Boshlang`ich sinf mehnat darslarida qog`ozdan amaliy ishlar - Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	1.5MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Boshlang`ich sinf mehnat darslarida qog`ozdan amaliy ishlar

Sotib olish

Boshlang`ich sinf mehnat darslarida qog`ozdan
amaliy ishlar

I- BOB. Boshlang`ich sinf mehnat darslarida qog`ozdan amaliy
ishlar tashkil etishning pedagogik ahamiyati.
1. 1.Boshlang`ich sinf mehnat darslarida qog`ozdan amaliy
ishlarni tashkil etishning mazmuni.
1.2. Boshlang`ich sinf mehnat darsrida qog`ozdan а maliy
ishlarni tashkil etishning psixologik-pedagogik ahamiyati.
1-bob bo’yicha xulosa
II- BOB. Boshlang`ich sinf mehnat darslarida qog`ozdan
amaliy ishlarni tashkil etishning shakl va vositalari
2.1. Mehnat darslarida qog`ozni oddiy va murakkab usullarda
buklash orqali turli shakllarni yasash texnologiyasi.
2.2. O’quvchilarni mehnat darslarida qog`ozdan applikatsiya va
mozaika yasashga o’rgatish usullari II -Bob bo’yicha xulosa.
3.BOB Tajriba-sinov ishlarini tashkil etish metodikasi
3.1 Tajriba- sinov ishlarining tashkil etilish
3.2 Tajriba ishlarining natijalari va tahlili
3- BOB bo’yicha xulosa
Umumiy xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Mavzuning dolzarbligi O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikga
erishgach barcha sohalarda bo‘lgani kabi boshlang`ich ta`lim va o‘rta ta`lim
sohasida ham tub islohatlar amalga oshirilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasining ―Ta`lim to‘g`risidagi Qonuni va‖
―Kadrlar tayyorlash milliy dasturi da zamon talablari javob beradigan
‖
o‘qituvchilarni tayyorlash, o‘sib kelayotgan avlodning ta`lim va tarbiyasidagi
eng zarur masalalardan biridir.
Prizidentimiz I.A.Karimov ta’kidlaganidek “Agar, iqtisodiyotimiz
baquvvat bo’lsa, yaxshi rivoj topsa, bundan madaniyatimiz ham madad
oladi, rivoj topadi.Agar ertangi kunimizni o’ylab ish qilmoqchi bo’lsak,
kelajakda ishimizni davom ettiradigan bugungi yoshlarimizga sharoit
yaratib, ularning hayoti haqida
qayg’uradigan bo’lsak, avvolo, mahalliy yoshlarni tarbiyalash ishiga
munosabatimizni mutlaqo o’zgartirishimiz kerak”. 1

. Shuni unutmasligimiz kerakki, kelajagimiz poydevori bilim
dargohlarida yaratiladi, boshqacha aytganda, xalqimizning ertangi kuni
qanday bo‘lishi farzandlarimizning bugun qanday ta‘lim va tarbiya olishiga
bog‘liq.
Mehnat ta`limi darslarini pedagogik jihatdan bilimdon bo‘lgan
o‘qituvchilargina ulkan pedagogik samara beradigan darajada olib borish
mumkin. Bunday pedagog o‘qituvchi shaxsning manfaatlarini kasb
tayyorgarligi manfaatlaridan yuqori qo‘yadi. Uning kasbkorlik va shaxsiy
fazilatlari, o‘quvchi shaxsini rivojlantirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
Mehnat ta`limida malakali o‘qituvchilar amaliy ish turlari bo‘yicha maqsad va
vazifalarni yoritib berishlari bilan bigalikda darsni tashkil etish metodikasini
ham to‘liq o‘zlashtirgan bo‘lishi mumkin.
1 I.A.Karimov “O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida” Toshkent-2011 y

Boshlang`ich sinf mehnat ta`limida qog`oz bilan ishlash darslarini
tashkil etish ularning qiziqishlari, moyilliklari va imkoniyatlariga hisobga
olgan holda qo‘l mehnati asosida tashkil etiladi. Mehnat ta`limi darslarida
o‘quvchilarda ushbu yosh uchun bilim, mehnat, ahloqiy, estetik, iqtisodiy,
ekologik va aqliy imkoniyatlarini aniq mehnat jarayonlarida rivojlantirishga
qaratilgan, natijada ularni mehnatga tayyorlashni keyingi sinflarda davom
etilishi uchun zarur aloqadorlik hosil qilinadi.
Boshlang`ich sinflarda mehnat ta`limi darslarida o‘quvchilar asosan
ishlab chiqarish texnologiyalari mahsulotlari, qog`oz va karton turlari bilan
ishlaydilar.
O‘quvchilar qog`oz va karton turlari bilan ishlash darslarida qog`ozni
buklash va unga ishlov berish kabi ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lishlari,
ularni ishlatishda foydalaniladigan asbob-uskunalardan foydalanish qoidalari
texnologiyalarini bilishlari kerak. Shu sababli bitiruv malakaviy ish mavzusini
«Boshlang‘ich sinf mehnat darslarida qog‘ozdan amaliy ishlarni tashkil etish
metodikasi» deb nomladim.
O‘quvchilar eng avvalo faqat mehnat darsi mashg`ulotlaridagina
emas, balki boshqa darslarda ham to‘qnash keladigan materiallar bilan
tanishadilar. Bu barcha o‘quv anjomlari daftarlar, kitoblar, o‘quv
qo‘llanmalari, bosiladigan qog`oz turlari: yoziladigan, muqova qilinadigan,
bosma, rasm solinadigan, kitob va oynoma qog`ozlaridir. Ta`lim jarayonida
o‘quvchilar turli qog`ozlarning asosiy jismoniy xususiyatlari; rangi, qalinligi,
zichligi siyohni shimish xususiyati, sathining xarakteri – siliq g`adir-budirligi
bilan tanishadilar.
Bitiruv malakaviy ishning ishlanganlik darajasi . Respublikamizda
mustaqillik yillarida umum ta‘lim maktablarida ta‘lim sohasida, o‘qitishni
zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etish hozirgi jamiyat taraqqiyoti
talabidan kelib chiqmoqda.

Ayniqsa, boshlang‘ich sinf mehnat ta‘limi darslarida o‘quvchilarning
aqliy-jismoniy, estetik tarbiyalarini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Mehnat ta‘limini o‘qitish usullari texnologiyalari haqida olimlarimizdan K.
Davlatov, R. Mavlonova, X. Egamov, I. Choriev, N. Shodiev, M.Magdiev,
Sh. Sharipov, N.Muslimov va boshqalar o‘zlarining darslik va uslubiy
qo‘llanmalari mavjud.
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi. Boshlang‘ich sinf mehnat
darslarida qog‘ozdan amaliy ishlarni tashkil etishning samarali shakl va
usullarini ishlab chiqish .
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari:
1. Mehnat darslarida qog`oz bilan ishlash mashg`ulotlarini tashkil
etishni nazariy va amaliy asoslash.
2. Mehnat darslarida qog`oz bilan ishlash mashg`ulotlarini tashkil
etish mazmuni, shakli, metodlarini aniqlash
3. Mehnat darslarida qog`oz bilan ishlash mashg`ulotlarini tashkil
etish amaliy-didaktik vositalarini tanlash va amaliyotga tadbiq etish.
4. Mehnat darslarida qog`oz bilan ishlash mashg`ulotlarini tashkil
etish bo‘yicha amaliy topshiriqlarni, dars ishlanmalari, tavsiyalarini ishlab
chiqish
Bitiruv malakaviy ishning ob`ekti: Boshlang`ich sinf mehnat ta`limida
qog`oz bilan ishlash mashg`ulotlarini tashkil etish jarayoni.
Bitiruv malakaviy ishning predmeti: Boshlang`ich sinf mehnat
ta`limida qog`oz bilan ishlash mashg`ulotlarini tashkil etish mazmuni, shakli,
vosita va metodlari.
Bitiruv malkaviy ishining ilmiy farazi : Boshlang`ich sinf mehnat
ta`limida qog`oz bilan ishlash mashg`ulotlarini tashkil etish borasida yuutqlari
qo‘lga kiritish mumkin, agarda:

- qog`oz bilan ishlashga oid nazariy va ilmiy-metodik asoslar ishlab
chikilsa va asoslab berilsa:
- qog`oz bilan ishlash mashg`ulotlarini tashkil etish mazmuni, shakl va
metodlari ishlab chiqilsa va ta`lim jarayonida keng joriy etilsa:
- qog`oz bilan ishlash mashg`ulotlarini tashkil etish mehnat ta`limining
samarali usullaridan foydalanilsa:
- qog`oz bilan ishlash mashg`ulotlarini tashkil etish ta`sir kursatuvchi
omillar aniqlansa va mehnat ta`limi jarayonida ularni ko‘chaytirishga alohida
e`tibor qaratilsa:
Bitiruv malakaviy ishning metodi: mavzuga oid adabiyotlarni tahlil
qilish, kuzatish, suhbat, yozma va og`zaki so‘rovlar, amaliy ishlar Bitiruv
malakaviy ishining tuzilishi: III ta bob, 6 ta fasl , xulosalar va
adabiyotlar ruyxatidan iborat.
1BOB. Boshlang’ich sinf mehnat darslarida qog’ozdan amaliy ishlar
tashkil etishning pedagogik ahamiyati.
1.1 Boshlang’ich sinf mehnat darslarida qog’ozdan amaliy ishlarni
tashkil etishning mazmuni.
Mehnat ta`limi darslarida o‘quvchilar ijtimoiy ishlab chiqarish
mehnatiga tayyorlashning ilk bosqichlarini o‘rganadilar. Birinchi sinfda
o‘quvchilar eng avvalo faqat dars mashg`ulotlaridagina emas, balki boshqa
darslarda ham to‘qnash keladigan materiallar bilan tanishadilar. Qog`oz va
uning turlari bilan ishlash, karton va uning turlari bilan ishlash, gazlamaga
dastlabki ishlov berish, turli materiallar bilan ishlash, o‘z-o‘ziga xizmat
ko‘rsatish kabilar bilan tanishadilar. Amaliy ishlar jarayonida o‘quvchilarda
mehnatsevarlik, materiallarni tejamli sarflash, mehnatga ijodiy yondoshish,
tabiatga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish, mehnat madaniyatini
tarbiyalash, ularga ayrim kasblar haqida tushunchalar singdirib boriladi.
Mehnat darslarida qog`oz bilan ishlash asosiy vazifalaridan biri
o‘quvchilarda qog`ozga ishlov berish ko‘nikmalarini hosil qilish va ularga

shunga muvofiq bilimlarni berishdir. Bu ish birinchi sinfdan boshlab
bosqichma-bosqich amalga oshirib boriladi, chunki o‘quvchilar qog`ozdan eng
oddiy buyumlarni tayyorlash ishlarini eslab qolishga qodir emaslar.
Qog`ozga ishlov berishda hosil qilingan ko‘nikmalar takror mashq
qilishlar natijasida takomillashtirib boriladi. Xatoga yo‘l qo‘ymaslik uchun
o‘quvchilarni o‘z-o‘zini nazorat qilishga odatlantirish lozim. Topshiriqlarni
bajarish jarayonida yo‘l qo‘yilgan xatolarni o‘zlari topib uni
tuzatmagunlaricha hamda bajarilgan ishlarning to‘g`riligiga ishonch hosil
qilmagunlaricha o‘quvchilardan ishni qabul qilmaslik lozim.
Qog`ozdan amaliy topshiriqlarni bajarish jarayonida yangi ko‘nikma
va malakalar hosil qilinadi. Buning uchun qo‘l asboblaridan foydalanishning
o‘ziga xosligini, materiallarni xususiyatini, yasalayotgan buyumlar
xususiyatini bilish katta ahamiyat kasb etadi. Dars boshida
o‘qituvchi biror mavzu bo‘yicha suhbat olib borar ekan, bu buyum qanday
maqsadlarda, ya`ni qayerda ishlatilishini tushuntiradi, so‘ngra o‘quvchilar
tayyorlanayotgan har bir buyumni amalda qo‘laydilar.
Qog`ozdan buyumni tayyorlash usullarini o‘qituvchi sinf doskasiga
osib qo‘yilgan yo‘llanma xaritasidan yoki texnik vositalardan foydalanib
ko‘rsatadi. Shundan so‘ng u ishni bajarish tartibi va usullariga tegishli
savollarni berib, materialni takrorlaydi va buyumni o‘quvchilar bilan
birgalikda tayyorlashga o‘tadi.
Yuqoridagilar kelib chiqib, mehnat ta`limidan qog`ozdan amaliy
ishlar tuzilishi quyidagi tartibda olib boriladi.
1. O‘quvchilar oldiga mehnat topshirig`ining maqsadi va mavzusini
qo‘yish:
a) darslarda bajarishga mo‘ljallangan buyum yoki ishning
o‘quvchilar hayotining yoki bu tomoni ehtiyojlarini qoniqtirishdagi ahamiyati;

