3-sinf o‘quvchilarini geometrik masalalar yechishga o‘rgatish metodikasi - Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	42.4KB
Xaridlar	2
Yuklab olingan sana	29 Yanvar 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim

Sotuvchi

Umida

Ro'yxatga olish sanasi 20 Yanvar 2025

62 Sotish

3-sinf o‘quvchilarini geometrik masalalar yechishga o‘rgatish metodikasi

Sotib olish

1
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
TOSHKENT GUMANITAR FANLAR UNIVERSITETI
AMALIY VA GUMANITAR FANLARI KAFEDRASI
-KURS BOSHLANG’ICH TA’LIM YO’NALISHI
06-22-guruh talabasi Bakibayeva U
“MATEMATIKA VA UNI O’QITISH METODIKASI” FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: “ 3-sinf o‘quvchilarini geometrik masalalar
yechishga o‘rgatish metodikasi ”

KURS ISHI ILMIY RAHBARI
KURS ISHI BAJARUVCHI Bakibayeva U
TO‘RTKO‘L- 2025

2
3-sinf o‘quvchilarini geometrik masalalar yechishga
o‘rgatish metodikasining
Rejasi:
Kirish:
Asosiy qism:
Metodik tavsiyalar
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

3
Kirish:
1. Mavzuning dolzarbligi:
• Geometriyaning kichik sinflardagi o‘rni va ahamiyati.
• O‘quvchilarning yosh xususiyatlariga moslashgan yondashuv zaruriyati.
2. Maqsad va vazifalar:
• O‘quvchilarda geometrik tushunchalarni shakllantirish.
• Mantiqiy va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish.
• Amaliy masalalarni yechishga tayyorlash.
Asosiy qism:
1. Geometriya bo‘yicha boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirish
• Geometrik tushunchalar: nuqta, kesma, burchak, chiziq, shakllar (uchburchak,
kvadrat, to‘rtburchak).
• Hayotiy misollardan foydalanish.
• Ko‘rgazmalilik: shakllarni ko‘rsatish va ulardan foydalanish.
2. Amaliy mashg‘ulotlar tashkil qilish
• Geometrik shakllarni yasash va o‘lchash.
• Shakllarning perimetri va yuzasini hisoblash.
• Chizg‘ich va transportir bilan ishlashga o‘rgatish.
3. Geometrik masalalarni yechish bosqichlari
• Masala shartini o‘qish va tahlil qilish.
• Chizma chizish yoki tayyor chizmadan foydalanish.
• Hisob-kitoblar va natijani tekshirish.
4. Didaktik o‘yinlar va interaktiv mashg‘ulotlar
• “Qaysi shakl?” o‘yini.

4
• “Shakllar hosil qilish” konstruktiv o‘yini.
• Elektron resurslar va multimedia vositalaridan foydalanish.
5. Ijodiy yondashuvni rivojlantirish
• Yangi shakllarni yasash va ularni hisoblash.
• Shakllar yuzasini turli usullar bilan topish.
3-sinf o‘quvchilarini geometrik masalalar yechishga o‘rgatish metodikasi kichik
yoshdagi bolalarning o‘quv qobiliyatlari va qiziqishlariga mos tarzda tuzilishi lozim.
Ushbu jarayon quyidagi asosiy yo‘nalishlar orqali amalga oshiriladi:
1. Mavzuning dolzarbligi:
1. Boshlang‘ich geometrik tushunchalarni shakllantirish
• Tushunchalarni tushuntirish: Nuqta, kesma, burchak, to‘g‘ri chiziq kabi asosiy
tushunchalarni oddiy va sodda misollar orqali tushuntirish.
• Masalan, kesmani tushuntirishda o‘quvchilarni qog‘ozni katlash orqali kesmaning
uzunligini ko‘rsatish.
• Ko‘rgazmalilikni ta’minlash: Ko‘rgazmali materiallar, geometrik figuralar (qog‘ozdan
kesilgan kvadrat, uchburchak, aylana) yordamida mavzuni tushuntirish.
• Hayotiy misollar: Atrofimizdagi shakllarni ko‘rsatish (eshik kvadrat yoki to‘g‘ri
to‘rtburchak, soat aylana shaklida).
2. Amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirish
• Shakllar chizishni o‘rgatish: Chizg‘ich, transportir va qalam yordamida geometrik
figuralarni yasashni bosqichma-bosqich o‘rgatish.
• Masalan, uchburchakning tomonlarini chizish va burchaklarini o‘lchash.
• Figuralarni o‘lchash: Shakllarning perimetri va yuzasini topish uchun chizg‘ichdan
foydalanish.
• Oddiy masalalar:
• Kvadratning tomonlari uzunligini berib, uning perimetrini topish.
• To‘g‘ri to‘rtburchakning yuzasini topish masalalari.

5
3. O‘yin va interaktiv usullarni qo‘llash
• Didaktik o‘yinlar:
• “Shaklni top” o‘yini (taxtaga chizilgan shakllar orasidan nomini aytish).
• “Shakl yarat” o‘yini (berilgan kesmalardan yangi shakl hosil qilish).
• Multimedia vositalar: Interaktiv doskada geometrik shakllarni yasash va ularga oid
masalalarni birgalikda yechish.
4. Geometrik masalalarni yechish bosqichlari
Geometrik masalalarni yechish uchun quyidagi ketma-ketlik o‘quvchilarga o‘rgatiladi:
1. Masalaning mazmunini o‘qish: Masalada berilgan ma’lumotlar va topilishi kerak
bo‘lgan narsani aniqlash.
2. Chizma chizish: Masala shartiga muvofiq chizma chizish yoki berilgan chizmadan
foydalanish.
3. Formuladan foydalanish: Perimetr, yuzani hisoblash formulalarini eslatish va
ulardan foydalanish.
4. Hisob-kitobni bajarish: Berilgan ma’lumotlar asosida masalani yechish.
5. Natijani tahlil qilish: Javobni tekshirish va to‘g‘riligiga ishonch hosil qilish.
5. Ijodiy fikrlashni rivojlantirish
• Muqobil yechimlar: Bir xil shaklning yuzasi yoki perimetrini turli usullar bilan
hisoblashga doir masalalar berish.
• Tajriba orqali o‘rganish: Qog‘ozdan geometrik shakllar yasash va ulardan yangi
shakllar hosil qilish.
• Konstruktiv masalalar: Masalan, “Qanday qilib ikkita uchburchakni birlashtirib
kvadrat hosil qilamiz?”
6. Uyga vazifa va mustahkamlash mashqlari
• Uyga sodda, amaliy topshiriqlar berish:
• Kvadrat yoki to‘rtburchakning perimetrini o‘lchash.

