1920-1930 yillarda O‘zbekistonning xalqaro aloqalari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	726.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

1920-1930 yillarda O‘zbekistonning xalqaro aloqalari

Купить

O’ZBEKISTON-FINLANDIYA PEDAGOGIKA INSTITUTI
__________________________________________________________________
_______________________________________________________FAKULTETI
__________________________________________________________________
______________________________________________________YO’NALISHI
______________________________________________________________FAN
KURS ISHI
BAJARDI:__________________________________
TEKSHIRDI:________________________________
SAMARQAND - 2025
MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………………………………………….3
I BOB. O‘ZBEKISTONNING SIYOSIY MAQOMI VA XALQARO
MAYDONDAGI O‘RNI (1920–1930 YILLAR) …………………………………5
1.1. Turkiston ASSRdan O‘zbekiston SSRga o‘tish jarayoni………………………5
1.2. SSSR tarkibidagi respublikaning cheklangan suvereniteti…………………….8
2

II BOB. SSSR TASHQI SIYOSATINING O‘ZBEKISTONGA TA’SIRI ……13
2.1. Sovet tashqi siyosatining asosiy yo‘nalishlari…………………………….….13
2.2. O‘zbekiston orqali qo‘shni Sharqiy davlatlarga ta’sir ko‘rsatish (Afg‘oniston,
Eron, Xitoy)………………………………………………………………….……17
III BOB. O‘ZBEKISTONDA XORIJIY MUTAXASSISLAR VA XALQARO
MADANIY ALOQALAR …………………………………………………….….24
3.1. Chetdan mutaxassislar jalb etilishi…………………………..……………….24
3.2. Madaniy va ilmiy aloqalarning rivojlanishi………………………………….27
3.3. BMTdan oldingi xalqaro tashkilotlar bilan munosabatlar……………………29
XULOSA …………………………………………………………………………33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………………..35
3

KIRISH
1920–1930-yillar O‘zbekiston tarixi uchun tub burilish davri bo‘lib, bu
yillarda mamlakat siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy jihatdan yangidan
shakllanayotgan edi. Bu davrda Turkiston o‘lkasi parchalanib, uning asosida yangi
milliy respublikalar, jumladan O‘zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tashkil
etildi (1924-yil). O‘zbekistonning xalqaro aloqalari masalasi aynan shu tarixiy
sharoitda, Sovet Ittifoqining tashqi siyosiy yo‘nalishlari bilan uzviy bog‘liq holda
rivojlandi.
O‘zbekiston SSR o‘sha davrda rasmiy jihatdan mustaqil respublika sifatida
e’tirof etilgan bo‘lsa-da, amalda u Sovet Ittifoqining markaziy hukumati —
Moskva tomonidan boshqarilgan va tashqi siyosatda o‘zining mustaqil ovoziga ega
emas edi. Shu sababli, O‘zbekistonning xalqaro aloqalari haqida so‘z borganda,
birinchi navbatda Sovet tashqi siyosatining Markaziy Osiyo mintaqasidagi
strategik manfaatlarini inobatga olish zarur bo‘ladi.
1920–1930-yillarda SSSRning tashqi siyosati turli yo‘nalishlarda olib
borilgan. Ayniqsa Afg‘oniston, Eron, Turkiya va Xitoy bilan aloqalar strategik
ahamiyat kasb etgan. Bu davlatlar bilan munosabatlarda O‘zbekiston geografik
jihatdan muhim tranzit hudud sifatida ko‘rilgan. Masalan, Toshkent va Termiz
shaharlari orqali Afg‘onistonga elchilar yuborilgan, harbiy va iqtisodiy missiyalar
yo‘lga qo‘yilgan. Shuningdek, bu davrda O‘zbekistonga xorijdan texnik
mutaxassislar, ilmiy xodimlar va siyosiy mehmonlar kelib turgan, xalqaro
ko‘rgazmalar va ilmiy ekspeditsiyalar tashkil etilgan.
Bundan tashqari, bu davrda Sovet Ittifoqi o‘z mafkurasini eksport qilish
siyosatini faol olib borgan bo‘lib, bu borada O‘zbekiston Sharq mamlakatlariga
nisbatan "mafkura maydoni" vazifasini ham bajargan. Xususan, Afg‘oniston va
Eron yoshlariga nisbatan kommunistik g‘oyalarni yoyishda O‘zbekiston muhim rol
o‘ynagan. Bu jarayonlar xalqaro aloqalarning ideologik jihatlarini ham ochib
beradi.
Shunday qilib, ushbu kurs ishida O‘zbekistonning xalqaro aloqalari 1920–1930-
yillardagi siyosiy voqeliklar, Sovet tashqi siyosati, mintaqaviy geosiyosiy
4

munosabatlar va madaniy hamkorlik kontekstida tahlil qilinadi. Mazkur
masalaning o‘rganilishi, nafaqat tarixiy haqiqatni ochib berish, balki hozirgi
davrdagi xalqaro aloqalarning ildizlarini tushunishda ham muhim ahamiyat kasb
etadi.
Kurs ishining maqsadi:
1. O‘zbekistonning Sovet Ittifoqi tarkibida xalqaro aloqalarini o‘rganish:
 O‘zbekiston 1924 yilda Sovet Ittifoqi tarkibida yangi tashkil topgan
respublika sifatida tashqi siyosatni qanday shakllantirganini va bu
jarayondagi o‘zgarishlarni aniqlash.
 O‘zbekistonning xalqaro aloqalaridagi dastlabki qadamlar, uning boshqa
sovet respublikalari bilan o‘zaro munosabatlari.
2. Sovet Ittifoqining tashqi siyosati va O‘zbekistonning o‘rni:
 1920-1930 yillarda Sovet Ittifoqi tomonidan olib borilgan tashqi siyosatning
O‘zbekiston uchun ahamiyatini o‘rganish.
 Bu davrdagi Sovet Ittifoqining xalqaro siyosatidagi yirik yo‘nalishlar,
O‘zbekistonning ularga qo‘shilishi va ta’siri.
Kurs ishi vazifasi: O‘zbekistonning xalqaro aloqalarini o‘rganishning turli
jihatlarini qamrab oladi va mamlakatning 1920-1930 yillardagi tashqi siyosatiga oid
yanada chuqur tahlil qilishga yordam beradi. Kurs ishining vazifalari,
O‘zbekistonning mintaqaviy va global siyosatda qanday pozitsiya egallaganini,
uning aloqalaridagi yutuq va muammolarni aniqlashni maqsad qilgan.
Kurs ishi tuzilishi: Kurs ishi 3 bob, 36 saxifa, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlardan iborat.
5

I BOB. O‘ZBEKISTONNING SIYOSIY MAQOMI VA XALQARO
MAYDONDAGI O‘RNI (1920–1930 YILLAR)
1.1. Turkiston ASSRdan O‘zbekiston SSRga o‘tish jarayoni
O‘zbekiston SSRning siyosiy maqomi 1920–1930-yillar O‘zbekiston uchun
yangi davlatchilik va siyosiy tuzum shakllangan davr bo‘lib, 1924-yilda milliy-
hududiy chegaralash asosida O‘zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi
(O‘zbekiston SSR) tashkil etildi. U dastlab RSFSR tarkibida avtonom respublika
maqomida bo‘lsa-da, 1925-yildan boshlab SSSR tarkibidagi teng huquqli ittifoq
respublika maqomini oldi.
Bu maqom nazariy jihatdan mustaqil Konstitutsiyaga ega bo‘lish, tashqi siyosat
yuritish, SSSRdan chiqish kabi huquqlarni bergan. Biroq amaliy siyosiy holat
boshqa edi:
Barcha tashqi siyosiy qarorlar Moskva — Sovet Ittifoqi Tashqi ishlar xalq
komissarligi (Narkomindel) tomonidan qabul qilingan.
O‘zbekiston SSR diplomatik aloqalarni yuritmagan.
Xalqaro shartnomalar imzolash yoki xalqaro tashkilotlarga a’zo bo‘lish
vakolatiga ega emas edi.
Tashqi iqtisodiy aloqalar va savdo ham markazlashtirilgan edi.
Bu shuni anglatadiki, O‘zbekiston SSR huquqiy jihatdan muayyan maqomga
ega bo‘lgan bo‘lsa-da, siyosiy jihatdan to‘liq markazga bo‘ysunuvchi avtonom
birlik sifatida faoliyat yuritgan.
Geosiyosiy joylashuv va xalqaro maydondagi o‘rni
Geografik joylashuvi jihatidan O‘zbekiston Markaziy Osiyoda, Sovet
Ittifoqining Afg‘oniston, Xitoy va Eron kabi strategik muhim davlatlarga yaqin
hududida joylashgan edi. Bu holat O‘zbekiston SSRni Sovet geosiyosatining
Janubiy yo‘nalishdagi ilg‘or nuqtasiga aylantirdi.
Asosiy o‘rinlar:
 Afg‘oniston bilan chegaradosh respublika sifatida, O‘zbekiston SSR orqali
Sovet Ittifoqi Janubiy Osiyoga ideologik va siyosiy ta’sir o‘tkazgan.
6

Toshkent va boshqa shaharlarda Afg‘oniston, Eron va Xitoy vakillarining
diplomatik tashriflari tashkil etilgan.
Sovet razvedkasi va tashqi siyosati uchun O‘zbekiston “oraliq zona”
bo‘lgan.
Aynan shuning uchun 1920–30-yillarda O‘zbekiston SSR xalqaro maydondagi
siyosiy jarayonlarga bevosita emas, bilvosita vositachi sifatida ta’sir ko‘rsatgan.
Madaniy va mafkuraviy xalqaro aloqalar
Garchi O‘zbekiston SSR diplomatik vakolatga ega bo‘lmagan bo‘lsa-da, bu
yillarda ayrim madaniy va ilmiy sohalarda xalqaro aloqalarning ilk shakllari
vujudga keldi:
Afg‘oniston va Eron yoshlari uchun Toshkentda o‘quv markazlari tashkil
etilgan (kommunistik mafkura bilan tanishtirish maqsadida).
O‘zbekistonga chet ellik mutaxassislar — muhandislar, shifokorlar,
o‘qituvchilar jalb etilgan.
Xalqaro ko‘rgazmalar, ilmiy ekspeditsiyalar va arxeologik ishlar xalqaro
doirada olib borilgan.
O‘zbekiston SSRda mahalliy ziyolilarning xalqaro konferensiyalar va ilmiy
doiralarga qisman kirishiga imkoniyat yaratilgan.
Bular Sovet Ittifoqining “xalqaro ko‘rinishdagi” ichki siyosatining bir ko‘rinishi
bo‘lib, O‘zbekiston bu jarayonlarda model respublika sifatida ko‘rsatilgan.
SSSRning tashqi siyosatida O‘zbekistonning roli
1920–1930-yillarda Sovet tashqi siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri bu —
Sharq mamlakatlarida inqilobiy g‘oyalarni yoyish edi. O‘zbekiston SSR bu siyosat
uchun:
Mafkuraviy “poligon” (tayyorgarlik bazasi) bo‘lib xizmat qilgan.
Afg‘oniston, Eron, Hindiston kommunistlari bilan bog‘lanish markaziga
aylangan.
Sovet-Afg‘on do‘stlik shartnomasi (1921) ijrosida vositachi bo‘lgan.
7