b) belgilangan ishni yaxshi bajarish uchun qanday yangi bilim va
ko‘nikmalarni egallash lozimligini ko‘rsatish.
2. Ish o‘rni, asbob-uskuna, qog`oz turlari, ish namunasi, doskadagi
chizmalarning tayyorligini tekshirish, ishni yaxshi va uyushgan holda tashkil
etishga yordam beruvchi qonun-qoidalarni eslatish.
3. Qog`ozdan bajariladigan ishlarini oldindan rejalashtirish:
a) namuna, qism va detallar miqdorini tahlil qilish, kerakli
qog`ozlarni, berilgan o‘lchovlarni tayyorlash;
b) buyum tasviri va uning detallarini namunadan tanish, tushunish,
barcha o‘lchovlarni va ishchi chiziqlarini topish va o‘qish, ya`ni ishni
buyumni tayyorlash uchun qanday harakatlarni amalga oshirish, qanday
asboblarni ishlatish, mehnat harakatlarini ketma-ket bajarish tartibini aniqlash.
4. Qog`ozni namuna, berilgan o‘lchovlar bo‘yicha belgilab chiqish.
O‘quvchilarni belgilash tartibini bilishlari va uni doskada belgilash
bosqichlarini bajarayotgan yoki buyumni ko‘rsatib tushuntirayotgan
o‘qituvchi bilan bir vaqtda bajarilishi lozim.
5. Qog`ozga belgilash ishlarini bajarish. Qog`ozdan detallarni
tayyorlash, qog`oz detallarni moslash va uning barcha detallarini yig`ish,
qog`ozga ishlov berish jarayonida zarur bo‘ladigan bilim va ko‘nikmalarni
egallash.
6.Ishning xato va kamchiliklarni tuzatish, ishni baholash.
7. Darsga yakun yasash, yangi vazifalar qo‘yish.
Mehnat ta`limida qog`ozdan amaliy ish mashg`ulotlari tashkil
qilishning bu tartibidan o‘qituvchi mazkur dars uchun belgilangan aniq buyum
yoki ishning xususiyatlarini nazarda tutib foydalanadi.
Dars jarayonida o‘quvchilar turli qog`ozlarning asosiy jismoniy
xususiyatlari rangi, qalinligi, zichligi, siyohni ishlatish xususiyati, sathining
xarakteri silliq, g`adur-budurligi bilan tanishadilar. Ba`zi narsalarni

tayyorlashda bolalar elimdan foydalanadilar. Demak, bolalar 1-sinfdayoq
tayyor elimlarining asosiy xususiyatlari: yopishqoqligi, saqlanishi, elimlashni
o‘rganishlari kerak.
Qog`oz va kartonga ishlov berish usullari unchalik murakkab emas,
bolalar ularni osonlik bilan uzlashtirish oladilar. Qog`oz va kartonga ishlov
berish yuzasidan egallangan malakalar keyinchalik barcha mehnat turlari
bo‘yicha mehnat ta`limida keng ko‘llaniladi.
Qog`ozni buklash usullari. Qog`ozni teng ikkiga buklash uchun
qog`oz stol yoki parta ustiga qo‘yiiladi va o‘ng hamda chap qo‘li bilan
qog`ozni uziga yakin turgan tomonining ikki uchidan ushlab, uni pastki
uchlari bilan tenglashtiriladi. Bunda qog`ozning uchlarining qirrasi birbiriga
to‘g‘ri tushishi kerak. Ana shundagina qog`oz qo‘l bilan tekislanib, uning
bukilgan chizig‘i ustidan tirnok bosib yurgiziladi.
Qog`ozni bukilgan joyidan yirtish. Qog`ozni yirtishdan oldin,
avval ehtiyotlik bilan ochiladi, uning bir tomoni o‘ng qo‘l bilan bosilib, chap
qo‘l bilan bukilgan chiziqdan sekin yirtiladi, Bukilgan chiziq ustiga
chizgichni qo‘yib, xam qog`ozni yirtish mumkin.
Qog`ozni bukilgan joyini pichoqda qirqish. Qog`ozni buklab,
tirnok bilan bosib iz tushiriladi. Shundan so‘ng uning buklangan chizig‘ini
o‘ng tomonga qilib stol ustiga qo‘yiladi, uning orasiga pichoqni tiqib
yurgiziladi.
Qog`ozni kaychi bilan qirqish. Qaychi o‘ng qo‘lda ushlanadi. Ish
vaqtida qaychini harakatsiz ushlab, qirqilayotgan qog`ozni, undagi kesish
chizig‘i aniq ko‘rinishi uchun aylantirib turiladi.
Qog`ozni yopishtirish. Stolning ustiga gazita yozib, uning ustiga
kerakli o‘lchamda qirqib olingan rangli yoki istalgan qog`oz qo‘yiladi va
mo‘yqalam yordamida urtasidan chetiga avval chap, so‘ngra o‘ng tomonga
qarab elim surtiladi. Elimni tez, yupqa qilib surtiladi. Elim surtilgan qog`ozni

yopishtiriladigan predmetning ustiga qo‘yib, uning ustidan g‘ijimlanishlar
bo‘lmasligi uchun toza latta bilan bosib tekislanadi.
Qog`oz va kartonni o’lchash usullari. Mehnat darslarida qog`ozni
o‘lchash usullari unchalik murakkab emas va ular matematika darslarida
qo‘llanadigan asboblar yordamida bajariladi. Birinchi navbatda bu oddiy
chizgich, uchburchak chizg‘ich va sirkuldir.
Qog`oz va karton bilan ishlash darslarining asosiy xususiyati
shundaki, bu darsda buyumlarning umumiy ko‘rinishidagi yig`ma, chizma va
buyumning namunasi yoki faqat texnikaviy rasm va chizmalardan
foydalaniladi.
O‘qituvchi o‘quvchilarning yig`ma chizmani o‘qishga, chizma va
namunadan barcha detallarni, ularning o‘lchamini aniqlash va har qaysi
detalni mustaqil belgilab olishga o‘rgatadi. O‘qituvchi o‘quvchilarga namuna
va mehnat darsidagi chizmani ko‘rsatib, bolalar bilan maketni yasash uchun
nechta detal tayyorlash kerakligini, ularning o‘lchami shakli qanday bo‘lishini
aniqlaydilar.
Bolalar chizmaga qarab to‘g`ri burchak, uchburchak shaklida
ekanligini aytadilar. Qog`oz va karton bilan ishlash mashg`ulotlari o‘quvchilar
oldindan qo‘yidagi tayyorgarlik ko‘rishadi: stolning ustiga qog`oz yozib, ish
uchun kerakli ish qurollari va materiallarni olib tayyorlaydilar. Har bir
mashg`ulot oxirida o‘quvchilar keyingi mashg`ulotda kerakli bo‘ladigan
narsalarni yozib oladilar.
O‘quvchilar ishlayotgan materiallarga tejamkorlik bilan
munosabatda bo‘lishlari, o‘z ishini rejalashtira bilishlari, vaqtdan unumli
foydalanishlari shu bilan birga ish joylarini toza va ozoda, sinf xonasini
tozalab qo‘yishlari kerak.
Barcha fanlarda qo‘llanilganidek qog`oz bilan ishlash darslarida
ham ta`limning ko‘rsatmali vositalaridan foydalaniladi. Jumladan mehnat

darslarida turli xil namuna, rasm, sxematik namuna, turli predmetlardan
shuningdek texnik vositalardan foydalaniladi.

1.2 Boshlang’ich sinf mehnat darslarida qog’ozdan amaliy ishlarni
tashkil etishning psixologik – pedagogik ahamiyati
Boshlang`ich sinflarda mehnat ta`limi dasturi bolalarni har
tomonlama kamol toptirishga aqliy va jismoniy, ahloqiy va estetik, iqtisodiy
va ekologik bilimlarini shakllantirishga va tarbiyalashga qaratilgan bo‘lib o‘z
oldiga qo‘yidagi maqsadlarni qo‘yadi.
a) Bolarning mehnat tajribasini ularning kishilarning ishlab chiqarish
faoliyati to‘g`risidagi bilimlarni kengaytirish, mehnatsevarlik, mehnatga va
mehnat kishilariga munosib munosabat ruhida tarbiyalash;
b) Mehnat malakasi, mehnat madaniyati asoslarini, o‘z ishi va
o‘rtoqlari ishini rejalashtirish va tashkil qilish malakalarini rivojlantirish.
Mehnat ta`limi dasturi talablari quyidagilarni o‘z ichiga oladi.
1. Buyumlarni kundalik uchun zarurligi.
2. Narsa-buyum yoki ishni bajarish jarayonida bolalarga berish
mumkin bo‘lgan dasturda ko‘rsatilgan bilim va malakalarining
mazmundorligi.
3. Barcha o‘quvchilarni darsda band qilish imkoniyati.
Mehnat ta`limining yangi dasturlari, metodlari va tashkiliy shakllari
asosida ishlab chiqiladi. Mehnat dasturlarida mehnat madaniyatining malaka
va ko‘nikmalari aks ettirilgan bo‘lib, unga qarab maktab o‘quvchisi,
o‘qituvchisi va maktab faoliyatiga baho beriladi. O‘qituvchi o‘quvchilarning u
yoki bu xususiyatlarini, mehnat madaniyatining tarkibiy qismi birligini
hisobga olganda dastur tuzib chiqadi.
Mehnat ta`lim yo‘nalishlaridan birinchisi bolada va o‘smirda inson
mehnati haqida va uning mehnatining mahsuli yaratilgan buyumlar to‘g`risida,

ishlab chiqarish muhiti, materiallarni ishlab chiqarish texnologiyasi, moddiy
ishlab chiqarish iqtisodiyoti haqida tasavvurlar hosil qilishga har tomondan
yondashishni talab qiladi.
Mehnat ta`limining yo‘nalishining ikkinchisi, o‘quvchilarda oilada
va turmushdagi vazifalarni taqsimlash, ularni bajarish to‘g`risidagi
tasvvurlarni shakllantirish.
Mehnat ta`limining yo‘nalishining uchunchisi esa hozirgi zamon
o‘quvchisi tabiatga ekologik munosabatda bo‘lishni shakllantirish, uni qishloq
xo‘jaligi sohasidagi malaka va ko‘nikmalari bilan qurollantirish kerak.
Mehnat ta`limi jarayonida hosil qilingan bilimlar, malakalar va
ko‘nikmalar maqsadsiz emas, balki insonning asosiy qobiliyati – mehnatga
bo‘lgan qobiliyatini rivojlantirish vositasi hisoblanadi.
Qog`oz bilan ishlash darslarida o‘quvchilarga ish urnini tashkil
qilish, qog`oz va uning turlari, qog`ozdan buyumlarni yasash boskichlari
haqida, ya`ni qog`ozni buklash, qirqish, yirtish, yig`ish va ishlov berish
to‘g`risida, ishni to‘gatgandan so‘ng xato va kamchiliklarni yo‘qotish haqida
va boshqalar to‘g`risida tasavvur hosil bo‘ladi.
Birinchi sinf o‘quvchilari qog`oz bilan ishlash darslarida
quyidagilarni o‘rganadilar.
1. Qog`oz turlari —chizmachilik, rasm, gazeta, rangli qog`ozlar.
Tashqi ko‘rinishiga ko‘ra — yaltiroq, baxmalsifat, bo‘yalgan qog`ozlar.
2. Qog`ozlarning asosiy xususiyatlari: mustahkamligi,
rangsizligi, bukiluvchanligi.
3. Qog`oz bilan ishlashda foydalaniladigan asboblar va moslamalar
(qaychi, tekislagich, chizgich, qalamuchburchak lineyka, shablon, trafaret),
ularning ishlatilishi, ishning texnik xavfsizligi.