6
• Shakl chizish va uning burchaklarini aniqlash.
• Dars oxirida mustaqil ishlash uchun topshiriqlar:
• Berilgan shakllar orasidan yuzasi eng kattasini topish.
• Burchaklarni transportir yordamida o‘lchash. Boshlang`ich sinf o`quvchilariga
matematikadan samarali ta`lim berilishi uchun o`qituvchi boshlang`ich sinflarda
matematika o`qitish metodikasini egallab, chuqur o`zlashtirib olmog`i lozim.
Respublikamizda mustaqillikning dastlabki kunlaridan boshlab jamiyatni isloh qilish
va yangilash jarayonining eng muhim bug`ini jamiyatdagi demokratik o`zgarishlarning,
iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishning, respublikaning jahon hamjamiyatiga
integratsiyalashuvining zarur va majburiy sharti sifatida ta`lim sohasini isloh qilish
siyosati izchillik bilan amalga oshirilmoqda. Bugungi kunda Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi yosh avlodga uzluksiz ta`lim berish va uni tarbiyalash jarayonini yaxlit qamrab
oladigan yagona ta`lim tizimi hisoblanadi. Ta`lim tizimining har bir bo`g`ini alohida
o`ringa ega.
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” da maktab ta`limini rivojlantirish davlat umummilliy
dasturi" talablarida “ta`lim tarbiya jarayonini shakllantirish ta`lim mazmunini
aniqlash, ta`lim tarbiya jarayonini amalga oshirishning didaktik qonuniyatlari
va prinsiplarini ishlab chiqish, davlat ta`lim standartlarini takomillashtirish, o`quv
dasturlari, darsliklrning yangi avlodi, o`quv metodik majmualar yaratish” vazifasini hal
qilish takidlab o`tilgan.
Metodik masalalar har bir darsda yuzaga keladi, Shu bilan birga odatda, ular bir
qiymatli yechimga ega emas. O`qituvchi darsda yuzaga kelgan metodik masalaning
mazkur o`quv vaziyati uchun eng yaroqli yechimini tez topa olishi uchun bu soxada
yetarlicha keng tayyorgarlikka ega bo`lishi talab etiladi.
Boshlang`ich ta`lim metodikasi o`qitish vositasi sifatida mavjud didaktik o`yinlar
mantiq ilmi va matematik nuqtai nazaridan mazmunan yetarli emasligi tufayli didaktik
o`yinlardan foydalaniladi va o`rganilgan materialni faqat mustaxkamlash vositasi
sifatida foydalaniladi.
Matematika boshlang`ich ta`lim metodikasining predmeti quyidagilardan iborat:
1.Matematika o`qitishdan ko`zda tutilgan maqsadni aniqlab asoslash (nima uchun
matematika o`qitiladi, o`rgatiladi)
2. Matematika o`qitish mazmunini ilmiy ishlab chiqish (nimani o`rgatish) bir tizimga
keltirilgan bilimlar darajasini o`quvchilarining yosh xususiyatlariga mos keladigan qilib
qanday taqsimlansa, fan asoslarini o`rganishda izchillik ta`minlanadi, o`quv ishlariga

7
o`quv mashg`ulotlari beradigan yuklama bartaraf qilinadi, ta`lim mazmuni
o`quvchilarning aniq bilim olish imkoniyatlariga mos keladi.
3.O`qitish metodlarini ilmiy ishlab chiqish (qanday o`qitish kerak) ya`ni, o`quvchilar
hozirgi kunda zarur bo`lgan iqtisodiy bilimlarni, malaka, ko`nikmalarni va aqliy faoliyat
qobiliyatlarini egallab olishlari uchun o`quv ishlari metodikasi qanday bo`lishi kerak?
4.O`qitish vositalari-darsliklar, didaktik materiallar, ko`rgazmali qo`llanmalar va o`quv-
texnika vositalaridan foydalanish (nima yordamida o`qitish)
5.Ta`limni tashkil qilishni ilmiy ishlab chiqish (darsni va ta`limning darsdan tashqari
shakllarini qanday tashkil etish). [1]
Boshlang`ich sinf o`qituvchisi matematika fanidan tuzilgan dasturga binoan
o`quvchilarga quyidagi bilimlarni berishni nazarda tutadi:
· Butun nomanfiy sonlarni raqamlash;
· Asosiy miqdorlar va ularning o`lchov birliklari;
· Arifmetik amallar;
· Matnli masalalar;
· Algebraik material(tenglik, tengsizlik va b.q.)
· Geometrik material;
Maktabda matematikani o`qitishni uyushtirishning tarixiy, murakkab, ko`p yillik
tajribada tekshirilgan va hozirgi zamonning asosiy talablariga javob beradigan shakli
darsdir. Matematikaning eng qadimgi davrlaridan hozirgi kungacha bo`lgan ko`p asrlik
rivojlanish tarixida uning to`rt rivojlanish davri qayd etiladi:
1.Dastlabki omillarning jamlanishi bilan bog`liq matematikaning paydo bo`lish
davri.Bu davrda matematika hali alohida fan tariqasida o`zining predmeti va metodiga
ega bo`lmay, balki matematikadan faqat ayrim faktlar to`planadi. Bunga misol qilib
qadimgi Misr, Bobil, Xitoy va Hind matematikasini ko`rsatish mumkin.
2.Elementar matematika davri. Bu davrga qadimgi Yunon matematiklari asos soldilar
va uni O`rta Osiyodagi O`rta Sharq olimlari jumladan Al-Farg`oniy, Abu Ali Ibn Sino,
Umar Xayyom, Ulug`beklar davom ettirdilar.
3.O`zgaruvchan miqdorlar matematikasi davri.

