Информация о документе

Цена 30000UZS
Размер 42.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Октябрь 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Shavkat

Дата регистрации 04 Апрель 2024

126 Продаж

1980-yillarda O’zbekistonning ilm-fan taraqqiyotidagi tutgan o’rni

Купить
MUNDARIJA: KIRISH………………………………………………………………………………3 1-BOB 1980-YILLARDA O ZBEKISTONNING ILM-FANʻ TARAQQIYOTIDAGI TUTGAN O’RNI ………………………………………...4 1.2.O’zbekistonda ilm-fan taraqqiyoti. Maktablarning rivojlanishi……………...….4 1.3.XX asr 80-yillari o’rtalarida respublikada ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy hayotidagi inqirozli holat………………………………………………………….…8 2-BOB O ZBEKISTONNING MADANIYAT VA SAN’AT ʻ TARAQQIYOTIDAGI TUTGAN O’RNI………………………..……………….12 2.1.Respublikadagi madaniy va ma’naviy hayot………………………………….12 2.2.1989-yil o’rtalarida respublika ijtimoiy-siyosiy hayotidagi o’zgarishlar. Milliy manfaatlar ustuvorligining o’sib borishi ………………………………………..……15 XULOSA…………………………………………………………….…………..….18 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….….19 1 KIRISH Mamlakatimizda so’ngi 31 yil ichida erishgan yutuq va marralarimizni holis va munosib baholash uchun mustaqillik ostonasida ijtimoiy-siyosiy hayot qanday murakkab vaziyatda bo’lganini, bu vaziyatni tubdan yangilangan yo’nalishga burib yuborish uchun ulkan donishmandlik va jasorat , insoniylik va ezgulik tamoyillariga yo’g’rilgan, ko’pchilikka ibrat va namuna bo’ladigan vazmin siyosat talab etilganini esga olishimiz va o’zimizga aniq tasavvur etishimiz muhimdir. 1 Demak mamlakatimiz mustaqillikka erishishi arafasida ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy holatlarning fojiali tus olishi, qaror topgan xo’jalik, ishlab chiqarish va moilaviy aloqalarning butunlay izdan chiqishiga barham berish, ishsizlikning yanada kuchayishiga yo’l qo’ymaslik nihoyatda muhim zaruriyat edi. Quyidagi muammolarning negizi, ularning mohiyat mazmunini hal etishdek mas’uliyatli ish Respublikamiz Prezidenti I.A. Karimov zimmasida edi yurtboshimiz bu murakkab muammolarni o’z donishmandligi sababli samarali hal etdi. O’zbekiston mustaqillikka erishish arafasida mamkakatdagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat murakkab jarayonni boshidan kechirayotgan edi. 50-80 yillarning birinchi yarmi vatanimiz tarixidagi eng murakkab davrlardan biridir. Bir tomondan mehnatkashlarning fidokorona mehnati tufayli respublika iqtisodiyoti rivojlandi. Ikkinchi tomondan, ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy hayotda muammolar, noxush holatlar to’planib borib pirovardida inqirozli vaziyatni keltirib chiqardi. 2 1-BOB 1980-YILLARDA O ZBEKISTONNING ILM-FANʻ TARAQQIYOTIDAGI TUTGAN O’RNI 1 A.SH.Bekmurodov va boshq. O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida kitobini o’rganish bo’yicha uslubiy qo’llanma. “O’qituvchi” 2012 99-sahifa. 2 Usmonov Q, Sodiqov M. O’zbekiston tarixi. T.2012 190-sahifa 2 1.1 O’zbekistonda ilm-fan taraqqiyoti. Maktablarning rivojlanishi. Maktab – kadrlar tayyorlash tizimining dastlabki bosqichidir. Sovet davrida maktablarning kundalik hayoti qat’iy ishlab chiqilgan tartib asosida amalga oshirildi. O’quv kuni boshlanishi va uni qanday o’tkazish, o’quvchilar jalb etilgan jamoat tashkilotlari – oktyabr, pioner, komsomoldan tortib, o’quvchiga talim-tarbiya berish siyosiy jihatdan qolipga solingan edi. Keyinchalik psixolog va pedagoglar tomonidan an’anaviy sovet ta’lim tizimini ijodiy fikrlashga qodir bo’lmagan, partiya uchun xizmat qiladigan armiya tarbiyalashda ayblandi. Chunki o’qituvchilar partiyaning quroliga aylanib ulgurgandi. Kommunistik partiya o’z g’amxo’rligini ko’rsatib qo’yish maqsadida turli islohotlarni amalga oshirgan. O’qituvchilar qatlamini shakllantirish jarayonida sovet hokimiyati mustahkam tayanch nuqtaga ega dastur tuzib chiqishga e’tibor qaratdi. CHunki o’qituvchilar g’oya targ’ibotchisi, yoshlar ongiga, aholi bilan tushuntirish ishlari olib borishda eng asosiy qurol bo’lib xizmat qilardi. Ayniqsa qishloq joylarda ―o’qituvchilar barcha narsani anglatishi mumkin edi. O’quv yurtlarida tahsil olayotgan talabalarni komsomol tarkibiga o’tkazish, kommunistlar sonini ko’paytirish yo’li bilan sovet g’oyalari targ’iboti uchun ko’plab malakali mutaxassislar tayyorlanar edi. Qishloq o’qituvchilari uchun imtiyozlar, oylik maoshlarini oshirish, rag’batlantirish pullari, moddiy yordam, kommunal to’lovlar uchun qo’shimcha pul berish kabi moddiy jihatdan qo’llab-quvvatlash ishlari tashkil etildi. Sovet davri Farg’ona vodiysida yashovchi aholi farzandlarining kundalik hayotida maktab va bog’chalar muhim o’rin tutgan. Qishloq bolalarini maktablarga olib borish uchun kolxoz va sovxozlar avtobuslar bilan ta’minlana boshlagan. 