4. YAsaladigan buyumning namunasini ko‘rib chiqish. Detallar
miqdori, shakli, har bir detal o‘lchamalarining qiyosiy tahlili, detallarni
birlashtirish usullari.
5. Teshiklar uchun ishlatiladigan asbob, yoyilma (razvertka) haqida
ma`lumot.
6. Detal yigma eskizini o‘qish: konturli, chiqariladigan o‘lchamli
chiziqlar.
Bukish chizig`i. Eng oddiy razvertkalar — quticha, kubikcha.
7. Izchil bajariladigan ishlarni jamoaviy rejalashtirish.
Yangi texnologiyalar: xalqali applikatsiya..
Ikkinchi sinf o‘quvchilari qog`oz bilan ishlash darslarida quyidagilarni
o‘rganadilar.
1.Tashqi qo‘rinishi va maqsadga muvofiq qog`oz turlari: yaltiroq, jurnal,
yozuv, duxobasifat, nusxa olish qog`ozlari.
2. Karton. Kartonning turlari va xususiyatlari. Kartonning qog`ozdan
farqi.
3. Karton chetlariga ishlov berish - hoshiyalash.
4. Ko‘p qatlamli applikatsiya. Tayyor elementlardan naqshli
applikatsiya; geometrik shakllar; qog`ozning yirtiq bo‘laklari. yangi
texnologiyalar: kartonga naqsh berish.
Uchinchi sinf o‘quvchilari qog`oz bilan ishlash darslarida quyidagilarni
o‘rganadilar.
1. Karton. Kartonning turlari va xususiyatlari. Kartonning qog`ozdan
farqi.
2. Karton chetlariga ishlov berish - hoshiyalash.
3. Ko‘p qatlamli applikatsiya. Tayyor elementlardan naqshli
applikatsiya; geometrik shakllar; qog`ozning yirtiq bo‘laklari. yangi
texnologiyalar: kartonga naqsh berish.

Bolalarning ijodiy ishlari: ko‘p qatlamli va naqshli applikatsii yasash.
To‘rtinchi sinf o‘quvchilari qog`oz bilan ishlash darslarida quyidagilarni
o‘rganadilar.
1. Qog`ozlar bilan ishlash.
2. Konus va tsilindr asosida hajmli narsalar tayyorlash va ularning
elementlari bilan qog`oz plastikni bezash.
3. Taxlangan bir necha qatlam zagotovkadan erkin qirqish.
Namunani mustaqil tahlil qilish. Mustaqil rejalashtirish. Narsalarning
loyihaviy xususiyatlarini asoslash, uning maqsadini belgilash. O‘z ishini
baholash. Qog`oz bilan ishlash darslari so‘ngida bolalar quyidagilarni
bilishlari zarur:
• o‘rganilgan materiallarning turlari va ularning xususiyatlari;
• o‘rganilgan amteriallarga qayta ishlov berish bo‘yicha qo‘l
asboblarining nomlari va vazifalari, ular bilan ishlash xavfsizligi;
• har bir o‘rganilayotgan materialning texnologik jarayoni bosqichlari; •
mehnat ob`ektini rejalashtirish, ularni tayyorlashning ahamiyatli belgilari va
asosiy bosqichlarini farqlash;
• texnologik operatsiyalar bajarilishining izchilligini o‘rnatish
(rejalashtirish);
• majburiyatlarni taqsimlagan holda guruhlar bilan individual ishlash;
• topshirilgan shartlar bilan narsaning loyihasini o‘zgartirish;
• asboblar bilan ishlash xavfsizligi qoidalariga rioya qilish.
Ishlab chiqilgan dastur ta`lim sifatini oshirishning muhim shartlaridan
biri bo‘lib, tadbirkorlikni shakllantirishni ta`limning boshlang`ich
bosqichlarida amalga joriy qiladi. Ushbu dastur zamonaviy talablarga to‘liq
javob beradi, bolalarda atrof voqelikdagi turli hodisalarga moslashuv
qobiliyatini shakllantirishga imkon beradi.

I-bobga xulosa
Bugungi kunda respublikamizning barcha sohalarida bo‘lgani kabi
ta`lim va tarbiya tizimini isloh kilish, milliy kadrlar tayyorlashni zamon
kadrlar darajasiga kutarish masalasi davlat mikiyosidagi muxim muammo
sifatida karalmokda.
Shu boisdan bugungi kundagi mehnat ta`limi ham amalga
oshirishi kerak bo‘lgan bir qancha vazifalarni o‘z oldiga maqsad qilib quygan.
Bu vazifalarni bajarishda mehnat ta`limi o‘qituvchisidan etuk bilimli,
tajribali, mukammal bo‘lishni talab etadi.
Mehnat darslarida qog`oz bilan ishlash mashg`ulotlarini qiziqarli,
mazmunli va ilmiy-metodik jixatdan to‘g`ri tashkil etish har bir o‘qituvchidan
katta mahorat talab qiladi.
Har bir fan o‘qituvchisiga o‘z uslubi, o‘z usulining o‘ziga
xosligiga ega bo‘lish huquqi berilgan, shuning uchun mehnat darslarida
qog`oz bilan ishlash mashg`ulotlarida turli ko‘rgazmali qurollardan
foydalanib tashkil etish muhim ahamiyatga egadir.
Mehnat ta`limida qog`ozdan amaliy ish topshiriqlarini bajarishga
o‘rgatish o‘qituvchidan muntazam katta tayyorgarlikni, har bitta
mashg`ulotni doimo nazorat qilishni, o‘quvchilarni mashg`ulotga oid
bilimlar bilan qurollantirib, uni amalda qo‘llashni va mavzular mazmunini
mukammalashtirib o‘quv jarayonini to‘g`ri tashkil etish talab etadi.
O‘quvchilar mehnat darslarida eng avvalo qog`oz turlari, ishlab
chiqarilishi, qog`ozning hususiyatlari, ishlov berish usullari bilan tanishadilar.
Bu barcha o‘quv anjomlari dafgarlar, kitoblar, o‘quv qo‘llanmalari,
bosiladigai qog`oz turlari: yoziladigan, muqova qilinadigan, bosma, rasm
solinadigan, kitob va oynoma qog`ozlaridir.

Mehnat ta`lim darslarida o‘quvchilar turli qog`ozlarning asosiy
jismoniy xususiyatlari; rangi, qalinligi, zichligi siyohni shimish xususiyati,
sathining xarakteri – siliq g`adir-budirligi bilan tanishadilar.
Bu esa o‘quvchilarni qog`oz va kartonga ishlov berish malaka va
ko‘nikmalarini egallashga, ijodiy qobiliyatlarini o‘stirishga, bilimga
qiziqishini o‘stirishga yordam beradi.

II bob. Boshlang’ich sinf mehnat darslarida amaliy ishlarni tashkil
etishning shakl va metodlari.
2.1. Mehnat darslarida qog`ozni buklash va qirqish usulida
turli shakllarni hosil qilish texnologiyasi .
Boshlang`ich sinflardagi mehnat ta`limi dastur materiallarini tahlil
qilar ekanmiz, barcha sinflardagi ish turdaridan biri ―Qog`oz va karton bilan
ishlash ekanligini ko‘ramiz. ‖
Birinchi sinfda o‘quvchilar eng avvalo faqat mehnat darsi
mashg`ulotlaridagina emas, balki boshqa darslarda ham to‘qnash keladigan
materiallar bilan tanishadilar. Bu barcha o‘quv anjomlari daft arlar, kitoblar,
o‘quv qo‘llanmalari, bosiladigai qog`oz turlari: yoziladigan, muqova
qilinadigan, bosma, rasm solinadigan, kitob va oynoma qog`ozlaridir. Ta`lim
jarayonida o‘quvchilar turli qog`ozlarning asosiy jismoniy xususiyatlari; rangi,
qalinligi, zichligi siyohni shimish xususiyati, sathining xarakteri – siliq
g`adir-budirligi bilan tanishadilar. Boshlang‘ich sinflarda ―Mehnat ta‘limi
‖
darslarida qog‘ozdan amaliy ishlarni bajarishga 1- sinf uchun 12 soat
ajratilgan bular: Kitob uchun xat cho‘p yasash
Qog‘ozni buklash asosida turli o‘yinchoqlar yasash
Rangli qog‘ozdan ―Baliq o‘yinchog‘ini yasash va qurish
Maydalangan rangli qog‘ozlardan mozaika usulida mevalar shaklini
yasash va hokazo.

2- sinf mehnat ta‘limi darslarida 13 soat qog‘ozdan amliy ishlar
bajarishga Qaratilgan quyidagi mavzulr asosida:
Qog‘ozni buklash usullari
Rangli qog‘ozlardan turli gullar shaklini yasash
Qog‘ozni buklash va qirqish orqali dekorativ gullar tayyorlash
Rangli qog‘ozdan quyoncha yasash va hokazo.
3- sinf ―Mehnat ta‘limi darslarida qog‘ozdan amaliy ishlarni‖
bajarishga 20 soat ajratilgan quyidagi mavzular asosida:
Qog‘ozdan xo‘rozcha yasash
Harakatli o‘yinchoqlar yasash
8-mart bayrami tabriknomasini yasash
Pape-mashe usulidan foydalanib idishlar yasash
Yoz applekatsiyasini yasash va hokazo
4- sinf ―Mehnat ta‘limi darslarida qog‘ozdan amaliy ishlarni
‖
bajarishga 12-soat ajratilgan quyidagi mavzular:
Mustaqillik bayramiga tabriknoma tayyorlash
Geometrik shakllardan ―Kuz manzarasini qurish va yasash
‖
―Navro‘z bayramiga tabriknoma tayyorlash
‖
Turli qog‘ozlardan kabutar yasash va hokazolar.
O‘quvchilar mashg`ulotlarda qog`oz varaqlarini buklaydilar va
to‘g`rilaydilar, ularni qismlarga bo‘lib yirtadilar va qirqadilar, bo‘yaydilar.
Shu bilan birga qog`ozni buklash yo‘li bilan turli xil narsalarning
shaklini yasaydilar.
―Qog`oz va karton bilan ishlash o‘quvchilarni garmonik
‖
rivojlantirishida katga ahamiyatga ega. Ayniqsa, ( rangli qog`oz bilan ishlash
ijodni rivojlantirishga yordam beradi
, fantaziyani boyitadi, kuzatuvchanlik,

diqqat va tasavvurni aktivlashtiradi, irodani tarbiyalaydi, qo‘l mehnati,
chamalash va rangni sezishni o‘stiradi.
Qog`oz va karton bilan ishlash mashg`ulotlariga oldindan
qo‘yidagicha tayyorgarlik ko‘rishadi: stolning ustiga kog`oz yozib, ung
tomoniga qaychi, elim uchun cho‘tka, chizg`ich qalam avtoruchka, old
tomonlariga elim qiyqimlar uchun quti
, chap tomonlariga, ish vaqtida xalaqit
bermaydigan qilib rangli qog`oz to‘plamini qo‘yadilar. Har bir mashg`ulot
oxirida o‘quvchilar keyingi mashg`ulotda kerak bo‘ladigan narsalarni yozib
oladilar.
O‘quvchilar ishlayotgan materiallarga tejamkorlik bilan
munosabatda bo‘lishlari, o‘z ishlarini rejalashtira bilishlari, materialni
tejamkorlik bilan sarflashlari, vaqdan unumli foydalanishlari, o‘qituvchi
ko‘rsatmalariga amal qilishlari, shu bilan birga ish joyini toza va ozoda
saqlashlari, mashg`ulotdan so‘ng sinfni tozalab qo‘yishlari kerak.
Barcha fanlarda qo‘llanilgani kabi mehnat darslarida ta`limning
ko‘rsatmali vositalaridan foydalaniladi. Jumladan, mehnat darslarida turli xil
namuna, rasm
: , chizma, sxematik namuna, turli predmetlarning modellari,
shuningdek texnika vositalaridan foydalaniladi.
Yuqorida aytib o‘tganimizdek qog`oz va karton bilan ishlash
mashg`ulotlarida o‘quvchilar qog`ozni buklash yo‘li bilan turli xil
narsalarning shaklini yasashni ham o‘rganib boradilar. Ana shunday
mashg`ulotlar davomida o‘qituvchi quyidagi ko‘rsatmali qurollardan
foydalanishi mumkin. Shu bilan birga o‘quvchilar bu ko‘rgazmalarni
yasalish bosqichlariga rioya qilgan holda, dars davomida yasashlari
ham mumkin.
1. «Lola» ko’rsatmali quroli .
Yasash bosqichlari:
1-Bosqich: Rangli qog`ozdan kvadrat qirqib olinadi.