8
4.Klassik oliy matematika davri.
O`quvchilaning matematik bilimlarni o`zlashtrishi faqat o`quv ishida to`g`ri metod
tanlashga bog`liq bo`lmasdan, balki o`quv jarayonini tashkil qilish formasiga ham
bog`liqdir. Dars deb dastur bo`yicha belgilangan, aniq jadval asosida , aniq vaqt
mobaynida o`qituvchi rahbarligida o`quvchilarning o`zgarmas soni bilan tashkil etilgan
o`quv ishiga aytiladi.
Dars vaqtida o`quvchilar matematikadan nazariy malumotga, hisoblash malakasiga,
masala yechish, har xil o`lchashlarni bajarishga o`rganadilar, ya`ni darsda hamma
o`quv ishlari bajariladi.
Matematika darsining o`ziga xos tomonlari, eng avvalo, bu o`quv predmetining
xususiyatlaridan kelib chiqadi. Bu xususiyatdan biri shundan iboratki, unda arifmetik
material bilan bir vaqtda algebra geometriya elementlari ham o`rganiladi.Matematika
boshlang`ich kursining boshqa o`ziga xos tomoni nazariy amaliy masalalarning
birgalikda qaralishidir. Shuning uchun xar bir darsda yangi bilimlar berilishi bilan unga
doir amaliy o`quv malakalar sngdiriladi. Taniqli olim J.Ikromov o`zining “ Язык
обучения математики ” kitobida "Maktab o`quvchilarining matematik madaniyati
shakllanishi bir necha davrga bo`linadi",-deb ta`kidlaydi. Birinchi navbatda ular
ob`yektiv tushunchalarning birgalikda tashkil etadigan mazmuni — matematik
reallikni aniqlab oladilar. Bunda ob`yektlarning aniqlik xususiyatlari bilan tarixiy
jihatlar o`rtasidagi bog`liqlik alohida ahamiyat kasb etadi.
Bu yerda matematik reallik jumlasiga e`tibor qaratadigan bo`lsak ushbu reallikni
o`quvchilar matematik hisob kitoblarning turmush jarayonidagi ahamiyatini bevosita
bilganlarida ya`ni kundalik turmush bilan bog`liq misol va masalalarni bevosita
bajarganlaridagina his qiladilar. Demak kundalik turmush bilan bog`liq holda
matematika o`qitishni tashkil etish o`quvchi faoliyatida muhim ahamiyatga
egadir. Kundalik turmush bilan bog`liq misollar yechish asosida o`quvchi matematik
bilimlar shunchaki o`zlashtiriladigan bilimlar emas balki hayotiy zaruriyat sifatida
o`zlashtirilishi lozimligi to`g`risida xulosa qiladilar .
Odatda darsda bir necha didakik materiallar amalga oshiriladi: yangi materialni utish;
o`tilgan materialni mustaxkamlash; bilmilarni mustaxkamlash; bilimlarni
umumlashtirish, tizimlashtirish; mustaxkam o`quv va malakalar xosil qilish
va xokazo.Matematika darslarining o`ziga xos yana bir tomoni Shundaki, bu-o`quv
materialining abstraktligidir. Shuning uchun ko`rgazmali vositalar, o`qitishning faol
metodlarini sinchiklab tanlash,o`quvchilarning faolligi, sinf o`quvchilarining
o`zlashtirish darajasi, kabilarga ham bog`liq.
Matematika darsida turli tuman tarbyaiviy vazifalar ham hal qilinadi. O`quvchilarda
kuzatuvchanlikni, ziyraklikni, atrofga tanqidiy qarashni, ishda tashabbuskorlikni,

9
mas`uliyatni va sof vijdonlilikni, to`g`ri va aniq so`zlashni, hisoblash, o`lchash
va yozuvlarda aniqlikni, mehnatsevarlik va qiyinchiliklarni yengish xislatlarini
tarbyailaydi.
O`quv ishini tashkil etishning darsdan tashqari quyidagi shakllari mavjud:
1.Mustaqil uy ishlari.
2.O`quvchilar bilan yakka va guruh mashg`ulotlari.
3.Matematikaga qobiliyatli o`quvchilar bilan o`tkaziladigan mashg`ulotlar.
4.Matematikadan sinfdan tashqari mashg`ulotlar.
5.O`quvchilar bilan ishlab shiqarishga, tabiatga ekskursiya.
Bu yerda sanab o`tilgan ish shakllari va dars bir birini to`ldiradi. Asosiy masala darsga
taalluqlidir. Darsda hamma ishlarga bevosita o`qituvchi rahbarlik qiladi. Qo`shimcha
mashg`ulotlarda esa ish o`qituvchining o`zi tomonidan yoki o`qituvchi rahbarligida
o`quvchilar tomonidan badjariladi.
Bugungi kunda asoslanishi lozim bo`lgan holat-o`quvchiga pedagogik yordam
ko`rsatish va o`quv biluv jarayonida uni pedagogik qo`llab quvvatlashning qulay shakl
va imkoniyatlarini izlab topishdan iboratdir. [3]
O`quvchilar bilan har bir darsda bir nechta tushunchalar bilan ish olib boriladi. har bir
tushunchani tushunish boshqa bir tushunchani takrorlash, esga olib borish bilan olib
borilsa, bu tushuncha esa keyingi tushunchalarni tushuntirish uchun xizmat qiladi.
O`qitish jarayonida har bir o`quv materiali rivojlantirlgan holda olib boriladi, bu o`quv
materiali o`zidan keyin o`qitiladigan materiallarni tushunish uchun poydevor bo`ladi.
Boshqa tushunchaning o`zlashtirilish jarayonini qarasak, u bir nechta darslarning
o`zaro bog`liqligi o`qitilishi natijasida hosil bo`ladi. Shunday qilib matematik
tushunchalarni hosil qilish birgina darsning o`zida hosil qilinmasdan, balki o`zaro
aloqada bo`lgan bir qancha darslarni o`tish jarayonida hosil qilinadi. Bunday darslarni
birgalikda darslar tizimi deb ataymiz.Shuning uchun o`qituvchi mavzuning mazmunini
ochadigan darslarni mantiqiy ketma ketlikda joylashtirishi kerak.Eng katta talab
darsning o`quv tarbiyaviy maqsadini e`tiborga olish, o`qitish tamoyillarining metodik
va umumpedagogik tomonlarini hisobga olishdir. Mavzu bo`yicha yaxshi o`ylangan
darslar tizimining o`quv vaqtini mavzularga to`g`ri taqsimlashga bog`liq.Unda
o`quvchilarning mustaqilligini hosil qilish, xususiy misollarni qarash, xususiy xulosalar
chiqarish, undan umumiy xulosalar chiqarishga olib kelish diqqat markazida turishi
lozim. Bu bilimlar darslar tizimida hosil qilinib, mustaxkamlangandan keyin misol
va masalalar yechishni ta`minlashi kerak. Undan keyin mashqlar yordamida

10
malakalarni qayta ishlashi, shuningdek hosil qilingan bilimlarni doimo bir tizimda
keltirish va umumlashtirishni ham ta`minlash kerak.
Dasturning qandaydir mavzusining mazmunini aniqlashda, mavzu materialini dars
vaqtlariga taqsimlashda, ya`ni bilimlarni o`zlashtirishga quyidagi asosiy bosqichlar
qaraladi:
1.Yangi materialni o’qitishga tayyorlash.
2.Yangi o`quv materialini idrok qilish va yangi bilimlarni hosil qilish.
3.Bilimlarni mustahkamlash va turli xil mashqlar orqali malakalarni hosil qilish.
4.Bilimlarni takrorlash, umumlashtirish va bir tizimga keltirish.
5.Bilim va malakalarni tekshirish.
Matematika o`qitish jarayonida o`quvchilarning faolligini oshirish va matematikaga
bo`lgan qiziqishini rivojlantirsh omillaridan biri o`quvchilar bilan olib boriladaigan
mustaqil ishlardir.
Matematika darslarida mustaqil ishlar yangi materialni o`rganishga tayyorgarlik
ko`rishda, yangi tushunchalar bilan tanishishda, bilim, uquv va malakalarni
mustahkamlashda, shuningdek bilimlarni nazorat qilishda amalga oshiriladi.
I BOB BOSHLANG'ICH MATEMATIKA KURSIDA GEOMETRIK
MATERIAL BILAN TANISHTIRISH METODIKASI
1.1 Boshlang'ich sinflar matematika kursida o'rganiladigan geometrik materialning
mazmuni Xozirgi zamonda mavjud boshlang'ich ta'limning turli sistemalari (tizimlari)
ta'lim maqsadining nimalarga ko'prok e' tibor berish kerak degan masalada tubdan
o'zgarishlar kiritilishini nazarda tutadilar.Ta'limning rivojlantiruvchi funksiyasi birinchi
o'ringa chiqib bormoqdaki, bu narsa kichik yoshdagi maktab o'quvchisining shaxs
sifatida shakllanishini ta'minlaydi va uning individual (shaxsiy) qobiliyatlarini
ochilishini yuqori darajada ta'minlaydi.
Bu bilan bog'lik holda kichik yoshdagi o'quvchilarning umumiy ta'limda
matematikani rivojlantiruvchi va tarbiyalovchi rolini kuchaytirishga keng yo'l
ochilmoqda. So'ngi yillarda boshlang'ich sinf o'qituvchilari tomonidan

