Ming ichida arifmetik amallarni o'rganish - Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	20000UZS
Hajmi	152.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	03 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim

Sotuvchi

Mohigul Xolyigitova

Ro'yxatga olish sanasi 25 Oktyabr 2024

8 Sotish

Ming ichida arifmetik amallarni o'rganish

Sotib olish

O`ZBEKIS TON RE S PUBLIKA S I OLIY TA’LIM, FAN
VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
JIZZAX DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSTITETI
SIRTQI BO`LIMI
Boshlang`ich ta’lim yo`nalishi 4-kurs 2m1711-22 guruh
talabasi Jo`rayev Jahongirbekning
Matematika o`qitishning xususiy metodikasi fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Ming ichida arifmetik amallarni o`rganish
Bajardi: Jo`rayev Jahongirbek
Tekshirdi: Xolyigitova Mohigul
Jizzax -2025
1

REJA
Kirish.
I. Asosiy qism
1. Nomerlashni o’rganishga tayyorgarlik ishlari
2. Og`zaki nomerlashni o’rganish va og`zaki nomerlash bosqichlari
3. Yozma nomerlashni o’rganish
4. Nomerlashga doir didaktik materiallar
5. Nomerlashga doir yangi pedagokik texnalogiya asosida bir soatlik dars
ishlanmasi.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
2

KIRISH
Biz kurs ishida “ Ming ichida arifmetik amallarni o`rganish”
mavzusini yoritmoqchimiz.
Yangi darsliklar DTS talablariga mos tarzda o’quvchilarga
yetkazilmoqda.
Kurs ishimizning maqsadi. Maktablarda o’tilayotgan matematika
darslarini tahlil qilish va dars mobaynida yangi pedagogik texnalogiyalardan
foydalanib dars samarasini yanada oshirish, dars ishlanmalarini ishlab chiqish .
Shu biln birgalikda ularni amaliyotga tatbiq etishni o’z oldimizga maqsad qilib
oldik.
Ming ichida sonlarni nomerlashni o’rgatishda o’qituvchining vazifasi
o’quvchilarni quyidagilarga o’rgatishdan iborat.
a ) narsalarni bittalab, o’ntalab yustalab, guruhlarga birlashtirib sanash;
b ) 1000 ichida sonlarni o’qish va yozish hamda ularning natural qatorda kelish
tartibini bilish;
v ) sonlarni yuzlik, o’nlik va birliklardan hosol qila olish;
g ) o’ngdan chapga hisoblaganda birlik, o’nlik va yuzliklar qaysi o’ringa
yozilishini aniqlash;
d) sonni xona qo’shiluvchilarining yig’indisi shaklida ifodalash va berilgan
sonda istalgan xona birligining umumiy sonini topish;
Sonlarni ming ichida nomerlash va bu sonlar ustida arifmetik amallar
bajarish quyidagi sabablarga ko’ra alohida ajratiladi.
Birinchidan; bu yerda sinf tushunchasi shakllantira boshlanadi; birlar,
o’nlar, yuzlar I-sinfni birlar sinfi tashkil etadi. Keyingi sinflar; 3-4 sinfni
minglar sinfi 6-sinf millionlar sinfi va hokazo birinchiga o’xshash tuziladi.
Faqat ularda o’nlar va yuzliklarga boshqa birliklar guruhlanadi. Ko’p xonali
sonlarni nomerlashni o’zlashtirish haqiqiy asos bo’lishi uchun bolalar uch
xonali sonlarni og’zaki va yozma nomerlashni mustahkam va ongli ravishda
o’zlashtirib olishlari kerak.
3

Ikkinchidan; “Ming” bo’limida hisoblashlarning og’zaki usullarini
o’rganish asosan tugallanadi. Avvalgi o’qitish bosqichlari kabi hisoblash
usullari arifmetik amallar nazariyasiga tayangan holda ochib beriladi. Nazariy
bilimlar o’quvchilarga faqat hozir uch xonali sonlar uchun qo’llanadigan,
avval o’rganilgan hisoblash usullarini izohlabgina qolmay, balki yana yangi
hisoblash usullarini “ochishga” imkon beradi. Shunday qilib 1000 ichida
arifmetik amallar haqidagi bilimlarni chuqurlashtirish uchun zarur.
Uchunchidan; maskur bo’limda hisoblashlarning yozma usullari ustida ish
boshlanadi. O’quvchilar qo’shish va ayirishning yozma usullari bilan
tanishtiriladi. Chunki sonlarning bu sohasidagi muhim hollarni qarab chiqish va
bu amallarning yozma algoritmlarini to’liq ochish mumkin.
Shuningdek yozma usullarning og ’ zaki usullardan qo ’ shish va ayirishning
murakkab hollariga nisbatan qo ’ llanilgandagi afzalligini ko ’ rsatish mumkin .
Kurs ishining ilmiy tadqiqot metodlari;
- Mavzuni yoritish uchun kerkli adabiyotlarni o’rganib chiqmoqchimiz
- Mavzuni faqatgina nazariy jihatdan o’rganish bilan cheklanib qolish
yetarli emas. Shuning uchun uni yoritish bir qator tajriba ishlarini olib borishni
taqozo etadi.
4

