, ular yordamida o'qish va yozishni o'rganadilar. Alifbe davridan so'ng esa ular "Ona tili va o'qish savodxonligi" kitobi orqali bilimlarini kengaytiradilar. Bu jarayonda didaktik o'yinlar ham o'z xususiyatiga ko'ra murakkablashib boradi. Shuni eslatib o'tish joizki, ona tili va o'qish darslarida qo'llash uchun tavsiya qilinayotgan didaktik o'yinlar foydalanishga qat`iy chegara mavjud bo'lmay, boshqa yuqori sinflarga ham moslashtirib foydalanish mumkin. I. Tinch o'yinlar. O'zim tekshiraman. Bunday o'yinlarni o'tkazishda o'qituvchi kichik hajmdagi diktantlarni tanlaydi. Boshlang'ich sinflarning har bir sinfida darsning boshlanishida qo'llash mumkin. O'qituvchi o'quvchilarga kichik hajmdaãi diktant yozdiradi. Barcha daktantni yozib bo'lgach, o'qituvchi doskaga diktantni yozib ko'rsatadi. O'quvchilar esa o'qituvchining yozganiga qarab, o'zlari yozgan diktantni tekshiradilarDiktant oldin doskada yozilib, usti yopib qo'yilgan bo'lsa, o'qituvchi pardani ochadi. Bunday diktantlarni alifbe davrida ham qo'llash mumkin bo'lib, o'qituvchi avval faqat harflardan so'ngra (undosh harflar bilan tanishtirgach) bo'g'inlardan iborat diktant yozdirishi mumkin. 1-variant: Oo, Ii, Uu, Ff, O`o`. 2-variant: -Io, -no, -ta, - mi,-un. 3-variant: Bola, lola, ona, zo`r, par. 4-variant: Bugun havo issiq. II. Harakatli o'yinlar. 1. U nima qilyapti? ("pantamimo") O'quvchilardan biri bolalar oldiga chiqib ovozsiz harakatlar qiladi. O'quvchilar jamoasi birgalikda uning harakatlarini izohlab berishlari lozim. Bunday o'yin o'qishga ona tili darslarida o'quvchilar nutqini o'stirish, ziyraklik va zeriktirmaslik uchun o'tkaziladi. III. Aralash turdagi o'yinlar. 1. Nima yo'qolib qoldi? Stol ustida bir necha yoki aloxida buyumlar surati tushirilgan kartochkalar joylashtiriladi. O'quvchilar stol ustini yaxshilab kuzatib, narsalarni eslab qoladilar. Shundan keyin o'qituvchi o'quvchilarga bildirmasdan ularning bittasini olib qo'yadi. O'quvchilar stol ustidan nima yo'qolib qolganini topishlari lozim. Bu o'yindan darsda va darsdan tashqari mashg'ulotlarga foydalanish mumkin. Bu o'yin, ayniqsa, alifbe davrida harflarni o'rganish jarayonida juda qo'l keldi. Bu xildagi o'yinlar bolalarning bilim hamda tasavvurlarining kengayishiga, eng muhimi, so'z boyliklarining oshishiga, shuningdek, nutqlarida tovush talaffuzining aniqlashishiga katta yordam beradi. Muammoli o'qitish pedagogika fanining eng keyingi yutuqlaridan biri, ta`lim jarayonida bolalarning topqirlik layoqatini taraqqiy ettirishning eng mahsuldor yo'li hisoblanadi. Muammoli o'qitish dastur materiallari asosida tuzilgan topshiriqlarni echish yo'li bilan tashkil etiladi. Maktabda muammoli o'qitishni tashkil etish uchun muammoli topshiriqlarning mohiyatini, turlarini bilish va ularni amalda qo'llash metodikasini egallash nihoyatda zarur. O’qish inson hayotida muhim ahamiyatga ega. O’qish orqali inson borliq, jamiyat haqida bilimga ega bo’ladi, o’qishni bilmagan odamning ko’zi ojiz kishidan farqi yo’q. boshlang’ich sinfda o’qish faoliyati barcha predmet darslarida amalga oshiriladi. Lekin o’qishga o’rgatishning yo’l – yo’riqlarini o’qish metodikasi ishlab chiqadi. O’qish metodikasining kichik yoshdagi o’quvchilarning umumiy rivojlanishi, xususiy metodika sohasidagi yutuqlar borliq fanlar yutugi asosida shakllanib boradi. Masalan, eski maktablarda quruq yod olish metodida o’rganilagan bo’lsa, hozirgi maktablarda o’qish izohli o’qish metodida olib boriladi. Yod olish metodida matndagi so’zlarga izoh berishga, mazmunini tushuntirishga, oqilganini qayta hikoyalashga, umuman olganda, o’qishning ongli bo’lishiga mutlaqo e’tibor berilmagan. Ularda ko’proq to’g’ri talaffuzga, qiroat bilan o’qishga, katta e’tibor berilgan. Shuning uchun, hozir maktablarda o’qish izohli o’qish olib borilyapti. O’qish darslarida o’quvchilar tabiat, jamiyat, unda yashovchi, kishilar hayoti, ularning o’tmishi, hozirgi yashash tarzi, mashhur kishilari haqida, vatanning tabiati: ob-havosi, boyliklari, hayvonot dunyosi va boshqalar haqidagi bilimlarni egallaydilarSinfda o’qish darslari quyidagi vazifalarni bajaradi: 1. O’qish malakasinitakkomillashtirish. O’quvchilarda yaxshi, to’g’ri o’qish sifatlari: to’g’ri tez, ifodali o’qish malakalarini shakllantirish. 