11
matematikaning qator yangi usullari taklif etildi, shu bilan bir gatorda geometrik
mazmun bilan boyitilgan kurslar ham. Bu usullar ko'proq kichik yoshdagi
o`quvchilarni rivojlanishi masalasini ko'proq darajada amalga oshiradi, ularning
Xususan mantiiqy tafakkurlarini rivojlantirishga, fazoviy tasavvurlarini
kengaytirishga ko'proq diqgat-e' tiborini qaratishadi. Ularda kichik maktab
yoshidagi o'quvchilarning yosh xususiyatlarini hamda imkoniyatlari to'la-to'kis
hisobga olingan. So'ngi yillar davomida boshlang'ich matematika kursidagi
geometrik material mazmunan va hajm jihatdan ham ancha o'zgarishlarga uchradi.
Bu haqda boshlang'ich sinflar matematika kursida turli yillarda o'rganilgan
geometrik materiallarni qiyosiy o'rganish natijalari aytib turibdi.
Boshlang'ich sinf o'quvchilarining geometrik tayyorgarligi masalalasida
bizning oldimizga qo'ygan vazifalarni hal etish uchun bizning naqtai nazarimizda
o'tgan va hozirga davrda olib borilgan geometrik materialni boshlang'ich sinflarda
o'rganishga bag'ishlangan eng qiziqarli izlanishlarga kichik yoshdagi
o`quvchilarga nimani o`rgatamiz degan savolga javob berishga diqqatni qaratamiz.
Mavzu bo`yicha talabalarning bilim va ko'nikmalariga talablar: Har bir talaba:
- LV-sinflar uchun matematika kursi bo'yicha geometrik materiallarni
o'rganish vazifalarini;
Matematika boshlang'ich kursiga kiritilgan geometrik xaraktyerdagi masalalarni
hamda ularni o'rganish tartibini
- Geometrik materiallar bilan tanishuv tufayli o'zlashtirishga xizmat qiluvchi
arifmetik masalalarni;
-Geometrik tasovvurlarni shakllantirish metodlari va usullarini;
0`quvchilar tomonidan yechish jarayonida geometrik xaraktyerdagi

12
masalalarni o'zlashtirib olishga xizmat qiluvchi mashqlarni ;
Geometrik materiallarni o'rganish davomida foydalaniladigan ko'rgazmali
qo'llanmalar va didaktik o'yinlarni;
- Geometrik mazmundagi masalalarning o'zlashtirilishini tekshirishning
turlicha ko'rinishlari,shakli va usullarini bilishi kerak.
Shuningdek har bir talaba:
0'qitish davomida geometrik elementlar bo'lgan arifmetik materiallarning
o'zaro aloqasining tatbiq etilishini bilishi;
Geometrik tasavvurlarni shakllantirish metod va usullarini maqsad sari
yo'naltirib, qo'llay olishi;
- Geometriya elementlari bo'lgan mashqlarni tanlab olabilishi va magsad sari
yo'naltira olishi;
- Geometrik misollarni o'rganishga xizmat qiluvchi ko'rgazmali qo'llanmalar
va didaktik o'yinlardan foydalana olishi;
Geometriya elementlarini o'zlashtirishni tekshirishning turlicha
ko'rinishlarini,shakl va usullarini qo'llay olishi;
Tekshiruv maqsadlariga mos sinov topshiriqlari va mustaqil ishlarni tuza
olishi kerak.
Geometriya materialini o'rganish metodikasining umumiy tavsifnomasi
(xarakteristikasi)
Geometrik material boshlang'ich sinflar uchun mustaqil bo'lim sifatida o'quv
dasturiga kiritilmaydi. O'quv jarayonida geometriya elementlarini o'rganish bilan
bevosita bog'lab olib boriladi.

13
Geometrik mazmundagi masalalarni yechish, hisob-kitobga o'rgatish
davomida geometrik figuralardan, didaktik material sifatida foydalanish
bularning barchasi o'quvchilarning geometrik taasurotlarini mustahkamlashga
imkon beradi.
Geometrik materiallarni o'rganish:
Geometrik figuralar haqidagi tasovvurlar zahirasini to'plashga
(kengaytirishga);
fazoviy fikrlashni taraqqiy ettirish,tahlil qilish, umumlashtirish, tasovvur
etish ko'nikmalarini shakllantirishga;
muhim amaliy ko'nikmalarni rivojlantirishga;
bolalarni keyinchalik geometriyani o'rganishga tayyorlashga xizmat qiladi.
«10 gacha bo'lgan ragamlarni raqamlash» mavzusini o'rganishda bolalar
nuqta va kesmalar bilan tanishadilar,ulardagi uchburchak, to'rtburchak,
beshburchaklar va boshqa ko'pburchaklar haqidagi tushunchalari kengayadi.
«100 raqamigacha bo'lgan sonlarni qo'shish va ayirish» mavzusini
o`rganishda esa to'g'riburchak, to'g'riburchakli to'rtburchak, kvadratlar,
ko'pburchaklarning bir ko'rinishi sifatida o'rganadilar
2- va 3-sinflarda geometrik figuralari haqida tasavvur kengayadi va
chuqurlashadi. Bunday tasavvurlarni shakllantirishda quyidagi topshiriqlardan
foydalanish mumkin:
a) Geometrik figuralar va ularning elementlari chiziladi. (Bu holatda zaruriy
atamalar o'rganiladi, geometrik figuralarni tanib olish va o'zaro farqlash
ko'nikmalari shakllanadi.
b) Katak daftarda chizg'ich va uchburchak figuralarni yasash.