80- yillar arafasida Andijon viloyatida boshlang’ich, sakkiz yillik va o’rta maktablarning umumiy soni 603 ta bo’lib, ular dan 516 tasi qishloq maktablari edi. Namangan viloyatida 515 ta maktabning 415 tasi, Farg’ona viloyatidagi 667 ta maktabning 550 tasi qishloqlarda joylashgan. Uchchala viloyatlar qishloqlarida sakkiz yillik va o’rtamaktablar soni shaharlardagiga nisbatan kam, lekin boshlang’ich maktablar soni ko’p edi. 3 1980-1985 yillarda qishloq maktablarini yiriklashtirish ishlari amalga oshirildi. Bu yillarda maktabgacha ta’lim tizimiga ham alohida e’tibor berilgan. 1965-1970 yillarda Andijon viloyatida jami 4500 o’rinli bolalar bog’chalari ishga tushirilgan bo’lsa, shulardan 2000 o’rini kolxozlarda tashkil etilgan edi. 1980-yillarda xalq ta’limi uchun davlat tomonidan ajratilgan mablag’ 11%dan 8%ga kamayib ketdi. Respublikaning barcha viloyatlaridagi maktablarning 20-60%i zarur o’quv qurollari, asbobanjomlar bilan jihozlanmay qolaverdi, 50%dan ortiq maktablarda issiq ovqat bufetlari tashkil etilmadi. Kuni uzaytirilgan guruhlar ishi ayniqsa o’lda-jo’lda qoldi. 80-yillarda 1-8-sinf o’quvchilarining atigi 8-9 %ini bunday guruhlarga jalb etilgan edi, xolos. 80-yillarda O’zbekiston maktablarida ahvol sifat jihatidan o’zgarmay qolaverdi. Maktablar jahon tajribalaridan, zamonaviy texnika va o’qitish vositalaridan foydalanmadi. Ularning moddiy-texnika bazasi yaxshilanmadi. To’g’ri, bu yillarda maktablar, o’quvchilar, o’qituvchilar soni yildan-yilga ortib bordi, son ko’rsatkichlari kishini hayratga solar darajasida ortdi. Maktab o’quvchilarining o’quv rejasidagi soatlarini o’zlashtira olmasligi odatiy hol bo’lib qoldi. Bu ularni paxta va boshqa qishloq xo’jalik ishlariga ko’proq jalb qilinishi bilan izohlanadi. O’quv yilining 3-4 oyi ana shunday majburiy tadbirlar bilan band bo’lishga ketar edi. Bu esa o’zbek o’quvchisini jahon standartlaridan ortda qoldirib, zamonaviy fan sohalarini o’zlashtirishga imkon bermasdi. Shu o’rinda maktab faoliyatiga doir ijobiy holatlarga ham to’xtalib o’tsak. Maktab o’qituvchilarning ish kuni deyarli bir xilda o’tadi. Darsga kirish uchun qo’ng’iroq chalingunicha o’qituvchi darsga tayyor bo’lishi lozim. O’qituvchi ilmiy bo’lim tomonidan tasdiqlangan dars ishlanmasi, sinf jurnali, kitob, ko’rgazmali qurollar bilan sinf xonasiga kirib boradi. Albatta, dars jarayonining qanday borishi o’qituvchi mahoratiga bog’liq. O’quvchi uchun kelgusi kasb tanlashda o’qituvchi shaxsi juda katta ahamiyatga ega. 1970 yilda o’rta maktablar uchun nizom qabul qilindi. Endilikda o’qituvchining o’zini tutishi yanada qattiq nazorat qilinadigan bo’ldi. Pedagogik ahloq qoidalarida haqqoniylik, halollik, adolat talablari ko’rsatilgan bo’lsada, amalda o’qituvchi to’liq o’zlashtirish berishi, ―ikkisiz ikki yillik dasturi asosida ishlashi talab etildi.‖ 4 Oqibatda ta’lim sifati pasayib bordi. Maktab o’qituvchilari uchun biron bir forma, majburiy kiyim haqida qaror qabul qilinmagan. O’qituvchi odob-ahloq qoidalariga asoslanib odmi kiyinishi kerak edi. O’qituvchi ayollarning deyarli 90% i boshlarida ro’mol, odmi kuylaklari bilan ko’z oldimizda gavdalanadi. Taqinchoqlar taqib kelish, ortiqcha bo’yanishni o’qituvchilar o’ziga ep ko’rishmagan. Erkaklar ham ko’ylak, kostyum-shim, ko’pincha boshlarida do’ppi bilan ishga kelishgan. Ularning kiygan kiyimlari o’quvchilar uchun namuna hisoblangan. Yuqori sinf o’quvchi qizlari ayol o’qituvchilarning soch turmaklariga havas qilib qarashardi. O’qituvchilarning gapirishi, o’zini tutishi doimo o’quvchining diqqat e’tiborida bo’lgan. Davriy nashrlarda maktab hayoti haqida yozilgan maqolalarda o’qituvchilarning tashqi ko’rinishlari tasvirlangan. Muallif maktabdagi eng hurmat qiladigan o’qituvchisi haqida eslab quyidagi so’zlarni yozadi: ―Hanuz esimda: meni hammadan ham o’qituvchining kiyim-boshi lol qoldirdi. U nihoyatda ozoda va sipo kiyingan, egnida ohori to’kilmagan oq ko’ylak ustidan o’sha davrlarda moda bo’lgan charliston kostyum-shim, bo’ynida guldor galstuk, oyog’ida