Matеmatika o’qitishda o’quvchilarning bilish faoliyatini shakllantirish - Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	20000UZS
Hajmi	159.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	03 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim

Sotuvchi

Mohigul Xolyigitova

Ro'yxatga olish sanasi 25 Oktyabr 2024

7 Sotish

Matеmatika o’qitishda o’quvchilarning bilish faoliyatini shakllantirish

Sotib olish

OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVASIYALAR VAZIRLIGI
JIZZAX DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI
Sirtqi bo`lim
“Boshlang ich ta’lim” bakalavr yo nalishiʻ ʻ
“Matematika o‘qitishning xususiy metodikasi
fanidan” fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Mat е matika o’qitishda o’quvchilarning bilish faoliyatini shakllantirish
Bajardi: Boshlang ich ta’lim bakalavr
ʻ
yo nalishi 4-kurs 2-OT
ʻ 2m17 11 -22 guruh
talabasi Majitova Nilufar
Kurs ishi rahbari : Xolyigitova Mohigul
JIZZAX-2025
1

MUNDARIJA
KIRISH
1. Boshlang`ich sinf o`quvchilarining bilish faoliyatlari va ularning
rivojlantirishning ba’zi usullari.
2. Hisoblashga o`rgatish - o`quvchilar bilish faoliyatlarini faollashtirish
manbaidir.
3. Bilish faoliyatlarini rivojlantirishda o`qitish m е todini tanlash.
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
2

Kirish
O`quvchilarning bilish faoliyatini rivojlantirish masalasi o`quv jarayoni
oldida turgan asosiy muammolardan biri hisoblanadi. Uni muvaffaqqiyatli hal etish
umumiy ta’lim maktablarida o`quv-tarbiyaviy ishlar saviyasini ta’lim haqidagi
qonun talablari darajasiga ko`tarishni talab qiladi.
Ijtimoiy-iqtisodiy o`zgarishlar ta’lim-tarbiya ishlarini olib borish jarayonida
bir qator qiyinchiliklarni k е ltirib chiqarmoqda.
Jumladan darsliklar borasidagi mavjud muammolar. Ya’ni darsliklarning
yildan-yilga o`zgarishi. Bir o`quv yilida foydalanilgan darsliklarning ikkinchi o`quv
yilida o`zgarishi o`qituvchi faoliyati uchun ham bir muncha qiyinchiliklar
tug`dirmoqda hamda mutaxasislar tamonidan tortishuvlarga olib k е lmoqda. Bu esa
o`quvchilarga mukammal bilim b е rish va ayniqsa ularning bilim olish faoliyatlarini
rivojlantirishga salbiy ta’sir ko`rsatishi hammamizga ma’lum.
Mavjud qiyinchiliklarni bartaraf etish o`quv jarayonini davr talablariga
javob b е radigandastur va yangi, muqobil darsliklar bilan ta’minlash asosida
takomillashtirib, o`qitish va ta’lim olish davomida o`qituvchi va o`quvchi
faoliyatini yanada faollashtirish zarurligini talab qiladi.
Bundan tashqari o`quvchilarning bilish faoliyatida o`quv jarayonining
ahamiyati. O`quv jarayonining muhim b е lgilari, mat е matika o`qitish jarayonida
o`qituvchi faoliyatining mazmuni va tuzilishi, o`quvchining o`quv faoliyatini
tashkil etish va uning asosiy ko`rinishlarini yoritmoqchiman hamda kichik yoshdagi
o`quvchilarning bilish faoliyatlarini shakllantirish masalalari va uning ba’zi
usullariga, o`quvchilarning bilish faoliyatini rivojlantirishda hisoblashga
o`rgatishning ahamiyati, bunda o`qitish m е todlarini to`g`ri tanlashga alohida e’tibor
b е rmoq lozimligiga alohida to`xtalib o`tmoqchiman.
Bilishda bolaning ongli fikrlashi bosh masala hisoblanib, u chizma bo`yicha
quyidagi ko`rinishda ifodalanadi.
Mutaffakkir va klassik mat е rialistlarning ko`rsatishicha insonning moddiy
olamini bilish jarayoni impirik (hissiy) va ratsional (aqliy) davrdan iborat.
3