2-bosqich: Uni dioganallari bo‘yicha buklanadi,
3-bosqich: Buklangan do‘ppi shakliga keltiriladi.
4-Bosqich: Buklashdan hosil bo‘lgan uchburchakning pastki, asos
tomonidagi ikki uchi yuqoridaga uchinchi uchiga qarab, unga etkazdirib
buklanadi. 5-bosqich: Xuddi shuningdek, orqa tomondagi ikki uchi
ham uchinchi uchiga qarab buklanadi.
(2)

(1)
6-Bosqich: hosil bo‘lgan shaklda cheti o‘rtada hosil bulgan chiziqqa
tomon buklanadi.
7-bosqich: Shaklning orqa tomoni ham shunday buklanadi.
8-Bosqich: Oxirgi buklangan shakllarning xar biri orqa tomoniga qaytarib
buklanadi. Buklangadan so‘ng ularning uchlari bir-biriga kiygizdirib
qo‘yiladi. Keyin shaklning pastki ochiq tomonidan asta puflanadi.
Shaklning yukori qismidagi uchlari esa orqaga qaytarib buklanadi. Natijada
«lola» shakli hosil bo‘ladi. Lolaning bandini boshka qog`ozni tsilindr
shaklida urab, uni lolaning pastki, puflangan qismiga kiritib quyish bilan
qilish mumkun. Bu bandga lolaning bargini, g`unchasini ham yopishtirib
qo‘yish mumkin.

(5) (6)

(7)

(3)
(4)

Tayyor bo’lgan Lola guli

2. «Qaldirg`och» ko’rgazmali quroli .
Yasalish bosqichlari.
Buni yasashda birinchi va ikkinchi bosqichlar xuddi «Lola» ko‘rsatmali
qurolidagidek amalga oshiriladi. Lekin 2- Bosqichda hosil bo‘lgan
uchburchakning faqat bir tomonidagi pastki ikki uchi yuqoridagi uchinchi
uchiga qaratib buklanadi.
3-Bosqich. hosil bo‘lgan shaklni «Lola» dagi kabi chetlari o‘rtaga hosil
bo‘lgan chiziqqa tomon ham yuqoridan, ham pastdan buklanadi. Bunda
o‘rtaga qarab buklangan uchiyuqori ko‘tariladi.

4-Bosqich. Yuqoriga ko‘tarilgan uchidan ushlab, shakl teng ikkiga
buklanadi va qaldirg`ochning bosh qismi hamda qanoti hosil qilinadi.
Uning dumi esa to‘rtburchak shaklidagi qog`oz bo‘yicha 2-3 marta buklanadi.
So‘ngra, u qaldirg`och yasash jarayonidagi 4-Bosqichni bajarmasdan oldin
shaklning buklanmagan tomonidagi uchburchakning ichiga kiritiladi. So‘ngra
4- bosqich bajarilsa, «qaldirg`och» hosil bo‘ladi.
3. «Qurbaqa» ko’rsatmali quroli.
Sinf: 1-sinf
Mavzu: Qog‘ozdan ―Qurbaqa ko‘rgazmali quroli ‖
Darsning maqsadi:
A) ta‘limiy maqsad. O‘quvchilarga mavzu orqali ―Qurbaqa
‖
yasashni o‘rgatish qog‘ozlarni tahlash buklash ko‘nikmasini shakllantirish.
Yasalgan ―Qurbaqa ga qo‘shimcha ishlov berishga o‘rgatish.
‖
B) Tarbiyaviy maqsad: O‘quvchilarga mavzu orqali jonivorlarga
mehr muhabbatli bo‘lish ularga ozor yetkazmaslik va jonivorlarga nisbatan
mehribonlik ruhida tarbiyalash.
C) Rivojlantiruvchi maqsad: O‘quvchilarda mehnat to‘g‘risida
bilim ko‘nikma malakalarni hosil qilish va rivojlantirish, mustaqil fikrlash va
tafakkurini o‘stirish.
Dars turi: An‘anaviy
Dars tipi: Yangi bilm beruvchi
Dars metodi: tushintirish, suhbat, ko‘rgazmalilik
Dars jihozi: rangli qog‘ozlar, yelim, qaychi, qalam, chizg‘ich,
ko‘rgazmali rasm
Darsning borishi: I. Tashkiliy qism
a) salomlashish
b) davomatni aniqlash
c) o‘quvchilarni darsga hozirligini tekshirish

Ma’naviy daqiqa.
- Hozir o‘lakamizda qaysi fasl! (Kuz fasli)
- Bu faslda qanday o‘zgarishlar ro‘y beradi? … (yomg‘ir yog‘adi,
daraxtlar bargi sarg‘ayadi va bargini to‘kadi, …) Kuz faslida qanday
bayramlar bor?
(Mustaqillik kuni, ―O‘qituvchilar kuni , ―Til bayrami !) ‖ ‖
II. uy vazifasini tekshirish va baholash.
Ungcha o‘quvchilar DVD tasmasiga yozilgan ertakni eshitishadi. Uy
vazifasini yahshi bajarib kelgan o‘quvchining ishi na‘muna qilib ko‘rsatiladi.
III. Yangi mavzu bayoni.
bolajonlar hamma darsga tayyormi
Bugun biz sizlar bilan ―Qurbaqa maketini yasashni o‘rganamiz.
‖
Yangi mavzuni boshlashdan oldin “jismoniy daqiqa” o’tkaziladi.
O’ng qo’limda qaychijon
Chap qo’limda qog’ozboy
Qiziqaman yelimlayman Mehnatdan men qo’rqmayman Yasash
bosqichlari:
1-Bosqich: Kvadrat shaklidagi rangli qog`ozni qirqib olinadi 2-Bosqich:
Do‘ppi shaklida buklanadi.
3-Bosqich. Hosil bo‘lgan uchburchakning bir tomonidagi pastki ikki uchi
yuqoriga qaratib buklanadi.
4-Bosqich: Yuqoriga buklangan tomonning pastki qismidagi ikki uchi
o‘rtadagi chiziqka etkazdirilib yuqoriga buklanadi.
5-Bosqich. Uchburchakning orqa tomonidagi ikki uchi esa haklning
yuqori qismidagi uchidan ichkariga qaratib pastga buklanadi.
6-Bosqich: buklangan qogozning ichkariga buklangan qirg`og`i orqaga
qaytarib, yangi hosil bo‘lgan uchburchak chetiga etkazib buklanadi. 7-
Bosqich: Hosil bo‘ltan shaklning katta-kichikligiga qarab uning pastki

qismidan 1-2 sm qismi ichkariga buklanadi. 8-Bosqich: buklangan qismidan
0,5-1 sm qolirib, avvalgi holatga tomon yani tashqariga buklanadi. Natijada
―Qurbaqa hosil bo‘ladi. Buni, buklangan joyidan salgina bosib, so‘ng‖
qo‘yib yuborilsa, u xuddi tabiiy qurbaqadek sakraydi. Shuningdek bu shaklga
yana qurbaqaning ko‘zi va og`zini ham chizish mumkin.
Keyin bolalar bilan mavzu yuzasidan savol javob o‘tkaziladi savollar
proyektorda ovozli tarzda ko‘rsatiladi va eshitiladi. Savollardan namunalar.
- Bolajonlar qurbaqa qanday hayvon?
- U qayerda yashaydi?
- Qurbaqalarning qanday turlari bor?
- Qurbaqalarning ranglari qanday bo‘ladi
Qani endi bolajonlar ―qurbaqa yasashni boshlaymiz.
‖ Bizga rangli
qog‘oz , qaychi, chap tomonda qog‘ozlar, oldinda yelim ahlat uchun quticha.
Mustahkamlash
Bugungi mavzu sizga yoqdimi? …
Hammaga tushunarli bo‘ldimi?…
Unday bo‘lsa mening sizlarga savolim bor.
Qurbaqa yasash uchun bizlarga nimalar kerak ekan?...
Qurbaqa yasashni kim menga ketma – ket aytib beradi?...
Javoblar uchun rahmat
-hayvonlar bizning do‘stimiz, biz ularni qiynamasligimiz, ozor
bermasligimiz va och qoldirmasligimiz kerak.
Bolajonlar endi siz bilan ―Davomini to‘ldir o‘yinini o‘ynaymiz.
‖ ‖
- Mehnat mehnatning …..
- Ish ishtaha ochar …..
- Birni kessang …..
- Mehnat bilan topganing ……
Uyga vazifa

(2)
(1)

(3)
(4)

Tayyor holga kelgan Qurbaqa
4. “Xo’rozcha ko’rsatmali quroli .
Yasash bosqichlari.
1-Bosqich. Kvadrat shaklidagi rangli qog`oz olinadi 2-Bosqich: qirqib
olingan shaklning barcha uchlari kvadrat o‘rtasiga qarab buklanadi.
3-Bosqich. Hosil bo‘lgan kvadratning orqasi o‘giriladi, uning uchlari ham
kvadrat o‘rtasiga etikazib buklanadi. 4-Bosqich: Bundan oldingi ish yana
bir marta bajariladi.
5-Bosqich.Hosil bo‘lgan kvadratning uchlari o‘rtaga etkizib buklangan
tomonining orqasiga ugriladi 6-Bosqich: hosil bo‘lgan to‘rt burchakning
qarama-qarshi uchlaridagi shakllar to‘rtburchak shaklida tashqariga buklanadi.
7-Bosqich. Kvadratning tashqariga buklanmagan ikki uchidan ushlab uni
tashqariga qarab to‘ntarilsa, ―Xo‘rozcha hosil bo‘ladi.So‘ngra hosil bo‘lgan‖
shaklning bir uchini buklash bilan xo‘rozchaning tumshug`ini hosil qilish
mumkin. 5. “Kobra” ko’rsatmali quroli” YAsash bosqichlari.
1-Bosqich. Bu bosqichda xo‘rozchadagi birinchi bosqich
kabi bajariladi.
2-Bosqich. Hosil bo‘lgan kvadratning ikki qarama-qarshi tomoni orqa
tomonga kvadratning o‘rtasiga etkazib buklanadi.