yalt-yalt qora tufli, boshida taxi buzilmagan chust do’ppi . Bu o’qituvchiga qarab o’zida o’qituvchilik kasbiga intilish‖ paydo bo’lganligi va o’sha o’qituvchiga o’xshashga harakat qilganligini aytgan. Lekin o’qituvchilar orasida kiyinish madaniyatiga amal qilmaydiganlar ham ko’plab uchragan. Ayol o’qituvchilarning rang-baranglikda kiyinishi davriy nashrlarda tanqid qilingan. Tanqidiy ruhdagi maqolalarda esa ba’zi maktablardagi ko’ngilsiz holatlar tahlil qilingan. ―O’qituvchi o’z yoshiga yarashmagan qimmatbaho kofta-yubka kiyib boshiga yaltiroq ro’mol o’ragan, barmoqlarida uzuk. Mahallani dimog’dor karchalon ayollariga o’xshaydi. To’yma-to’y yuradigan bekorchi ayollarga o’xshab olgan . Maktab jamoasining aksariyatini ayollar tashkil qilgan. Tekshirish uchun ‖ kelgan nazoratchi ularning biri yal-yal yongan atlas kuylakda, boshqasi rangi bir- biriga tushmaydigan kofta-yubka kiyib olganligini tanqid qilgan. O’qituvchilarni odmiroq va did bilan kiyinishga chorlaydi. O’quvchi tarbiyasining mazmuni o’qituvchi kiyimi rangbarangligiga qarab emas, balki ish uslubi rang-barangligiga qarab o’lchanadi. Bunda uning mahorati, tajribasi muhim rol o’ynaydi. Bu fikr 5 aksioma, ya’ni isbot talab qilmaydi. Nafaqadagi o’qituvchilar bilan suhbat jarayonida shu narsaga amin bo’ldimki, o’qituvchining bisotida bir necha kiyimi bo’lgan xolos. O’qituvchining kamtargina oyligi faqat eng kerakli narsalarni xarid qilish uchun sarflangan. Garchi o’qituvchilar uchun maxsus forma joriy qilinmaganligiga qaramay, o’qituvchilar ma’lum bir kiyinish qoidalariga amal qilishgan. O’z o’qituvchilarini ta’riflash chog’ida kishilar ularning oddiygina, lekin did bilan kiyinganini e’tirof etadilar. SHahar joylarda yashab, ishlayotgan o’qituvchilarning kiyim-kechagi qishloq hududlarida yashayotganlarnikidan yaxshiroq edi. Chunki qishloq magazinlarida kerakli tovarlarni yo’qligi va pul yetishmasligi turfa hil kiyinish uchun imkon bermasdi. Asosan to’q rangli qora, jigarrang, ko’k rangli kiyimlar kiyib yurishgan. Erkaklar boshida do’ppi, ayollar ro’mol o’raganlar. Moddiy yetishmovchilikga qaramay, o’qituvchilar sodda, lekin did bilan kiyinishga harakat qildilar. SHu bilan birga o’qituvchilarning tashqi ko’rinishlari shahar va qishloq joylarda bir-biridan farq qilishi davom etdi. Uslubchilar o’qituvchilarga ko’rsatmalarida shunday yozganlar: O’qituvchi yosh avlod oldida o’z obro’ini to’kib qo’ymasligi uchun tashqi ko’rinishi haqida juda qattiq qayg’urishi kerak. O’qituvchi boshqalardan ko’ra chiroyliroq, halol, sezgir, samimiy, quvnoq va tashqi ko’rinishi yoqimli bo’lishi kerak. Maktabda o’qituvchilar xonasining alohida o’rni bor. O’qituvchilar turli masalalardagi o’z muammolari bilan o’rtoqlashishlari mumkin bo’lgan. Dars tahlili, tushlik masalasi, shaxsiy masalalar haqida fikr almashishgan. Hatto darsdan keyin o’qituvchilar xonasida ayol o’qituvchilar to’planib to’planib qo’shiq aytib raqs tushishgan. Madaniy dam olishning bu xil turiga maktab rahbarlari ham e’tiroz bildirmaganlar. Tug’ilgan kunlar ham shu xonada nishonlangan. Lekin barcha maktablarda ham o’qituvchilar xonasi bo’lmagan. 1.2 XX asr 80-yillari o’rtalarida respublikada ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy hayotidagi inqirozli holat. 6 Mamlakatimizda iqtisodiy rivojlanish batamom to’xtab qolmagan bo’lsada, siljish suratlari tobora pasayib sekinlashib bordi. Biroq 1980-yilda ijtimoiy hayotda iqtisodiyotni qayta qurish demokratik jamiyatni yarayish uchun urinishlar bo’lda. Bu urinishlar natejasida jamiyatda biroz bo’lsada boshqaruv respublika ixtiyoriga berildi. Demokratlashgan jamiyat vujudga kela boshladi, korxona va tashkilotlarda xo’jalik mustaqilligi kengaytirildi, boshqaruv apparati qisqardi va shu kabi bir qator o’zgarishlar jamiyatning barcha qatlamlariga yetib bormadi va konservativ kuchlarning qarshiligiga duch keldi. Jamiyatning siyosiy ijtimoiy-iqtisodiy hayotida yuzaga kelgan inqirozli holatning sabablari va ildizi fikrlashning orqada qolganligida, muayyan tarixiy sharoitga yetarli siyosiy baho bera olmaganlikda edi. 3 Ijtimoiy munosabatlar mehnatni rag’batlantirish tizimining buzilishi oqibatida murakkab vaziyat vujudga keldi. Malakali mehnatga haq to’lamasdan kamsitildi. Barcha ishchilar misol uchun vrach va sanitar bir xil maosh olardi. Natejada aholining mehnatga bo’lgan qiziqishi pasayib bordi bu esa unumning