1917-yilgi Oktyabr inqilobidan so‘ng, sobiq Rossiya imperiyasining ko‘plab
hududlarida yangi sovet respublikalari tashkil etila boshladi. Markaziy Osiyoda
ham Turkiston general-gubernatorligi o‘rnida siyosiy noturg‘unlik davri boshlandi.
Dastlab, 1918-yil fevral oyida Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik
Respublikasi (TASSR) tashkil etildi. Bu tuzilma sobiq imperiya chegaralariga
yaqin, ko‘p millatli va murakkab siyosiy tuzilishga ega edi.
Biroq, bu avtonom respublika milliy manfaatlarni inobatga olmaganligi va rus
byurokratiyasining hukmronligi sababli uzoq yashamadi. 1920-yillarning
boshlarida Buxoro va Xiva (Xorazm) kabi sobiq mustaqil xonliklar ham bosib
olinib, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi va Xorazm Xalq Sovet Respublikasiga
aylantirildi. Shunga qaramasdan, mintaqada milliylik asosida davlat qurishga
bo‘lgan ehtiyoj kuchayib bordi.
SSSR rahbariyati, xususan I.V. Stalin rahbarligida, 1924-yilda "milliy-
hududiy chegaralash" siyosatini amalga oshirdi. Bu siyosat asosida Turkiston SSR,
Buxoro XSR va Xorazm XSR hududlari etnik tamoyillarga asoslangan holda qayta
bo‘linib, yangi respublikalar tashkil etildi. 1924-yil 27-oktyabrda O‘zbekiston
Sovet Sotsialistik Respublikasi rasmiy ravishda e’lon qilindi. Yangi respublika
tarkibiga hozirgi O‘zbekiston hududi, Farg‘ona vodiysi, Samarqand, Buxoro,
Surxondaryo, Qashqadaryo, Xorazm viloyatlari, shuningdek, Toshkent shahri
kiritildi.
O‘zbekiston SSR dastlab RSFSR tarkibida avtonom ittifoq respublika
maqomida edi. 1925-yilda, ya’ni bir yil o‘tib, u to‘laqonli SSSR tarkibiga teng
huquqli ittifoqdosh respublika sifatida qabul qilindi. Bu esa unga Konstitutsiyaga
ko‘ra rasmiy ravishda quyidagi huquqlarni berdi:
O‘z Konstitutsiyasini qabul qilish
SSSRdan chiqish huquqi (lekin bu real siyosatda amalda bo‘lmagan)
Tashqi aloqalar va diplomatik vakolatxonalar ochish
Biroq amalda bu huquqlar deyarli qo‘llanilmagan. SSSRning butun tashqi
siyosati Moskva markazlashgan boshqaruv tizimi orqali olib borilar edi.
O‘zbekiston SSR o‘z tashqi siyosatini yurita olmagan, xalqaro bitimlar imzolash,
8

diplomatik vakillar tayinlash yoki xalqaro tashkilotlarga a’zolik qilish huquqiga
ega emas edi. Shu bois, O‘zbekistonning xalqaro aloqalari asosan Sovet tashqi
siyosatining tarkibiy qismi sifatida ko‘riladi.
Shuningdek, O‘zbekistonda yuqori lavozimdagi rahbarlarning aksariyati
Moskva tomonidan tayinlangan va ko‘pincha rus millatiga mansub bo‘lgan.
Masalan, O‘zbekiston SSR Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi, Xalq Komissarlari Soveti
va Kommunistik partiya yetakchilari o‘zbek bo‘lishi shart emas edi. Bu holat
respublikaning siyosiy mustaqilligi cheklanganligini ko‘rsatadi.
Shuni ham ta’kidlash joizki, bu davrda O‘zbekiston SSR ichki siyosiy
barqarorlikka erishish yo‘lida kurash olib bordi. Jadidlar harakati, Buxorodagi
sobiq elita, basmachi harakati kabi qarshi kuchlar bostirildi. Natijada sovet
hukmronligi mustahkamlandi, lekin bu jarayon ko‘plab siyosiy repressiyalar va
ijtimoiy ziddiyatlar evaziga amalga oshirildi.
1.2. SSSR tarkibidagi respublikaning cheklangan suvereniteti
1922-yilda SSSR (Sovet Sotsialistik Respublikalar Ittifoqi) tuzilgach, unga
tarkibida bir nechta ittifoqdosh respublikalar bo‘lgan federativ davlat maqomi
berildi. Konstitutsiyaviy jihatdan har bir ittifoq respublika, jumladan O‘zbekiston
SSR ham, tashqi siyosat yuritish, o‘z Konstitutsiyasini qabul qilish, xalqaro
bitimlar tuzish va hatto ittifoq tarkibidan chiqish kabi huquqlarga ega deb
belgilangan edi (1924-yil va 1936-yilgi SSSR Konstitutsiyalari asosida).
Ammo bu huquqlar formal huquqlar bo‘lib, amalda quyidagi sabablarga
ko‘ra bajarilmagan:
1. Tashqi siyosat markazlashuvi
 Tashqi siyosat faqat Moskva — ya’ni Tashqi ishlar xalq komissarligi
(Narkomindel) tomonidan yuritilgan.
 Respublikalarga o‘z nomidan chet el davlatlari bilan muzokara olib borish,
elchi tayinlash yoki xalqaro tashkilotlarga a’zolik huquqi berilmagan.
 O‘zbekiston SSR diplomatik vakolatxonalarga ega bo‘lmagan va xalqaro
konvensiyalarning ishtirokchisi bo‘la olmagan.
2. Iqtisodiy mustaqillikning cheklanganligi
9

 Barcha yirik iqtisodiy rejalashtirish — masalan, besh yillik rejalar
(piatiletka) — markaziy reja asosida, Gosplan (Davlat reja qo‘mitasi)
tomonidan boshqarilgan.
 Respublikalar o‘z budjetlarini mustaqil tuza olmagan, moliya, bank, savdo
va bojxona siyosati faqat ittifoq miqyosida yuritilgan.
 Tashqi savdo ham yagona Sovet eksport-import tizimi orqali amalga
oshirilgan.
3. Kadrlar siyosati va siyosiy qarorlar
 O‘zbekiston SSRdagi oliy lavozimlarga tayinlash Moskva tomonidan
amalga oshirilgan.
 Ko‘plab yuqori martabali partiya yetakchilari rus, ukrain yoki boshqa
millatlarga mansub bo‘lib, mahalliy kadrlar ikkinchi darajada turardi.
 Siyosiy qarorlar KPSS (Kommunistik partiya)ning Markaziy qo‘mitasi
tomonidan belgilanardi, mahalliy sovetlar esa ijrochi funksiyani bajargan.
4. Harbiy va xavfsizlik mustaqilligining yo‘qligi
 Armiya, militsiya, razvedka va KGB kabi tuzilmalar markazga bo‘ysungan.
 O‘zbekiston SSRda joylashgan harbiy qismlar Moskvadagi Bosh shtabga
bo‘ysunardi.
5. Madaniy va mafkuraviy siyosat
 Mahalliy madaniyat, til va urf-odatlar sovet mafkurasi bilan moslashtirilgan
holda yuritilgan.
 Cenzura va matbuot nazorati mavjud bo‘lib, “milliy burjua unsurlariga”
qarshi repressiyalar amalga oshirilgan.
 Diniy erkinliklar cheklangan, masjid va madrasalar yopilgan yoki
sovetlashtirilgan.
Nazariy jihatdan respublikalar SSSR tarkibida suveren davlatlar bo‘lishi
kerak edi, ammo real siyosiy tizimda ular markazlashgan totalitar tuzumning
tarkibiy qismi bo‘lib qolgan. Ularning tashqi siyosat, iqtisod, xavfsizlik va
madaniyat sohalaridagi qarorlar faqat Moskvadan kelgan ko‘rsatmalarga binoan
amalga oshirilgan. Shunday qilib, O‘zbekiston SSR siyosiy suverenitetdan
10

mahrum, markaz tomonidan nazorat qilinadigan avtonom birlik sifatida faoliyat
yuritgan.
SSSR tarkibidagi respublikalarning cheklangan suvereniteti, ularning siyosiy
va iqtisodiy tizimlariga katta ta'sir ko'rsatgan. Bu cheklangan suverenitet asosan
Sovet Ittifoqining markazlashgan boshqaruvi va "markaz" (ya'ni Moskva)ning
barcha asosiy qarorlarni qabul qilishi bilan bog'liq bo'lgan. Ammo,
respublikalarning o'ziga xos xususiyatlari va ayrim jihatlari ham bor edi. Bu borada
yanada kengroq tushunchalar keltirish mumkin:
1. Siyosiy tuzilma va suverenitet
Sovet Ittifoqi respublikalariga "sovrinli" deb atalgan holatda, ya'ni ularning
siyosiy tizimlari, parlamentlari, va konstitutsiyalari mavjud bo'lgan. Biroq, bu
hukumatlarning real amalda mustaqil bo'lishi deyarli mumkin emasdi. Sovet
Ittifoqining Yuqarigi Soveti (Oliy Sovet) hamda Kommunistik Partiyaning siyosiy
liniyalari respublikalar uchun majburiy edi. Shu sababli:
 Rasmiy mustaqillik bo'lsa ham, respublikalarning siyosiy qarorlarini
Moskva nazorat qilib, unga qarshi chiqish imkoniyati cheklangan edi.
 Har bir respublika o'zini o'zi boshqarishi mumkin edi, ammo yuqori
lavozimlarga faqat Moskvadan tasdiqlangan kadrlar tayinlanardi. Bunga
Markaziy Komitet tomonidan boshqarilgan partiya a'zolarining o'rni katta
edi.
 Markaziy hukumat, respublikalarga qaraganda ko'proq imtiyozga ega bo'lib,
respublikalarning xalqaro aloqalarini, diplomatik faoliyatlarini cheklagan va
mustaqil tashqi siyosat yuritishlariga yo'l qo'ymagan.
2. Iqtisodiy mustaqillik
Iqtisodiy suverenitetni nazarda tutgan holda, respublikalar asosan
rejalashtirilgan iqtisodiyot (markazlashtirilgan rejalashtirish)ga asoslangan tizimga
kiritilgan edi. Sovet Ittifoqining iqtisodiy tizimi bo'yicha:
 Iqtisodiy rejalashtirish uchun qarorlar Moskva tomonidan qabul qilingan.
Har bir respublika, o'zining ishlab chiqarish va resurs taqsimotiga oid
11