2. Bolalarda kitobga muhabbat uyg’otish, kitobdan foydalanishga, undan kerakli bilimni olishga o’rgatish, ya’ni kitob bilan ishlashni biladigan, chuqur fikrlovchi, sermulohaza kitobxonalarni yetishtirish. 3. O’quvchilarni tevarak – atrof, borliq haqidagi bilimlarni kengaytirish, ilmiy dunyoqarash elementlarini shakllantirish. 4. O’quvchilarni axloqiy, estetik va mehnatsevarlik ruhida tarbiyalash. 5. O’quvchilarning nutqini va tafakkurini o’stirish. 6. Adabiy tasavvur elementlarini shakllantirish. Bu vazifalarni bajarishning aniq yo’li, yaxshi o’qish malakalarining sifatlari va ularni takomillashtirish yo’llaridir. Yaxshi o’qish malakalarining sifatlariga to’g’ri, tez, ongli va ifodali o’qish kiradi va ular o’qish darslarida o’zaro bog’liq holda takomillashtiriladi, bu to’rt o’qish sifati bir – biri bilan uzviy bog’liq. Ongli o’qish yaxshi o’qish malakalarining asosiysi hisoblanadi, chunki o’quvchi tez qisqa – o’qiganini anglamasa, bunday o’qish talabga javob bermaydi, o’qiganinitushunmaslikka olib keladi.To’g’ri o’qish ongli o’qishga xizmat qiladi. Tez, to’g’ri, ongli o’qish ifodali o’qishning asosi hisoblanadi. Yaxshi o’qish sifatlarini egallash maktabda barcha predmetlarni muvaffaqiyatli o’zlashtirishning sharti hisoblanadi. Boshlang’ich sinf o’quvchilari to’g’ri talaffuz bilan matn ma’nosini puxta sintez qilishda qiynaladilar. O’qish ko’nikmalarini takomillashtirish uchun asar ustida ishlashni o’qitish bilan birga amalga oshirish zarur. 2. 1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishda e’tibor beriladigan jihatlar O’qish jarayonida xatolar turli sabablarga ko’ra chiqadi: 1. So’zni talaffuz qilish bilan uning ma’nosini tushunish o’rtasida puxta talaffuz qilishga harakat qiladi. va ma’nosini e’tibordan chetda qoldiradi. 2. So’zlar ko’p bo’ginli (murakkab bo’g’in tuzilishidagi so’zlarni o’qishda), ya’ni sozning tovush tarkibi murakkabligi uchun tez o’qiyman deb xatoga yo’l qo’yadilar. 3. To’g’ri o’qish yorug’likka, matn shriftiga, bolaning ko’ruv sezgisiga ham bog’liq. To’g’ri o’qisni ta’minlash uchun o’qituvchi quyidagilarga rioya qilishi kerak: 1. Matnni o’qishdan oldin undagi o’qilishi qiyin, tuzilishi murakkab so’zlarni, birikma va gaplarni aniqlashi, ular ustida ishlash usullarini belgilab olishi lozim. 2. Ma’nosi tushunarsiz so’zlarni aniqlashi. 3. Matnning yaxsh, orta, yomono’qiydigan o’quchilarga o’qitiladigan qismini oldindan belgilab chiqishi. 4. O’qituvchi yoki sinf o’quvchilarining nazorati ostida o’qishni doimiy mashq qildirishi. O’qituvchi o’qish davonida o’quvchilar xato qilishi mumkin bo’lgan o’rinni belgilab olishi lozim.Xato o'qishni bartaraf etish uchun: 1. Tuzilishi murakkab so’zlarni xat taxtaga yoki kartonga bo’g’inlarga bo’lib yozish, oldino’quvchilarga ularni bo’g’inlab, so’ng sidirg’a o’qishni mashq qildirishi. 2. So’z ma’nolarining sinonimi, antonimini keltirib, yoki gap ichida qo’llab tushuntirishi. 3. Xat cho’pdan foydalanish. Xat cho’p diqqati tarqoq bolaga, ko’ruv sezgisi past o’quvchida juda foydali. 4. Xato o’qishi mumkin bo’lgan o’rindan o’quvchini ham ogohlantirish. 5. Kesma harf va kesma bo’g’inlardan foydalanish. 6. To’g’ri o’qish uchun sharoit yaratish. 7. Shivirlab va ichda o’qishdan foydalanish. O’quvchilar yo’l qo’yadigan xatolar 2 xil: 1. So’z ma’nosini noto’g’ri anglashga olib keluvchi xatolar. (urg’uni noto’g’ri qo’yib o’qish tuifayli) 2. So’zlarni o’qib olishga halal beradigan xatolar. Ongli o’qish asar mazmunini, asarning g’oyaviy yo’nalishini, timsollarini, badiiy vositalarni ro’lini tushunib o’qish ongli o’qish deyiladi. Bola asarda tasvirlangan voqea hodisalarga munosabat bildira olsa, ongli o’zlashtirgan bo’ladi. Ongli o’qish quyidagi metodik shartlarga bo’gliq: 1. O’quvchuning hayotiy tajribasiga. 2. So’zlarning lug’aviy ma’nosini tushunishiga. 