pasayishiga olib keldi, mazkur holat yillar davomida o’sib bordi mahsulot tanqisligini keltirib chiqardi. Bu holatni biz nafaqat ishchilar haqqi masalasida balki jamiyatning har bir ko’rinishida ko’rishimiz mumkin. Jumladan sog’liqni saqlash va xalq maorifi sohalarida ham ko’rib o’tishimiz mumkin. Davlat budjetidagi mablag’ bu o’z navbatida ushbu sohalardagi moddiy texnik bazasining eskirishiga, ta’lim jarayonini va aholining tibbiy yordam olishining yomonlashuviga olib keldi. Yurtimizda yosh avlod ta’lim olishi uchun o’quv qurollari u yoqda tursin hatto o’quv muassasalari ham yomon ahvolda edi. Respublikadagi 9000 ga yaqin maktablarning atiga 40 foizi maktab uchun mo’ljallab qurilgan binolar qolganlari esa moslashtirilgan binolarda o’qirdi.Ko’plari avariya holatida edi. O’quvchilarning ko’pchiligi ikkinchi yoki uchinchi smenada o’qir edi. 4 3 Q.Usmonov, M.Sodiqov.O’zbekiston tarixi.T. “Sharq” 2012 191-sahifa. 4 Q.Usmonov, M.Sodiqov, S.Burxonova.O’zbekiston tarixi. T. “Iqtisod-Moliya”, 2006. 381-sahifa 7 O’quvchilarning yiliga 2-3 oylab qishloq xo’jaligi ishlari bilan bandligi o’quv ishlarini ishdan chiqarar edi. Kadrlar tayyorlashda ham faqat son izidan quvilib sifat esdan chiqdi. Milliy tahqirlash va kamsitish ayniqsa, kadrlar siyosatida yaqqol ko’zga tashlanardi. O’zbekistondagi respublika, viloyat, shahar va tuman partiya va sovet tashkilotlarining rahbar hodimlari, bo’lim boshliqlari Moskva “nomenktatura”sida bo’lib, KPSS Markaziy Komiteti tomonidan tayinlanar edi. 5 Mahalliy rahbarlar faqat nomiga qo’yilgan asosiy ish mahalliy rahbar bo’lmagan ikkinchi rahbar qo’lida edi. Kadrlar tanlashda O’zbekistonning hech qanday o’rni va roli bo’lmagan. Bu haqidagi quyidagi I.Usmonxo’jayevning iqrori nihoyatda ahamiyatlidir: “Bir so’z bilan aytganda, hamma narsani markaz hal qilardi. U nima desa, shu bo’lardi. Hattoki obkomning bo’lim boshlig’idan tortib, raykomning birinchi kotibigacha Moskva ixtiyorida turardi. Moskva topshirig’iga ko’ra 40 yoshdan oshgan kishi raykomning birinchi kotibi, 50 yoshdan oshgan kishi esa obkomning birinchi kotibi bo’la olmasdi. U har qancha ishbilarmon bo’lsin, baribir Moskva uning nomzodini o’tkazmasdi”. 6 Kadrlarni tanlash ish o’rinlariga va lavozimlarga qo’yishda xodimning ish qobiliyati, ishbilarmonligi, saviya darajasi, o’z sohasining chuqur bilimdonligi va kasb mutahassisligi kabi zarur belgilar hal qiluvchi rol o’ynamasdi. Balki hodimlarning rus tilini qay darajada bilishi, Markazga shaxsan sadoqatliligi va “baynalminalligi” hisobga olinar edi. Mustamlakachilik va milliy tahqirlash siyosatining yorqin ko’rinishlaridan biri O’zbekiston KP MQning 1984-yil iyunida bo’lib o’tgan XVI Plenumidan so’ng Markazdan respublikaga yuborilgan “kadrlar desanti” bo’ldi. Bu hodimlar O’zbekiston Kompartiyasining faoliyatiga musaffo oqim baxsh etmoqdalar, eng yirik partiya tashkilotlarining tajribasini jamlab, undan 5 Narzulla Jo’rayev, Shodi Karimov. O’zbekiston tarixi. T. “Sharq” 2011. Ikkinchi kitob 596-sahifa 6 Jo’rayev N,Karimov Sh.O’zbekiston tarixi-T.:2011,II-kitob,597-sahifa. 8 O’sha manba,297-sahifa. 8 foydalanishga yordamlashmoqdalar” deb maqtanar edi I.Usmonxo’jayev O’zbekiston KPsining XXI syezdidagi hisobat ma’ruzasida. 8 Bu “desantchilar” respublikada sovet, huquq targ’ibot idoralarda rahbarlik lvozimlarida ishladilar va “layoqatsiz” kadrlar o’rnini egalladilar. Xuddi shu jarayon O’zbekistondan ham Rossiya Federatsiyasiga xodimlar “rejali” jo’natilgan. Ammo Markazdan kelgan xodimlar faqat rahbar lavozimlariga joylashtirilgan bo’lsa, O’zbekistonlik kadrlar faqat qora mehnat zonalarida ishlish va ish o’rganish uchun yuborilgan. O’zbekiston SSR Ministrlar Soveti 1980-yilda “Ko’chirma oilalar uchun yengilliklar” to’g’risida mahsus qaror ham qabul qilgan.Ushbu qarorga asosan har bir ko’chirma oilada albatta ikkita odam ishga yaroqli bo’lishi kerakligi ko’rsatiladi. Bundan tashqari yolg’iz mehnatkashlarni ham Rossiyaning turli viloyatlariga rejali yuborish O’zbekiston viloyatlari zimmasiga yuklandi. 1987yilga qadar O’zbekiston Rossiyaning noqoratuproq zonasi va Sibir hududlariga jami bo’lib 30 ming fuqaroni jo’natdi. Ko’chiriluvchilar soni yildan yilga oshib bordi. Jumladan, oilasizlar 1981-yilda 4124 bu ko’rsatkich 11099 kishiga yetdi. 