rejalashtirishni amalga oshirsa-da, asosan markaziy hukumat tomonidan
belgilangan yo'nalishlarga bo'ysunishga majbur edi.
 O'zining tabiiy resurslariga ega bo'lgan respublikalar (masalan, Kazakiston,
Ukraina) bu resurslar orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirishga harakat
qilgan bo'lsa-da, bu jarayonlar mos ravishda Sovet Ittifoqi ehtiyojlariga
yo'naltirilgan.
 Qishloq xo'jaligi va sanoatning tarmoqlari, markaziy hukumat tomonidan
belgilangan rejalarga ko'ra shakllangan va respublikalar faqat bitta umumiy
iqtisodiy tizimga xizmat qilgan.
3. Madaniyat va milliy o'zlik
Sovet Ittifoqi, respublikalarga o'z milliy tilini, madaniyatini saqlash va
rivojlantirish imkoniyatini bergan bo'lsa-da, bu sohalarda ham Moskvaning ta'siri
kuchli edi. Har bir respublikaning madaniy xususiyatlari va milliy tilining
saqlanishi qo'llab-quvvatlangan bo'lsa-da, bu jarayonni ko'plab cheklovlar ham
kuzatilgan.
 Rus tili barcha respublikalarda rasmiy til bo'lib, barcha rasmiy hujjatlar rus
tilida bo'lib, bu respublikalardagi millatlarning o'z tillari va madaniyatlari
uchun ayrim qiyinchiliklar tug'dirgan.
 Madaniy huquqlar bo'yicha, Sovet Ittifoqi ko'p millatli davlat sifatida turli
etnik guruhlarning madaniy, diniy va til ma'lumotlariga e'tibor qaratgan.
Biroq, bu huquqlar ham qisman markaziy hukumatning siyosatiga mos
ravishda cheklangan edi.
4. Harbiy va xavfsizlik siyosati
Sovet Ittifoqining harbiy va xavfsizlik tizimi markazlashgan va butun Ittifoq
miqyosida boshqarilgan. Har bir respublikaning o'zining mustaqil harbiy kuchlari
yoki xavfsizlik tashkilotlari bo'lmagan. Aslida, barcha harbiy masalalar va
xavfsizlikka oid qarorlar faqat markaziy hukumat tomonidan qabul qilingan.
 Sovet armiyasi (Red Army) va NKVD (ichki xavfsizlik tashkiloti) barcha
respublikalarning xavfsizligi uchun javobgar edi, ammo ular markaziy
hukumatning qat'iy nazorati ostida faoliyat yuritgan.
12

 Harbiy va xavfsizlik masalalarida respublikalar o'zlarini himoya qilish yoki
tashqi tahdidlarga qarshi alohida siyosat yuritish imkoniyatiga ega
bo'lmagan.
5. Sovet Ittifoqining qulashidan so'nggi jarayonlar
SSSRning qulashidan so'ng, bir qator sobiq respublikalar to'liq suverenitetga
erishishdi va mustaqil davlatlar sifatida xalqaro maydonda o'z o'rnini egalladi.
Biroq, Sovet davridagi cheklangan suverenitetning merosi bugungi kunda ham
ba'zi siyosiy, iqtisodiy va madaniy tizimlarda o'z ta'sirini ko'rsatmoqda.
SSSR tarkibidagi respublikalarning cheklangan suvereniteti ularning
mustaqil siyosat yuritishi, iqtisodiy va madaniy faoliyatlarini markaziy
hukumatning ta'sirida saqlagan. Shuningdek, bu holat respublikalar o'rtasida
tenglikni saqlashga yo'naltirilgan bo'lsa-da, bu tizimda markazning ustunligi,
respublikalarning faqatgina rasmiy darajada "mustaqil" bo'lishiga olib keldi
13

II BOB. SSSR TASHQI SIYOSATINING O‘ZBEKISTONGA TA’SIRI
2.1. Sovet tashqi siyosatining asosiy yo‘nalishlari
1920–1930-yillar Sovet Ittifoqi tashqi siyosatining shakllanishi va
mustahkamlanish davri bo‘lib, bu siyosat nafaqat xalqaro maydonda, balki ittifoq
tarkibidagi respublikalarda ham kuchli ta’sir o‘tkazgan. O‘zbekiston SSR,
SSSRning janubiy chegarasida joylashgan respublika sifatida bu tashqi siyosatning
strategik vositachilaridan biriga aylangan. Markaz tomonidan ishlab chiqilgan
tashqi siyosiy yo‘nalishlar O‘zbekistonga turli sohalarda — siyosat, iqtisodiyot,
xavfsizlik va mafkurada kuchli ta’sir ko‘rsatdi.
1. Geosiyosiy holat sababli tashqi siyosiy rollar
O‘zbekiston Afg‘oniston, Eron, Xitoy kabi Sovet Ittifoqi uchun strategik
muhim davlatlarga yaqin joylashgani sababli:
 Sovet diplomatiyasi uchun tranzit hudud bo‘lib xizmat qildi.
 Afg‘oniston bilan o‘zaro munosabatlarda O‘zbekiston orqali siyosiy elchilar,
razvedka agentlari, iqtisodiy yordam va propagandachilar yuborilgan.
 Masalan, 1921-yilgi Sovet–Afg‘on do‘stlik shartnomasi amaliy jihatdan
O‘zbekiston hududida muvofiqlashtirilgan.
SSSR Afg‘onistonda o‘zining ta’sirini kuchaytirish uchun Toshkent va Termiz
orqali harbiy va iqtisodiy missiyalarni yo‘naltirgan.
Mafkuraviy ta’sir: Kommunistik g‘oyalarni eksport qilish
SSSR tashqi siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri — Sharq mamlakatlariga
(xususan, Eron, Afg‘oniston, Hindiston) kommunistik mafkurani yoyish bo‘lgan.
Bu jarayonda O‘zbekiston quyidagi shakllarda ishtirok etgan:
 Toshkentda kommunistik maktablar ochilgan, bu yerda afg‘on va eronlik
yoshlar sovet mafkurasi asosida o‘qitilgan.
 Mahalliy nashriyotlar orqali fors va dari tillarida kommunistik adabiyotlar
chop etilib, chet elga tarqatilgan.
 Sovet tashqi siyosatini qo‘llab-quvvatlovchi Afg‘oniston kommunistlari,
mojarodan qochgan solchilar va boshqa guruhlar O‘zbekistonda vaqtincha
boshpana topgan.
14

O‘zbekiston SSR bu yo‘l bilan Sovet tashqi siyosatining ideologik “eksport
markazi” sifatida faoliyat yuritgan.
Iqtisodiy ta’sir: Tashqi aloqalarning markazlashtirilishi
 O‘zbekiston SSR o‘z tashqi savdosini mustaqil yurita olmagan. Tashqi
iqtisodiy faoliyat Moskvadagi Sovet tashqi savdo xalq komissarligi orqali
amalga oshirilgan.
 Biroq, Sovet Ittifoqining iqtisodiy manfaatlariga xizmat qiluvchi xorijiy
texnika, mutaxassislar va sanoat uskunalari O‘zbekistonga jalb etilgan.
 Masalan, paxtachilik sanoatini modernizatsiya qilish uchun Germaniya va
Italiya texnikalari import qilingan, lekin bu ishlar markaz tomonidan
rejalashtirilgan.
Shunday qilib, tashqi iqtisodiy siyosatning ta’siri O‘zbekistonda mustaqil
tashabbus emas, balki markazning ko‘rsatmasi asosida amalga oshirilgan.
Xavfsizlik va razvedka siyosatining ta’siri
O‘zbekiston SSR Sovet Ittifoqining janubiy chegarasini himoya qilishda
harbiy va razvedka nuqtayi nazaridan juda muhim bo‘lgan:
 SSSR tashqi razvedka organlari (OGPU, keyinchalik NKVD) O‘zbekistonda
Afg‘oniston, Hindiston va Xitoy yo‘nalishlarida faoliyat yuritgan.
 O‘zbekiston SSRda SSSR tashqi xavfsizlik xizmatining ko‘plab bazalari
joylashgan edi.
 Bu davrda “chegarani himoya qilish” niqobi ostida ko‘plab mahalliy aholi
ham siyosiy nazoratga olingan, bu esa SSSR tashqi siyosatining ichki
repressiv siyosat bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi.
Xalqaro ko‘rinishdagi madaniy tashabbuslar
Tashqi siyosat orqali SSSR o‘zini “taraqqiyot yo‘liga kirgan ilg‘or davlat”
sifatida ko‘rsatishga urinarkan, O‘zbekiston SSRda:
 Xalqaro ko‘rgazmalar, ekspeditsiyalar, mehmonlar qabul qilinadigan joy
sifatida foydalanilgan.
 O‘zbekistonga kelgan xorijiy jurnalistlar va siyosiy mehmonlarga sovet
mafkurasi asosida “taraqqiyot” manzarasi ko‘rsatilgan.
15