3-Bosqich. Orqaga buklangan ikki tomonining yuqori uchlari o‘rtasida
hosil bo‘lgan chiziqqa qarab, uchburchak hosil bo‘ladigan qilib pastga
tomon buklanadi.
4-Bosqich: Shaklning pasti tomonining o‘rtasidan ozgina joy qiyib olib
tashlanadi. 5-Bosqich: Hosil bo‘lgan shaklni bir nechta marta buklangan eni
1sm, uzunligi 10-15 sm bo‘lgan qog`oz shaklning ikkinchi tomoniga etib
borguncha kiritiladi. 6-Bosqich: Hosil bo‘lgan shaklning yuqori tarafidan 3-
bosqichda buklangan qismi yana shu buklangan tomonga qaratib buklanadi.
Natijada ―Kobra hosil bo‘ladi.Kobraning tanasi kirgan pastki tomonidagi‖
uchi esa ichkariga qaytarib buklab qo‘yiladi.

2.2. O’quvchilarni mehnat darslarida qog`ozdan applikatsiya va
mozaika yasashga o’rgatishningishlarining shakl va usullari
Applikatsiya tasvirlash texnikasining turli formalarini qirqish va
ularni fon tarzida kabul qilingan materiallar xisobiga mustaxkamlashga
asoslanuvchi turidir.
Applikatsiya tushunchasi xususiyatlari va materiallariga kura xilma-
xil bajarilishi texnikasining uxshashligi bilan birlashgan badiiy asarlarni
yaratish usullarini uz ichiga oladi. Xar bir material applikatsiyasi bajarilish
texnikasiga jiddiy ta`sir kursatuvchi xususiyatlarga ega, masalan, qog`oz,
limon, daraxlar pustlog`lari fonga turli elimlar bilan yopishtiriladi.
Applikatsiya – badiiy asar yaratishning eng sodda va oson usulidar.
Bu applikatsiyadan faqat bezash maqsadlaridagina ko‘rgazmali qurollar, turli
o‘yin uchun qo‘llanmalar, o‘yinchoqlar, bayroqchalar, bezaklar, shu kabilarni
yaratishdan keng qo‘llash imkonini beradi. Dekorativ applikatsiya – u
nashk, gullardan tashkil topib, aloxidaaloxida tasvirlardan tarkib topuvchi
predmetli, xodisa, xarakatlar uygunligini aks ettiruvchi syujetdan iborat
bulishi mumkin.
Applikatsiya tasvirlash texnikasini turli formalarini qirqish va
ularning fon tarzida qabul qilingan materiallar hisobga mustahkamlashga
asoslanuvchi turidir.
Applikatsiya 2500 yil muqaddam ko‘chmanchi xalqlar orasida
paydo bo‘lgan. Ular applikatsiyadan kiyim-bosh, turar joylarini bezatishda
ishlatganlar.

Applikatsiya turli xalqlarda turli materiallardan tayyorlangan.
Masalan, yoqutlar applikatsiya ishida pustlog`dan foydalanishgan, bo‘yalgan
pustlog`dan qilingan applikatsiyalar bilan ular o‘tovlarini bezashgan. Xanti-
mansi, evenk va boshka shimoliy xalqlari applikatsiyada teri, sukno, muyna
ishlatishgan. Komi, qozoq, qalmiq, osetin, buryat va boshqa xalqlar
applikatsiyadan milliy kiyim, uyro‘zg`or predmetlarini bezashda
foydalanishgan.
Applikatsiya ishida asosiy material qog`ozdir, dazmollangan yoki
kraxmallangan bo‘lakchalardan ham foydalanish mumkin. Bu materiallar
bilan bir qatorda somon, quritilgan o‘simliklar, urug`-danaklar, barglar va shu
kabilardan ham foydalansa bo‘ladi.
Qog`ozning yaltiraydigan marmar, bosma gul tushirilgan-barxat,
kumush va bronza, rasm solish va chizmachilik qog`ozi navlari applikatsiya
uchun yaroqlidir.
Applikatsiya bilan shug`ullanish o‘quvchilarni garmonik
rivojlanishida katta axamiyatga ega. Applikatsiya ijodni rivojlantirishga
yordam beradi, fantaziyani boyitadi, kuzatuvchanlik, diqqat va tasavvurni
faollashtiradi, irodani tarbiyalaydi, qo‘l mehnati, tasvirni his qilish,
chamalash va rangni sezishni o‘stiradi. Rangli qog`oz yoki boshqa materialdan
tasvir ustidagi ish badiiy didni avj oldiradi.
Applikatsiya ishlari doimo xotirada saqlanishi haqida majburiy
qoida sifatida bajarilishi lozim bo‘lgan izchillikda ado etiladi. Istalgan
applikatsiya syujetni tanlashdan boshlanib, undan keyin applikatsiya eskizi,
qog`oz tanlash, kerakli detallarni qirqish, ularni fonga qo‘yish, elimlash va
nihoyat quritish jarayonlari keladi. Oddiy applikatsiyalar eskizsiz bajariladi.
Applikatsiya ishlarini bajarishda asosiy e`tibor uning umumiy
kompozitsiyasiga qaratilishi kerak. Yaxshi uylangan kompozitsiya, ya`ni

tasvirlash lozim bo‘lgan narsalarni joylashtirish – applikatsiya
muvaffaqiyatining garovidir.
Eng oddiy applikatsiyalar bu geometrik figuralardan qilingan
ornamental applikatsiyalardir.
Avval ornament eskizi tuziladi,so‘ngra krakli detallar o‘lchami va
mikdori hisoblanadi. Detallarni tayyorlab ma`lum tartibda joylashtiriladi va
yopishtirishni qaysi detaldan boshlash kerakligi aniqlanadi.
Applikatsiyada avval eskizi tuziladi, so‘ngra kerakli detallar
o‘lchami va miqdori hisoblanadi. Detallarni tayyorlab ma`lum tartibda
joylashtiriladi va yopishtirishni qaysi detaldan boshlash kerakligi aniqlanadi.
So‘ngra tayyorlangan materiallar bir-biriga yopishtiriladi.
Geometrik shaklli applikatsiyalar. Bajarilish texnikasiga ko‘ra
applikatsiyaning eng oddiy turlaridan biri geometrik shaklli
appilkatsiyailardir. 1 va 3 sinf o‘quvchilari geometrik shaklli applikatsiyani
bajarishda qo‘ydagi bilimlarni egallaydilar.
Geometrik shakllar: kvadrat, to‘g`ri burchak, uchburchak, aylanani
qog`oz bo‘lagidan va o‘lchov asboblari yordamida hosil bo‘lishi haqidagi
mavjud bilimlarni mustahkamlaydilar.
Badiiy didni o‘stiradi, rasm darslarida polosa, doira, kvadratda
ornamentlar tuzish bo‘yicha olingan bilimlarni chuqurlashtiradilar. Ayrim
predmetlarni detalma-detal tahlil qilib geometrik shakllarni to‘g`ri idrok
etishni o‘rganadilar.
Bolalarni ―ko‘p, kam, uzunasiga, kungdalangiga, qism va qatlam, ikki
qismga qirqish, to‘rt qismga, teng qismlarga kabi tushunchalari‖
mustahkamlanadi.
Bolalar ranglar uyg`unlagini to‘g`ri tanlashni o‘rganadilar. Ularda estetik
did tarbiyalanadi.

Geomterik shaklli applikatsiyalarni ham dekorativ-ornament, predmet,
syujetli applikatsiyalarga ajratish mumkin.
Doira, kvadrat va ovaldan ornamentlar yasash. Ornamnt detallari: turli
ulchamdagi kvadrat, uchburchaklar tayyorlanadi. Kvadratda naksh diogonal
buyicha tuziladi – bunda shakllarni simmetrik joylashtirish kulay. Doirada
naksh markazdan radiuslar buylab tuziladi.
Geometrik figuralardan predmetli applikatsiyalar.
Bolalarni predmetlarni fazoviy idrok etishini rivojlantirish kerak.
Buni atrofimizni o‘rab turgan narsalar: uy, archa, darxt, mashina, idishtovoq,
jonivorlar, gullar va shu kabilarni u yoki bu darajada geometrik shakllar bilan
ifodalash mumkin.
O‘qituvchi istalgan predmetni tanlashi mumkin. Uni bolalar bilan
birgalikda ko‘rib, uning ayrim detallari qaysi geometrik shakllarga
o‘xshashligi, ularni qanday o‘lchamlarda, qaysilarini kattaroq, kaysilarini
kichikrok olish, qanday izchillikda joylashtirish kerakligini aniqlaydilar.
Rangli qog`ozlardan olingan doiralar va ularning qismlari bilan applikatsiya
bo‘yicha juda ko‘p geometrik ishlarni bajarish mumkin. Doiralarni har birini
shunday joylashtirish kerakki, natijada talab qilinadigan shakl paydo bo‘lsin.
Bu ishlar o‘quvchilarda ijodiy va atroflicha tasavvurni, badiiy
didni o‘stirishga yordam beradi. Bolalarda qo‘yilgan maqsadga erishish
yo‘lida qat`iyatlik, tartiblik tarbiyalanadi. Uyushqoqlik bilan ishlash
ko‘rsatmalariga rioya qilish, tashabbuskorlik ko‘rsatish ko‘nikmalari
shakllanadi. O‘quvchilar tayyorlagan applikatsiyalar ona tili va matematika
darslari uchun ajoyib didaktik material, o‘quvchilar nutqini o‘stirish vositasi
bo‘lishi, ularning predmetlari shakli, rangi, fazoda joylashishi haqidagi
tushunchalarini boyitishga xizmat qilishi mumkin.
Ko’p rangi applikatsiyalar. Ko‘p rangi applikatsiyalarni
qirqish ancha murakkab ish bo‘lib, tasvirni qismlarga ajratish bilan

aloqadordir. Bu turdagi applikatsiyalarni bajarishda fonni tanlash juda
muhimdir. Fon ifodalangan predmetlar rangidan ochroq bo‘lishi kerak. Ana
shunda predmet xuddi bo‘rtib turgandek yorqin ko‘rinadi. Hammasi o‘ylagan
asarga bog`liq. Fonda joylashgan detallar rangi ham shunga qarab tanlanadi,
detallarninig tabiiy joylashishi va o‘lchamlarining uyg`unligiga e`tibor berish
kerak. Bu ishlarning bajarishning bir necha usullari mavjud: ayrim detallar
oldindan belgilamay qirqiladi, ayrim detallar esa belgilangan eskizlar
bo‘yicha qirqiladi.
Ko‘p rangli applikattsiyalardan biri dekorativ applikatsiyalardir.
Dekorativ applikatsiya - naqsh gullardan tashkil topib, alohida-alohida
tasvirlangan hodisa harakatlar uyg`unligini aks ettiruvchi manzaralardan
iborat bo‘lishi mumkin.
Dekorativ applikatsiyalarni bolalar kitob, oynoma va boshqa
materillardan olishlari, ayrim elementlarni qo‘lda yaratishlari mumkin. SHarq
naqshi applikatsiyasining bu turi uchun boy material hisoblanadi. Dekorativ
applikatsiya bir va ko‘p rangli bo‘lishi mumkin.
Badiiy applikatsiyalar. Mavzuli ishlarni yaratish faqat
mehnatga emas, balki badiiy tayyorgarlikni ham talab qiladi. Mehnat ta`limi
darslarida applikatsiya ishlarini bajarilish texnikasi o‘rganiladi.
Rangdor surat applikatsiya mavzusining elementlarini o‘quvchilar turli
bayramlarga bag`ishlangan (tabriknomalar, ochiq xat muqovasini, yo‘l
belgilari) ishlarini bajaradilar. Ish mavzu va fikr tanlashdan boshlanadi.
Quticha ochiq tondagi qog`oz fon tarzida tanlanadi. Applikatsiyaga qaratilgan
asarning yaratilishi va elementlar miqdori qog`ozni tanlashni belgilaydi.
Asarni yaratish ustida ishlagan asosiy e`tibor tanlangan mavzuning
mazmuniga, kerakli materiallar, ularning o‘lchamlari, ranglarni tanlashga
qaratiladi. Asar xajmiga kura eng katta detal mavzuli detal bulishi kerak.