3. Gapda so’zlarning tushunishiga. Ongli o’qish 2 xil ma’noda qo’llaniladi: O’qish texnikasi, O’qish sifati. Asar qurilishini tushunish ongli o’qishdir.O’quvchining ongli o’zlashtirib o’qigani, uning ifodali o’qiganidan, asar yuzasidan berilgan savollarga javobidan aniqlaniladi.Ongli o’qish bilan ifodali o’qish biri – ikkinchisini taqazo etadi. Ifodali o’qish.Asrani uning g’oyasiga, yozuvchining niyatiga mos ravishda o’qish, asar jozibasini ifodalab, ravon, aniq, to’gri o’qish ifodali o’qish deyiladi. Ifodali o’qish adabiyotni aniq va ko’rgazmali o’qitishning dastlabki va asosiy formasidir. O’qituvchi, ifodali o’qish orqali asar mazmunini va emotsionallaigini o’quvchialarga ko’rgazmali ravishda yetkazadi. Intonatsiya – urg’u, temp, ritm, to’xtam, ovozning baland – pastligining yig’indisi.Bular og’zaki nutq elementlaridir.Bu orqali qahramonlarning turli kayfiyatlari, ichki kechinmalri ifoda etiladi. Ifodali o’qishni egallashning asosiy shartlari: 1. Nafasni to’g’ri olish va to’g’ri sarflash. 2. Tovushlarni aniq talaffuz qilish, burro gapirish. 3. Adabiy talaffuz normalarini egallash. Bular ifodali nutqqa ham taaluqli. Ifodali o’qish shartlaridan yana biri ovozning baland – pastligi, yoqimliligi, tinish o’rnini asar mazmuniga mos holda o’zgartira olishlik. Ifodali o’qishga tayyorlanish shartli ravishda 3 bosqichga bo’linadi: 1. Qahramonlarning xatti –harakatini tahlil qilish, g’oyasini belgilash, badiiy vositalarning vazifasini tushunish. Demak, asar tahliliifodali o’qishni ta’minlaydi. 2. Pauzaning, urg’uning o’rnini, nutq tempini belgilab olish. 3. O’qishni mashq qilish. Avvalo, o’qituvchiifodali o’qish namunasini ko’rsatishi zarur.Ifodalilik ko’rgazmalilik demakdir. O’qish darslari o’quvchilar fikrini va nutqini o’stirish, hamda o’quvchi shaxsini har tomonlama rivojlantiruvchi xususiyatlar bilan boshqa o’quv predmetlari orasida alohida o’rin tutadi. O’qish darslari jarayonida o’quvchilarning o’qish malakalari nakomillashib, to’g’ri, ongli vaifodali o’qish, badiiy asar g’oyasini tushunish qobiliyatlari o’sib boradi. “O’qish kitobi”dagi turli janrlarga xos bo’lgan badiiy asarlarni o’qish va ular ustida ishlash orqali o’quvchilarning borliq, voqelik haqidagi tasavvur – tushunchalari kengayadi. 1-sinfda o’quvchilar ongli, turli va bir me’yorda bo’g’inlab o’qish malakasini egallaydilar. Ayrim nutq tovushlarining talaffuzidagi qiyinchiliklar bartaraf etiladi. O’quvchilar o’qigan matnlarning mazmunini o’qituvchining yordamchi savollari asosida hamda kichik hajmdagi matn mazmunini unga ishlangan rasmdan foydalanib, so’zlab berishga o’rganib boradilar. 2-sinfda o’quvchilarda so’zni butunicha o’qish malakalari shakllanadi va ongli, to’g’ri, ifodali o’qishga intilish yaqqol seziladi. O’qish tezligi ortadi.Ayrim matnlarni ovoz chiqarmay mustaqil o’qiy boshlaydilar.O’qituvchi rahbarligida o’qilgan matndagi asosiy fikrni aniqlaydilar, undagi ayrim voqea – hodisalarni so’z bilan tasvirlashga o’rganadilar. O’qish va matnni savollar asosida hikoyalashda o’quvchilar nutqining to’g’ri va aniq bo’lishiga, nutqda so’zlardan o’rinli foydalanishlarga e’tibor beriladi. 3-sinfda o’quvchilar so’zlarni butunicha o’qish malakalarini to’la egallab, ongli va ifodali o’qishga ko’proq e’tibor beradilar. O’qilgan matn mazmunini mulohaza qilish, voqealar yo’nalishini aniqlash qobiliyatiga ega bo’ladilar.Bu sinfda o’qilgan asarning badiiy – tasviriy xususiyatlari ustida ishlash davom ettiriladi. 3 – sinf o’quvchilariga o’zaro fikr olishuv jarayonida xalq maqollari va obrazli ifodalardan o’rinli foydalanish, adabiy talaffuz normalariga rioya qilishga o’rgatiladi. 4 –sinfda o’quvchilar matndagi so’zlarni butunicha ma’nosiga tushunib to’g’ri o’qish malakalarini to’la egallaydilar. O’qiganlari mazmunini qayta hikoyalsh, matnni qismlarga bo’lish va soda reja tuzish vazifalarini bajara oladilar. O’qish va gapirish jarayonida o’quvchilarning abadiy normalariga rioya qilishlari talab qilinadi. Boshlang’ich sinf o’quvchilari yuqorida belgilangan talablar asosida o’z ishlarini natijasini nazorat qilib borishi kerak.O’qish darslarida darsning asosiy qismini o’quvchilarning o’qishiga ajratish lozim. O’quvchilar turli xildagi aniq topshiriqlar asosida bir necha marta o’qitiladi va o’qish mas’uliyatlari orttiriladi. Boshlang’ich o’qish malakalarini (to’g’ri, tez, ongli, ifodali o’qishni takomillashtirish) bolalarni o’qigan asarlarining adabiy – estetik xususiyatlarini chuqur idrok etish, ularni tasvirklangan voqea – hodisalar mag’zini chaqish, muayyan xulosalar chiqarishga tayyorlash; Bolalarda yuksak axloqiy sifatlarni va nafosat tuyg’usini tarbiyalash; O’quvchilarni matn ustida ishlash o’rgatish; O’quvchilarning atrof – muhit haqidagi bilimlarini boyitish. Bu vazifalar dasturda berilagan badiiy, ilmiy – ommabop asarlar, jumladan, xalq og’zaki ijodi namunalari asosida amalga oshiriladi. Har bir sinf o’qish dasturi quyidagi bilimlarni o’z ichiga oladi; DTS talabiga ko’ra 1 – sinf o’quvchilari matn ustida ishlash jarayonida quyidagicha ishlarni amalga oshiradilar: 1. O’qilgan matnda nima haqida fikr yuritilayotganligi to’g’risida suhbat o’tkaziladi. 