 Bu jarayonlar orqali O‘zbekiston SSR SSSR tashqi siyosatida "namunaviy
vitrina respublika" rolini bajargan.
1920–1930-yillarda SSSR tashqi siyosati bevosita O‘zbekiston SSR siyosiy,
iqtisodiy va mafkuraviy hayotiga ta’sir ko‘rsatgan. O‘zbekiston bu davrda Sovet
Ittifoqining strategik janubiy “eshigi”, tashqi aloqalarda vositachi, mafkurani
eksport qiluvchi markaz va nazorat hududiga aylantirilgan. Biroq barcha tashqi
siyosiy tashabbuslar Moskvadan boshqarilgan, O‘zbekiston SSR esa bu siyosatni
ijro etuvchi va amalga oshiruvchi vosita bo‘lib qolgan.
1920–1930-yillar Sovet Ittifoqining tashqi siyosiy doktrinasi shakllanib,
xalqaro maydondagi o‘z o‘rnini topishga urinayotgan davr edi. Bu yillar davomida
SSSR tashqi siyosatining asosiy maqsadi — davlat sifatida xalqaro legitimlikni
mustahkamlash, bir vaqtning o‘zida esa kommunistik mafkurani global darajada
yoyish bo‘lib qoldi.
Sovet tashqi siyosati bir necha asosiy yo‘nalishlarga bo‘lingan bo‘lib, ular
ichki siyosat va xalqaro sharoit bilan chambarchas bog‘liq edi.
1. Sharq siyosati (Osiyo yo‘nalishi)
Sharq mamlakatlariga nisbatan Sovet Ittifoqining tashqi siyosati ikki asosiy
yo‘nalishda olib borilgan:
a) Inqilobiy mafkurani eksport qilish
 Sovet hukumati Osiyo mamlakatlarida — Afg‘oniston, Eron, Xitoy va
Hindistonda — kommunistik mafkurani yoyish orqali ijtimoiy inqiloblarni
rag‘batlantirishga harakat qilgan.
 Bu maqsadda Kommunistik Internatsional (Komintern) orqali chet eldagi
ishchilar va ziyolilar bilan hamkorlik o‘rnatilgan.
 Afg‘oniston bilan 1921-yilgi do‘stlik shartnomasi ilk tashqi siyosiy
muvaffaqiyatlardan biri hisoblanadi.
b) Janubiy chegaralarni xavfsizlashtirish
 SSSR O‘zbekistondan foydalangan holda Afg‘oniston orqali Britaniya
imperiyasi ta’sirini kamaytirishga uringan.
16

 Sharq mamlakatlarida SSSRga do‘stona hukumatlarni qo‘llab-quvvatlash
strategiyasi yuritilgan.
2. Yevropa bilan munosabatlar (G‘arb siyosati)
a) Diplomatik tan olinuvga erishish
 Inqilobdan keyin SSSR xalqaro maydonda tan olinmagan edi. 1920-yillar
boshida Germaniya, Angliya, Fransiya, Italiya va boshqa Yevropa davlatlari
bilan diplomatik aloqalar o‘rnatishga harakat qilindi.
 1922-yilgi Rapallo shartnomasi orqali Germaniya bilan iqtisodiy va siyosiy
hamkorlik yo‘lga qo‘yildi.
b) Yolg‘izlikdan chiqish
 SSSR xalqaro izolyatsiyadan chiqish uchun iqtisodiy va diplomatik
munosabatlarni tikladi.
 1930-yillarda Sovet Ittifoqi Liga Natsiy (Millatlar Ligasi)ga a’zo bo‘ldi
(1934-yilda).
3. Kommunistik Internatsional (Komintern) orqali mafkuraviy siyosat
Komintern — ya’ni Kommunistik Internatsional, 1919-yilda tashkil topib, xalqaro
ishchilar harakati va kommunistik partiyalarni birlashtirishga qaratilgan tashkilot
bo‘lib, u orqali Sovet Ittifoqi:
 Xorijdagi ishchilar va kommunistlar harakatini nazorat qildi.
 Kommunistik mafkurani eksport qildi.
 Inqilobni eksport qilish vositasi sifatida foydalanildi.
Masalan, Kominternning O‘zbekistondagi bo‘linmalari orqali Afg‘oniston,
Hindiston va Eronga targ‘ibot materiallari tarqatilgan.
4. Xavfsizlik va razvedka diplomatiyasi
 Sovet tashqi siyosatining muhim jihatlaridan biri — razvedka faoliyatini
tashqi siyosat bilan uyg‘unlashtirish edi.
 NKVD va OGPU kabi xavfsizlik tuzilmalari xorijiy mamlakatlardagi siyosiy
kuchlar, muxolif guruhlar, emigratsiyadagi ruslar ustidan razvedka yuritgan.
 O‘zbekiston SSR bu faoliyatda janubiy chegaradagi tranzit nuqta bo‘lib
xizmat qilgan.
17

5. Tashqi iqtisodiy aloqalar yo‘nalishi
1920-yillarda Sovet Ittifoqi iqtisodiy jihatdan G‘arb texnologiyasiga va kapitaliga
muhtoj edi. Shu bois tashqi iqtisodiy siyosatda:
 G‘arb texnikasi, uskunalari va mutaxassislarini jalb qilish siyosati olib
borilgan.
 Ayrim hollarda G‘arb kompaniyalari bilan hamkorlik (masalan, nemis
injyenerlari, amerikalik iqtisodchilar) yo‘lga qo‘yilgan.
 Ammo bu aloqalar faqat Sovet markaziy idoralari orqali boshqarilgan.
2.2. O‘zbekiston orqali qo‘shni Sharqiy davlatlarga ta’sir ko‘rsatish
(Afg‘oniston, Eron, Xitoy)
1920–1930-yillarda Sovet Ittifoqi tashqi siyosatining muhim strategik
yo‘nalishlaridan biri — Sharqiy davlatlarga, ayniqsa Afg‘oniston, Eron va Xitoyga
nufuz o‘tkazish edi. Bu siyosatning amalga oshirilishida O‘zbekiston SSR muhim
geosiyosiy hudud sifatida xizmat qilgan. Uning geografik joylashuvi, musulmon
aholisi va tarixiy-madaniy aloqalari uni Sovet mafkurasi va siyosatini eksport
qilishda vositachi sifatida markaziy o‘ringa olib chiqqan.
1. Afg‘onistonga ta’sir: Mafkura, razvedka va iqtisodiy vositalar orqali
Afg‘oniston bilan SSSR o‘rtasida ilk diplomatik aloqa 1921-yilda o‘rnatildi. Bu
shartnoma Sovet-Afg‘on do‘stlik shartnomasi sifatida tanilgan bo‘lib, unga
muvofiq SSSR Afg‘onistonga qurol-yarog‘, iqtisodiy yordam va harbiy
maslahatchilar yuborishni boshlagan.
O‘zbekistonning roli:
 Termiz shahri va unga tutash hududlar Afg‘onistonga o‘tish uchun asosiy
tranzit nuqtaga aylangan.
 Toshkentda afg‘on yoshlari uchun siyosiy va harbiy kurslar tashkil etilgan.
 Afg‘oniston kommunistlar harakatiga mafkuraviy va amaliy yordam
ko‘rsatish O‘zbekiston orqali amalga oshirilgan.
 Sovet razvedkasi (OGPU) Afg‘oniston janubida maxfiy tarmoq tuzishda
O‘zbekistonda joylashgan bazalardan foydalangan.
18

Afg‘onistondagi birinchi sovet konsulliklari ham O‘zbekistondagi siyosiy va
harbiy vakolatxonalar bilan muvofiqlashtirilgan holda ochilgan.
O‘zbekistonning Afg‘onistonga bo‘lgan ta’siri va uning Sharqiy qo‘shnilariga
ta’siri, mintaqaviy geopolitik jarayonlar doirasida alohida ahamiyatga ega.
Afg‘onistonning O‘zbekiston bilan chegaralashishi, geografik yaqinligi, iqtisodiy
va xavfsizlik masalalaridagi o‘zaro bog‘liqliklar, shuningdek, O‘zbekistonning
mintaqadagi geosiyosiy rolini mustahkamlashda katta o‘rin tutadi. Afg‘onistonning
siyosiy va iqtisodiy ahvoli, mintaqaviy xavfsizlikka ta’siri ham O‘zbekiston va
boshqa Markaziy Osiyo davlatlari uchun muhim ahamiyatga ega.
1. O‘zbekiston va Afg‘oniston o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar
Afg‘onistonning iqtisodiy rivojlanishi, asosan Markaziy Osiyo davlatlari bilan,
jumladan O‘zbekiston bilan savdo-iqtisodiy aloqalar orqali amalga oshiriladi.
O‘zbekiston Afg‘onistonning Markaziy Osiyo bilan bog‘lanishida muhim tranzit
nuqtasi bo‘lib, uning transport va energetika infratuzilmasidan faol foydalanadi.
 Savdo va eksport-import: Afg‘oniston va O‘zbekiston o‘rtasida savdo
aloqalari kuchaymoqda. Afg‘oniston uchun O‘zbekiston oziq-ovqat, qurilish
materiallari, texnika va avtomobillarni yetkazib beruvchi muhim hamkor
bo‘lib xizmat qiladi. Afg‘onistondan O‘zbekistonga turli xom ashyolar,
paxta va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari keladi.
 Transport va tranzit: Afg‘oniston O‘zbekiston orqali O‘zbekistondan keyin
Turkmaniston, Eron va Pokistonga chiqish yo‘llarini ochib beradi. Bu o‘z
navbatida Afg‘onistonni tranzit davlat sifatida muhim o‘ringa qo‘yadi.
O‘zbekiston, Afg‘onistonni Markaziy Osiyo va jahon bozorlariga
integratsiya qilishga qaratilgan loyihalar amalga oshirayotgan.
 Energetika hamkorligi: O‘zbekiston Afg‘onistonga elektr energiyasi taqdim
etish bo‘yicha ham hamkorlik qilmoqda. Bundan tashqari, TAPI
(Turkmaniston-Afg‘oniston-Pokiston- Hindiston) gaz quvuri va boshqa
energetik loyihalar ham Afg‘oniston orqali amalga oshirilmoqda.
2. Xavfsizlik va mintaqaviy barqarorlik
19