14
d) Figuralarni guruhlarga ajratish.
e) Figuralarni qismlarga ajratish va bu qismlardan boshqa figuralar yasash.
f) Turli predmetlar va ular qismlarining geometrik shaklni yaratish.
O`qitishni tashkil qilish.
O`qitish shakli- bu o`quvchilarning o`quv bilish faoliyatlarini uni turli sharoitlarda
(sinfda, ishlab shiqarishda va h.k.)o`tkazilishiga muvofiq ravishda o`qiutuvchi
tomonidan tarbiyaviy o`qitish jarayonida foydalanialadigan qilib tashkil etilishidir.
Boshlang`ich sinflarda matematika o`qitishning tashkiliy shakllari dars, uy vazifalarini
mustaqil bajarish, o`quvchilarning yakka tartibda guruh va jamoa bo`lib ishlashalri,
ekskursiyalar, sinfdan tashqari ishlardan iborat.
O`quv dasturi DTS asosida tasdiqlangan davlat hujjati bo`lib, uning bajarilishi
majburiydir. Boshlang`ich sinflar tabiiy matematik ta`lim davlat standartlari
talablarining o`quvchilar tomonidan bajarilishi ularning zarur bilimlar, malaka
va ko`nikmalarini egallashlariga , bilim olishga ijobiy munosabatda bo`lishlarining
shakllanishiga yordam beradi:
a)o`quvchilarni tevarak atrofdagi tabiiy muhitga moslashtirish, yangi ijtimoiy
maqomdagi o`quvchini shakllantirish;
b)faoliyatning har xil turlarini: o`quv, mehnat, muloqotni egallash;
v)o`z-o`zini nazorat qilish hamda baholash reytingini aniqlashga o`rgatish;
g)muayyan umumiy tabiiy-ilmiy iqtidorning belgilangan darajasi va uning keyingi
taraqqiyoti tavsifi.
Shunday qilib, boshlang`ich sinflar tabiiy matematik ta`lim davlat standartining o`quv-
biluv jarayoniga joriy etilishi o`quv fanlariga doir tabiiy-ilmiy bilim, ko`nikma
va malakalarnigina emas, balki shaxsning muayyan asosiy faoliyati majmuasi mehnat,
o`quv-biluv, kommunikativ-axloqiy va jismoniy tuzilishiga mos keladigan fazilatlarning
shakllanishini ham ta’minlaydi.
Kundan kunga ma`lumot oshib borayotgan bilan tushunarli bo`ladiki bugungi
o`quvchilarga kerak bo`ladigan narsalarni hammasini o`rgatib bo`lmaydi.
O`zlashtirilgan ma`lumot juda tez eskirib qolmoqda, chunki har kuni yangi
ma`lumotlar chiqmoqda. Fanda o`qitish nazariyasi ushbu fanni o`qitish bo`yicha

15
metodik tizimlarning faoliyat qonunini ochib beradi. Metodika ularni tadbiqini,
texnologiya esa ushbu modelni amalga oshirish usullarini ishlab chiqadi.
Tushuntirsh quyidagi usullarda tahlil qilinib olib boriladi:
1)dogmatik usul.
2)evristik usul;
3) tadqiqot usuli (muammoli usul);
Birgalikda ishlash bilish faoliyatining faollashuviga yordam beradi, o`quvchilarda
o`zaro nazorat qilish va o`zaro yordam berish sifatlarini shakllantiradi, tarbiyaviy
vazifani ado etadi.
Tarbiyaviy vazifalarning hal etilishida darsning ayrim tarbiyaviy o`rinlari emas, balki
butun o`quv jarayoni ta`lim mazmuni, o`quv ishi usullari, darsni puxta tashkil etilishi
yordam berishini unutmaslik kerak .
Metodik tavsiyalar
• O‘quvchilarni ortiqcha qiyinchilikdan saqlash uchun mavzuni asta-sekinlik bilan
murakkablashtirish.
• Guruhli ish orqali o‘zaro yordamni rivojlantirish.
• Har bir topshiriqni bolalarga tushunarli, qiziqarli va amaliy jihatdan foydali qilib
taqdim etish.
Ushbu metodika yordamida o‘quvchilar geometrik masalalarni tushunish va
yechishda zarur ko‘nikma va qobiliyatlarga ega bo‘lishadi.
3-sinf o‘quvchilarini geometrik masalalar yechishga o‘rgatish metodikasi kichik
yoshdagi bolalarning yosh xususiyatlarini, qiziqishlarini va psixologik rivojlanishini
hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Quyida ushbu metodikani bosqichma-bosqich
ko‘rib chiqamiz:
1. Geometriya bo‘yicha asosiy tushunchalarni shakllantirish
• Nazariy asoslar: Bolalarga nuqta, chiziq, to‘g‘ri chiziq, kesma, burchak kabi
geometrik tushunchalarni oddiy, hayotiy misollar yordamida tushuntirish.

16
• Ko‘rgazmalilik: Rang-barang ko‘rgazma materiallar, shakllar, qog‘ozdan kesilgan
geometrik figuralar va 3D maketlardan foydalanish.
• O‘yin usuli: Shakllarni tanish va ularni guruhlash bo‘yicha o‘yinlar o‘tkazish.
2. Amaliy mashg‘ulotlar
• Geometrik shakllarni yasash: O‘quvchilarni qog‘oz, qalam, chizg‘ich va transportir
yordamida shakllar yasashga o‘rgatish.
• Shakllarni chizish: Kvadrat, uchburchak, to‘rtburchak kabi oddiy shakllarni chizishni
bosqichma-bosqich ko‘rsatish.
• Qiyoslash: Shakllarning o‘zaro o‘xshash va farqli jihatlarini muhokama qilish.
3. Oddiy geometrik masalalarni yechish
• Boshlang‘ich masalalar: Masalan, “Kvadratning tomonlari teng. Agar bitta tomoni 4
sm bo‘lsa, perimetri qancha bo‘ladi?” kabi masalalarni berish.
• Amaliy masalalar: Hayotiy vaziyatlardan olingan geometrik masalalarni ko‘rib
chiqish (masalan, polni plitka bilan yopish uchun qancha plitka kerakligi).
• Grafik masalalar: Shakllarni chizish va ulardagi o‘lchamlarni aniqlashni o‘rgatish.
1 Boshlang‘ich sinflarda geometriya elementlarini oʻrgatish metodikasining umumiy
masalalari
O'quvchilarni matematika faniga qiziqtirish, befarq qaramasligini ta'minlash har bir
bugungi kun pedagogining vazifasi hisoblanadi. Matematika fanida to'rt amalning
bajarilishini o'rgatish bilan birga shakllar, ular tuzilishi, farqini va o'lchamini o'rgatish
zaruriyati ham ahamiyatga ega. Bu geometriya fanining ilk tushunchalari hisoblanadi.
Bunda boshlang'ich sinf o'qituvchisining roli nihoyatda kattadir.
Geometriya 2500 yildan avvalroq paydo bo'lgan. Geometriya yunoncha so'z bo'lib
"yerni o'lchash" degan ma'noni bildiradi ("geo" -yer , "metrio" -o'lchayman).
Geometriyaning fan sifatida shakllanishiga qadimgi Misr, Bobil, ayniqsa Yunoniston
olimlari katta hissa qo'shdilar. Yer maydonlari sathini o'lchash, ariqlar o'tkazish, turli
ko'rinishdagi idish, savatlar, omborlarga qancha suyuqlik , don va boshqa
mahsulotlar sig'ishini bilish zaruriyati geometriyaga oid dastlabki ma'lumotlarni paydo
bo'lishiga olib keldi.
Nuqta, kesma, siniq chiziq, to'g'ri chiziq , ko'pburchak, uchburchak, to'g'ri
to'rtburchak, kvadrat, aylana, doira, shar, kub bularning hammasi geometrik shakldir.