1. Nomerlashni o’rganishga tayyorgarlik ishlari
1000 ichida sonlarni nomerlashni o’rganishga tayyorgarlik ishini “Ming”
bo’limiga o’tmasdan ancha oldin boshlash maqsadga muofiqdir . Uch xonali
sonlarni nomerlashni o’zlashtirish ikki xonali sonlarni hosil qilishni yozishni
tushunishga asoslanadi. Shuning uchun birinchi yuzlik sonlarni nomerlashni
oldindan takrorlash kerak. Bunda og’zaki mashqlarga quyidagicha mazmundagi
bir- ikkitadan topshiriq kiritish lozim;
1 Xona birliklarini taqqoslash;
- O’nlikda nechta bir bor ?
- Yuzlikda nechta o’n bor ?
- Yuz soni o’n sonidan necha marta katta ?
2 Ikki xonali sonlarning o’nlim tarkibi; 4o’nlik , 6 birlik , 8 o’nlik , 3
birlikdan iborat sonini ayting.
3 1-100 sonlarining natural ketma - ketligi ; 10,20,30,40, va hakazo
sonidan boshlab bittadan , uchtadan, beshtadan, yettitadan o’ntadan qo’shing;
sonlar qatorini davom ettiring; 47,48,49,50,…
-sonlar qatorida 9 (99) soninig qo’shnilarini ayting, bu sonlar qanday hosil
bo’ladi?
4 Birinchi yuzlik chegarasidan chiqadigan sonlarni aytish bo’yicha
quyidagicha mashqni ham bajarish mumkin.
a) Sanashni davom ettiring; 96,97, …,70,80,90; ….96,98,
b) 34 dan keyin qanday son keladi? 134 sonidan keyinchi; 243 dan keyinchi;
38 sonidan oldin qanday son turadi? 183 sonidan oldinchi?
49 sonining qo’shnilarini ayting; 103 sonining qo’shnilarini; 856 sonining
qo’shnilarini ayting. Sanab o’tilgan mashqlar yuzdan katta sonlar mavjudligini,
bunday sonlar ko’pligini, ularning hosil bo’lishi va atalishi bolalarga tanish
bo’lgan sonlarga o’xshash ekanini o’quvchilar tushunib olishlariga yordam
beradi. To’rt xonali sonlarni nomerlashni o’rganish uch xonali sonlarni
nomerlash bo’yicha bilim va ko’nikmalarga tayanib olib borilishi kerak.
5

Masalan: birinchi darsda yangi sanoq birligining bilan tanishtirishda ishni
quyidagilarni takrorlashdan boshlash kerak: 10 birlik = 1 o’nlik, 1-o’nlik yangi
sanoq birligi, o’nlarni xuddi birlar kabi sanash mumkin: yuzlarni xuddi birlar,
o’nlardek sanash mumkin. Bularning hammasini cho’tda namoyish qilish
foydali, bunda 1 tadan, 10 tadan, 100 tadan qo’shib va ayirib nsanash va har gal
tegishli sanoq birliklari hisob cho’tining qaysi simiga qo’yilishini aniqlash
lozim. Bundan, 10 ta yuz mingni tashkil etishga mingyangi sanoq birligi bo’lib u
ham birlar kabi sanalishini aytish kerak. Bolalar buni yaxshi tushunib olishlari
uchun dastlab bu holatni yaqqol namoyish qilishdan foydalanish kerak. Faraz
qilaylik: birinchi katta bog’lam yuz-o’nta kichkina bog’lamlardan-o’nliklardan
hosil bo’lsin. Bog’langan o’nliklardan iborat dastlabki “yuzta” cho’pni
o’qituvchi bolalar oldida bitta bog’lamga birlashtiriladfi, keyingi bog’lamlar
yuzliklar oldindan tayyorlab qo’yilishi mumkin. O’qituvchi yuztalab sanab, bitta
yuztalik va hokazolar qanday atalishiga o’quvchilar diqqati qaratiladi. Bu
nomlarni o’qituvchidan keyin takrorlab, bolalar o’qituvchining ko’rsatmasiga
ko’ra ular uchun yangi bo’lgan bu son turkumlari qanday hosil bo’lishini
kuzatishadi. Bolalarni birliklar, o’nliklar, yuzliklar bilan sanash asosida
keltiriladigan asosiy xulosa sanoqdagi har bir 10 birlik yangi yanada yirikroq
sanoq birligini tashkil etishiga keltirishdir.
2. Og’zaki nomerlashni o’rganish va og’zaki nomerlash bosqichlari
O’quvchilar yozma nomerlash singari og’zaki nomerlashni ham
o’rganishadi. Ular u yoki bu ko’rsatmali qo’llanmalarga asoslanib, 10 ta
o’nlikni sanashadi va ularni bitta yuz bilan almashtirishadi. Keyin yuzliklar
sanaladi . 1 yuz , 2yuz , 3yuz …..
Yuzliklarni qo’shish va ayirishga doir masalalar va misollar yechiladi
3yuz+4yuz; 6yuz +2yuz. Bu mashqlar asosida yuzlar ham xuddi o’nlar yoki
birlar kabi hisoblanishi haqida xulosa chiqariladi. Sanash jarayonida bolalar
6