Afg‘onistonning xavfsizlik vaziyatining beqarorligi, nafaqat o‘zining, balki
butun Markaziy Osiyo, xususan O‘zbekistonning xavfsizligiga ta’sir ko‘rsatmoqda.
Afg‘onistondagi radikal guruhlarning o‘sishi va ekstremistik faoliyatlar, turli
terrorizm xavflarini keltirib chiqaradi. Shu sababli, O‘zbekiston o‘zining xavfsizlik
strategiyasini shakllantirishda Afg‘onistonni alohida inobatga oladi.
 Sertkashlik va migratsiya: Afg‘onistonda xavfsizlikka ta’sir qiluvchi omillar,
uning qo‘shni davlatlarga, jumladan O‘zbekiston hududiga bevosita ta’sir
ko‘rsatmoqda. Afg‘onistondan O‘zbekistonga noqonuniy migratsiya
oqimlari, gumanitar krizislar va terrorizm xavfi O‘zbekiston uchun muammo
yaratadi. O‘zbekiston, o‘z navbatida, chegaralarini mustahkamlashga,
hududida terrorizmga qarshi kurashishga katta e’tibor qaratadi.
 Mintaqaviy xavfsizlik: O‘zbekiston, Afg‘onistonning barqarorligi va
xavfsizligini o‘z xavfsizligining ajralmas qismi sifatida ko‘radi.
Afg‘onistonda siyosiy barqarorlik va tinchlik o‘rnatilishi, O‘zbekistonning
xavfsizligini ta’minlashga yordam beradi. Shu bois, O‘zbekiston
Afg‘onistonda tinchlik jarayonlariga qo‘shilishga, xalqaro va mintaqaviy
tashkilotlar bilan hamkorlikka qiziqadi.
3. O‘zbekistonning mintaqadagi ta’siri
O‘zbekistonning Afg‘onistonga bo‘lgan ta’siri, mintaqaviy siyosatda ham o‘z
o‘rnini egallaydi. O‘zbekiston, Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi diplomatik va
iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishda faol ishtirok etadi va Afg‘onistonni bu
jarayonga jalb qilishga harakat qilmoqda.
 Markaziy Osiyo davlatlari bilan aloqalar: O‘zbekiston Afg‘onistonni
Markaziy Osiyo davlatlari bilan integratsiyalashishga rag‘batlantirishni
davom ettirmoqda. Bu jarayonda O‘zbekiston-Afg‘oniston-Turkmaniston
aloqalarining mustahkamlanishi, shuningdek, Markaziy Osiyo
mamlakatlarining iqtisodiy o‘sishini ta’minlashga yordam beradi.
 Xalqaro siyosat: O‘zbekiston, Afg‘onistonni xalqaro maydonda qo‘llab-
quvvatlashga intiladi. Afg‘onistonda o‘rnatiladigan barqarorlik va tinchlik
jarayonlari, O‘zbekistonning xalqaro aloqalaridagi imidjini
20

mustahkamlashda yordam beradi. O‘zbekiston, BMT, SHHT,
YEVROOSHE, va boshqa xalqaro tashkilotlar orqali Afg‘oniston bilan
hamkorlikni davom ettiradi.
4. Gumanitar va ijtimoiy yordam
O‘zbekiston Afg‘onistonga gumanitar yordam ko‘rsatish bo‘yicha ham faoliyat
yuritmoqda. Afg‘onistonda yuzaga kelgan qashshoqlik, gumanitar krizislar va
qochqinlar bilan bog‘liq muammolarni hal qilishda O‘zbekiston xalqaro
hamjamiyat bilan birgalikda faoliyat yuritadi.
 Qochqinlar va gumanitar yordam: Afg‘onistondagi nizolar va urushlar
natijasida yuzaga kelgan qochqinlarni qabul qilish va ularga yordam berish,
O‘zbekiston uchun ijtimoiy va gumanitar masala sifatida dolzarb bo‘lib
qolmoqda.
 Tibbiy yordam va infratuzilma: O‘zbekiston Afg‘onistonda tibbiy yordam va
infratuzilma loyihalarini amalga oshirayotgan. Shuningdek, o‘qituvchilar,
shifokorlar va boshqa mutaxassislar yuborish orqali Afg‘onistonni
rivojlantirishga hissa qo‘shadi.
5. O‘zbekiston va Afg‘oniston: kelajakdagi hamkorlik imkoniyatlari
O‘zbekiston, Afg‘onistonni barqaror va rivojlangan davlat sifatida ko‘rishni
maqsad qiladi. Buning uchun iqtisodiy, siyosiy, xavfsizlik va gumanitar sohalarda
o‘zaro aloqalarni yanada mustahkamlash kerak bo‘ladi.
 Transport va logistika: O‘zbekistonning Afg‘oniston orqali O‘rtog‘arbdan
Osiyo va Yevropaga o‘tadigan yangi transport yo‘llari, mintaqaviy
savdoning rivojlanishiga yordam beradi.
 Tinchlik va barqarorlik: O‘zbekiston Afg‘onistonda tinchlikni tiklash va
siyosiy barqarorlikni saqlashda faol ishtirok etadi, bu esa barcha mintaqa
uchun foydali bo‘ladi.
O‘zbekistonning Afg‘oniston bilan aloqalari, nafaqat iqtisodiy, balki xavfsizlik,
siyosiy va gumanitar masalalarda ham muhim ahamiyatga ega. Afg‘onistonning
barqarorligi va rivojlanishi O‘zbekiston va butun Markaziy Osiyo uchun juda
muhim. O‘zbekiston, o‘zining strategik joylashuvi va iqtisodiy imkoniyatlari
21

orqali, Afg‘onistonni mintaqaviy integratsiya jarayonlariga jalb qilib, uni o‘zining
xavfsizlik siyosatiga muhim jihat sifatida ko‘rayapti.
2. Eronga ta’sir: Madaniy-mafkuraviy aloqalar vositasi sifatida
Eron bilan ham SSSR do‘stona munosabatlar o‘rnatishga harakat qilgan, ayniqsa
1921-yilda sovet-eron shartnomasi imzolangach, bu aloqalar jadallashdi.
O‘zbekiston SSR Eronga mafkuraviy, ijtimoiy va madaniy ta’sir o‘tkazishda
markaziy vosita bo‘lgan.
O‘zbekistonning roli:
 Toshkentda fors tilidagi nashrlar, broshyura va risolalar chop etilib, Eron
hududiga tarqatilgan.
 Eronlik talabalar va ziyolilar Toshkent va Samarqandga tahsil olish uchun
jalb qilingan.
 Sovet diplomatiyasi Eron shimolida o‘ziga yaqin kuchlarni qo‘llab-
quvvatlagan, bunda O‘zbekistondagi razvedka va propaganda markazlari
faol ishtirok etgan.
 O‘zbekiston SSR orqali Eron bilan iqtisodiy aloqalar (masalan, paxta
mahsulotlari, texnika eksporti) yo‘lga qo‘yilgan.
O‘zbekistonning Eron bilan aloqalari mintaqaviy xavfsizlik, siyosat va
diplomatiya sohalarida ham o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Ikkala davlatning o‘zaro
aloqalari asosan yirik global kuchlar va mintaqaviy siyosatdagi holatga bog‘liq.
Siyosiy barqarorlik: O‘zbekiston Eron bilan diplomatik aloqalarini
mustahkamlashga harakat qilmoqda. Eronning xalqaro maydondagi izolyatsiyasi
va sanksiyalar ostida bo‘lishi, O‘zbekiston uchun o‘zining ijtimoiy va siyosiy
manfaatlarini himoya qilishda muhim imkoniyatlarni taqdim etadi. Eron,
O‘zbekiston bilan mintaqaviy hamkorlikni rivojlantirish orqali o‘zining geosiyosiy
holatini mustahkamlashga intiladi.
Xalqaro aloqalar va diplomatiya: O‘zbekistonning tashqi siyosati, nafaqat
Eron, balki uning qo‘shni davlatlari bilan ham yaxshi aloqalarni saqlashga
qaratilgan. O‘zbekistonning Eron bilan aloqalari, mintaqaviy barqarorlikka xizmat
qiladi va mintaqaviy ijobiy diplomatik aloqalarni rivojlantirishga yordam beradi.
22

Buning uchun O‘zbekiston ikki tomonlama muloqotlarni kuchaytirishga, iqtisodiy
va siyosiy jihatdan hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan tashabbuslarni qo‘llab-
quvvatlamoqda.
Yaqin Sharq va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi aloqalar: O‘zbekiston Eron bilan
mintaqaviy hamkorlikni rivojlantirish orqali, ularning Markaziy Osiyo va Yaqin
Sharqdagi siyosiy va iqtisodiy aloqalarini mustahkamlashga yordam beradi.
Eronning pozitsiyasi, nafaqat Markaziy Osiyo, balki O‘zbekistonning qo‘shni
davlatlari bilan o‘zaro aloqalariga ta’sir qiladi.
3. Xitoyga ta’sir: Sharqiy Turkiston (Sinzyan) orqali ideologik va razvedka
faoliyati
1920–30-yillarda Xitoydagi siyosiy beqarorlikdan foydalangan Sovet Ittifoqi,
ayniqsa Sharqiy Turkiston (hozirgi Shinjon-Uyg‘ur Avtonom Rayoni) hududida o‘z
ta’sirini kuchaytirishga intilgan. Bu hudud etnik uyg‘urlar va boshqa turkiy xalqlar
yashaydigan mintaqa bo‘lib, O‘zbekiston bilan diniy, madaniy va etnik jihatdan
yaqin edi.
O‘zbekistonning roli:
 Sovet Ittifoqi Sharqiy Turkistondagi uyg‘ur va qozoq yetakchilari bilan
Toshkent orqali aloqalar o‘rnatgan.
 Xitoydagi uyg‘ur isyonchilari Sovet yordamidan umidvor bo‘lib, ko‘plab
vakillarini O‘zbekistonga yuborgan.
 1930-yillarda O‘zbekiston orqali Xitoyga qarshi mafkuraviy materiallar,
qurollar va maslahatchilar yuborilgan.
 O‘zbekistondagi muhojir uyg‘ur ziyolilari ham bu jarayonda faol ishtirok
etgan.
Misol: 1933-yilda Sharqiy Turkistonda qisqa muddat mavjud bo‘lgan “Sharqiy
Turkiston Islom Respublikasi” sovet mafkurasidan ilhomlangan ayrim yetakchilar
tomonidan qo‘llab-quvvatlangan.
4. Tashqi siyosat ichki siyosat bilan bog‘langan edi
O‘zbekistonning bu davlatlarga ta’sir ko‘rsatishdagi roli faqat tashqi siyosiy
topshiriqlarga emas, balki ichki siyosiy vaziyatga ham bog‘liq bo‘lgan:
23

 Mahalliy din vakillarining faoliyati cheklangan, lekin tashqi ishlar uchun
“Sharq biluvchilar” (orientalistlar) tayyorlangan.
 Kommunistik ideologiyani chetga eksport qilish uchun milliy elitalar Sovet
mafkurasi bilan “tarbiyalangan”.
 O‘zbekiston SSRda xorijiylar uchun ko‘rgazmali “taraqqiyot modeli”
yaratilib, bu orqali tashqi jamoatchilik fikri shakllantirilgan.
SSSR 1920–1930-yillarda Afg‘oniston, Eron va Xitoyda o‘z siyosiy va
mafkuraviy ta’sirini kuchaytirish uchun O‘zbekiston SSRdan strategik vosita
sifatida foydalangan. Uning geografik joylashuvi, etnik yaqinligi, madaniy
rishtalari va infratuzilmasi Sovet Ittifoqining Sharqdagi tashqi siyosatini
muvaffaqiyatli amalga oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan. Bu holat
O‘zbekiston SSRning xalqaro siyosatdagi bilvosita, ammo markaziy o‘rnini
ko‘rsatadi.
24