7 Demak bu jarayon yanada jadalashdi, O’zbekistonlik ishchilar yerlarni o’zlashtirish, qurilish ya’ni turar- joy binolarini qurdilar. Shunday sharoitda savol to’g’iladi O’zbekitonda malakali kadrlar yo’q edimi yoki Rossiyada ishchi kuchi mavjud emasmidi? Bu say-harakatlarning tub zamirida boshqa g’oya yotar edi u ulug’ davlatchilik shovinizm siyosatining tarkibiy qismi sanalib, u kichik millitlarni assimilyasiya qilib yuborishdan iborat bosh maqsadga xizmat qiladi. Shovinizm siyosatining barcha ijtimoiy siyosiy jabhalarda ta’siri keng ko’lamli va u xalq yashash sharoitini yanada og’irlashtirib borgan. Buni biz xususan qishloq xo’jaligi sohasida ham ko’rib o’tishimiz mumkin.Demak qishloq xo’jaligida sifat ko’rsatgichlari yildan yilga pasayib bordi.Mehnatkash aholi o’z mehnatiga yarasha haq olmaganligi sababli mehnat layoqati pasaydi. Markaz borgan sari paxta buyurtmasini oshirib bordi, lekin 7 Narzulla Jo’rayev, Shodi Karimov. O’zbekiston tarixi. T. “Sharq” 2011. Ikkinchi kitob,597-598-sahifalar. 9 aholiga to’lanadigan haq kamligicha qolaverdi. Qishloq oilasining har bir a’zosiga to’g’ri keladigan oylik daromad Rossiyada 98,1 so’mni tashkil etgan bir paytda, O’zbekistonda o’z tamorqasidan tushadigan daromad bilan birgalikda hisoblanganda 58,9 so’mga teng bo’lgan. Natijada O’zbekiston xalqining turmush darajasi pasayib, SSSR mintaqasida oxirgi o’rinlarga tushib qoldi. 8 Bundayin ijtimoiy larzalarda xalqimizning o’ta qiyinchilik bilan hayot kechirgan shunday alamli sharoitda sho’rolar xalqining o’zligini, tilini yo’q qilib rus bo’lmagan millatlarni umuman millat sifatida tobtab assimilyasiyani amalga oshirgan. Bu jarayon, xususan KPSS XXII syezdining “ Kommunizm qurish” dasturi qabul qilingach, bevosita kun tartibiga qo’yildi. SSSRda “sotsializm to’la va uzil kesil g’alaba” qilgach, bevosita SSSR xalqining yangi tarixiy birligi sovet xalqi paydo bo’ldi. Bu birlik: “Yagona Vatan-SSSR; “Yagona til-rus tili”; “yagona maqsad kommunizm”; “Yagona mafkura- marksizm leninizm” ga asoslanadi, degan g’oyalardan kelib chiqib, “Yagona xalq- sovet xalqi”; “Yagona pasport-Sovet pasporti” qoidasini ilgari surishgacha borib yetdilar. 9 2-BOB O ZBEKISTONNING MADANIYAT VA SAN’ATʻ TARAQQIYOTIDAGI TUTGAN O’RNI 2.1 . Respublikadagi madaniy va ma’naviy hayot 8 Q.Usmonov, M.Sodiqov.O’zbekiston tarixi. T.”Sharq” 2012, 193-sahifa. 9 Narzulla Jo’rayev, Shodi Karimov. O’zbekiston tarixi. T. “Sharq” 2011. Ikkinchi kitob,593-594-sahifalar. 10 Sovetlar hukumati 80- yillarda ham sotsialistik realizm bayrog’i ostida adabiyot vositasi orqali kommunistik firqa mafkurasini va buyuk rus millatchiligi g’oyasini ilgari surdi. Urushdan keyingi yillarda Kommunistik firqani, « buyuk rus xalqi»ni, sovetlar hukmronligini ko’klarga ko’tarib maqtash masalasi adabiyotning bosh va asosiy vazifasi edi. Shu boisdan ham bu davrda o’zbek ijodkorlaridan G`.G`ulom, K.Yashin, R.Fayziy, A.Muxtor, Uyg’un, H.G`ulom, A.Qahhor. Mirtemir va boshqalarning ijodida ushbu mavzu Markaziy o’rinni egallaydi. Jumladan G`afur G`ulom «Mening partiyam», «Lenin chashmasi», «V.I.Leninga», «Partiyaga ming rahmat», «Istiqbol qo’shig’i» kabi she'rlarida Beruniy, Farobiy, Ibn Sino, Navoiy, Ulug’bekday buyuk zotlarning jahoniy ahamiyati Lenin tufayli sodir bo’lganligini yozadi. U Lenin tufayli O’zbekiston ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy sohada olamshumul tarixiy zafarlar kuchdi, deb jar soladi. Holbuki, xalqimizning yuqorida nomlari tilgan olingan bu yuk siymolarini hali Lenin dunyoga kelmasdan necha-necha asrlar ilgari ham jahon ahli bilar va qadrlar edi. Sovetlar hukumronligi yillarida O’zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy sohalarida erishgan muvaffaqiyatlari to’g’risida to’xtalmasa ham bo’ladi. G`ofur G`ulom I.Stalin shaxsiga sig’inishning bevosita guvohi bo’lgan va respublikada amalga oshirilgan qatag’onliklar, adolatsizliklar va nohaqliklarni o’z ko’zi bilan ko’rgan adiblardandir. U o’z millatining bir ijodkor vijdonli vakili sifatida shaxsga sig’inish yillarida bo’lib o’tgan dahshatli voqealarga munosabat bildirish o’rniga xalq jallodiga bag’ishlab, «Iosif Stalin» odasini va shuning singari o’nlab she'rlar bitdi. G`ofur G`ulom shu darajagacha borib etdiki, «Oktyabr, Partiya, Lenin va rus xalqi bo’lmasa, o’zbek xalqi uchun «rangu hid qayoqda», deydi. Shu bilan bir qatorda uning «Vaqt», «Sog’inish» singari mag’zi to’q she'rlari ham maydonga kelgan edi. Sovet jamiyatida o‘ta qiyinchilik bilan bo‘layotgan ba’zi ijtimoiy o‘zgarishlar ta’sirida. Aslida, har bir insonning fuqarolik huquqlari zamirida 11 yotgan bu haqiqat kommunistik partiyaning Uzbekistondagi rahba rlari nazarida partiyaga qarshi isyon shakkoklik edi. SHuning uchun ham ular Abdulla Qahhorga bo‘lgan munosabatlari ni keskin ravishda o‘zgartirdilar. Uning asarlari nashr va targ‘ib etilmay qo‘ydi. O‘sha kezlarda bosmadan chiqqan «YOshlar bilan suhbat» kitobi esa taqiqlandi. Umuman, siyosiy ta’qib va tahsid yana partiyaning san’at va adabiyotga bo‘lgan siyosatining asosiy belgilaridan biri sifatida qayta tiklandi. 