17
Har qanday geometrik shakl nuqtalar toplamidan iborat.
Buyuk yurtdoshlarimiz Muhammad Muso al-Xorazmiy, Ahmad al-Farg'oniy, Abu
Rayhon Beruniy, Mirzo Ulug'bek va ularning shogirdlari geometriya fanini o'z asarlari
va ilmiy natijalari bilan boyitdi.
Farobiyning fikricha, ta'lim - tarbiya jarayonining har bosqichida o'quvchilarning
bilimlarini o'zlashtirishi, o'ziga xos tarzda fikrlashi, tasavvur qilishi va his etishi orqali
amalga oshadi. Inson tug'ilganidan fikrlash quvvatiga ega boladi va u bolaning o'sishi
bilan rivojlanib boradi. Olimning fikricha , inson aqliga sig'adigan tushunchalarning
kishi ongida saqlanib qolishi, bilishning natijasi sanaladi. Farobiyning: "Bolada katta
imkoniyatlarga ega bo'lgan ko'ngil bor. U his tuyg'uga, tafakkur orqali anglash
xususiyatiga ega. Hissiyot va tafakkur bilan jismlar tushuniladi" , - degan xulosasi
fikrimiz isbotidir.
Geometriya turli shakllarning xossalarini aniqlash, tekshirish, ularni uzunliklari, yuzi,
hajmlarini hisoblash bilan shug'ullanadi. Geometriya material dasturda mustaqil
bo'lim sifatida o'qitish jarayonida ajratib ko'rsatilmaydi. Geometrik mazmunli
masalalarni imkon bo'lgan vaqtda, kursning boshqa masalalari bilan yaqin aloqada
doima qarab chiqiladi. Biroq dasturdagi tushuntirish xatida ko'rsatilganidek,
geometrik masalalarni bayon qilishda bu materialni kurs materialiga kiritish
maqsadlariga bo'ysundirilgan shaxsiy mantiqqa ham rioya qilish kerak. Bu maqsadlar
dastavval bolalarning fazoviy tasavvurlarini o'stirishda, ularda turlicha geometrik
figura haqida tasavvur qilishdan iborat. Bolalar bu figuralarning har biri alohida
turganda ham, tanish figura boshqa figuraning qismini tashkil etganda ham ularni
taniy olishlari, berilgan bir necha figuradan boshqa figura yasashni o'rganishlari kerak.
Geometrik material bilan tanishishda o'lchamlarga ancha katta o'rin beriladi, bolalar
kesmaning uzunligini , berilgan ko'pburchakning perimetrini, to'g'ri to'rtburchakning
yuzini topishni bilishlari kerak.
Bunda tushunchalar ta'riflari bolalarga aytilmaydi. Shu bilan birga bir qator
tushunchalarga nisbatan shu tushunchalarning mazmunini bevosita aks ettiruvchi
belgilar ko'rsatiladi va yaqin jinsdosh tushunchalarga tegishli figuralar sinfidan
tegishli figuralarni ajratish imkoni beriladi. Bolalar turli xil figuralarni tanib olishida,
sinflarga ajratishda tegishli belgilardan foydalanishlari kerak.
Geometrik mazmunli masalalar asosan qog'oz varag'ini, figuralarni chizish va
hokazolar bilan bog'liq amaliy ishlar bilan qarab chiqiladi. Chizishdagi elementlar,
ko'nikmalarni shakllantirishga alohida e'tibor beriladi. Dasturda bolalar qachon
chizg'ichdan foydalanishni o'rganishlari vaqti ko'rsatilgan, ular qanday sodda
mashqlar va o'lchamlarni bajarishlari kerakligi ko'rsatilgan. Bular berilgan uzunlikdagi

18
kesma chizish va o'lchov chizig'ichi yordamida kesmalarni o'lchash, keyin qog'ozda
to'g'ri to'rtburchak yasash, chiziqsiz qog'ozda chizmachilik uchburchagi yordamida
to'g'ri burchak va to'g'ri t'ortburchaklar yasashni o'rganishdir. O'lchash bilan
masalalarni qarab chiqish albatta, sonlar va arifmetik amallar ustida bajariladigan ish
bilan bog'lab olib boriladi. Geometrik figura qaralayotgan arifmetik masalalarning
yaqqol talqini vositasi bo'lib xizmat qiladi.
Egallangan bilim, o'quv va malakalar geometrik materialni o'rganishda faqat amaliy
mashqlarni bajarishda emas, balki tekstli masalalarni yechishda ham qo'llaniladi.
Boshlang'ich sinf o'quvchilarining o'zlashtirishi lozim bo'lgan bilim, ko'nikma va
malakalri me'zoni DTS lari asosida quyidagicha belgilab o'tilgan:
Boshlang'ich maktabda matematika ta'limi o'quvchilarning mantiqiy fikrlash
qobiliyatlarini shakllantirish va rivojlantirishga, o'z fikrlarini mustaqil bay on qila olish ,
egallagan bilimlarni ijtimoiy faoliyatlarda qo'llash hamda ta'limning ikkinchi
bosqichida o'qishni davom ettirish uchun matematik tayyorgarlikni ta'minlashga
xizmat qiladi.
Matematika bo'yicha standart ko'rsatkichlari bolalarda natural sonlar va nol to'g'risida
tasavvurni shakllantirish, puxta hisoblash ko'nikmalarini hosil qilish, amaliy
masalalarni yechishda natural sonlar va arifmetik amallarni qo'llay olishda o'rgatish,
eng sodda geometrik shakllar, ularni tekislikda tasvirlash xususiyatlari haqida
tasavvurga ega bo'lish hamda og'zaki hisoblash va matematik munosabat belgilaridan
foydalana olish malakasini hosil qilish nuqtai nazardan izohlanadi.
Agar o'quvchiga fazoviy tasavvurlar yaxshi shakllansa, har qanday qiyinchilikdagi
masalalarni soddagina yechish imkoniyatiga ega bo'ladi. Fazoviy tasavvurlar rasm
chizmachilik, steriometriya masalalarini yechishda shakllanadi, ba'zan o'quvchilar ayni
bir figuraning turli ko'rinishlarida tasvirlangan hollarini bir-birlaridan farqlay
olmaydilar. Bunda o'qituvchi faoliyati muhim o'rin tutadi.
Bitta obyektni turli xil ko'rinishlari ustida fikrlash, o'quvchilarda fazoviy tasavvur va
tafakkurlarni shakllantiradi. Fazoviy tasavvurlarni shakllantirish o'quvchilarning
konstruksion texnologik tafakkurlarini shakllantiradi. Shuningdek ,
steriometrik figuralarni kesma holida chizmalarda qaralishi fazoviy tasavvurlarni
shakllantiradi. Boshlang'ich sinfda geometrik materialni o'rganishda quyidagi talablar
qo'yiladi:
Fazoviy munosabatlar. Geometrik shakllar. Kattaliklar bo'yicha.
-mavjud hayotiy tajribalarni tizimga solishni davom ettirish, geometrik shakllarni atrof
borliq buyumlarining obrazi sifatida idrok etish;
- uzunlik o'lchov birligi km va uning belgilanishi: km (kilometr) bilan tanishish;