III BOB. O‘ZBEKISTONDA XORIJIY MUTAXASSISLAR VA XALQARO
MADANIY ALOQALAR
3.1. Chetdan mutaxassislar jalb etilishi
1920-1930-yillarda Sovet Ittifoqi, jumladan O‘zbekiston SSR, ijtimoiy-
iqtisodiy va madaniy modernizatsiya jarayonlarida katta o‘zgarishlar yuz berdi. Bu
davrda, ayniqsa, SSSRda qishloq xo‘jaligi, sanoat va madaniyat sohalarida yangi
texnologiyalarni joriy etish va ilg‘or tajribalarni o‘rganish uchun chet ellardan
mutaxassislarni jalb qilish muhim omil bo‘lgan. O‘zbekistonda iqtisodiy
rivojlanish, texnik va ilmiy tajribaning yetishmasligi, shuningdek, yangi ijtimoiy
tizimlarni tashkil qilishda xorijiy mutaxassislarning yordamiga ehtiyoj bor edi.
1. Xorijiy mutaxassislarning jalb etilishining asosiy sabablari
1. Yangi sanoat va qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini joriy etish:
1920-1930-yillarda Sovet Ittifoqi iqtisodiyoti tez sur'atlar bilan
sanoatlashishga intilmoqda edi. Bu jarayonning muhim qismi, albatta,
texnologik yangilanish va modernizatsiya edi. O‘zbekistonda esa asosan
paxtachilik, to‘qimachilik, oziq-ovqat sanoati va boshqa sohalarda
zamonaviy texnologiyalarni joriy etish zarur edi. Shuning uchun
O‘zbekistonga amerikalik, germaniyalik, chex, fransuz va boshqa
davlatlardan tajribali agronomlar, muhandislar, tibbiyot mutaxassislari va
sanoat ishlab chiqarish mutaxassislari jalb qilindi.
2. Texnik va ilmiy bilimlarning yetishmasligi:
Sovet Ittifoqida yangi o‘quv tizimi va ilmiy-tadqiqot institutlari tashkil
etilishi davom etgan bo‘lsa-da, qishloq xo‘jaligi va sanoat sohalarida hali
yangi texnologiyalarni joriy qilish, hamda ularni samarali ishlatish bo‘yicha
tajribali mutaxassislarga ehtiyoj mavjud edi. O‘zbekistonda qishloq
xo‘jaligida modernizatsiya, paxta tozalash, yer ishlov berish texnologiyalari
bo‘yicha yuqori malakali mutaxassislar talab qilindi.
3. Xalqaro aloqalarni rivojlantirish va Sovet mafkurasini targ‘ib qilish:
Sovet Ittifoqi o‘zining xalqaro obro‘sini oshirish va ijtimoiy tizimning
muvaffaqiyatlarini ko‘rsatish uchun madaniy va ilmiy almashinuvlarni
25

amalga oshirishni maqsad qilgan. Shuning uchun, O‘zbekiston SSR xalqaro
aloqalarni rivojlantirishda asosiy mintaqaviy markaz bo‘lib xizmat qilgan.
Bu jarayonda xorijiy mutaxassislar o‘zlarining ilmiy yondashuvlari, texnik
tajribalari va madaniy g‘oyalarini olib kelgan.
2. Xorijiy mutaxassislarni jalb qilish usullari
Sovet Ittifoqining mutaxassislarni jalb qilish siyosati bir necha asosiy
yo‘nalishlarda amalga oshirilgan:
1. Davlat tomonidan rasmiy ravishda takliflar:
1920-yillardan boshlab, Sovet hukumati chet ellik mutaxassislarni o‘zining
sanoat, qishloq xo‘jaligi va madaniyat sohalarida yordam olish uchun taklif
qila boshladi. O‘zbekistonda bu jarayon kuchli amalga oshirildi, chunki bu
mintaqa o‘zining iqtisodiy va strategik ahamiyatiga ko‘ra xorijiy
mutaxassislarni jalb qilishda katta o‘rin tutgan. Markaziy Sovet
hokimiyatidan O‘zbekistonga agronomlar, muhandislar, me’morlar va
boshqa sohalarda yuqori malakali mutaxassislar yuborilgan.
2. Xalqaro aloqalar orqali ixtiyoriy yordamchilarni jalb qilish:
Ba’zi mutaxassislar o‘z ixtiyori bilan Sovet Ittifoqiga, xususan
O‘zbekistonga kelgan. Bu mutaxassislar ko‘pincha ilmiy, pedagogik va
tibbiy sohalarda ishlashga rozi bo‘lgan. Shuningdek, ayrim xorijiy
mutaxassislar Sovet mafkurasini qiziqarli deb bilib, Sovet Ittifoqining
ijtimoiy-ijtimoiy tizimi haqida yaxshiroq tasavvurga ega bo‘lish uchun
kelgan.
3. Xalqaro ko‘rgazmalar va ilmiy kongresslar orqali o‘zaro almashinuv:
O‘zbekistonda o‘tkazilgan xalqaro ko‘rgazmalar va ilmiy tadbirlar orqali
xorijiy mutaxassislar o‘z sohalari bo‘yicha tajribalarini O‘zbekiston SSR
bilan almashgan. Bu o‘zaro almashinuvlar O‘zbekiston SSRning ijtimoiy va
iqtisodiy jihatdan o‘sishini ta’minlashga yordam berdi.
3. O‘zbekistonga jalb qilingan xorijiy mutaxassislar
O‘zbekiston SSRga jalb qilingan xorijiy mutaxassislarning turlari va ularning
roli quyidagicha edi:
26

1. Qishloq xo‘jaligi mutaxassislari:
O‘zbekiston SSRda agrar iqtisodiyot markaziy o‘rin tutgan. Shuning uchun
paxtachilik, g‘alla ekinlari va boshqa qishloq xo‘jaligi sohalarida yangi
texnologiyalarni joriy etish zarur edi. O‘zbekistonga G‘arbdan amerikalik
agronomlar, germaniyalik ilmiy mutaxassislar, chex agronomlari va boshqa
mamlakatlardan mutaxassislar taklif qilindi. Ular yangi paxta tozalash
texnologiyalari, sug‘orish tizimlari va o‘simliklarni yetishtirish usullarini
o‘rgatishdi. Amerika agronomlari ayniqsa paxta ishlab chiqarishni samarali
qilishda ko‘maklashishdi.
2. Sanoat sohasidagi mutaxassislar:
O‘zbekiston SSRda sanoatni rivojlantirishda ko‘plab nemis, chex, fransuz
muhandislari ishtirok etdi. Ular O‘zbekistonda yangi paxta tozalash
zavodlari, to‘qimachilik fabrikalari va boshqa sanoat korxonalarini qurishda
va ishlab chiqarish jarayonlarini modernizatsiya qilishda faol qatnashgan.
3. Tibbiyot mutaxassislari:
O‘zbekistonda tibbiy xizmatni takomillashtirish uchun, ko‘plab fransuz,
shved, gollandiyalik shifokorlar va tibbiyot mutaxassislari jalb qilindi. Ular
Toshkent, Samarqand va Buxoroda yangi tibbiy muassasalar va kasalxonalar
ochishda yordam berishgan.
4. Madaniyat va san’at mutaxassislari:
Madaniy sohada ham xorijiy mutaxassislar faol ishtirok etgan. Germaniya,
Fransiya va Italiyadan kelgan san’atkorlar O‘zbekistonda xalqaro san’at
ko‘rgazmalarini o‘tkazgan, o‘zbek madaniyatining o‘ziga xos jihatlarini
jahonga tanitishda yordam berishgan.
4. Xorijiy mutaxassislar ta’siri
1. Texnik va iqtisodiy rivojlanish:
Xorijiy mutaxassislar O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi, sanoat va irrigatsiya
tizimlarini modernizatsiya qilishda muhim rol o‘ynadi. Ular yangi
texnologiyalarni joriy etish orqali iqtisodiy rivojlanishning tezlashishiga
yordam berdi.
27

2. Ilmiy va madaniy rivojlanish:
Xorijiy mutaxassislar bilan aloqalar O‘zbekiston SSRning ilmiy va madaniy
rivojlanishini rag‘batlantirdi. Xususan, ilmiy tadqiqotlar olib borilgan va
O‘zbekiston SSRning ilmiy muassasalarida xalqaro ilmiy almashinuv
o‘rnatildi. Madaniyat, san’at va adabiyot sohalarida ham yangi g‘oyalar va
yondashuvlar kiritildi.
3. Inson kapitalining rivojlanishi:
Xorijiy mutaxassislar O‘zbekiston SSRda yangi kadrlar tayyorlashda
yordam berishgan. Ular o‘z bilimlarini va tajribalarini mahalliy
mutaxassislar bilan bo‘lishib, o‘qitish va malaka oshirish ishlarini amalga
oshirganlar.
3.2. Madaniy va ilmiy aloqalarning rivojlanishi
1920-1930-yillarda O‘zbekiston SSR, Sovet Ittifoqining boshqa
respublikalariga o‘xshab, madaniy va ilmiy rivojlanishga katta e’tibor qaratgan. Bu
davrda madaniy va ilmiy aloqalar O‘zbekistonning global maydondagi o‘rnini
mustahkamlashda va davlat ichidagi ilmiy, ma’rifiy taraqqiyotda muhim rol
o‘ynagan. O‘zbekistonda xorijiy mutaxassislarning ishlashi va xalqaro hamkorlikni
rivojlantirish, ayniqsa madaniy va ilmiy sohalarda, ko‘plab yangi g‘oyalar va
metodologiyalarni olib kelgan.
1. Madaniy aloqalar va xalqaro ko‘rgazmalar
Sovet Ittifoqi o‘zining yangi kommunistik tuzumi va ijtimoiy tizimni
dunyoga namoyish qilishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan edi. O‘zbekiston SSR
o‘zining madaniy va ilmiy salohiyatini ko‘rsatish, Sovet Ittifoqining madaniy
boyligini dunyoga taqdim etish uchun ko‘plab xalqaro madaniy aloqalarni
rivojlantirishga harakat qildi. O‘zbekiston SSRda o‘tkazilgan xalqaro ko‘rgazmalar
va madaniy tadbirlar bu borada alohida ahamiyatga ega bo‘ldi.
 Xalqaro madaniy ko‘rgazmalar: O‘zbekiston SSRda ko‘plab xalqaro
ko‘rgazmalar tashkil etildi. Bu ko‘rgazmalarda o‘zbek xalqi madaniyatining
noyob jihatlari, xalq amaliy san’ati, hunarmandchilik va adabiyotiga e’tibor
qaratildi. Ular nafaqat Sovet Ittifoqida, balki G‘arb va Sharq mamlakatlarida
28