sanoq hona qo’shiluvchilari orasidagi munosabatni aniqlashadi va yozishadi.
10-birlik , 1-o’nlik tashkil etadi 10-o’nlikni 1-yuzlikni tashkil etadi 10-
yuzlik 1-mingni tashkil etadi.
Bundan keyin o’quvchilar abakdan foydalanishadi. U bir , o’n , yuz,
sonlarga mos keluvchi grafaga bo’lingan jadvaldan iborat . Har bir grafadagi
cho’ntakchalarga bog’lamlar –o’nta cho’p va alohida cho’plar solinadi bu
istagan uch xonali sonlarni hosil bo’lishi haqida aniq ta’savvur beradi.
Keyinchalik cho’plar bog’lami o’rniga yuz, o’n ,birni tasvirlovchi kartochkalar
foydalanish mumkin .Ular yordamida 1000 ichida istagan sonni hosil qilish
mumkin .Agar bolalarda ham shunday shahsiy abak bor bo’lsa u holda
o’quvchilar bilan turli hil mustaqil ishlar o’tkazish mumkin, bu ishlar o’qituvchi
vazifa qilib bergan sonlarni o’quvchilarning o’zlari tuzishga yordam beradi
O’quvchilarda abakda uch honali sonlarni chiqarishni o’rganishlari bilanoq 1000
gacha bo’lgan natural sonlar qatorini to’ldirishga kirishadi.
O’qituvchi sonlar qatoridagi to’ldirishga kirishadi. O’qituvchi sonlar
qatoridagi har bir keyingi sonni hosil qilishni bolalar bilan birga eslaydi va bu
bilmlarni sonlarni yangi sohasiga ko’chiradi.
Bolalarning diqqatini tegishli sonlarning hosil bo’lish xususiyatlariga
qaratish. O’quvchilarni zarur umumlashtirishga olib kelish muhumdir, bunda
ular mohiyatni tushunib olib , faqat hotiraga emas , balki bilimga tayangan
holda, 100 dan 1000 gacha bo’lgan sonlarning ketma-ketligini va ularning
atalishini o’zlashtirib olishlari kerak. Natural qatordagi sonlarni hosil qilishda
ruletkadan ham foydalangan muhum ahamiyatga ega.
Og’zaki nomerlashni o’rganish jarayonoda o’quvchilar uch xonali
sonlarning o’nli tarkibini o’zlashtirib olishlari, bu sonlar o’n , bir va yuzlarni
sanash natijasida hosil bo’lganini tushunib olishlari kerak . sonlarni hona
sonlaridan tashkil qilish mashqlari shu maqsad uchun hizmat qiladi; 4yuz , 6
o’n , 5 birlik , 6 yuzlik , 5 o’nlik , 3 birlik , 2 yuz , 5 o’nlik , 2 birlikdan iborat
sonni ayting va kvadratchalar va tasmachalar yordamida tasvirlang . Shuningdek
7

berilgan sonlarni hona sonlariga ajratishga oid teskari mashqlar ham shu maqsad
uchun xizmat qiladi.
Uch honali sonlarning o’nli tarkibini bilish ushbu ; 100+20, 100+5, 433-400,
100+40, 348-30-8, 506-6,va hokazo ko’rinishdagi qo’shish va ayirishni
bajarishda qo’llaniladi, bular nomerlashni o’rganishda kiritilgan edi va avval
ko’rsatmali qo’llanmalardan foydalanib bajariladi .O’quvchilar natijanigina
aytmasdan , balki hisoblash usulini tushuntirishlari muhum;
Masalan; 200+5 ,200-bu 2ta yuz ; 2ta yuz bilan 5birlik 205birlini yoki
205sonini tashkil etadi. Shunga o’xshash topshiriqlarni bajarishda bolalar
sondagi u yoki bu xona birliklarini ng umumiy miqdorini aytishni o’rganishadi.
Og’zaki nomerlashni o’rganish jarayonida yozma nomerlashga tayyorgarlik
ishi boshlanadi. Shu maqsadda ikki xonali sonlarni yozma
nomerlash takrorlanadi. O’quvchilar sonlarni diktovka ostida yozishadi, ular
son qanday raqamlar bilan yozilganini va bu sonlardagi 67,76,60,70
har bir raqam nimani anglatishini tushuntirishadi. 1000 ichida sonlarni og’zaki
nomerlashni besh bosqichga bo’lishi mumkin.
I. Tayyorlash ishi. Bu bosqichning asosiy vazifasi 100 ichida
nomerlashga doir materialdan 1000 ichida sonlarni nomerlashga yordam
beradigan qismini takrorlashdan iborat:
1.Sonlarni tartib bilan sanang. 15….26….67.
2.Sanashni davom ettiring. 86,87,…
3.7 o’nlik va 2 birlikdan iborat sonni ayting.
4.69 soni qanday sonlar orasida turadi.
5.10 sonidan boshlab bittalab, (5,10) qo’shib sanang.
6.100 da nechta o’nlik bor?
7.1-xonaning uch birligi va ikkinchi xonaning 5 birligidan iborat sonni
ayting.
8.50-100 sonlarning yozilishida nechta raqam bor.
8