80-yillar arafasida va keyin ham yashagan shoirlarning asosan, oktyabr va partiyani olqishlovchi she’rlaridan iborat «Tirik satrlar» almanaxida CHo‘lponning «xavfli» nomi tilga olingani uchun u kitob do‘konlaridan yi- gishtirib olindi. «O‘zbegim» qasidasini yozgani va butun bir xalqning milliy uygonishiga turtki bergani uchun Erkin Vohidov tahsid va tazyiqlar ostida qoldi. «Men endi kimga suyangayman, birinchi muhabbatim» degan satrlari bilan go‘yo partiyaning ulugvor rolidan ko‘z yumgani uchun Abdulla Oripovning «Birinchi muhabbat» she’ri siyosiy xatodan iborat deb topildi. Uning o‘sha davr «ruhiga» to‘g‘ri kelmagan «Jannatga yo‘l» dramatik dostoni, butun umri davomida syyosiy nazorat ostida yashagan adib Maqsud SHayxzodaning so‘nggi «Abu Rayhon Beruniy» tarixiy tragediyasi sirli ravishda qo‘lyozma holida «yo‘qoldi». To‘g‘ri, Abdulla Or ipovning asari keyinchalik qaytarib berildi. Ammo SHayxzodaning yo‘qolgan asari hanuzgacha topilgan emas. Sovet jamiyatidagi ijodkorni haqorat etuvchi ana shunday voqealar adabiyot va san’atning shu davrdagi taraqqiyotiga monelik qilmay qolmagan, albatta. 85-yillarning boshlariga kelib o‘zbek yozuvchilari sotsialistik realizm «ochiq sistema»ga aylangandagina badiiy baquvvat asarlar berishiga ishongan edilar. SHuning uchun ham adabiyoti- mizning iste’dodli vakillari I.Brejnev tomonidan olga surilgan «rivojlangan sotsializm» g‘oyasini badiiy asarlari qatiga singdirishga ortiqcha ehtiyoj sezmadilar. Faqat I .Rashidov va V.Zohidovning publitsistik chiqishlaridagina bu «g‘oya» o‘z aksini topdi. SHuningdek, Asqad Muxtorning «Amu» va Ibrohim Rahimning «Oqibat» romanlaridagi Afg‘oniston voqealari va Rossiyaning noqoratuproq zonasidagi 12 erlarning o‘zbek melioratorlari tomonidan o‘zlashtirilishi tasvirlan- gan lavhalarda bu g‘oyaning bevosita aks-sadosi eshitilib turdi.60-yillarning ikkinchi yarmi va 70- yillarda yaratilgan o‘zbek adabiyotining eng yaxshi namunalari mavjud tuzumga nisbatan muxolifat maqomida maydonga kelgan. SHuning uchun ham bu davrda yozilgan aksar asarlar hali o‘z qimmatini yo‘qotgan emas.60-80 yillardagi adabiy jarayonda Omon Matjonning ham o’ziga xos munosib o’rini bor. U 60-yillardan e'tiboran o’zining to’la qonli va teran she'riy ijodi bilan matbuotda ko’rina boshladi. Shoir Omon Matjon «Ochiq derazalar». «Karvon qo’ng’irog’i», «Yonayotgan daraxt», «Yarador chaqmoq», «Haqqush qichqirig’i», 1983 yilda «Seni yaxshi ko’raman», 1986 yilda «Gaplashadigan vaqtlar» va 1989 yilda chop etilgan «Ming bir yog’du» she'riy to’plam va dostonlar muallifidir. Omon Matjon asarlarining bosh mavzusi-Vatan, adolat, tenglik, tinchlik, muhabbat, hallollik va imondir. 1984- yillarda O’zbekiston teatr va musiqa san'ati va uning ijodkorlari Kommunistik firqa mafkurasi va siyosati ta'siri-bosimi ostida faoliyat ko’rsatishga majbur edi. Sahna asarlari va qo’shiqlar repertuarlari ming martalab chig’iriqlardan o’tkazilar va so’ngra xalq hukmiga havola qilinardi. Bu chig’iriqlar, tahlil va xulosalar jarayonida har bir san'at asarining «partiyaviyligi», «sinfiyligi», «baynalminalligi», «nechog’lik rus xalqiga hamdu-sanolar aytib ulug’lash» hisobga olinar edi. Har qanday milliylik «millatchilik», «qoloqlik», «milliy cheklanganlik», «eskilikni qo’msash» tarzida qoralanar va repetuardan chiqarilar edi. 2.2 1989-yil o’rtalarida respublika ijtimoiy-siyosiy hayotidagi o’zgarishlar. Milliy manfaatlar ustuvorligining o’sib borishi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning O’zbekiston Mustaqillikka erishish ostonasida kitobini o’rganish bo’yicha o’quv –uslubiy qo’llanmada ijtimoiy- siyosiy jarayon mustabid tuzumdan qolgan og’ir meros haqida aytib o’tilgan. 