ham katta qiziqish uyg‘otdi. O‘zbek xalqi madaniyatining rivojlanishi orqali,
Sovet Ittifoqi o‘zining ijtimoiy-ijtimoiy tizimini ko‘rsatishni davom ettirdi.
 San’at va adabiyot aloqalari: 1920-yillarda o‘zbek adabiyoti va san’ati
xalqaro maydonda tanilishiga erishdi. O‘zbekiston SSRda yirik san’atkorlar,
musiqachilar va yozuvchilar xalqaro miqyosda tanilgan. 1920-1930-yillarda
o‘zbek adabiyoti, ayniqsa, Cholpon, Fitrat, Hamza Hakimzoda Niyoziy kabi
mashhur shaxslar tomonidan rivojlantirildi. O‘zbekistonlik san’atkorlar va
yozuvchilar G‘arb va Sharq davlatlari bilan madaniy aloqalar o‘rnatib, o‘z
ijodini kengaytirdi.
2. Ilmiy aloqalar va xalqaro ilmiy hamkorlik
1920-1930-yillarda O‘zbekiston SSRda ilmiy rivojlanishga katta ahamiyat
qaratilgan. Xususan, Toshkentda ilmiy markazlar va ilmiy tadqiqot institutlari
tashkil etildi. Sovet Ittifoqining ilmiy-texnikaviy taraqqiyoti, O‘zbekiston SSRda,
ayniqsa, qishloq xo‘jaligi, fizika, biologiya, tibbiyot, tarix va madaniyat sohalarida
o‘z aksini topdi.
 O‘zbekistonda ilmiy markazlarning tashkil etilishi: Toshkentda ilmiy
tadqiqot institutlari, universitetlar va akademiyalar tashkil etildi. Bu ilmiy
markazlar o‘z ishlarini nafaqat Sovet Ittifoqi ichida, balki chet el olimlari
bilan ham aloqalar o‘rnatib, ilmiy tadqiqotlar olib borishdi. Masalan,
Toshkentda tashkil etilgan O‘zbekiston davlat universiteti (hozirgi Toshkent
davlat universiteti) o‘z davrida ilm-fan rivojida katta yutuqlarni qo‘lga
kiritdi va jahonda tanildi. Shu bilan birga, Toshkentda ilmiy konferensiyalar,
simpoziumlar va xalqaro ilmiy tadbirlar tashkil etilib, ularda xorijiy olimlar
ishtirok etdi.
 Ilmiy almashinuv: O‘zbekiston SSR, ayniqsa Toshkent, ilmiy hamkorlikni
rivojlantirishda muhim o‘rin tutdi. Xorijiy ilmiy markazlar bilan, masalan,
Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya va boshqa davlatlardagi oliy o‘quv
yurtlari va ilmiy tashkilotlar bilan ilmiy almashinuv o‘rnatildi. Bu
almashinuvlar orqali, O‘zbekiston olimlari yangi ilmiy usullarni va tadqiqot
metodologiyalarini o‘rgandilar. O‘zbekistonlik olimlar, ayniqsa, qishloq
29

xo‘jaligi, irrigatsiya tizimlari va paxtachilik bo‘yicha xalqaro miqyosda
yuqori natijalarga erishdilar.
 Ilmiy va madaniy almashinuvning ta’siri: Xalqaro ilmiy hamkorlik
O‘zbekiston SSRning ilmiy va madaniy rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi.
O‘zbekistonda ilmiy tadqiqotlar olib borish va yangi ixtirolar yaratish
bo‘yicha xorijiy mutaxassislarning ishtiroki ilmiy tafakkurning yanada
rivojlanishiga olib keldi. Shu bilan birga, madaniy almashinuv va xalqaro
ko‘rgazmalar o‘zbek xalqining an’anaviy san’ati va adabiyotini global
miqyosda tanitishga yordam berdi.
3. O‘zbekistonning xalqaro ilmiy tashkilotlardagi o‘rni
Sovet Ittifoqi o‘zining ilmiy va madaniy jihatdan rivojlanishini xalqaro
miqyosda ko‘rsatishga harakat qildi. Bu borada O‘zbekiston SSRning ham o‘rni
alohida edi. O‘zbekiston SSRning ilmiy tashkilotlari, masalan, O‘zbekiston Fanlar
akademiyasi (O‘FA), xalqaro ilmiy tashkilotlar bilan hamkorlikni rivojlantirishga
katta e’tibor berdi. O‘zbekiston SSR fan va ilm-fan sohasida o‘zining mustaqil
yutuqlarini jahonga tanitish uchun ko‘plab xalqaro ilmiy simpoziumlar va
konferensiyalarni tashkil etdi.
 O‘zbekiston Fanlar akademiyasining o‘rni: O‘zbekiston Fanlar akademiyasi
ilmiy aloqalar va hamkorlikni rivojlantirishda markaziy rol o‘ynagan. Uning
o‘tkazgan xalqaro konferensiyalari va simpoziumlarida olimlar o‘zlarining
ilmiy tadqiqotlarini taqdim etib, xorijiy mutaxassislar bilan fikr almashgan.
 Ilmiy konferensiyalar va simpoziumlar: 1920-1930-yillarda O‘zbekistonda
xalqaro ilmiy tadbirlar, simpoziumlar va konferensiyalar o‘tkazildi. Bu
tadbirlar orqali O‘zbekiston SSR o‘zining ilmiy yutuqlarini dunyoga
tanitishga harakat qildi va xalqaro ilmiy jamiyat bilan aloqalar o‘rnatdi.
3.3. BMTdan oldingi xalqaro tashkilotlar bilan munosabatlar
1. Liga Millatlar (League of Nations)
Tuzilish va Maqsad:
 Tuzilgan sana: 1919-yil, Parij tinchlik shartnomasining bir qismi sifatida.
30

 Maqsad: Jahon tinchligini saqlash, urushlarni oldini olish, xalqaro nizolarni
diplomatik yo‘l bilan hal qilish.
 Tuzilishi: Liga Millatlar Bosh Assambleyasidan (a'zolar tomonidan vakillar
yuborilgan) va Kengashdan iborat edi. Kengashda doimiy a'zolar va
vaqtincha a'zolar mavjud edi.
 Tuzilganidan keyin: Ligaga a'zo bo'lishi kerak bo'lgan davlatlar bir-biriga
tinchlik va xavfsizlikni saqlash majburiyatlarini yukladilar. Ammo, o‘zining
maqsadlariga yetolmaganligi sababli, 1939-yilda Ikkinchi Jahon Urushi
boshlanishi bilan faoliyatini to‘xtatdi.
Sabablar va Noto'g'ri ishlash:
 AQShning ishtirok etmasligi: AQSh Kongressi 1920-yilda Ligaga a'zo
bo‘lishni rad etdi. Bu, Ligaga qudratli xalqaro siyosiy ta'sirni keltirib
chiqarmadi.
 Birinchi jahon urushidan keyin, qator davlatlarning ishtiroki va
imkoniyatlarning cheklanganligi: Ko‘plab davlatlar, ayniqsa, agressiv
siyosatni olib borayotganlar (masalan, Germaniya, Italiya va Yaponiyaning
Ligada mavjud bo‘lishi) Ligani o‘z maqsadlariga erishishga qodir qilolmadi.
2. Xalqaro Mehnat Tashkiloti (International Labour Organization, ILO)
Tuzilish va Maqsad:
 Tuzilgan sana: 1919-yil, Parij tinchlik shartnomasining bir qismi sifatida.
 Maqsad: Xalqaro mehnat standartlarini belgilash, ijtimoiy adolatni
ta’minlash, ishchilarning huquqlarini himoya qilish, xavfsiz mehnat
sharoitlarini yaratish.
 Faoliyat: ILO ishchilar, ish beruvchilar va hukumatlarni birlashtirib, global
mehnat muammolarini hal qilishga harakat qiladi. U hozirda BMT
tizimining bir qismi bo‘lib, mehnat huquqlari, teng imkoniyatlar va ijtimoiy
himoya kabi masalalar bilan shug‘ullanadi.
3. Xalqaro Qizil Xoch Komiteti (ICRC)
Tuzilish va Maqsad:
31

 Tuzilgan sana: 1863-yil, Genevada, Jean Henry Dunant tomonidan asos
solingan.
 Maqsad: Urush va qurolli to‘qnashuvlarda inson huquqlarini himoya qilish,
odamlar uchun tibbiy yordam va yordam ko‘rsatish, halokatlarda yordam
berish.
 Faoliyat: Xalqaro Qizil Xoch insoniyatni himoya qilishga, xususan urushdan
zarar ko‘rgan fuqarilarga tibbiy yordam ko‘rsatishga qaratilgan. Tashkilot
urush huquqlariga asoslangan ishlarni amalga oshirish bilan shug‘ullanadi,
masalan, Gineva konvensiyalariga rioya qilishni ta'minlash.
4. Xalqaro Savdo Tashkiloti (International Trade Organization, ITO)
Tuzilish va Maqsad:
 Tuzilgan sana: 1948-yil, ITO tuzilishi qurilishining bir qismi sifatida.
 Maqsad: Xalqaro savdo bilan bog‘liq qoidalar va tartiblarni ishlab chiqish,
global iqtisodiy integratsiyani rivojlantirish.
 Tarixiy ahamiyati: BMTga a'zo bo‘lgan davlatlar o‘rtasida iqtisodiy
hamkorlikni rivojlantirishga urinish amalga oshirildi. Ammo, AQSh
Kongressi bu tashkilotni tasdiqlamadi, natijada ITO o‘rniga Xalqaro Savdo
Tashkiloti (WTO) 1995-yilda tuzildi.
5. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) va uning Taraqqiyotiga Kiritilgan
Yangi Tashkilotlar
BMT tashkil etilishi bilan, yuqoridagi eski tashkilotlarning aksariyati BMT tizimi
tarkibiga qo‘shildi yoki yangi tashkilotlar yaratildi. Masalan:
 BMTning Xavfsizlik Kengashi va BMTning ijtimoiy, iqtisodiy va gumanitar
bo‘limlari birlashib, ko‘plab xalqaro muammolarni yechishga qaratilgan
tashabbuslarni amalga oshirmoqda.
 BMTning Taraqqiyot Dasturi (UNDP): Xalqaro rivojlanish va inson
huquqlari bo‘yicha yangi yondoshuvlar ishlab chiqildi.
 BMTning Bolalar Jamg‘armasi (UNICEF): Bolalar huquqlari, ta’lim, tibbiy
yordam va ijtimoiy himoya masalalari.
6. Xalqaro Aviaatsiya Tashkiloti (ICAO) va Xalqaro Dengiz Tashkiloti (IMO)
32