2. O’qilgan adabiy asar namunasining umumiy mazmuni aniqlanadi. 3. O’qilganda ishtirok etuvchi shaxslarning xatti – harakatlariga elementlar ravishda baho berishga o’rgatilib boriladi. 4. O’qilgan badiiy asar namunasining tili o’rganiladi. O’qilganda ishtirok etuvchi qahramonlarning xatti – harakatini, ularni bir – biriga taqqoslash yuzasidan mashq qildiriladi. Matn ustida ishlashning eng ko’p qo’llaniladigan usullaridan biri o’quvchilarning ichida o’qishidir. U yoki bu adabiy asar namunasi yoki ilmiy – ommabop maqolalar o’quvchilarga ichida o’qish uchun topshirishda o’qituvchi matnni o’qitishdan ko’zlangan maqsadga qarab quyidagi topshiriqlarni berishi mumkinIfodali o’qishni; 1. O’qituvchi tomonidan topshirilgan badiiy asar namunasi yoki ilmiy – ommabop maqolalarni ichda o’qib, matn oxirida berilgan yoki oldindan tayyorlab doskada yozib qo’yilgan savollarga javob berish. 2. Matnni ichda o’qib, tushunilmaydigan o’rinlarni, so’z v aiboralarni aniqlab chiqish va shular yuzasidan savollar berish. 3. O’qilganning mazmuni yuzasidan, qanday rasmlar chizish mumkinligini aniqlash maqsadida ichda o’qish. 4. O’qituvchining topshirig’i yoki savoliga javob toppish maqsadida ichda o’qish. Matn ustida ishlashga o’rgatishda: so’z ma’nolarini tushuntira olish, o’qilganda ishtirok etuvchilarni tasvirlashi uchun matndan obrazli so’zlarni topa bilish, o’qilgan asar namunasida qatnashuvchi shaxs haqida hikoya qilish uchun material tanlash kabi ishlar bajartiriladi. O’qilgan matnni muhokama qilishda suhbat uchun ko’p vaqt sarf qilib, o’qilganining g’oyasidan bola fikrini uzoqlashtirib, chalg’itmaslik zarur. Badiiy asar namunalarini o’qish orqaligina uni har tomonlama o’rganiladi. Shunga ko’ra, o’qish va nutq o’stirish darsining asosiy qismini berilgan matnni bolaga o’qitishni tashkil etishi lozim. O’qish, berilgan matn mazmuni bilan tanishish va o’quvchining fikri, nutqi har tomonlama rivojlanishiga yordam beradi. Matn ustida ishlaganda uning hajmi va xarakteriga qaraladi. Hajmi kichik, tushunilishi oson matnlarni o’qishdan so’ng tahlil qilishga kirishiladi. Lekin hajmi katta bo’lsa, avval o’qilganining mazmunini’o’zlashtirishga oid reja tuzish, qayta hikoya qilish lozim bo’ladi. O’qilgan matn mazmunini tahlil qilishda o’qilganining mazmuni asosida savol tarzida reja tuzish va shu tuzilgan reja asosida qayta hikoya qilish ham o’qish va nutq o’stirish mashg’ulotlarining eng muhim etaplardan biri sanaladi. Matn ustida ishlashda ko’zda tutilgan asosiy maqsad o’quvchilarni milliy istiqlol g’oyalari ruhida tarbiyalash, ularning axloqiy va estetik tuyg’ularini takomillashtirishdir. Matn ustida ishlashda suhbat asosiy rol o’ynaydi.Suhbat o’qituvchi belgilab, kelgan savollar asosida o’tkaziladi. Tabiiyki, to’g’ri o’qish malakasini hosil qilish uchun quyidagi ish usullaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir. 1. Ko’p bo’g’inli va talaffuzi qiyin so’zlarni bo’g’inlarga bo’lib, so’ng o’qish. 2. Tanish matnlarni qayta o’qitish, o’qish sur’atini asta – sekin oshirib borishi orqali notanish matnalrni ham tutilmay o’qish iqtidoriga ega qilinadi. 3. T’g’ri o’qishni ta’minlashda tovush, bo’g’in va so’zlarni to’g’ri, aniq talaffuz etish katta ahamiyat kasb etadi. Aytishda “p” yozilishda “b” yoziladigan so’zlarni to’g’ri o’qishga o’rgatish (kitob, serob) r tovushini o’rniga ya, y deb (bayroq – bayloq, o’rtoq – o’ytoq) talaffuz etishlariga yo’l qo’ymasligi lozim. 4. Tez aytish usulidan foydalanish o’qish malakasini takomillashtirishning eng qulay vositalaridan biri hisoblanadi. Tez aytishda avval soz va jumlalar sekin, aniq aytiladi, yod olinadi so’ng, asta – sekin talaffuz qilish sur’ati tezlashtiriladi, dastlabo’qituvchi tez aytishni bolalar bilan birgalikda bir – ikki marta aytadi. So’ng o’zlariga takrorlatadi. 