13 - Mustabid tuzumning repressiv siyosati oqibatlari - Ertangi kunga ishonchsizlikning ortishi - Ozgina uchqun chiqsa, lovullab yonib ketish mumkin bo’lgan vaziyat - Hukmron repressiv siyosat - Mustabid mafkura kuchning saqlanishi - Keng tarqalgan qo’rquv va vahima - Xalq kayfiyatdagi tushkunlik. 10 - Mustabid tuzumdan qolgan og’ir meros - Sog’liqni saqlash ishlarda o’ta ayanchli ahvol - Oddiy ichimlik suvi bilan taminlanmaganligi - 9 million kishining daromadi eng zarur darajadan ham pastligi - 60 foiz ijtmoiy infratuzilmaning nobopligi - Bir millionga yaqin ishsiz mavjudligi - “Paxta ishi”-tuxmat, tazyiq, taqib nohaq qamalishlar. 11 Xalqmizni o’z girdobiga olayotgan ijtimoiy-siyosiy hayotni isloh qilish o’z o’rnini o’tab bo’lgan mustabit tuzumdan voz kechish, rivojlangan davlatlar tajribasini har tomonlama o’rganish, millatmizning asriy qadriyatlarni urf-odat va boy an’analarni yanada mustahkamlash zaruriy jarayon edi. Shundayin bir tarixiy sharoitda Mustaqillik Dekloratsiyasining qabul qilinishi xalqimizning yorug’ istiqboli uchun qo’yilgan muhim qadam hisoblanadi. “Mustaqillik Dekloratsiyasining qabul qilinishi xalqimiz, millatim hayotida misli ko’rilmagan tarixiy voqealardan biri sanaladi.Xo’sh bu tarixiy jarayon qanday shartsharoitda yetildi. 1989-yil 23-iyun kuni O’zbekiston kompartiyasi MQning XIV Plenumida Islom Abdug’aniyevich Karimov O’zbekiston kompartiyasi MQning birinchi kotibi etib saylandi. Bo’lajak yurtboshimiz boshliq yangi rahbariyat millatimizning o’z-o’zini anglashi kuchayib borayotganligini ilk bor etirof etgan.Xalqimiz asriy orzu-umidlari 10 A.SH.Bekmurodov va boshq. O’zbekiston mustaqillik erishish ostonasida kitobini o’rganish bo’yicha o’quv uslubiy qo’llanma. “O’qituvchi” 2012. 100-sahifa 11 O’sh manba. 101-sahifa 14 erkin farovonlik uchun kurashish milliy mustaqillikka erishish tomon zabardast qadamlar tashlandi. 12 O’zbek xalqi hayotida muhim o’zgarishlar sodir bo’la boshladi. Bu tub o’zgarishlardan birini kadrlarni tanlash, joy-joyiga qo’yish va ularni tartiblash masalalarida milliy manfaatdorlikni ta’minlashdagi qaror va farmonlarda ko’rishimiz mumkin. Zero, mahalliy kadrlar rahbarlik lavozimlarini egallay boshladilar. Kadrlar siyosatidagi jiddiy ijobiy o’zgarish shundan iborat bo’ldiki, endi O’zbekistonda partiya, sovet, davlat, huquqni himoya qilish organlarining boshliqlari Moskva orqali hal qilish, Moskva belgilangan hodimlarni ko’tarish amaliyotiga chek qo’yildi, bu masalalarni hal qilishni respublika rahbariyati o’z qo’liga oldi. 16 Bu rahbarimizning muhim jasorati bo’lib, siyosiy mutelikdan qutilish uchun muhim qadam bo’ldi. Xususan, rahbarimizning o’zligimizni anglashda asosiy tayanchlaridan til husisida to’g’ri yo’l tutdi. O’zbekiston SSR Oliy Kengashining 1989- yil 21- oktabrda bo’lgan 11-sessiyasi “O’zbekiston SSRning Davlat tili haqida” qonun qabul qildi. Qonunda “O’zbekiston SSRning Davlat tili o’zbek tilidir.O’zbek tili respublikada siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotning barcha sohalarida to’liq amal qiladi”, deb belgilab qo’yildi. 13 Bu qonun qabul qilinishi Qonun va davlat dasturiga binoan mehnat jamoalarida ish yuritish, o’quv yurtlari, korxona va davlat muassasalarida ish rus tilidan o’zbek tiliga o’tkazila boshlandi. Bu qonunning qabul qilinishi va uning tadbiq etilishi mamlakatimiz ijtimoiy hayotida erkinlik sari muhim qadam edi. 1990 yil 18-fevralda O’zbekiston Oliy Sovetida saylov bo’ldi.Bu saylovning yangiligi shundan iborat bo’ldiki, 500 saylov okrugining 326 tasi muqobil nomzodlar ko’rsatildi. Oldingi saylovda barcha nomzodlarni birinchi turidayoq deyarli yuz foiz ovoz bilan saylangan bo’lsalar, bu safar birinchi turda 368 nomzod zarur ovozlarni to’play oldi. Qolgan 132 okrugda qayta saylovlar bo’lib o’tdi. 12 Q.Usmonov, M.Sodiqov, S.Burxonov.O’zbekiston tarixi. “Iqtisod- Moliya” 2006 383-sahifa 16 O’sha manba. 384-sahifa 13 SH.Karimov. O’zbekiston tarixi. T. “Sharq” 2000. 326-sahifa 15 1990-yil 24-31 mart kunlari Toshkentda o’n ikkinchi chaqiriq O’zbekiston SSR Oliy sovetining birinchi sessiyasi bo’lib o’tdi. 24-mart kuni sessiya respublikalar orasida birinchi bo’lib “O’zbekiston SSR Prizidenti lavozimini ta’sis etish to’g’risida” qonun qabul qildi.1990 yil 24-mart kuni Oliy Sovet sessiyasida yashirin ovoz berish yo’li bilan Islom Abdug’aniyevich Karimov O’zbekiston Prezidendi etib saylandi. 