II. O’quvchilarni yangi sanoq birligi “yuzlik” bilan tanishtirish
kerak. Buni ko’rsatma qo’llanmalardan foydalanib amalgam oshirish mumkin.
100 lik bilan tanishtirish quyidagicha bajariladi. O’quvchi birdan o’ngacha
alohida cho’plarni sanaydi. O’ntasini bir bog’ o’nlik qilib bog’laydi. So’ngra
o’qituvchi oldindan tayyorlab qo’yilgan 9 bog’ o’nlik cho’pni oladi. Boshqa
o’quvchiga o’ntalab sanashni buyuradi (1 o’nlik, 2 o’nlik,). Bu dastalarda
qancha o’nlik borligini aniqlaydi. 10 bog’-o’nliklar rezina bilan bir bog’ –
“yuzlik” qilib bog’laydi va yuztalab sanashni o’rgatadi. (100, 200, 300,..).
III. 10 dan 100 gacha bo’lgan sonlar bilan tanishtiriladi. O’quvchilar
nollar bilan tugaydigan (100, 200, …900) 3 xonali sonlar bilan oldindan tanish
bo’lganligi uchun har ikki qo’shni sonlar orasidagi bo’shliqni to’ldirish kerak.
Eng oldin qatorda navbatdagi har bir son qanday hosil bo’lishini bir necha
mashq bajarish yo’li bilan takrorlash kerak. Masalan: a) Yuzlikda nechta o’nlik
bor? b) Yuzlikda nechta birlik bor? 400 dachi? Keyin bolalarga qatorga 100
sonidan keyin keladigan sonlarning hosil bo’lishini (101,102) ko’rsatish kerak
hamda bir sondan 2-songa o’tishning qiyin hollari 198, 199, 200, 201, hollarini
oydinlashtirish kerak.
IV. Uch xonali sonlar o’nli tarkibini ya’ni ularning 100 liklaridan,
o’nlik va birliklardan hosil bo’lishini qarash kerak. Ko’rsatmali
qo’llanmalar: cho’p va cho’plar dastasi. Mustahkamlash uchun “ Jonli
nomerlash ” oyinidan foydalaniladi.
V. Yirik birliklardan ifodalangan sonlarni maydaroq birliklarda
ifodalangan sonlar bilan almashtirish va aksincha almashtirishga bog’liq
bo’lgan mashqlar ham 3 xonali sonlarni o’nlik tarkibini o’zlashtirishga
yordam beradi:
1) 2m necha smga teng?
2) 400 sm necha m ga teng? Bu bosqichda o’quvchilarni biror berilgan uch
xonali sondagi birliklarning umumiy sonini o’nliklarning umumiy sonini
aniqlashga o’rgatish kerak.
9

3. Yozma nomerlashni o ’ rganish
Yozma nomerlashni o ’ rganishda uch xonali sonlar bolalarga oldindan
tanish bo ’ lgan raqamlar yordamida yozilishini lekin har bir xona birliklari esa
sondagi o’zining aniq o’rnida yozilishini ko’rsatish kerak. Namoyish qilish
uchun nomerli jadvaldan va yuzliklarni (100, 200, 300, … 900) o’nliklarni (10,
20, 30, …90) birliklarni 1, 2, 2…9 tasvirlovchi kartochkalardan foydalanish
maqsadga muvofiqdir. Har bir o’quvchida shunday kartochkalar to’plami bo’lish
kerak. Masalan: o’qituvchi nomerli jadvalda 849 sonini
tasvirlashni taklif etadi. Partada o’tirgan o’quvchilar ham shu sonni ham
to’plamdan foydalanib tuzishadi.
Yuzlar O’nlar Birlar
8 4 9
5 8 3
9 6 6
2 4 1
7 5 0
4 0 0
Ular 800 sonini tasvirlovchi kartochkani olishadi uning ustiga 40 sonini
tasvirlovchi kartochkani shunday qo’yishadiki, u sonning yozuvidagi ikkita 0
raqamini bekitadigan qilib 9 raqamli kartochkani qo’yishadi so’ngra bu son
tahlildan so’ng u undan nechta yuzlik o’nlik, birlik bor, yuzliklar, o’nliklar,
birliklar o’ndan nechanchi o’ringa yoziladi. 583, 966, 241, 750, 400 sonlarining
yozuvi ham, ya’ni u yoki bu xona (xona atamasi bolalarga aytilmaydi) birliklari
bo’lmagan sonlar ham xuddi shunga o’xshab qarab chiqiladi.
10100
10 1

Bu mashqlar asosida quyidagi xulosa chiqariladi; o’ngdan chapga qarab
sanaganda birliklar -birinchi, o’ngliklar –ikkinchi, yuzliklar uchunchi o’ringa
yoziladi; agar sonda o’ngliklar yoki birlik; bo’lmasa uning o’rniga nol yoziladi.
Kartochkalardan foydalanish uch xonali sonlarni yozishda bolalar juda ko’p yo’l
qo’yadigan hatolarning oldini olishga yordam beradi.
Masalan; bolalar 590 sonini 500 90 tarzida yoki 806 sonini 800 60
tarzida yozishadi. Bu xatolar o’quvchilarning sonlar yozuvida raqamlarning
qiymatini yomon o’zlashtirganlaridan dalolat beradi. Shuning uchun ular bilan
uch xonali sonlarni tasvirlash uchun nima sababdan bir kartochka ikkinchisi
ustiga qo’yilishini va buni qanday qilish kerakligini tushuntirish yana muhimdir.
Bunga quyidagi korinishdagi mashqlar yordam beradi.
500+50=550 460-60=400
870-70=800 200+10+40=214
va hakozo…
O’qituvchi bolalarning nutqini juda diqqat bilan kuzatishi kerak. Ularning
son bilan raqamni chalkashtirib yuborishlariga yo’l qo’ymasligi kerak.
Masalan; 300 soni haqida gapirganda 30 ta o’nlik borligini unda
hammasi bo’lib 300 ta birlik borligini sondagi 0 raqami o’nlikarning ayrim
birlikari yo’qligini ko’rsatishini aytish mumkin ammo 0 raqami sonda o’nliklar
umuman yo’qligini bildiradi, deb aytib bo’lmaydi va xakazo.
Raqamlarning turgan o’rniga qarab qiymatiga alohida e’tibor beriladi.
Masalan. 666 sonida o’ngdan chapga qarab hisoblaganda birinchi 6 raqami
ayrim birliklar miqdorini, ikkinchi 6 o’nliklar miqdorini, uchunchi 6 raqami
yuzliklar miqdorini anglatadi. Bolalar aynan bir raqam yordamida turli hil bir
xonali , ikki honali ,uch honali sonlarni yozish mumkinligini ko’rishadi . Bolalar
masalan; 1,10,100 ko’rinishidagi farq va o’xshashliklarini aniqlashda o’rgatiladi.
Bu yerda 1 raqami bir holda oddiy birliklarni anglatsa, ikkinchi
holda yuzliklar miqdorini ko ’ rsatadi . Taqqoslash uchun 134, 129, 165, va
hakazo ko ’ rinishidagi sonlarni ham tavsiya qilish ham qiziqarlidir . Yozma
11