5. To’g’ri o’qish malakasini hosil qilishda o’quvchilarning o’qishlariga aslo yo’l qo’ymaslik lozim. Aks holda, o’quvchi o’rtog’ining o’qiganlarini yodaki takrorlashga odatlanib, o’qilayotgan asar mazmunini tushunmay qoladi. O’qish darslarida o’quvchilarni to’g’ri o’qish malakalarini rivojlantirishda guruhlarda ishlash katta samara beradi. Bunda biror matnni tanlab u yuzasidan har bir guruhga turli topshiriqlarni turli fanlar bilan bog’lagan holda berish, ya’ni integratsiyalash orqali o’quvchilarda to’g’ri ongli o’qish bilan birga, shu matn orqali boshqa fanlardan olgan bilimlari mustahkamlanib, o’quvchida fanlarni integratsiyalashga va ayniqsa, ona tili mavzulari bilan o’qish fanini bo’g’kash katta qiziqish va ishtiyoq uyg’otadi. Masalan; biror mavzu yuzasidan ijodiy mehnat usulini qo’llash, bunga ijodiy “ 1- aprel kulgi kuni” mavzusini olamiz. Bu mavzu yuzasidan turli guruhchalarga turli topshiriqlar beramiz. Bunday ijodiy mehnat usuli asosida bir mavzu bo’yicha 1-guruhchaning kichik hikoya yozishi bilan ona tilidagi, 2-guruhchaning rasm chzishi – tasviriy san’at, tabianshunoslik darsiga, 3- guruh applikatsiya yasashi – mehnat darsiga, 4- guruhchaning qo’shiq kuylashi – musiqaga, 5- guruhchaning maqol, hadis, hikmatli so’zlar aytishi – odobnomaga, 6 – guruhcha sahna ko’rinishi namoyish etishi uni ijodkorlikka undashi asosida fanlar aro bog’liqlikni yuzaga keltiradi. Ona tili darslarida “Son” mavzusi bilan bog’liq klaster usulini qo’llash asosida bola o’zi integratsiyani ko’rsatib o’tishi ham mumkin. Boshlang„ich sinflarda o„qitilayotgan adabiy o„qish darslari o„zbek tili fanining tarkibiy qismi hisoblanadi. Dasturlarning o„qish va nutq o„stirish bo„limida o„tkaziladigan mashg„ulotlar mazmuniga; o„quvchilarni to„g„ri, ravon, ma lum darajadagi tezlik bilan ifodali‟ o„qishga o„rgatish; o„quvchining ona - Vatan, uning tabiati kishilar mehnatidagi qahramonlik, jasurlik, milliy istiqlol g„oyalarini ular ongiga singdirish kabi bilimlarni boyitish orqali o„quvchilarning bilim, ko„nikma malakalari kengaytiriladi, shakllanadi va mustahkamlanadi. Har bir inson umri davomida xalq o„g„zaki ijodidan bahramand bo„lib ulg„ayadi. 3. 1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishda xalq o'zaki ijodi namunalaridan foydalanish Bolaligida ertak eshitib katta bo„lmagan odam bu dunyoda yo„q desak, mubolag„a bo„lmaydi. Chunki har bir odam dunyoga kelgach, turli darajadagi ertak, rivoyat, afsonalarni eshitadi va aynan o„shalar orqali dunyoni o„rganadi. Ularda xalq badiiy tafakkurining eng sara mevasi yashiringan. Buni anglash va ularni qayta kashf etish kishiga hayotni tushunish, odam va olam munosabatlarini o„rganishga yordam beradi. Xalq og`zaki ijodini o„rganish – xalq tarixi, urf-odati, an analari, ‟ o„ykechinmalari, buguni va kelajagini tadqiq etish demakdir. Unda millatning o„zini anglashi, o„zligini namoyon qilish xislatlari, intilishlari, hayot tarzi, dunyoqarashi aks etgan folklor asarlarda o„z aksini topgan dunyoqarash, qadriyatlar yosh avlodni har tomonlama bilimli, ma naviy jihatdan yetuk etib ‟ tarbiyalashda muhim o„rin tutadi. Zero, xalq og„zaki ijodi ma naviy ‟ taraqqiyotning asosiy tarixiy ildizlaridandir. Har bir xalqning og„zaki ijodi o„sha xalqning fe l-atvori, estetik didi, ruhiyati, urf-odat va an analari, orzu-intilishlari,‟ ‟ geografik sharoiti va tabiatini aks ettiruvchi o„ziga xos ko„zgudir. Biz ana shu ko„zgu vositasida olamshumul ezgu niyatlar, insoniy fazilatlar, yovuzlik, zulm, adolatsizlikka qarshi nafrat tuyg„ularini ko„ramiz. Shundayekan, xalqimizning qalb qo„ri, yuksak aql-zakovati bilan asrlar davomida yaratilib, avloddan-avlodga o„tkazib kelingan folklor namunalarini ham o„rganish muhim ahamiyatga ega. Ma naviyat qadim zamonlardan inson dunyoqarashini, xatti-harakatini, jamiyatda ‟ tutgan o„rnini, xalqqa, vatanga, atrofidagi odamlarga bo„lgan munosabatini boshqaruvchi omil hisoblanadi. Ma naviy qashshoq kimsa hayotda ro„y ‟ berayotgan voqealarga loqayd bo„ladi. Loqaydlik esa tuzatib bo„lmas oqibatlarga olib keladi. Ma naviy qashshoq odam uchun Vatan, xalq, oila kabi muqaddas ‟ tushunchalar yot. Shuning uchun keksa avlod, avvalo, farzandning