14 Prezidentimiz I.A.Karimov saylanishi bu tub o’zgarishlar yasalishiga imkon yaratdi. O’zbekiston fuqoralari kelajak avlodlari hayotining to’kisligi, tinchlik osoyishtalik muammolarini izchil hal etishni ko’rsata boshladi.O’zbekiston oldidagi mana shu dolzarb muammolarni hal etishda Prezident lavozimi keng imkoniyat ochar edi. Respublikaning prezidenti I.A.Karimov sessiyada “Bu katta ishonch uchun o’zimning minnatdorchiligimni bildiraman, men buni, eng avvalo, o’zbek xalqi, O’zbekiston SSRning barcha mehnatkashlari, ishchilar sinfi, dehqonlar, ziyolilar, jumxuriyatimizda yashovchi hamma millat va xalqlar taqdiri uchun o’z zimmamga tushgan o’lkan burj va javobgarlik deb qabul qilaman. Har bir grajdanning konsitutsion huquqi va erkinliklarini ta’minlash yo’lida katta mas’uliyat deb tushunaman” 15 degan edilar. XULOSA Xulosa qilib aytganda, bu muhim hujjat O’zbekiston o’z taraqqiyot yo’lini belgilashda muhim o’rin egallaydi. Zero, uning asosida boshqa davlatlar bilan aloqa prinsiplarini shartnoma asosida belgilash, o’z nomini erkin e’tirof etish, o’z davlat ramzlarini ta’sis etish va Davlat Konstitutsiyasini ishlab chiqish uchun asos bo’ldi. 14 Q.Usmonov, M.Sodiqov, S.Burxonov.O’zbekiston tarixi.“Iqtisod-Moliya” 2006.385-sahifa 19.N.Jo’rayev, T.Fayzullayev.Mustaqil O’zbekiston tarixi.T. “Sharq” 2000y. 29-sahifa 15 N.Jo’rayev, T.Fayzullayev. Mustaqil O’zbekiston tarixi 3.T.Sharq.2000 y. 29 sahifa 20 N.Jo’rayev, T.Fayzullayev.Mustaqil O’zbekiston tarixi. T.”Sharq” 2000y 29-sahifa 16 “Mustaqillik Deklaratsiyasi” xalqimiz tomonidan katta mamnuniyat mustaqillikka ishonch ruhi bilan kutib olindi.Aynan shu kundan boshlab respublikamizda barcha sohalar jumladan, iqtisodiy-siyosiy ijtimoiy, ma’naviy, madaniy hayotga doir masalalar mustaqil tarzda hal qilina boshlandi. Bunga misol tariqasida ko’plab farmon va qarorlarni ko’rib o’tishimiz mumukin. 1991 yil 22-iyun O’zbekiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumi qarorida Prezident huzuridagi Vazirlar Mahkamasiga ittifoqqa bo’ysunuvchi korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning O’zbekiston SSR huquqiy tobeligiga o’tishi tartibini belgilash vazifasi topshirildi. 16 Jumladan, 1991 yil 14-fevralda O’zbekiston Oliy Kengashining navbatdan tashqari to’rtinchi sessiyasi bo’lib o’tdi.Sessiyada mamlakat Prezidenti I.Karimov nutq so’zladi. Mazkur nutq matbuotda “Murakkab vaziyatda oqilona siyosat yuritaylik”, degan sarlavhada chop etildi. 17 Shular va ular qatorida bir qancha farmon va qarorlar e’lon qilindi. Zero, ushbu hujjat O’zbekiston qonunlarining Ittifoq qonunlaridan ustivorligini ta’minladi.Mustaqillikkacha bo’lgan davrda Mustaqillikka erishuv yo’lini yoritdi. O’zbekiston hukumati Mustaqillik Dekloratsiyasi asosida 1990 yilda dadillik bilan respublika manfaatlaridan kelib chiqqan holda bir qator tadbirlar majmuasini amalga oshirdi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Alina Sverdlova-Aleksandrova SHkol ь n ы e uchitelya v Sovetskom Soyuze//https://lenin.guru/shkolnye-uchitelya-v-sovetskom-soyuze/ 2. MahmudnazarovG’. Yagona forma bo’lishikerakmi?// O’qituvchilargazetasi. 1987 yil 13 iyun ь . 16 R.X.Murtozaeva umumiy tahriri osdida.O’zbekiston tarixi.T. “Yangi asr avlodi” 2003.532-sahifa. 17 O’sha kitob. 532-sahifa 17 3. Ob ь ustave sredney ob щ eobrazovatel ь noy shkol ы //http:docs.cntd.ru/document/901945749 4. Ochilov M., Ochilova, N. O’qituvchiodobi. – T.: O’qituvchi, 1997. 5. Tajimirzaev E.A. XX asrning 60-80-yillarida Farg’ona vodiysi qishloqlari aholisining kundalik hayoti. Falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. Andijon, 2020. 6. Tohir Malik. O’qituvchi obro’i// O’qituvchilar gazetasi. 1989 yil 10 iyun ь . 7. O’zbekistonning yangi tarixi. 2-kitob. O’zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida. – T.: SHarq, 2000. 8. O’qituvchi qadri//O’zbekiston adabiyoti va san’ati. 1984 yil 3 fevral ь . 9. FVDA, f.321, r.3, y.369 ―Razov ы y uchyot o rezul ь tatax pov ы shenie zarabotnoyplat ы uchiteley i drugix rabotnikov uchrejdenie narodnogo obrazovanie zaaprel ь 1985 god . ‖ 10. SHaripova N.A. O’zbekistonda sovet davri maktab o’qituvchilarining ijtimoiy qiyofasi. 11. Ergashev K. Razvitie ob щ eobrazovatel ь noy shkol ы v Uzbekistane. 70-e—90-e gg.: problem ы i tendentsii. — T. 1996. 12. Yakvalxo’jaev Yo. O’qituvchi shaxsini ulug’lab//O’qituvchilar gazetasi. 1989 yil 15 iyul 18

1980-yillarda O’zbekistonning ilm-fan taraqqiyotidagi tutgan o’rni

Купить