nomerlash bo’yicha bilim va o’quvlarni o’zlashtirishga quyidagicha topshiriqni
bajarish yordam beradi ;
1. 436,643, 346, 634, 463 sonlarni yozuvidagi har bir raqam nimani
anglatadi?
2. 586, 59, 508, 905, 556, 354, sonlaridan har birining yozuvida 5 raqami
nimani bildiradi?
3. 74, 77, 737, 777, 1000 sonlaridan har birining yozivida hammasi bo’lib
nechta raqam va nechta har xil raqam foydalanilgan?
4. 0, 1, 5 raqamlari bilan oltita uch honali son yozing?
5. 2 va 3 raqami yordamida iloji bo’ladigan hamma bir honali , ikki honali
va uch honali sonlarni yozing .Yozuvda nollar qatnashgan sonlarga
alohida e’tibor bersh kerak .Shunday bir mahsus mashqlar berish kerkki
ularni bajarishda o’quvchilar bunday sonlarning yozilishlarini tahlil
qilishsin
Masalan ;
1) Quyidagi sonlarni yozing ; 406, 203 va 230, 40va400, 100 va 1000.
Bu sonlar nimasi bilan o’xshash va nimasi bilan farq qilishini aniqlang
2) Sonlarni taqqoslang .nuqtalar o’rniga “>” yoki “<” belgisini qo’ying; 30…
300, 706…76, 40…204.
3) Tushib qolgan sonlarni yozing . 339,340, 341; 789, 790, 791.
4) Misollarni yeching
5) Berilgan sonlar qatorini davom ettiring ;
a) 295, 296, 297…
b) 610, 620, 630, 640…
Nomerlashni o’rganishni tugallab bolalarning maskur bo’lim bo’yicha
olgan bilimlarini sistemaga keltirish kerak. Bir necha marta quyidagicha
topshiriq keltirish mumkin .-berilgan son haqida masalan ; 254,505, 800
bolalarning bilgan narsalarining hammasi haqida so’zlab berish .Masalan ; 244
12

soni haqida bunday deyish mumkin. Bu son 2 ta yuz , to’rtta o’n , to’rtta birdan
iborat . Undagi o’nlar miqdori -4 ta, hamma birliklar 244 ta. Bu sonni xona
qo’shiluvchilari yig’indisi ko’rinishida ifodalsh mumkin. Ya’ni 200+40+4.
sonlar qatorida u 243 sonidan keyin keladi.
Shunday qilib , 1000 ichida sonlarni nomerlashni o’rganish natijasida
o’quvchilar buyumlarni qo’shib bittalab sanash yo’li bilan ham buyumlarni
o’ntalik va yuztalik guruhlarga ajratishdan foydalanib ham sanash ko’nikmasini
egallashlari kerak. Bolalar sonlarni aytishni, yozishni va o’qishni o’rganishlari
va bu sonlarning yuzlik, o’nlik va birliklardan hosil qilishini aniq tasavvur
qilishlari kerak. Nihoyat ma’lum bilimlar doirasini o’zlashtirib olish talab
qilinadi.
O ’ nli sanoq sistemasi haqida ( xona birliklarining nomi , ularning nisbati ,
sonlarning o ’ nli tarkibi , son xona qo ’ shiluvchilari yig ’ indisi sifatida , sondagi
istagan xona birliklarining umumiy miqdori );
Sonlarni yozishning pozision prinspi haqida ; ( uch xonali sonlari yozish
qoidasi , sonlarni yozishda nolning ahamiyati )
Sonlarning natural ketma-ketligi haqida; ( sonlaning natural qatorda
tashkil etilishi, foydalanish tartibi, ketma- ket sonlarning miqdoriy munosabati)
va nihoyat, uch xonali sonlar qatoridagi eng kichik va eng katta sonni
o’zlashtirib olishlari kerak. Buni yaqqol bunday tasvirlash mumkin.
1 , 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9,
10 , 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, …99
100, 101, 102, 103, 104, 105, 106, 107,108, …998, 999.
1000 soni to’rt xonali son, bunda 1 mingliklar birligini ifodalaydi.
13