ma naviy ‟ dunyosini shakllantirish chorasini rejalashtirgan. Aslini olganda, xalq dostonlari, ertaklari, qo„shiqlari, maqollari va boshqa o„nlab janrdagi asarlar yosh avlodning ma naviyatini boyitish, uni haqiqiy inson darajasiga yetishini ta minlash ‟ ‟ maqsadini nazarda tutgan holda yaratilgan. O„tgan asrgacha bugungi kundagi matbuot, o„quv dargohlari, madaniyat markazlari, radio, televidenie, internet kabi ta lim, ma rifat tizimi bo„lmagan. Bu vazifalarni bajarish, asosan, xalq og„zaki ‟ ‟ ijodi zimmasiga yuklatilgan. Natijada, xalq og„zaki ijodi xalq pedagogikasi zami- nini tashkil etgan. Ma lum bo„ladiki, madaniyat, san at, til xalqning xalq sifatida ‟ ‟ ravnaq topishining bosh omili ekan. Xalq ijodi esa madaniyat, san at, tilning ‟ asosini tashkil etuvchi tarkibiy qismdir. Qadimdan ota-bobolarimiz o`z orzu- umidlarini turmush haqiqatlari bilan uyg`unlashtirgan holda go`zal mo`jizakor manzaraga, sodda va o`ta teran mazmunga ega ertaklarni yaratganlar. Hayot haqiqati va kishilarning ruhi, psixologiyasini o`zida aks ettirgan ertaklarning badiiy kuchi hanuzgacha kattalar va kichiklar uchun ham birday qiziqarli, jozibali xalq kitobi sifatida ta`sir etib kelmoqda. Ertaklar – yaxshilikka yetaklar, deb xalqimiz bejizga aytishmagan. Ertaklarning tarbiyaviy ahamiyati katta. Ertaklarda voqealar asosan mo`jizali tarzda ifodalanadi. Binobarin, mo`jiza yoki fantaziya voqea va hodisalarni hayot bilan bog`lab, haqiqat, ozodlik, to`g`rilik, odamiylik kabi didaktik g`oyalarni tashviq etadi, syujet rivojiga kuch bag`ishlaydi, tinglovchi e`tiborini o`ziga jalb qilib, ajoyibotlar olamiga olib kiradi, shirin tuyg`ular dunyosiga g`arq etadi. Umumlashtirilgan holda ertakka xos quyidagicha ta`rif e`tirof etilgan: “Hayot haqiqati bilan bog`liq bo`lib, fantastik hamda hayotiy uydirmalar asosiga qurilgan, didaktik g`oya tashuvchi og`zaki hikoyalar ertak deb ataladi.” Ertaklarda an`anaviy boshlama voqeaning qay vaqt bo`lib o`tganini bildirmaydi, noaniq, umumiy tarzda ifodalaydi. Ertak aytuvchi kichik va o`rtayoshdagi bolalarga mo`ljallangan har qanday ertaklarni tinglovchi diqqatini tezda o`ziga jalb qilishi uchun “Bir bor ekan, bir yo`q ekan, och ekan, to`q ekan, bo`ri bakovul ekan, tulki yasovul ekan, qarg`a qaqimchi ekan, chumchuq chaqimchi ekan, g`oz karnaychi ekan, o`rdak surnaychi ekan, tovuq qoq etdi, bilmadim qaqqa ketdi” – tarzida an`anaviy boshlama qolipdan foydalanishi maqsadga muvofiqdir. Ertaklar, avvalo, bolalarning jonivor hayvonlarga, parrandalarga bo`lgan qiziqishi, mehrini oshirsa, ikkinchidan,mehnat orqali farovon, tinch, osoyishta turmush kechirish mumkinligi uqtiriladi. Ertaklarning yakuni qissadan hissa chiqarishga undaydi. Ya`ni, “ Yaxshilik qilsang – yaxshilik topasan, yomonlik qilsang – jazo olasan”, “Mehnat qilsang-rohat ko`rasan”,“Mehnatdan kelsa boylik, turmush bo`lar chiroylik” kabi maqollarning ma`nosi izohlansa, bolalar har bir o`qigan ertak-larining xulosasini maqollar bilan izohlashga harakat qiladilar. Bu bolalarning tafakkurini charxlash bilan birga, ko`proq maqollar yod olishiga ham yordam beradi. Ertak qahramoni aql bilan ish tutib, qiyin jumboqlarni yechadi, tadbir bilan ish tutib, dahshatli kuchlarni yengadi. Ma lum bo„ladiki, qahramon ismi berilsa ham, berilmasa ham asosiy maqsad‟ ertakdagi hikoya qilinayotgan voqea oddiy maishiy turmush sharoitida kechganini ta kidlashdan iborat bo„ladi. Keyingi maqsad asar ishtirokchilari boshidan ‟ kechirgan turmush lavhalari vositasida yosh avlodning barkamol inson bo„lib etishuvi uchun tarbiyaviy zamin hozirlashdan iboratdir. «Uch og„a-ini botirlar» ertagida mo„ysafid ota o„z o„g„illarini qo„rqmas, jasur qilib o„stiradi. O„z farzandlarini baxt topish safariga otlantirar ekan, ularga uchta maslahat beradi: «To„g„ri bo„ling, bexavotir bo„lasiz. Maqtanchoq bo„lmang, uyatga qolmaysiz. Dangasa bo„lmang, baxtsiz bo„lmaysiz». Bu pand mohiyatini tahlil qilsak, hayotga tayyorlanishi lozim insonning haqiqiy amal qilishi kerak hisoblangan fazilatlar aks etganiga ishonch hosil qilamiz. Bu ertaklarda tarbiyaviylik, ma`naviy yetuklik, komillik, odamiylik, fikran teranlik ustivor darajada tavsiflanadi. Ertakning pedagogik qiymati shundaki, o„quvchilar unda to„g'rilik, halollik