 BMTdan oldingi xalqaro tashkilotlar orasida transportning turli turlari
bo‘yicha ham ko‘plab tashkilotlar faoliyat ko‘rsatgan. Masalan, Xalqaro
Aviaatsiya Tashkiloti (ICAO) 1944-yilda tuzilgan va xalqaro aviasiya
standartlarini belgilashga, havoni xavfsiz va samarali boshqarish
yo‘nalishida ish olib borgan.
 Xalqaro Dengiz Tashkiloti (IMO) ham xalqaro dengiz transporti va
xavfsizligini tartibga solishda muhim rol o‘ynagan.
BMTdan oldingi xalqaro tashkilotlar o‘z vaqtida jahon siyosati va
iqtisodiyoti uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Lekin, BMTning tashkil etilishi
bilan ular ko‘p jihatdan modernizatsiya qilindi, yangilandi va global hamkorlikni
yanada kuchaytirish uchun yangi shakllarga kiritildi. BMT, o‘zining kengaytirilgan
va tizimli tuzilmasi bilan, yanada kuchli va keng ko‘lamli xalqaro hamkorlikni
ta’minlashga harakat qilmoqda.
33

XULOSA
1. Mustaqillikning yo‘qligi – asosiy cheklov
1920–1930-yillarda O‘zbekiston mustaqil davlat emas, balki Sovet Ittifoqi
tarkibidagi respublika sifatida mavjud bo‘lgani sababli, xalqaro munosabatlarning
bevosita ishtirokchisi bo‘la olmadi. Diplomatik aloqalar, xalqaro bitimlar, savdo
shartnomalari va boshqa tashqi siyosiy faoliyatlar faqat Moskvadagi SSSR
markaziy hukumatining nazorati ostida olib borilgan. O‘zbekiston tashqi siyosatda
subyekt emas, balki obyekt sifatida mavjud edi.
2. Bilvosita xalqaro aloqalar shakllandi
Shunga qaramay, O‘zbekiston xalqaro maydonda to‘liq izolyatsiyada
bo‘lmagan. Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lsa-da, madaniyat, ilm-fan, qishloq xo‘jaligi,
sanoat va ta’lim orqali ayrim bilvosita xalqaro aloqalar shakllangan.
O‘zbekistonlik olimlar, san’atkorlar, muhandislar va talabalar SSSR nomidan
xalqaro anjumanlarda ishtirok etgan, xorijiy olimlar esa SSSR orqali O‘zbekiston
hududida tadqiqotlar olib borgan.
3. Paxta sanoati va xalqaro iqtisodiy manfaatlar
O‘zbekiston SSSR ichida paxta yetishtirish bo‘yicha strategik markaz edi.
Paxta xalqaro bozorga SSSR tomonidan eksport qilingan, va bu iqtisodiy jihatdan
O‘zbekistonning resurs sifatidagi ahamiyatini oshirgan. Lekin bu iqtisodiy
faoliyatdan O‘zbekiston bevosita foyda ko‘rmagan, foyda markaziy byudjetga
ketgan. Shunga qaramay, bu faoliyat orqali G‘arb davlatlari bilvosita O‘zbekiston
bilan aloqada bo‘lgan (masalan, paxtani AQSh yoki Yevropa korxonalari qayta
ishlagan).
4. Ilmiy va madaniy aloqalar: sovet mafkurasi doirasida
SSSR ilmiy va madaniy sohalarda xalqaro obro‘ orttirishga harakat qilgan.
O‘zbekistonning qadimiy tarixiy obidalari (Samarqand, Buxoro, Xiva), milliy
san’at va hunarmandchiligi G‘arbda qiziqish uyg‘otgan. Biroq bu aloqalar sovet
mafkurasi doirasida olib borilgan va ko‘pincha propaganda vositasi sifatida
ishlatilgan. Misol uchun, O‘zbekistonlik raqqosalar va san’atkorlar Moskvada yoki
xalqaro ko‘rgazmalarda SSSR madaniyati namoyandasi sifatida qatnashgan.
34

5. 1930-yillar – repressiyalar va izolyatsiyaning kuchayishi
Stalin boshchiligidagi 1930-yillarda boshlangan repressiyalar davri
O‘zbekistonning xalqaro aloqalarini yanada cheklab qo‘ydi. Har qanday tashqi
ta’sir “dushmanlik”, “josuslik” sifatida talqin qilindi. Xorijiy adabiyotlar, aloqalar,
tashriflar qat’iyan taqiqlanib, xalqaro ochiqlik to‘liq yopildi. Bu davrda ko‘plab
ziyolilar, ilm-fan va madaniyat vakillari “xalq dushmani” sifatida qatag‘on qilindi,
bu esa nafaqat ichki, balki xalqaro aloqalarga ham katta zarba berdi.
6. O‘zbekistonning xalqaro mavqei shakllanmagan, lekin asosiy tajriba
yig‘ilgan
Bu davrda O‘zbekiston xalqaro aloqalar sohasida mustaqil subyekt sifatida
chiqmagan bo‘lsa-da, xalqaro maydonda qanday ishtirok etish mumkinligi
bo‘yicha muayyan tajriba yig‘ildi. Ayniqsa, ilmiy hamkorlik, texnik taraqqiyot,
sanoat va madaniyat sohalarida xorijiy ta’sirlar orqali xalqaro tafakkur shakllana
boshladi. Bu keyinchalik, mustaqillik davrida tashqi siyosat yuritish uchun
poydevor bo‘lib xizmat qildi.
1920–1930-yillarda O‘zbekiston xalqaro munosabatlarning mustaqil
ishtirokchisi bo‘lmagan bo‘lsa-da, ilmiy, madaniy va iqtisodiy sohalarda bilvosita
xalqaro aloqalar orqali dunyo bilan cheklangan darajada bog‘lanib turdi. Bu davr –
izolyatsiya, markazlashuv va repressiyalar yillari bo‘lib, ayni paytda xalqaro tajriba
to‘plashga imkon bergan tarixiy bosqich sifatida ahamiyatli sanaladi.
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimov, I.A. (1997). O‘zbekiston buyuk kelajak sari . Toshkent: O‘zbekiston.
2. Allworth, E. (1994). The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the
Present . Stanford University Press.
3. Anqarov, A., Matyoqubov, M. (2015). Jahon tarixi: XX asr . Toshkent: Yangi asr
avlodi.
4. Barabanov, O.V. (2010). Central Asia in the Soviet Foreign Policy . Moscow State
University Press.
5. Khalid, A. (2006). The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central
Asia . University of California Press.
6. Qosimov, B. va boshq. (2019). O‘zbekiston tarixi . 3-kitob. Toshkent:
Akademnashr.
7. Qodirov, A. (1991). O‘zbekiston SSR tashqi iqtisodiy aloqalari (1924–1941 yillar) .
Ilmiy maqola. // O‘zbekiston tarixi jurnalida chop etilgan.
8. Rashidov, B. (2020). O‘zbekistonning xalqaro aloqalari tarixi . Toshkent:
Iqtisodiyot.
9. SSSR Tashqi siyosat hujjatlari to‘plami (1920–1939). Moskva: Gospolitizdat
10. Ziyayev, A.A. (2002). O‘zbekistonning tashqi siyosati tarixidan . Toshkent: Sharq
nashriyoti.
11. G‘afurov, B. (1983). O‘rta Osiyo xalqlari tarixi . Moskva: Nauka.
12. Xo‘jayev, M. (2006). O‘zbekiston Respublikasining tashqi siyosati . Toshkent:
Universitet.
Qo‘shimcha adabiyotlar ro‘yxati:
O‘zbekiston va Markaziy Osiyo tarixi bo‘yicha adabiyotlar:
1. Qosimov, B.A. (2000). O‘zbekistonning yangi tarixi. 1-kitob: Sovet davri .
Toshkent: Sharq.
2. Juraev, A. (2005). Markaziy Osiyo tarixining dolzarb masalalari . Toshkent:
Fan nashriyoti.
3. Saidov, A.X. (1997). O‘zbekiston Respublikasining tashqi siyosati asoslari .
Toshkent: Adolat.
36

4. To‘xtabaev, Sh. (2013). O‘zbekiston tarixi: muhim bosqichlar va voqealar .
Samarqand: SamDU nashriyoti.
Jahon va SSSR tashqi siyosati bo‘yicha:
5. Nekrich, A.M. (1978). Parijdan Tehrongacha: Sovet diplomatiyasining yo‘li .
Moskva: Politizdat.
6. Brandenberger, D. (2010). Propaganda State in Crisis: Soviet Ideology,
Indoctrination, and Terror under Stalin, 1927–1941 . Yale University Press.
7. Roberts, G. (1999). The Soviet Union and the Origins of the Second World
War: Russo-German Relations and the Road to War, 1933–1941 . Palgrave
Macmillan.
Ilmiy maqola va konferensiya materiallari:
8. Jo‘raev, S. (2021). SSSR davrida O‘zbekistonning tashqi aloqalari: tarixiy
tahlil . // “O‘zbekiston tarixi” ilmiy jurnal, №1.
9. Kattabekov, N. (2020). O‘zbekistonning XX asr boshlarida xalqaro
maydondagi o‘rni . // “Ijtimoiy fanlar” jurnali, Toshkent, №3.
Jahon arxiv materiallari asosidagi asarlar:
10. Harrison, M. (2008). Accounting for War: Soviet Production, Employment
and the Defence Burden, 1940–1945 . Cambridge University Press.
11. Edgar, A. (2004). Tribal Nation: The Making of Soviet Turkmenistan .
Princeton University Press (Markaziy Osiyo kontekstida muhim).
Internet manbalari:
Vikipediya maqolalari:
ZiyoNET kutubxonasi:
Akademik maqola:
37

1920-1930 yillarda O‘zbekistonning xalqaro aloqalari

Купить