4. Nomerlashga doir didaktik materiallar.
Kartochka-2 Kartochka-1

gtrgrfgr

Kartochka-3 Kartochka-4

Kartochka-5 Kartochka-6
Kartochka-8 Kartochka-7

14< =<
105….501
505….35
9m….900sm
6m 8dm….7m
2dm 672 sonidagi
raqamlarning o’rni
almashtirilsa,
qanday yangi
sonlar hosil
bo’ladi?
Eng katta uch
xonali sondan eng
katta ikki xonali
ayiring 240,810,720,560
sonlarining har
birida hammasi
bo’lib nechta
o’nlik bor?
7 o’nlik, 12
o’nlik, 74
o’nlikning har
biri necha
birlikni tashkil
etadi? 70+80.
230+450-500.
140-
90.350+140+200.
480-320.970-860
Berilgan
raqamlardan
foydalanib, mumkin
bo’lgan barcha uch
xonali sonlarni
yozing. A)2 va 8
B)6 va 0 Sonlardan
foydalanib misollar
tuzing,
500+ 400,60,9
900- 1,700,900
ularni yeching

Kartochka-9 Kartochka-10
Kartochka -11 Kartochka -12
15 Hisoblash usulini
tushuntiring. 790-
350=(700-
300)+(90-
50)=400+40=440Hisoblash usulini
tushuntiring
430+350=780
43o’nl+35o’nl=7
8o’nl=780
Berilgan sonlar va
amal ishoralari
bo’yicha misollar
tuzing
Amallarni ketma-
ket bajarib,
natyani toping.
490 570 820
-300 +180 -600
- 90 -50 +80400940
800150 -30

5. Nomerlashga doir yangi pedagogik texnologiya asosida bir soatlik dars
ishlanmasi
3-sinf Matematika
Dars mavzusi: 1000 ichida sonlarni nomerlashni o’rganish
Dars maqsadi: O’quvchilarni sonlarni (1000 ichida) o’qish, yozish,
ketma-ketlik tartibini bilish, taqqoslay olishni o’rgatishdan iborat.
Dars turi: Aralash.
Dars jihozi: 3-sinf matematika darsligi, raqamli kartochkalar ko’rgazmali
qurollar, cho’plar.
Darsning borishi: Tashkiliy qism. O’qituvchi dars o’tish uchun xonaga
kirib keldi va bolalar bilan salomlashdi. O’qituvchi: salomlashib ham oldik.
Bugun sinf xonasida navbatchi kim? Doskamiz va sinf xonamiz dars o’tishga
tayyormi?
O’quvchilar: Bugun sinf xonada Naima navbatchi . Doskalar toza sinf
xonamiz ham yaxshi.
O’qituvchi: Naima bugungi darsda hamma o’quvchilar bormi? Naima:
Ustoz sinfda 35 ta o’quvchi bor. Hamma darsga qatnashyapti.
O’qituvchi: Naima bugun juda yaxshi navbatchilik qilibdi. O’tir. Hozirgi
darsimiz matematika. Endi sizlar bilan kecha O’tilgan mavzuni
mustahkamlash qismiga o’tamiz. Kecha qanday misollar bajarganim?
Odil: Ko’pburchakning perimetrini topishga oid misollar echganmiz. Uyga
kitobimizning 61 betidagi 5-8 masalalari vazifa qilib berilgan. O’qituvchi:
Hamma uyga vazifani bajarib kelganmi?
O’quvchilar: Bajardik, ustoz 1-o’quvchi: Bolalar xiyobonga sayr qilish uchun
har qatorga 4 tadan bo’lib 9 ta qatorga tuzilishdi.
Sayrdan qaytishda ular har qatorga 3 tadan bo’lib bir necha qatorga tizilishdi.
Qaytishda ular necha qatorga tizilishgan?
2-O’quvchi: Yechilishi:
4*9=36 36:3=12
16

J : Qaytishda ular 12 qatorga tizilishgan 3- o ’ quvchi : 8- masala
Tomonlari har xil bo’lgan ikkita to’g’ri to’rtburchak chizing, ulardan har
birining tomonlari uzunliklarining yig’indisi 40 smga teng bo’lsin.
12sm 15sm
16+24=40sm 10sm+30sm=40sm
Quvnoq daqiqa. O’qituvchi o’quvchilar bilan birgalikda:
Hisob-kitob ishini,
Bolajonlar sevibsiz,
Ulg’aygach buning juda,
As qotishin bilibsiz.
Shunday doim tirishgan
Chiqar albat yuksakka
Olim bo’lmoq istasang
Zinadir matematika.
O’qituvchi : O’quvchilar hozir sizlarga tun.
( O’quvchilar boshlarini quyi solishadilar, go’yoki uxlaydilar).
O’qituvchi: Endi kun .
(Bolalar boshlarini ko’taradilar)
Yangi mavzu bayoni.
Bugungi yangi mavzumiz: “1000 ichida sonlarni nomerlashni o’rganish”.
Bu mavzu kitobda 1000 ichida sonlarni qo’shish va ayirish (og’zaki) deb
berilgan. 1000 ichida sonlarni nomerlashni o’rganishda faqatgina og’zaki va
yozma qo’shish, ayirishni o’rganib qolmaymiz.
Nomerlash- bu sonlarni yozish, o’qish taqqoslash tartibga solish, tartibini
bilishdir. O’qituvchi bu qoidaga asoslanib o’quvchilarga tushuntiradi: Biz sizlar
bilan bu mavzuni o’rganishdan oldin 100 lik ichida sonlarni qo’shish, ayirish,
17