g'alaba qilganidan, kambag'al kishilar qiyinchilikdan qutilganidan, ya'ni yaxshilik, ezgulik ro„yobga chiqqanidan va yomonlik, vovuzlik mahkumlikka uchraganidan quvonadilar. Ular hayotda ham doimo shunday bo„lishini istaydilar. Masalan, “Halollik" ertagida asosiy fikr kambag'allarga yordam ko„rsatish, o„z mehnati bilan hayot kechirish bo„lib, bu hatto butun xalq istagi ekanligi g'oyasi ilgari surilgan bo„lsa, “Hiylagarning jazosi" ertagida esa soddadilning to„g'riligi hiylagarning makri ustidan g'olib kelishi, xiyonat jazosiz qolmasligi g'oyasi ilgarisurilgan. Har ikki ertak ham to„g'riso„zlilikning g'alabasi bilan yakunlanadi. Bunday g'alaba maishiy ertaklardan tashqari, sehrli ertaklarda ham ifodalangan. Ertak bolalarda qahramonlarning xatti-harakatini muhokama qilib, baholash ko„nikmasini o„stirishi bilan birga yaxshilikning doimo g'alaba qozonishiga iShonch uyg'otadi. O„quvchilar ertakni tahlil qilish jarayonida “kishilardagi qanday sifatlar sizga yoqdi? (yoki yoqmadi?)", “Nima uchun?", “... nima uchun jazolandi? (yoki rag'batlantirildi?)", “Nima uchun ertakdagi ba'zi qahramonlarga hatto tabiat kuchlari ham yordam beradi? (yoki ba'zilaridan yuz o„giradi?)" kabi savollarga javob topish jarayonida mushohada qiladilar, muhokama qilib xulosaga keladilar. Boshlang'ich sinflarda hayvonlar haqidagi ertaklar ko„proq o„qitiladi. “Bo„rining tabib bo„lgani haqida ertak" (A.Obidjon), “Ko„zacha bilan tulki"kabi ertaklar aniq hayotiy hikoyalar tarzida o„qitiladi va tahlil qilinadi. Ertak matni ustida ishlashda tanlab o„qish, savollarga javob berish, o„quvchilarning o„zlari ertak mazmuniga oid savollar tuzib, javob berishlari, reja tuzish, qayta hikoyalash, ijodiy davom ettirish, ertak aytish, qahramonlarni grafik tasvirlash kabi ish turlaridan foydalaniladi. Bunday ertaklarda hayvonlarning odatlari tahlil qilinadi, ammo ularni kishilar xarakteriga taqqoslash tavsiya qilinmaydi. Boshlang'ich sinf o„quvchilari hayvonlar haqidagi ertaklardan tashqari, “Davlat", “Ilm afzal", “Hiylagarning jazosi", “Hunarsiz kishi o„limga yaqin"kabi maishiy ertaklarni ham o„qiydilar. Bunday ertaklarda xalq o„z hayotini hikoya qiladi, shu sababli o„quvchilar ertakni o„qigach, o„tmishdagi xalq hayotini, o„y-fikrlari va orzu- istaklarini bilib oladilar. Bunday ertaklarni tahlil qilish badiiy hikoya tarzida uyushtiriladi. Bolalar o„qituvchi rahbarligida ertakda qatnashuvchilarning xulq- atvori, ayrim hattiharakatlarini baholaydilar, ularning bir-birlariga bo„lgan munosabatlarini aytadilar va shular asosida ayrim obrazlar haqida xulosalar chiqaradilar, ertak rejasini tuzadilar, ertakni rollarga bo„lib o„qiydilar. Ertak ustida ishlashda bolalarni ertakni o„qishgagina etnas, balki uni aytib berishga o„rgatish ham muhimdir. Ertak aytish og'zaki nutqni o„stiradi, bolalar nutqini yangi so„z va iboralar bilan boyitadi. O„quvchilarni 4-sinfdayoq ertak tilidan erkin foydalanishga o„rgatish uchun ertak bilan birinchi tanishtirishda uni o„qituvchi aytib berishi mumkin. O„quvchi ertak mazmunini o„zlashtirib olgandan so„ng, uning tili ustida ishlashga alohida ahamiyat qaratiliShi zarur. Ertak mazmunini qayta hikoyalashda, qahramonlarga tavsif berishda o„quvchilarning o„z nutqida til vositalaridan o„rinli foydalanish talab qilinadi. Ertak tilida shunday so„z va iboralar borki, ular bolaga o„zgacha ta'sir ko„rsatadi. Masalan, “Yo„lbars, Tulki va Bo„ri" ertagida “Tog' echkisi sizulug'imizniki bo„lsin", “Quyon siz podshohimizning ertalabki nonushtangiz bo„lsin", “Kiyik kechqurungi taomingiz, qo„y kunduzgi xo„ragingiz bo„lsin" kabi gaplar tarkibidagi ajratib ko„rsatilgan so„zlarga o„quvchilar diqqati qaratilib, ertakni so„zlab berayotganda ulardan nutqda foydalanishlariga erishish zarur. Ertaklarda keltirilgan maqollar ustida ishlash, ularda ilgari surilayotgan g'oyalarni bolalar ongiga yetkazish, yod oldirish yo„li bilan bog'lanishli nutqni o„stirish, nutqning ta'sirchanligini oshirish lozim. Xulosa Xulosa qilib aytganda, Xalq og’zaki ijodi – insoniyatga tengdosh eng qadimiy san at. O`zbek xalqi ming yillar davomida yaratgan milliy xazinamizning nodir‟ merosi bo`lgan og`zaki badiiy ijodi hamisha inson kamoloti, yurt farovonligi, jamiyat yetukligi borasida