19
-uzunlik o'lchov birliklari: km, m, dm, sm va mm orasidagi munosabatlar haqida
tasavvurga ega bo'lish;
-yuz o'lchov birligi kv.m, kv.dm va hokazolar bilan tanishish; -aylanani teng bo'laklarga
bo'lishni, ichki ko'pburchaklar chizishni o'rganish; -katakli varaqda simmetrik shakllar
chizish; -poletka bilan ishlashni o'rganish;
-shakllarni perimetrlari va yuzlarini turli usullar (o'lchashlar , kattaliklarni sanash) bilan
taqqoslashni o'rganish;
-to'g'ri to'rtburchakning perimetri va yuzini hisoblash formulalari bilan tanishish;
-to'g'ri chiziqlarning perpendikulyarligi va parallelligi haqida tasavvurga ega bo'lish;
-uchburchaklarning klasifikatsiyasini bilish; -murakkab shakllardan tanish shakllarni
topish ;
- geometrik shakllarnining ko'rinishini o'zgartira olishga o'rganish. Fazoviy
munosabatlar geometrik shakllar va kattaliklar bo'yicha o'quvchi
quyidagi tasavvurlarga eta olish kerak.
-uzunlik o'lchov birligi km va uning belgilanishi km haqida; -yuz o'lchov birligi kv.dm va
uning belgilanishi haqida; Bilim:
-uzunlik o'lchov birliklari orasidagi munosabatlarini; -geometrik shakllarning
ko'rinishlarini o'zgartirish usullarini; Ko'nikma :
-o'rganilgan tanish geometrik shakllarni nafaqat alohida, balki boshqa shakllar bilan
turli uyg'unlikda namoyon bo'luvchi atrof-muhitdagi buyumlar, modellar, rasmlar,
chizmalardan qiynalmay topa olish ;
- chizg'ich yordamida kesma uzunligini (to'g'ri to'rtburchak uzunliklari yig'indisini)
o'lchashni va berilgan uzunlikdagi kesmani chizishni;
-berilgan o'qqa nisbatan simmetrik bo'lgan sodda shakillarni chiza olish.
Malaka:
Egallangan bilim va malakalaridan amaliy faoliyatlari va kundalik hayotlarida
foydalana olish, jumladan :
- atrof -borliqda yo'nalish ola bilish;
-buyumlarni turli belgilar alomatlari, yuzi va massasi bo'yicha taqqoslash va tartibga
solishda;
-turli narsalarning o'lchamlarini ko'z bilan "chamalab" baholashda. Majburiy
tayyorgarlik darajasi quyidagi talablar asosida aniqlanadi:
Fazoviy munosabatlar. Geometrik shakllar va kattaliklar bo'yicha o'quvchi quyidagi
tasavvurlarga eta olishi kerak: - uzunlik o'lchovi birligi kilometr va uning belgilanish:
km (kilometr) haqida;
- yuz o'lchovi birligi kvadrat detsimetr va uning belgilanish: kv. dm (kvadrat detsimetr)

20
haqida.
Geometrik material bilan tanishishda o'lchashlarga ancha katta o'rin berilgan, bolalar
nuqta, chiziqlar , kesma, egri chiziq, santimetr, kesmalarning uzunligini taqqoslash va
o'lchash, burchak, to'g'ri burchak, ko'pburchaklar to'g'risida ma'lumotlarga ega
bo'lishlari ko'zda tutilgan.
Boshlang'ich sinfda geometrik masalalar ustida ishlash, asosan qog'oz varag'ini turli
shakllarda buklash, figuralarni chizish va hokazolar bilan bog'liq amaliy ishlar asosida
qaraladi. Egallangan bilim o'quv va malakalar geomerik materialni o'rganishda matnli
masalalarni yechishda ham qo'llaniladi. Demak, boshlang'ich sinflarda algebraik va
geometrik material ustida ishlash tizimli ravishda amalga oshirilishi kerak.
Boshlang'ich sinflarda xususan 3- sinfda geometrik materialning mavzular bo'yicha
taqsimlanishida misol va masalalarning berilishi quyidagicha amalga oshirilgan.
Nuqta, chiziqlar, kesma, egri chiziqlar mavzusida ushbu mavzuga oid geometrik
shakllar ifodalangan.
Boshlang'ich talim bo'yicha yangi tahrirdagi o'quv dasturida rejalashtirilgan
mavzularning mazmuni va taqsimlanishi quyidagicha ifodalangan. Boshlang'ich
matematika kursining asosini natural son va nol, butun musbat sonlar ustida to'rt
arifmetik amal hamda ularning asosiy xossalari haqidagi aniq tasavvurlar va bu
bilimlarga asoslangan og'zaki va yozma hisoblash usullarini ongli va puxta
o'zlashtirishni tashkil etish, shuningdek jadval hollaridagi hisoblash malakalarini
yuqori darajada etkazishni tashkil etadi.
Matematika kursi asosiy kattaliklar va geometriya elementlari bilan tanishtirishni
nazarda tutadi. Ular imkoniyat darajasiga ko'ra o'quvchilarning son, arifmetik amallar
va matematik munosabatlar haqidagi tushunchalarni yuqori darajada
o'zlashtirishlariga yordam berib , bilimlar tizimiga qo'shiladi.
Dastur matematik tushunchalarni hayotiy materiallar asosida o'zlashtirishni ko'zda
tutadi. Bu esa darsda o'quvchilar o'zlashtirishi lozim bo'lgan tushuncha va qoidalar
amaliyotga xizmat qilishini, hayotiy ehtiyojlar natijasida vujudga kelganligini
o'quvchilarga yetkazib berish imkonini yaratadi hamda fan amaliyot orasidagi
aloqalarni to'g'ri tushunishga asos bo'ladi.
Boshlang‘ich sinflarda geometriyani o‘rgatish o‘quvchilarda shakllarni tahlil qilish,
ulardan amaliyotda foydalanish va fazoviy tafakkurni rivojlantirish uchun muhimdir.
O‘qituvchi dars jarayonida bolalar qiziqishini oshirish uchun ko‘rgazmali, o‘yin va
amaliy metodlardan keng foydalanishi lozim. Bu o‘quvchilarning geometrik bilimlarga
qiziqishini oshiradi va kelgusida Boshlang‘ich sinflarda geometriya