Syujetli applikatsiya. Syujetli applikatsiya asariga ko‘ra oddiy
va murakkab bo‘lishi mumkin. Murakkab syujetli applikatsiya – ertaklar,
hikoyalar va shu kabilarga illyustratsiya sifatida yasaladi. Agarda syujet oddiy
bo‘lsa, tasvirlarni oldindan belgilamasdan qirqish mumkin.
Murakkab syujetli applikatsiya ham syujet tanlashdan boshlanadi.
Agarda syujetni o‘quvchining o‘zi o‘ylab topgan bo‘lsa, bu rasmni chizish
malakasiga ega bo‘lsa, unda avval syujetni rasmi, so‘ngra rasmlar detallari
chiziladi va qirqib olinadi. Ayrim detallar turli rangdagi qog`ozlardan
kirkiladi. Agarda o‘quvchi rasmni yaxshi chiza olmasa, u tanlagan rasmdan
kora qog`oz yordamida nusxa ko‘chirishi mumkin. Bu rasm ayrim detallarga
ajratiladi, xar bir detalni rangli qalam bilan atrofi chizib chiqiladi. Ularni
kirkib olib, syujet yoki narsa detallari qog`ozga yig`iladi. Syujet yoki
predmetning tabiiy ko‘rinishiga putur etmasligi uchun ularni qaysi tartibda
elimlanishi belgilanadi va ishga kirishiladi. Ko‘chaytirish va
kattalashtirish usuli yordamida rasmlardan kattalashtirib yoki kichiklashtirib
applikatsiyadan foydalanish mumkin.
Mavzuli applikatsiya. Mavzuli applikatsiya ma`lum mavzuni aks
ettirishi lozim u badiiy asr uchun illyustratsiya, applikatsiya plakat bo‘lishi
mumkin. Badiiy tematik applikatsiya ishi predmetlar formasini, asosiy
anikliklarni, qismlarning o‘zaro aloqasini, manzara va narsalarning hajmini,
rangini, soya va yorug`lik tushayotgan tomonini munosib rang berib ko‘rsatish
kabilarni ifodalashi kerak
Applikatsiya tasvirlash texnikasining turli formalarini qirqish va
ularni fon tarzida qabul qilingan materiallar hisobiga mustahkamlashga
asoslanuvchi turidir.
Tasvirlash lozim bo‘lgan narsalar yordamida figura va
narsalarning holati aniqlanadi, tasvirlangan hodisalarning uyg`unligiga

erishiladi. Tasvirning barcha detallari, hatto eng kichiklari ham qog`ozdan
qirqiladi, ularni chizmaslik kerak.
Tayyorlangan detallar elimlanadigan sath, ya`ni fonga joylashtiriladi
va o‘ylangan tasvir hosil qilinadi, agarda bu tasvir ma`qul bo‘lmasa detallar
boshqacha joylashtiriladi. Detallarni yopishtirishda joyni adashtirmaslik uchun
ularning o‘rnini qalam bilan belgilab qo‘yiladi. Misol tariqasida eng oddiy
geometrik shakl – kvadratni olib, uning almashinishini hosil qilish uchun turli
holatlarda joylashtirib ko‘ramiz. Ishni boshlash uchun markazni topish,
simmetriya o‘qini o‘tkazish va elementlarni shunga ko‘ra joylashtirish lozim.
Ish mavzu va fikrni tanlashdan boshlanadi. Ko‘pincha ochiq tondagi
qog`oz va fon tanlanadi. Applikatsiya mo‘ljallangan tasvir va elementlar
miqdori qog`ozni tanlashni belgilaydi. Tasvir ustida ishlanganda asosiy e`tibor
tanlangan mavzuning mazmuniga, kerakli materiallar, ularning o‘lchamlari,
ranglarini tanlashga qaratiladi. Tasvir hajmiga ko‘ra eng katta element asosiy
tematik element bo‘lishi kerak.
Namuna tariqasida 1-sinf o‘quvchilari 8 – Mart uchun tabriknoma
yasashlari mumkin. Bu ishda bolalar andoza bilan ishlaydilar, taxlash va
simmetrik qirqishni eslaydilar, chamalash ko‘nikmalarini sinaydilar va rangli
qog`ozdan ingichka oq va sariq to‘g`ri chiziqlarni qirqadilar. Quyosh uchun
kvadrat qog`ozdan doira qirqsa bo‘ladi. Bolalar yasagan gullar turlicha
bo‘lishi mumkin. Novdalar ham qo‘lda qirqiladi.
Suhbatni o‘qituvchi ―8 Mart kuni haqida olib boradi va bunda‖
sovg`a masalasini eslatib o‘tadi. Eng yaxshi sovg`a o‘z qo‘li bilan yasagan
sovg`adir. Suhbatni mehribon buvijonlarimi onajaonlarimiz, opa-singillarimiz
haqida bo‘lishi mumkin.
SHundan keyin namuna ko‘rib chiqiladi, uning elementlari, ish
usullari, kerakli materiallar aniqlanadi va ishning borishi belgilanadi. 1.
Tabriknoma uchun qog`oz tayyorlanib u ikkiga buklanadi;

2. Ko‘k rangdagi qog`ozga to‘g`ri burchak chiziladi, uning o‘lchami
uzunasiga, tabriknoma ustining uzunligidan 1 sm kam, eniga esa enining
yarimidan 2sm atrofida kattaroq;
3. Ko‘k qog`ozdan qirqilgan to‘g`ri burchak taklifnomaning ustiga
yopishtiriladi, bunda ko‘k qog`oz taklifnomani bo‘yashda halaqit bermasligi
uchun bukish chizig`ining chap tomonidan ozgina joy qoldirib yopishtiriladi;
4. Endi quyosh va uning nurlari uchun yoy qirqiladi. Buning uchun
kvadrat shakldagi qog`ozni kerakli o‘lchamda qirqiladi;
5. Namuna asosida quyosh nuri qirqiladi;
6. Och ko‘k va jigar rang qog`ozdan ikkita shox qirqib,
namunadagidek yopishtiriladi;
7. Gullar qirqib yopishtiriladi.

Ish ijodiy tarzda bo‘lganligi uchun o‘quvchilar gullarni shoxlarga
o‘zlari mustaqil joylashtiradilar. Barglarni o‘qituvchi tarqatgan andoza
bo‘yicha qirqadilar. Tabriknomaning ichki tomoni naqsh bilan bezatilib, tabrik
so‘zi yoziladi.
Mozaika monumental dekorativ sa`nat turlaridan biridir. Turli
davrlarda va turli mamlakatlarda mozaika qo‘llaniladigan materialiga ko‘ra
ham, naqo‘ va rasmlariga ko‘ra ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan.
O‘rta Osiyo madrasalari, machitlar, hukmdorlarning saroylari mozaika bilan
bezatilgan. Mozaika hozirgi kunda monumental sa`natga aylangan. Mozaika
bilan binolarning tashqi qismlari, devorlari va halq amaliy sa`nati asarlari
bezatiladi. Mozaika ishlarida oyna, sapol plitalaridan ofdalaniladi. Loasda
rangli ko‘zgu parchalaridan ajoyib mozaika asarlari yaratiladi, ular quyoshda
bir-biriga qo‘shilib va porlab, shodlik kayfiyatini yaratadi.
Mozaika bu rasm sathida ayrim-ayrim parchalar (qog`oz, oyna, sapo,
gul tojibarglari, tuxum po‘sti va shu kabilar) qo‘yib chiqishdir.
1.Qog`ozdan mozaika ishlarini bajarish uchun keraksiz chiqindi
qog`oz bo‘laklari olinadi.
2. Qog`oz bo‘laklari tanlangan rasmga ko‘ra mayda va yirik
bo‘laklarga bo‘linadi.
3.Qog`oz bo‘lagidan mozaika qilishda shunday tasvirni tanlash
kerakki ularning konturlari mumkin qadar tekis va mayda egri-bugrilari
bo‘lmasligi kerak.
4. Kontur qora qog`oz orqali o‘tkaziladi yoki shablondan aylantirib
chiziladi.
5. Avval rasm sathining bir qismiga elim surtiladi. U erga qog`oz
bulagi terib siqiladi, keyin ikkinchi qismiga ham shu tartibda davom ettiriladi.
6. Ortiqcha elim toza latta bilan artib tozalanadi, qog`oz yaxshiroq
yopishishi uchun ustidan sekin bosib qo‘yiladi.

Bunday ish odatda eng oddiy konturlardan boshlanadi. Keyinroq
konturlar ancha murakkablashadi.

Sinf. 2-sinf
Mavzu: Rangli qog`ozdan qorbobo applikatsiyasini yasash
Darsni maqsadi:
Ta`limiy: Applikatsiya haqida o‘quvchilarga umumiy tushuncha berish.
Qog`oz turlari haqida ma`lumot berish. Rangli qog`ozdan qorbobo
applikatsiyasini yasash yullarini o‘rgatish.
Tarbiyaviy: Asboblardan to‘g`ri foydalanish qoidalariga rioya qilishga
o‘rgatish. Estetik didini tarbiyalash.
Rivojlantiruvchi: Applikitsiyani yasash buyicha
malaka va ko‘nikmalarini shakllantirish.
Kasbga yo’naltiruvchi: O‘quvchilarga rassomlik, dizayneyrlik kasbi
haqida ma`lumot berish va qiziqtirish.
Darsning jihozi:
Ko’rgazmali vositalari: Applikatsiyalar tasvirlangan ko‘rgazmalar, turli
rasmlar yasalish bosqichlari tasvirlangan ko‘rgazmalar, testlar. Ish
materiallari: rangli qog`oz to‘plami, qaychi, elim, oq qog`oz, qalam,
chizg`ich.
Dars uslubi: Suhbat
Aqliy hujum
Ko‘rgazmalilik
Guruhlar bilan ishlash
Tahlil qilish
Dars bosqichlari:
1.Tashkiliy qism (3 daqiqa)
2.O‘tilgan mavzuni mustahkamlash ( 5 daqiqa)

3.Yangi mavzu bayoni (8 daqiqa)
4.Amaliy mashg`ulot (20 daqiqa)
5.Namuna tahlili (5 daqiqa)
6.Dars yakuni va o‘quvchilar ishini baholash (5 daqiqa)
Darsning borishi:
1. Tashkiliy qism (3 daqiqa)
O‘quvchilar bilan salomlashish
O‘quvchilar davomatini aniqlash
Fasl haqida suhbat o‘tkazish
2. O’tilgan mavzuni mustahkamlash (5 daqiqa) O‘tilgan
mavzu buyicha savol-javob:
a) Qanday gazlama turlarini bilasiz?
b) Gazlamadan nimalar tayyorlash mumkin?
v) Gazlamaning xususyaitlari bir xilmi?
g) Nina qadagich tikishni bajardingizmi?
3. Yangi mavzu bayoni (8 daqiqa)
Bugun biz siz bilan apllikatsiya xakida va rangli qog`ozdan
geometrik shaklli applikatsiya yasashni o‘rganamiz.