ma`naviy ozuqa bo`lib xizmat qiladi. Yillar to„zonidan omon-eson o`tib, avlod-ajdodlardan meros qolgan folklor janrlari ijtimoiy-siyosiy, ta`limiytarbiyaviy sohalarda maktab, ma`naviy-ma`rifiy yo`nalishda yo`lboshlovchi vazifasini o`tay-di. Xalqning turmush tajribalari, kundalik kuzatishlari natijasida yuzaga kelib, o`z isbotini topgan maqollar, naqllarni hayot maktabi darsligi desak mubolag`a bo`lmaydi. Mustaqil O`zbekistonda milliy qadriyatlar tiklanayotgan hozirgi davrda xalq yaratgan merosini yosh avlod ongi shuurida tasavvur hosil qilish, umuminsoniy qadriyatlarni har tomonlama o`rgatish va tatbiq etish davr talabi. Qolaversa, har bir shaxsning zimmasidagi mas`uliyati hisoblanadi. Ana shu mas`uliyatni his qilgan inson kelajak avlodimizning yangi fikrlaydigan, izlanuvchan, mehr-oqibatli, yurtsevar, elparvar egalarini yetishtirishda, tarbiyalashda o`z hissasini qo`shadi. Buyuk allomalarimizning ibratomuz hayotlari, Vatan, xalq uchun qilgan xizmatlari haqida, aziz – avliyolarning ilmi-urfoni haqida, mamlakat osoyishtaligi, tinchligi, xalq or-nomusi uchun kurashgan sarkardalar haqida, qolaversa, Vatanning har bir go`shasi xususida ota-bobolarimiz yaratgan rivoyatlar o`zining ilmiy, badiiy ahamiyati bilan qimmatlidir., ertaklar yordamida yaxshilik va yomonlik sahrolarida, adir-u tog`liklarida sayohat qiladilar. Ana shu davrdan boshlab nima yaxshi-yu nima yomon ekanligini anglay boshlaydilar. Bolalar ulg`aygan sari o`zlaridan kichiklarga ertak aytib berishga, ularni aqlli, vazmin bo`lishga, o`jar, injiq qiliqlarini tashlashga undaydilar. Ular ham o`zlarini kichik tarbiyachilar sifatida tutadilar. Xalq og`zaki badiiy ijodi katta-yu kichik, yosh-u qari uchun birdek donishmandlik majmuasi hisoblanadi. Asrlar o`tsa-da, buyuk alloma-larimiz asarlarida ta`lim-tarbiya masalalari badiiy ifodalansa-da, xalq tafakkurining mahsulibo`lgan folklor asarlari ma`naviy jihatdan olamshumul ahamiyat kasb etishda davom etaveradi Foydalanilgan adabiyotlar 1. Oripov B. T. Darslarning samaradorligini oshirish yo’llari. Toshkent: 1983- yil. 2. R а hm о n о v а Ye.R., R а zz о q о v D.N. “P е d а g о gik t ех n о l о giyal а r” f а nid а n o‘quv qo‘ll а nm а . –T.: 2007. 3. R о ziq о v О ., О g‘ayev S., M а hmud о v M., А diz о v B. T а ’lim t ех n о l о giyasi. – T.: O‘qituvchi, 2002. 4. D е hq о n о v а M.U., Dj а n а liyev а G. А . T а ’lim m е t о dl а rini t а nl а sh m е z о nl а ri v а mu а mm о l а ri. Ta’lim texnologiyalari, 2006-yil 2-s о ni. 5. Mirziyoev Sh.M. (2017). Tanqidiy tahlil, qat iy tartib-intizom va shaxsiy‟ javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo„lishi kerak. –T.: O„zbekiston. 6. Gafforova T., Nurullayeva Sh., Haydarova O. (2004). Boshlang'ich sinflar uchun o„zbek tili va o„qishdan didaktik materiallar. –Toshkent: Ilm ziyo. 7. Maratov Temur Gayrat ugli (2019) Scientific theoretical problems of perfect human category in the psychology. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences. 7(8). 16-22. 8. Usarov Jabbor Eshbekovich, Eshnayev Nortoji Jumayevich, and Haydarova Surayyo Abdusalomovna. . (2020) “Defects in scientific research of the problems of spiritual and moral crisis and its solution”, IEJRD - International Multidisciplinary Journal, vol. 9. Нортожи Жумаевич Эшнаев . (2021). Маънавий - ахлоқий муаммоларни илмий тадқиқ этишнинг ўзига хос жиҳатлари . ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES. Vol.2, no. 2. p. 364-369. 10. Uzviylashtirilgan o„quv dasturini joriy etish bo„yicha tavsiyalar, o„quv mavzular (5-9 sinf. o„zbek tili va adabiyot). 11. R.H. Jo„rayev, A. Zushunov (2006). “Ta lim jarayonida o„quv fanlarini ‟ integratsiyalash omillari. O„qituvchilar uchun o„quv qo„llanma”. – T., Sharq. 12. J.G„. Yo„ldoshev, L. A. Usmanov (2001). “Pedagogik texnologiya asoslari” – Toshkent. 13. A. G„ulomov, M. Qodirov (2001).v“O„zbek tili o„qitish metodikasi”. – Toshkent. 14. B. To„xliyev (2010). “Adabiyot o„qitish metodikasi”. – Toshkent. 15. G„afforova T., Shodmonov E., Eshturdiyeva G. (2014). “O„qish kitobi”: 3-sinf uchun darslik. –Toshkent: “Sharq” 16. www.ziyonet.uz 17. www.kitobxon.com

1-sinf o'quvchilarning ogzaki nuqtini o'stirishda xalq o'zaki ijodi namunalaridan foydalanish

Купить