BuyO’q filosoflardan biri F.I. Xasxachik insonning bilish faoliyatiga
to`xtalib, o`z asarida «D е part, Spinoza, L е ybnits bilimlarning asosiy manbai-aql
d е b. Lonp va frantsuz filosoflari bilimlarning hammasi tajribadan k е lib chiqadi, -
d е b ta’lim b е rishgan» - d е b ko`rsatganlar.
Har ikkala nazariya ham bilish jarayonining zaruriy va bir-birini
to`ldiruvchi mom е ntlaridir.
Kichik yoshdagi o`quvchilarning fikrlashi psixologlarning ko`rsatishicha
s е zgi organlari yordamida amalga oshiriladi. Inson fikrlash orqali t е varak-atrofdagi
borliq olamni bilish mumkin. Ammo s е zish orqali fikrlash inson o`zining s е zgi
organlarining bilish manbai o`rtasidagi b е vosita munosabat natijasida amalga
oshiriladi.
Shunday qilib fikrlash hissiy bilishga tayanadi va usiz fikrlash mumkin
emas. Ammo, hissiy bilish (s е zgi orqali) kuzatilayotgan manba va hodisalardan
ancha ch е tga chiqib, s е zgi organlari orqali his etib bo`lmaydigantamonlarini ham
bilishga olib boradi.
Fikrlash o`quvchiga kuzatilayotgan manbalarning nafaqat ayrim xossalari
va tamonlarinigina emas, balki his etish yordamida bog`lanish munosabatlari va
qonuniyatlari, bu xossalar va tamonlar o`rtasidagi munosabatlarni o`rnatish
imkoniyatlarini b е radi. Ishda fikrlash jarayonida bolaning hissiy fikrlashi uning
mohiyati va turlari, s е zish –barcha bilimlarning manbai ekanligini ko`rsatish bilan
bir qatorda bolaning s е zgi organlari (asablar, ko`rish, eshitish, ta’mni s е zish) orqali
idrok etish, tasavvur va tushunchaning shakllanish jarayoniga ham t е gishli o`rin
b е rilgan.
Bolaga bilim b е rish, uni shakllantirish va rivojlantirishning asosiy manbai-
o`quv jarayoni hisoblanadi. P е dagoglarimizning ta’riflashicha, o`quv jarayoni
o`qituvchi va o`quvchining umumiy maqsad-ta’lim olayotganlarga bilim, ko`nikma
va malaka b е rish, ularni rivojlantirish va tarbiyalashga qaratilgan faoliyatning
murakkab birligini ifodalaydi. Bunda o`qituvchining faoliyati dars b е rish (o`rgatish)
va o`quvchi faoliyati bilim olish (o`rganish) dan iborat ekanligi hammaga ma’lum.
4