ularning ketma –ketligini bilishni, taqqoslashni o’rgangan edik. Bu
bilimlarimizni bir takrorlaymiz. O’qituvchi / / / / / / / / / / / / / ta cho’pni bir
boshdan sanaydi. 10 ta. Bu bir o’nlikni tashkil etadi. Endi 2 ta shunday to’plam
2 bo’nlikni, ……., 10 ta to’plam 100 ni tashkil etadi. Endi qo’limizdagi 100 ta
cho’pni bir qilib bog’laymiz. Bu 1-yuzlik. Endi 2-yuzlikni qo’shamiz 2-yuzlok,
3-yuzlikni qo’shsak 3- 3-yuz …. 10-chi yuzlikni qo’shganimizda bu erda 1000
ta cho’pni, ya’ni 10-yuzlikning bir mingga tengligini ko’ramiz. Endi ularni qay
tarzda qo’shib, qay tarzda ayiramiz?
5 yuzlikl -3 yuzlik = 2 yuzlik
7 yuzlikl -4 yuzlik = 3 yuzlik
6 yuzlikl -2 yuzlik = 8 yuzlik
4 yuzlikl -5 yuzlik = 9 yuzlik
Endi esa yuzliklarni taqqoslashni o’rganamiz. 9 yuzlik kattami 7 yuzlik
Albatta 9 yuzlik > 7 yuzlik 10 yuzlik = 1 ming 1 yuzlik < 8 o’nlik.
O’qituvchi ; O’quvchilar tushunayapsizlarmi?
O’quvchilar; Ha tushunayapmiz , ustoz Endi sonlarni o’qish tartibini
o’rganamiz .583 sonini qanday hosil qilamiz? Qo’limda sonli kartochkalar
turibdi. Undan 500 sonini olib qo’yamiz . Endi 80 soni yozilgan kartochkani olib
500 dagi 2 ta 00 ning ustiga qo’yamiz , keyin 3 sonini 80 sonidagi 0 ning ustiga
qo’yamiz . 583 soni hosil bo’ldi. Endi ularning tarkibini ko’ramiz. 500- 5 ta
yuzlikni, 80-8ta o’nlikni, 3-3 ta birlikni bildiradi. Ular o’ngdan chapga qarab
sanaganda birliklar birinchi , o’nliklar ikkinchi , yuzliklar uchunchi o’ringa
yoziladi. Agar sonda o’nlik yoki birlik bo’lmasa uning o’rniga 0 ni yozamiz.
Masalan; 300 ni olaylik. Unda 30 ta o’nlik, 300 ta birlik mavjud.
Sondagi nollar o’nliklarning ayrim birliklari yo’qligini bildiradi.
Endi sonlarning ketma-ketligi tartibini o’rganamiz. Songa 1 sonini qo’shish
orqali sonni bir birlik orttiramiz, yoki bo’lmasa sondan bir sonini ayirish orqali
sonni bir birlik kamaytiramiz. Masalan, 100+1=101 200-1=199 Yana
sonlarning ketma-ketligini bilish uchun sanashdan foydalanamiz.
18

Masalan ;
1, 2, 3, 4,… 100, …33…
100, 101, 102, … 199, ... 260.
390,… 865… 999,1000
O’qituvchi; Mavzuni tushundingizmi ?
O’quvchilar; Ha tushundik ustoz
Yagi mavzuni mustahkamlshdan oldin quvnoq d aqiqa.
Yuzlik O’nlik Birlik
Hozir sizlar bilan “Jonli nomerlash “ o’yinini o’tkazib sizlarning mavzuni
qay darajada o’zlashtirganingizni bilib olamiz. O’yinda hamma ishtirok etadi.
Sizlar ikki girihga bo’linasizlar;
1-guruh Kichkintoy bilimdonlar
2-guruh Yosh matematiklar , deb nomlanadi. 2 ishtirokchi chiqib men
aytgan sonni jonli devorda tiklaydi ya’ni kartochkadan foydalanib qolganlar
navbatma navbat doskaga bu sonni yozib boradi. Kim tez va to’g’ri sonlarni
hosil qila olsa g’olib bo’ladi .O’yin boshlanadi, o’qituvchi son aytadi o’quvchi
jonli devorda yozadi, bu sonni 1 - o’quvchi doskaga yozadi, shu tariqa 2-guruh
1-o’rinni oladi .Endi;
Yangi mavzuni mustahkamlaymiz. Og’zaki; 125-mashq bajariladi.
126-mashq
Quyidagilardan iborat sonni ayting; 6 o’nlik va 5 birlik = 65. 6 yuzlik va
5 birlik =605. 4 yuzlik 4 o’nlik, 4 birlik=444. 7 yuzlik va 2 o’nlik =720. 9
yuzlik va 3 birlik =903
127-mashq.
19