Amaliy mashg`ulot (20 daqiqa)
1. Namuna taxlili;
a) Qorbobo qanday qismlardan tashkil topgan?
b) Uning qismlari qanday joylashgan?
v) Uni tasvirlashda qaysi daraxtlar barglaridan foydalanilgan?
2. Ishni bajarish tartibini aniqlash:
a) Geometrik shaklli applikatsiya uchun fon tanlash
b) Qorbobo ning ayrim kismlari (tanasi, kul va bosh kismi)ning
joylashishini grafik tasvirlash;

v) Qorbobo ning tanasi va boshqa kismlari uchun rangli qog`ozdan
ulchamlarini olish va shaklini qirqish;
g) ularni qog`ozda joylashtirish;
d) ishni amaliy bajarish.
3. O’qituvchining ishni bajarish usullari haqidagi
tushintirishlari.
4. Applikatsiyani bajarish bo’yicha mustakil ish:
a) Qorbobning ayrim qismlarini qog`ozda to‘g‘ri tasvirlash;
b) shakl, o‘lcham va bo‘yoqlarni to‘g‘ri tanlash;
v) elimlash ishlarini tartibli bajarish;
g) Qorboboning ko‘zi, burni va og‘zini to‘g‘ri tasvirlash;
d) ish bajarilgan qog`ozning orqasida foydalanilgan applikatsiya
nomini yozish;

5. Ishni taxlil qilish. (5 daqiqa)
Yo‘l qo‘yilgan xato va kamchiliklarin aniklash Xato va
kamchiliklarni bartaraf qilish.
6. Dars yakuni va ishni baxolash. (5 daqiqa)
Sinf. 3-sinf
Mavzu: Rangli qog`ozdan geometrik shakllardan
―Kuz applikatsiyasi yasash. ‖
Darsni maqsadi:
Ta`limiy: Applikatsiya va uning turlari haqida o‘quvchilarga umumiy
tushuncha berish. Qog`oz turlari haqida ma`lumot berish. Geometrik
shakllardan predmetli applikatsiya yasash yo‘llarini o‘rgatish.
Tarbiyaviy: Texnika xavfsizligi qoidalariga, to‘g‘ri o‘tirish qoidalariga,
sanitariya-gigienik qoidalarga rioya qilishga o‘rgatish. Estetik didini
tarbiyalash.

Rivojlantiruvchi: Geometrik shakllardan predmetli applikitsiyani yasash
bo‘yicha malaka va ko‘nikmalarini shakllantirish.
Kasbga yo’naltiruvchi: O‘quvchilarga rassomlik, dizayneyrlik kasbi
haqida ma`lumot berish va qiziqtirish.
Darsning jihozi:
Ko’rgazmali vositalari: Geometrik shakllardan predmetli
applikatsiyalar tasvirlangan ko‘rgazmalar, turli rasmlar yasalish bosqichlari
tasvirlangan ko‘rgazmalar.
Ish materiallari: rangli qog`oz to‘plami, qaychi, elim, oq qog`oz,
qalam, chizg`ich.
Dars uslubi: Suhbat , Aqliy hujum , Ko‘rgazmalilik , Guruhlar bilan
ishlash , Tahlil qilish .
Dars bosqichlari:
1.Tashkiliy qism (3 daqiqa)
2.O‘tilgan mavzuni mustahkamlash ( 5 daqiqa)
3.Yangi mavzu bayoni (7 daqiqa)
4.Amaliy mashg`ulot (20 daqiqa)
5.Namuna tahlili (5 daqiqa)
6.Dars yakuni va o‘quvchilar ishini baholash (5 daqiqa)
Darsning borishi:
1. Tashkiliy qism (3 daqiqa)
O‘quvchilar bilan salomlashish
O‘quvchilar davomatini aniqlash
Fasl haqida suhbat o‘tkazish
2. O’tilgan mavzuni mustahkamlash (5 daqiqa)
O‘tilgan mavzu bo‘yicha savol-javob:
a) Loy qanday material ekan?
b) Loyni tayyorlash texnologiyasi qanday?

v) Loyning xususiyatiga ko‘ra necha xil bo‘lar ekan?
g) Loyga qanday shakllar beriladi?
d) Loydan nimalar yasashni o‘rgandik?
3. Yangi mavzu bayoni (8 daqiqa)
Bugun biz siz bilan apllikatsiya sa`nati va uning turlari, rangli
qog`ozdan applikatsiya yasashni o‘rganamiz.
Amaliy mashg`ulot (20 daqiqa)
1. Namuna taxlili;
a) Qanday mavzudagi applikatsiya tasvirlangan?
b) Applikatsiya qanday shakllardan tashkil topgan?
v) Shakllari qanday joylashgan?
g) Uni tasvirlashda qaysi ranglardan foydalanilgan?
2. Ishni bajarish tartibini aniqlash:
a) Applikatsiya ishi uchun fon tanlash;
b) Geometrik shakllardan predmetli applikatsiyadagi turli shakllarni
(uy, daraxt, mashina va gullar)ning joylashishini grafik tasvirlash;
v) Geometrik shaklli predmetlar uchun rangli qog`ozdan o‘lchamlarini
olish va shaklini qirqish;
g) ularni qog`ozga joylashtirish;
d) ishni amaliy bajarish.
3. O’qituvchining ishni bajarish usullari haqidagi
tushintirishlari.
4. Applikatsiyani bajarish bo’yicha mustaqil ish:
a) Geometrik shakllardan predmetli applikatsiyaning detallarini
qog`ozda to‘g‘ri tasvirlash;
b) shakl, o‘lcham va bo‘yoqlarni to‘g‘ri tanlash;
v) elimlash ishlarini tartibli bajarish;
g) Ayrim qismlarni tasvirlashni va bezak berish ishlarini to‘g‘ri bajarish;

d) ish bajarilgan qog`ozning orqasida foydalanilgan applikatsiya
nomini yozish;
5. Ishni taxlil kilish. (5 daqiqa)
Yo‘l qo‘yilgan xato va kamchiliklarin aniqlash Xato va
kamchiliklarni bartaraf qilish.
6 .Dars yakuni va ishni baxolash. (5 daqiqa)

II- bobga xulosa
Boshlang`ich sinf mehn

at darsida qog`oz va karton bilan jarayonini takomillashtirish,
o‘qitishning yangi shakl hamda metodlarini tadbiq qilish, o‘quvchilarda
qiziqishni oshirishga, darslarning samaradorligini kuchaytirishga, bilish
faolligini oshirishga katta yordam beradi.
Boshlang`ich sinflarda qog`oz bilan ishlash mashg`ulotlarida
aplikatsiyalar va mozaikalar yasashga o‘rgatishni tashkil etish,
o‘quvchilardagi egallagan bilim ko‘nikmalarini mehnat jarayonida qo‘llash
imkonini beradi.
Applikatsiya va mozaika ishlarini bajarish ishlari esa o‘quvchilarni
applikatsiya va mozaika sa`natning oddiy elementlari bilan tanishib, ishlashga
o‘rgatadi.
Shu sababli boshlang`ich sinf o‘quvchilarini yoshligidanoq turli
mehnat jarayonlariga tayyorlash ularni kelajakda etuk bilimli mutaxassis va
kasb-hunar egasi bo‘lib etishishlarida yordam beradi.

3.BOB Tajriba-sinov ishlarini tashkil etish metodikasi
3.1 Tajriba sinov ishlarining tashkil etilishi
Tajriba-sinov ishlarida boshlang‘ich sinf mehnat darslarida
o‘quvchilarniapplikatsiya yasashga o‘rgatish orqali ularning ijodkorligini
rivojlantirish ishlari llib b,orildi. Tajriba-sinov
ishlarini amalga oshirish uchun 2011-2012 yillar mobaynida
Shayxontoxur tumani 34-maktabning boshlang‘ich sinflarida tajriba
guruhlarida-(amalga oshirildi, nazorat guruxlarida esa an`anaviy uslubda
o‘tkazildi. Tajriba-sinov ishlarini amalga oshirishning dastlabki izlanuvchan
bosqichida o‘quvchilarning applikatsiya to‘g‘risidagi bilimlari borligini so‘rab

bilish va olingan natijalarni taxlil qilib, ular bilan ishlash yo‘nalishini belgilab
olishni maqsad qilib qo‘ydik.
Mazkur metod orqali nafaqat applikatsiya balki boshqa narsalarga
qiziqishlar darajalariga e`tibor berildi.
Jadval 1.1.
Tajriba-sinov va nazorat maydonlari tarkibi

№
Taj
riba
sinov
maydon
i Maktab
№ sinfl
ar Tajri
ba
guru
hi N
azorat
guruhi O’qu
vchilar
soni
34makta
b 1-d,
1-g sinflar 30 30 60
2-
a,2-b
sinflar 30 30 60
3-a,
3-b sinflar 30 30 60
4-a,
4-b sinflar 30 30 60
Ja
mi 8 ta
sinf 120 12
0 240

Tajriba-sinov ishlarining izlanuvchan va ta`kidlovchi bosqichlarida
umumiy o‘rta ta`lim maktablari 1-2-3-4 sinf o‘quvchilariga applikatsiya turlari
shakllari xaqidagi bilimlari tekshirib ko‘rildi 1-daraja - applikatsiya xaqidagi
bilim darajasi sust bo‘lgan o‘quvchilar. Ular applikatsiya tug‘risida tor doirada
ma`lumotga egadir.
2-daraja - o‘rtacha bilimga ega bo‘lgan o‘quvchilar. Bu guruhga kiruvchi
o‘quvchilar applikatsiya turlari shakllari to‘g‘risida tushunchaga ega, biroq
ular o‘z shaxsiy sifatlari va bilim darajasiga javob beruvchi aniq shakllangan
bilimlar doirasini belgilab olmagan. Shu sababli ularda muayyan applikatsiya

mavzulariga qiziqish davriy xususiyatga ega bo‘ladi va vaqt o‘tishi bilan
o‘zgarib turadi.
№
M
ak
ta
b
34
m akta
b 1
d
3
0
1
5
2 6
1
0
1
0
2

2
a
3
0
1
5
3 1
0
8
9
-

3
a
3
0
1
5
9
9
1
0
1

4
a
3
0
1
5
1 8
1
0
1
1
-

ja
mi 1
2
0
1
5
6 3
3
3
7
4
0
3

Jumladan 1a sinf o‘quvchilaridan 2 nafari 100 foiz ya`ni a`lo baxo olgan
bo‘lsa, 6-nafari 90-99 foizgacha, 10 nafari 80-89 foiz, 10 nafari 70-79 foiz, 2-
nafari 70 foizdan kam ball olishga muvaffaq bo‘lgan.
Ular bilan o‘tkazilgan suhbatdan ma`lum bo‘ldiki, ularning bu tahlitda
javob berishlariga qayd etilgan qog‘oz turlari ulardan narsalar yasash usullari
xaqida tasavvurlari o‘rganib chiqildi
sinflar
O’quvchilar
soni
Aniq BKM soni
100 %

90-99%

80-89%

70-79%

70
% past
Umumiy %

Samaradorl

Biz pedagogik ilmiy tajriba davomida qog‘ozdan amaliy ishlarni bajarish
yordamida o‘quvchilarida mehnatsevarlikni shakllantirish ishlari
samaradorligi mezonlarini aniqlash zyrurligini ham o‘z oldimizga vazifa qilib
qo‘ygan edik. Insonpararlik tushunchalari haqidagi belgilovchi anketa
savollarini tajriba sinovlarida o‘tkazdik. Natijada pedagogik tajriba ishlari
davomida xalq maqollari yordamida o‘kuvchilarida mehnatsevarlikni
shakllantirish darajasi o‘rganildi. Shunga asosan shaxs ongi va hissietida aks
etadigan hamda xulq atvorida ko‘zga tashlanadigan muhim belgilar-ijtimoiy
ahamiyatga ega bo‘lgan ahloqiy-mehnatsevarlik fazilatlarning shakllanganlik
darajasi o‘quvchilarda qog‘ozdan amaliy ishlarni bajarish ko‘nikmasini
shakllanganlikning asosiy ko‘rsatkichi sifatida namoyon bo‘ldi. Shu sababli
biz tadqiqot ishlari davomida kuyidagi xulosaga keldik. Qog‘ozdan amaliy
ishlarni bajarish yordamida o‘quvchilari shaxs kamolotida mehnatsevarlik
haqida tushunchalarni egallagan bo‘lishi lozim.
Mehnatsevarlikni shakllanganlik darajasini aniqlashda o‘quvchilarning
egallagan bilim va tushunchalari hayotlarida qo‘llashlari nazarda tutildi.
Mehnatsevarlikni shakllanganligi shartli ravishda quyidagi-larda o‘z ifodasini
ko‘rsatdi, mehnatsevarlik haqida egallagan tushunchalari o‘kuvchining
xulqida bilimlari asosida aqlii rivojlanishida namoyon bo‘ldi. Kichik yoshdagi
o‘kuvchilar atrof-muhitga o‘z munosabatini bildiradigan, tengdoshlaridagi
mehnatsevarlik fazilatlarni qadrlaydigan bo‘lib, ularni o‘z faoliyatida
namoyon eta boshladilar. Buning natijasida kichik yoshdagi o‘quvchining
ongi va fe`l - atvorida o‘zgarishlar ro‘y berdi. O‘quvchilar odamlarning yurish
- turishlariga ahamiyat bera boshladilar. Biz ularni quyidagicha belgiladik:
1.Qog‘oz haqidagi tushunchalar - hayotiy va amaliy mazmundagi
mehnatsevarlik fazilatlaridan iborat bo‘lib, o‘quvchi faoliyatida, hayotida
keng o‘rin oldi.