21
Boshlang‘ich sinflarda geometriya boshlang‘ich matematika kursining muhim bir qismi
bo‘lib, o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish va amaliy
ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Geometriya darslari yordamida
o‘quvchilar fazoviy tasavvur, shakllar va ulardagi bog‘lanishlarni tushunishni
o‘rganadilar.
Boshlang‘ich sinflarda geometriyaning o‘rni va ahamiyati
1. Fazoviy tasavvurni rivojlantirish:
• O‘quvchilar geometrik shakllarni tasavvur qilish, chizma va modellarni tushunish
orqali fazoviy fikrlashni rivojlantiradilar.
2. Mantiqiy fikrlashni shakllantirish:
• Shakllar xususiyatlarini tahlil qilish, ularni o‘lchash va masalalar yechish orqali
o‘quvchilar mantiqiy fikrlashni o‘zlashtiradilar.
3. Amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirish:
• Chizg‘ich, transportir, qalam bilan ishlash, shakllarni chizish va o‘lchashga oid
ko‘nikmalar shakllanadi.
Boshlang‘ich sinflarda geometriya mazmuni
Boshlang‘ich sinflarda geometriya quyidagi asosiy mavzularni qamrab oladi:
1. Geometrik tushunchalar:
• Nuqta, chiziq, kesma, nur, to‘g‘ri chiziq, egri chiziq.
2. Shakllar:
• Kvadrat, uchburchak, to‘g‘ri to‘rtburchak, aylana, trapetsiya.
3. O‘lchov birliklari:
• Uzunlik o‘lchov birliklari (sm, mm, m).
4. Perimetr va yuzani hisoblash:

22
• Kvadrat, to‘rtburchak va uchburchakning perimetri va yuzasi.
5. Fazoviy shakllar:
• Kub, shar, silindr, piramida kabi uch o‘lchovli shakllar haqida boshlang‘ich
ma’lumotlar.
Boshlang‘ich sinflarda geometriyani o‘rgatish metodikasi
1. Ko‘rgazmalilik:
• Rang-barang geometrik figuralar, o‘yinchoq shakllar, slaydlar va modellar
yordamida mavzularni tushuntirish.
2. Hayotiy misollar keltirish:
• Kundalik hayotdagi shakllarni ko‘rsatish: eshik (to‘g‘ri to‘rtburchak), soat (aylana),
uchburchak belgilar va boshqalar.
3. O‘yin usullari:
• Didaktik o‘yinlar: “Qaysi shakl?”, “Shaklni top!”, “Yangi shakl yasash”.
4. Amaliy mashg‘ulotlar:
• O‘quvchilarga chizg‘ich, qalam va boshqa vositalar yordamida shakllarni yasashni
o‘rgatish.
• Shakllarning o‘lchamlarini aniqlash va ulardan masalalar tuzdirish.
5. Interaktiv darslar:
• Elektron resurslar, multimediali vositalar yordamida shakllarni vizual tushuntirish.
Boshlang‘ich sinflarda geometriyani o‘rgatishning asosiy maqsadlari
1. O‘quvchilarda asosiy geometrik tushunchalarni shakllantirish.
2. Shakllar xususiyatlarini o‘rgatish va ular ustida amaliy ishlash ko‘nikmasini
rivojlantirish.
3. Matematik masalalarni yechish uchun geometriyadan foydalanish.

23
4. Mantiqiy va ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish.

24
Xulosa
3-sinf o‘quvchilarini geometrik masalalar yechishga o‘rgatish jarayoni ularning
mantiqiy fikrlash, amaliy ko‘nikmalar va ijodiy yondashuvlarini rivojlantirish uchun
muhim ahamiyatga ega. Geometrik tushunchalarni o‘zlashtirish va masalalarni
yechish orqali o‘quvchilar hayotda zarur bo‘ladigan bilimlarni egallaydilar va
matematik tafakkurlarini rivojlantiradilar.
Metodik yondashuvda quyidagilar asosiy hisoblanadi:
1. Tushunchalarni bosqichma-bosqich shakllantirish: O‘quvchilarning yoshiga mos
o‘quv materiallardan foydalanib, oddiydan murakkabga o‘tish tamoyilini qo‘llash.
2. Amaliy mashg‘ulotlarga urg‘u berish: Shakllarni yasash, chizma chizish va hisoblash
ishlarini muntazam o‘tkazish.
3. Ko‘rgazmalilik va interaktiv usullardan foydalanish: Rang-barang geometrik
figuralar, elektron darsliklar va multimedia vositalar yordamida darsni qiziqarli qilish.
4. Ijodiy fikrlashni rivojlantirish: Shakllar orasidagi o‘zaro bog‘liqlikni topish, yangi
shakllarni yasash va ularga oid masalalar yechish orqali o‘quvchilarni o‘ylashga
undash.
To‘g‘ri tashkil etilgan metodika yordamida o‘quvchilar:
• Geometrik tushunchalar va shakllarni aniq bilishga;
• Shakllarning o‘lchamlarini hisoblashni o‘rganishga;
• Geometrik masalalarni mantiqiy ravishda tahlil qilishga o‘rgatiladi.
Tavsiya: O‘qituvchi dars jarayonida o‘quvchilarning qiziqishlarini hisobga olib,
ko‘rgazmali va amaliy usullardan muntazam foydalanishi kerak. Shu bilan birga,
hayotiy vaziyatlarga asoslangan masalalarni ko‘proq berish o‘quvchilarning
o‘zlashtirish darajasini oshiradi va geometriyaga qiziqishlarini kuchaytiradi.
1. O‘quvchilarda shakllangan ko‘nikmalar:
• Geometrik tushunchalar va amaliy masalalarni yechish qobiliyati.
• Mantiqiy va ijodiy fikrlashning rivojlanishi.

25
2. Metodik tavsiyalar:
• Darsda ko‘rgazmali va amaliy materiallardan keng foydalanish.
• Masalalarni bolalar hayotiga yaqinlashtirib taqdim etish.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. 3-sinf matematika darsligi. Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi nashriyoti.
2. A. M. Raxmonov, G. X. Salimova. Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish
metodikasi. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti, 2018.
3. V. A. Avanesov. Geometriyani o‘rgatish metodikasi. Moskva: Prosveshcheniye,
2002.
4. G. R. Ilyosova. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun didaktik materiallar. Toshkent:
O‘qituvchi nashriyoti, 2019.
5. O. R. Yo‘ldosheva. Boshlang‘ich sinflarda matematik masalalarni yechishga
o‘rgatish metodikasi. Ilmiy maqolalar to‘plami, 2021.
6. A. I. Mordkovich. Matematika va geometriyani o‘qitish metodikasi. Moskva:
Akademkniga, 2010.
7. R. F. Abduvaliyeva. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun matematik o‘yinlar va
masalalar to‘plami. Toshkent: Fan va texnologiya, 2017.
8. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Davlat ta’lim standartlari va o‘quv
dasturlari (3-sinf). Toshkent, 2020.

3-sinf o‘quvchilarini geometrik masalalar yechishga o‘rgatish metodikasi

Sotib olish