Besh yuz to’qson yetti ; yetti yuz o’n olti sonidan boshlab tartib bilan 6 ta sonni
ayting. 128- mashq Ikki yuz sonidan 1 ta ortiq ; Uch yuz sonidan 1 ta kam
sonini ayting.
Javob; 201(200+1=201). 300-1=299. 129-mashq . 1)300 dan 1000 gacha 100
tadan qo’shib sanang.
2) 400 dan 260 gacha 10 tadan ayirib sanang
133. 53-(13+8); (35+18)-4; (100-83)+800; 80+(130-60);
Dars yakuni; Rag’batlantirish; Bugun Odil , Naima ,
Nargiza ,Begzod , Ahror , Yorqin Dilnoza, Mashhura va Nargizalarga a’lo baho
qo’yaman. Chunki, ular darsga fa’ol tayyorlanishgan. Boshqalar ham kelgusi
darsga tayyor holda kelsin.
Uyga vasifa:
135-136-137. to’g’ri yechib kelinglar . Hayr!
20

Xulosa
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, 3-sinf darsligidagi “1000 ichida
sonlarni nomerlashni o’rganish” mavzusini o’rganish jarayonida o’quvchilar
avvalo son tushunchasiga, ya’ni sonlarni o’qish, yozish, taqqoslash tartibga
solish, tartibini bilish lozim. O ’ quvchilar sonlarni nomerlashda oldin olingan
bilimlariga tayanadi . Ya ’ ni 1- xonali , 2- xonali , 3- xonali sonlarni nomerlashga
oid bilimlariga tayanib 1000 ichida sonlarni nomerlashni o ’ rganishadi .
Nomerlashning og’zaki usuli o’quvchilarning matemik bilim doirasini
kengaytirishga, hisoblash ko’nikmalarini egallashga yordam beradi.
Kura ishimizning kirish qismida aytib o’tganimizdek, bu mavzuni yoritish
uchun bir qator adabiyotlarni o’rgandik va ular yordamida tajriba ishlarini olib
bordik. Jumladan: N.U. Bikboyeva, P.I. Sidelnikova, T.A. Adanbekova.
“Boshlang’ich sinflarda matematika o’qitish metodikasi” T.-20096, 3-sinf
matematikasi darsliklari 1997, 2003yil sonlari.
Tajriba ishini Jizzax shahridagi 19-o’rta maktabning 3 “A” sinfida
amaliyot o’tadik. Mavzuni yoritishga kerakli barcha adabiyotlarni tanqidiy nuqta
nazardan o’rgandik. Ya. P.T. asosida 9 o’rta maktabning 3 “A” sinfida
matematika fanida “1000 ichida sonlarni
nomerlashni o’rganish” mavzusida dars o’tdik. Ular bilan o’tkazgan ishlarimizni
qo’llangan metodik ko’rsatma ishlab chiqdik. Darsni YaPT larni qo’llangan
holda o’tsak o’quvchilarning matematik bilimlarini yanada kengaytirgan, dars
sifatini oshirgan bo’lardik.
21

Foydalanilgan adabiyotlar
I. Normativ-huquqiy hujjatlar va metodologik nashrlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Ta'lim vazirligi. (2020). Boshlang‘ich ta'limda
matematikani o‘qitish metodikasi . Toshkent: O‘zbekiston davlat nashriyoti.
2. O‘zbekiston Respublikasi Ta'lim vazirligi. (2023). Boshlang‘ich
ta'limning milliy dasturi . Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti.
3. O’rinboyeva L, Ismoilov Sh, Yusupov X, Ruzikulova N, Raxmonov U,
Haqberdiyeva Sh, Yusupova N, Baymanova A. “Matematika” 3-sinf uchun
darslik. T . 2022 y
4. N.Abdurahmonova, L.O'rinboyeva Matematika. 2-sinf uchun darslik.
Toshkent. 2018 y
5. N.U. Bikboy е va, Girfanova K.M. Matematika 4-sinf uchun darslik. T.
2020 y.
6. O‘zbekiston Respublikasi Ta'lim vazirligi. (2021). Boshlang‘ich sinflarda
o‘qitishning metodik asoslari . Toshkent: O‘zbekiston pedagogika nashriyoti.
7. O‘zbekiston Respublikasi Ta'lim vazirligi. (2022). Pedagogik metodlar va
innovatsiyalar . Toshkent: Ta'lim vazirligi.
II. Monografiyalar, ilmiy maqolalar, to‘plamlar
8. Akilov, A. (2018). Boshlang‘ich sinfda matematikani interfaol metodlar
yordamida o‘qitish . Toshkent: O‘qituvchi.
9. G‘ulomov, K. (2021). Matematik tafakkur va uning boshlang‘ich sinfda
rivojlantirilishi . O‘zbekiston pedagogika ilmiy-amaliy to‘plami, 45(3), 78-85.
10. Jabborov, M. (2019). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun qiziqarli
matematik topshiriqlar . Jurnal "Matematika va ta'lim", 12(4), 112-119.
11. Sharipova, N. (2022). Pedagogik innovatsiyalar va boshlang‘ich
ta'limda interfaol metodlar . Toshkent: Science Media.
22

III. Gazeta, jurnal, xorijiy adabiyotlar va internet manbalari
12. Sultonov, R. (2018). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun didaktik
materiallar . "O‘qituvchi" jurnali, 23(7), 34-40.
13. https://www.gazeta.uz/oz/2020/09/14/education/
14. http://old.uza.uz/uz/society/pisa-xalqaro-baholash-dasturi-o-quvchilarga-
nima-beradi-31-05-2020?sphrase_id=16002519
15. https://googol.uz/post/pisa-test-nima .
23

Ming ichida arifmetik amallarni o'rganish

Sotib olish