2.O‘quvchida qog‘ozdan amaliy ishlarni bajarish ko‘nikmalarining
shakllanishi natijasida do‘stlari, o‘rtoqlari, ota-onalari va boshqa kishilarning
hayotida yuz berayotgan voqia-hodisalarga o‘z munosabatini bildirish, turli
vaziyatlarga to‘g‘ri yondoshish va uni har tomonlama ijobiy hal qilishning eng
qulay yo‘llarini topish, voqia - hodisalarning rivoji hamda oqibatlarini
oldindan ko‘ra bilish, kundalik hayotidagi voqialarni ota-onalariga aytish va
uni tahlil qilish, bu haqida munozara yurita bilish kabilar rivojlanib bordi.
3. Qog‘oz haqidagi ko‘nikmalari, his - tuyg‘ulari amaliyotda,
hayvonlar, xashoratlar, qushlar hayotini o‘rganish va muhofaza qilish bo‘yicha
ishlarni bajarish, ahloq-odob qoidalariga rioya qilish kabilarga faollik
ko‘rsatdi.

3.2 Tajriba ishlarining natijalari va tahlili.
Biz olib borgan pedagogik tadqiqot ishlarida qog‘ozdan amaliy ishlar
bajarish haqidagi tushunchalarni, aqliy, ahloqiy ko‘nikmalar kichik yoshdagi
o‘quvchilarida qog‘ozdan amaliy ishlar bajarish ko‘nikmasining
shakllanganlik darajasining asosiy ko‘rsatkichlari sifatida qarab chiqildi.
Qog‘ozdan amaliy ishlar bajarish ko‘nikmasi shakllanganlikning yuqorida
keltirilgan ko‘rsatkichlari, shuningdek, o‘quvchilarning psixo-logik
xususiyatlari hisobiga olingan holda tajriba sinovlaridagi o‘quvchilarni shartli
ravishda 3 ta guruhga ajratdik.

Sinfla
r
daraja
l
ari Nazorat guruhlari Tajriba guruhlari
Tajriba
boshida, 107 nafar
bola Tajriba
oxirida, 104 nafar
bola Tajriba
boshida, 101 nafar
bola Tajriba
oxirida,
98nafar bola
N
a
fa
r % N
a
fa
r % Na
f ar % N
a
fa
r %
Birinc
hi
(yuqor
i
) 27 2
5
,2 39 3
7
,5 30 2
9
,7 56 5
7
,1
Ikkinc
hi
(o’rta) 21 1
9
,2 29 2
7
,9 20 1
9
,8 29 2
9
,6
Uchin
c
hi
(past) 59 5
5
,1 36 3
4
,6 51 5
0
,5 13 1
3
,3

Yuqorida olib borilgan statnstik tahlil shuni ko‘rsatadiki, tajriba
guruhlarida qog‘oz amaliy ishlarni bajarish ko‘nikmasi shakllanishi nazorat
guruhlaridagidan sezilarli darajada yuqori bo‘lib, bunday farqlanishi tasodifiy
qonuniyatdir. Bu esa eksperiment samaradorligini ifodalaydi.
O‘tkazilgan eksperiment natijalarining to‘griligini ko‘rsatdi. Shu sababli
biz tadqiqot ishimiz davomida quyidagi xulosaga keldik.
1. Qog‘oz amaliy ishlarni bajarish ko‘nikmasi shakllantirish haqida
tushunchalar - hayotiy va amaliy mazmundagi mehnatsevarlik fazilatlaridan
iborat bo‘lib, o‘quvchilar hayotidan chuqur o‘rin oldi.
2. Kichik yoshdagi o‘quvchilarda qog‘ozdan amaliy ishlarni bajarish
ko‘nikmasi shakllantirish natijasida do‘stlari, o‘rtoqlari, ota - onalari va
boshqa kishilar, hayvonlar, qushlar narsalar hayotida va jamiyatda ro‘y

berayotgan vokia - hodisalarga o‘z munosabatini bildirish va uning
oqibatlarini oldindan ko‘ra bilish, turli vaziyatlarga to‘g‘ri yondoshish va uni
har tomonlama ijobiy hal qilishning eng qulay usullarini topish, kundalik
qayotidagi voqealarni ota-onalariga, ustozlariga aytish va uni tahlil qilish, bu
haqda munozara yurita bilish kabilar rivojlanib bordi.

Uchinchi bob bo’yicha xulosa
Ushbu bobda qog‘ozdan amaliy ishlarni bajarish yordamida
o‘quvchilarda mehnatsevarlikni shakllantirish mazmuni, shakl va metodlari
ishlab chiqilgan.
Qog‘ozdan amaliy ishlarni bajarish borasidagi nazariy bilimlarning
o‘quvchlar tomonidan o‘zlashtirish darajasini aniqlash uchun savollar tavsiya
etilgan.
Tajriba-sinov ishlarini amalga oshirishda pedagogik kuzatuv, so‘rovlar
uyushtirish, suqbat, intervyu metodlaridan foydalanilgan.
Tajriba-sinov ishlarining natijalarida qog‘ozdan amaliy ishlarni bajarish
ko‘nikmasi mohiyatidan habardorlik darajasi ko‘rsatilgan. Unda savollarga

tajriba va nazorat guruqlaridagi o‘kuvchilarning ijobiy va salbiy
ko‘rsatkichlari, ikkala guruhning faqi, fikrlar xilma-xilligi tahlil etilgan.

Umumiy xulosa.
―Boshlang`ich sinf ― Mehnat ta`limida qog`oz bilan ishlash
mashg`ulotlarini tashkil etish mavzusidagi bitiruv malakaviy ishni yozib‖
to‘gatganimdan so‘ng quyidagi xulosaga keldim.
Mehnat darslarida qog`oz bilan ishlash mashg`ulotlarini samarali
ravishda tashkil qilsak:
o‘quvchilar o‘zining sodda ijodiy fikrini amalga oshirish imkoniyatiga
ega bo‘ladi. Bu esa o‘quvchilarni erkin fikrlashga, ijodkorlikka,
tashabuskorlikka o‘rgatadi.
o‘quvchilar mehnat darslarida o‘zlashtirgan bilim, malaka va
ko‘nikmalarini mustahkamlaydi.
qog`ozning ishlab chiqarilishi va uning turlari bilan tanishadilar.
qog`ozga ishlov berish usullari va xususiyatlarini tahlil qila bilishni
o‘rganadilar.
materialga ishlov berish uchun asboblar tanlashni va texnika
xavfsizligi qoidalariga amal qilishni o‘rgatadi
qog`oz bilan ishlash o‘quvchilarda mustaqillikni, tasavvurni namoyon
qilishni, ijodiy qobiliyatlarni o‘stiradi, dunyoqarashini shakllantiradi, hamda
badiiy estetik didini oshiradi
o‘z vaqtida, rejali, tartibli o‘tkazilgan mashg`ulotlar o‘quvchilarning
qiziqish va havaslarini oshiradi, ma`naviy, mafkuraviy qarashlarini boyitadi.

Xulosa qilib aytganda o‘quvchilarga qog`oz bilan ishlashga
o‘rgatilsa mehnatsvarlikka, ijodkorlikka, o‘rgatilsa, kelajak avlodning
barkamol bo‘lishida, jamiyatimizning rivojlanishida katta ahamiyat kasb etadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.
1. I.A.Karimov ―O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida‖
Toshkent –
«O‘zbekiston» -2011 y
2. I.A.Karimov. Yuksak ma‘naviyat – yengilmas kuch – T.:
Ma‘naviyat, 2008, - 40,41-b.
3. Ta`lim to‘g`risidagi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni (Barkamol
avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori) 1997 yil T.,―SHarq nashriyoti
‖
4. Kadrlar tayyorlash buyicha milliy dastur (Barkamol avlod-O‘zbekiston
taraqqiyotining poydevori) 1997 yil T.,―Sharq nashriyoti
‖
5. R.A. Mavlonova va boshqalar ―Pedagogika T., ―O‘qituvchi 2007
‖ ‖
yil 6. R.A.Mavlonova, Sanaqulov X.R. Xodieva D.P ―Mehnat va uni o‘qitish
metodikasi TDPU. 2007 yil
‖
7. Sanaqulov X.R. Xodieva D.P ―Mehnat ta`limidan amaliy ishlar TDPU
‖
2007 yil
8. R.A. Mavlonova, G. Maxmudova ―Mehnat Ikkinchi sinf o‘quvchilari
‖
uchun darslik. T. ―O‘qituvchi 1992 yil.
‖
9. R.Mavlonova, G. Maxmudova ―Mehnat Uchinchi sinf o‘quvchilari
‖
uchun darslik. T. ―O‘qituvchi 1993 yil.
‖
10. R.Mavlonova, I.Mannopova ―Mehnat To‘rtinchi sinf o‘quvchilari
‖
uchun darslik. T. ―O‘qituvchi 1995 yil.
‖
11. R.Mavlonova ―To‘rtinchi sinf mehnat darslari T. O‘qituvchi 1989
‖ ‖ ‖
y.
12. R. Hasanov, H. Egamov ―Tasviriy sa`nat va badiiy mehnat T.
‖
―O‘qituvchi 1997 yil.
‖
13. V. Pereverten. ―O‘quvchilarda ijodkorlikni shakillantirish T.
‖
―O‘qituvchi . 1990y.
‖

14. Nurmatova M.SH. Hasanova Sh.T ―Yumshoq o‘yinchoqlar‖
Toshkent.
TDPU. 2005 y
15. Nurmatova M.SH. ―Mehnat tarbiyasi Toshkent. TDPU. 2005 y
‖

TAYANCH SO’ZLAR
1.labour – mehnat
2. colour paper – rangli qog‘oz
3. fald – buklamoq

4. labor – mehnat qurollari
5. scissors instruments – qaychi
6.ruler – chezg‘ich
7. industriousness – mehnatsevarlik
8. eraser – ochg‘ich
9. pencel – qalam
10. practical – amaliy
11. do – bajarmoq
12. pupil – o‘quvchi
13. teacher – o‘qituvchi
14. lesson – dars
15. elementary class – boshlang‘ich sinf
16. vihite paper – oq qog‘oz
17. eaucation – tarbiya
18. cut – qirqmoq
19. paper types – qog‘oz turlari
20. technical – texnologiya
21. tempt – qiziqtirmoq
22. technegul – usul, uslub
23. grounding – fan
24. persuasiveness – asoslilik
25. ad hos – maxsus
26. gallant - chiroyli
27. find – mahorat bilan
28. found – xulosa qilmoq
29. extent – o‘lchash
30. generalize – umumiy xulosaga kelmoq

Sotib olish