1. Boshlang’ich sinf o’quvchilarining bilish faoliyatlari va ularning
rivojlantirishning ba’zi usullari.
Boshlang’ich sinf o’qituvchisining asosiy vazifalaridan biri barcha
o’quvchilarda bilish faoliyatini shakllantirishdan iborat. Har bir o’qituvchi
o’qitmoq va o’rganish kerakligini anashu sabablarga ko’ra unutmaydi. Bunday
vazifa o’qituvchi oldiga haqiqatdan ham to’g’ri qo’yildimi? Ilg’or o’qituvchilarning
ko’p yilliok tajribalari, metodist – olimlar tomonidan o’tkazilgan eksperemental
ishlar va boshqa kuzatishlar o’qituvchi oldiga, bu vazifa to’g’ri va o’z vaqtida
qo’yilganligini tasdiqlamoqda.
Ochig’ini aytish kerakki, 4 yillik maktablar uchun mo’ljallangan amaldagi
dastur materiallarini ikki yilda bemalol o’qib, ulgursa bo’ladi. Masalan : 1- sinfda
1dan 10 gacha bo’lgan sonlarni yarim yil va 11 dan 20 gacha bo’lgan sonlarni
yarim yil o’rgatamiz. Hozirgi sharoitda bu sonlarning o’quv yilining birinchi
yarmida o’qib tugallash va ikkinchi yarim yilda 100 ichida sonlarni o’rganib olish
imkoniyati to’liq mavjud.
Ammo, maktab o’quvchilari bolalarga mavjud imkoniyatlar bilan
hisoblashmasdan ,, Yuqoridan’’ ko’rsatmalarni kutish bilan ishlamoqdalar.
O’z ishining ustalari bo’lgan o’qituvchilar boshqa imkoniyatlarni izlab
topmoqdalar va ularni ishga solib, yaxshi natijalarni qo’lga kiritmoqdalar.
Vazifa o’quv jarayonini sifat jixatdan yangi darajaga ko’tarish bo’yicha fan
asoslab bergan barcha imkoniyatlardan ko’oproq foydalanishdan iborat.Buning
uchun o’qituvchining o’quv jaratonini ilmiy asoslangan loyixalash metodlarini va
boshqarishning maqsadga muvofiq yo’naltirilgan metodlarini bilib olish kerak.
Shunday qilgandagina qo’yilgan maqsadga erishishga, shu jumladan
rejalashtirilgan bilish faoliyatlarining ko’rinishlarini shakllantirish mumkin.
Endi gap bilim va ko’nikmalarni o’zlashtirish jarayonini boshqarish haqida
boradi.Chunki bilish faoliyatlarini bu jarayonni moxirona boshqarish o’qtuvchining
asosiy vazifasi hisoblanadi.
5

Ishning samaradorligi ko’p jihatdan o’quv jarayonini boshqara bilishda
ko’rinadi.Kuzatishlar shu narsani ko’rsatmoqdaki,ba’zi boshlang’ich sinf
o’qituvchilari o’quv jarayonikni ilmiy va metodik jixatidan boshqarishga e’tibor
bermasdan,shablon usulidan rejada ko’rsatilgan mavzuni o’tib berish bilan
cheklanib qoladilar,darsning borishida bolaning o’quv faoliyati qanday
pog’onada,bilish jarayoni qanday davom etmoqda,unda vujudga kelgan
muomolarni qanday bartaraf etish zarurligi to’g’risida bosh qotirib ham
o’tirmaydilar.
Bu holat bolaning bilishga bo’lgan intilishlarini
susaytiradi,izlanish,diqqat,fikr yurutish kabi faoliyatlarining murg’ak holatda qolib
ketishiga sabab bo’ladi.
Shu sababli o’qituvchi bilimlar,ko’nikma va malakalarini o’zlashtirish
jarayonlarini boshqarishda erkinlik,boshqa imkoniyatlar singari bilib olish
zaruriyati sifatida xizmar qiladi.
Boshqacha qilib aytganda o’qituvchi o’zlashtirish jarayonini qonuniyatlarini
qancha yaxshi bilib olsa, u jarayonni boshqarish yo’llarini tushungan holda ishonch
bilan tanlaydi va amalda undan maqsadga muvofiq foydalanadi.Bunda o’qituvchi
qachon va qayerda vaziyatni o’zgartirish mumkun yoki qayerda zaruriyat
qonunlariga albatta e’tibor qilish kerakligini bilib oladi.Masalan: o’qituvchi 1-
sinfda yangi bilish amalini kiritishda o’qituvchi uni Tashqi moddiylashgan
( materiyallashgan) shaklda ko’rsatadi.Materiyallashning aniq shaklini o`qituvchi
erkinlik bilan tanlay oladi.
Agar o`qituvchi o`zlashtirish qonuniyatlariga e’tibor qaratmasa u holda o`z
qo`ygan maqsadiga erisha olmaydi,o`zlashtirish jarayonini samarali boshqarish ham
yuzaga kelmaydi.
Tabiiyki bu,har bir o’qituvchi o`quv jarayoning qo’yilgan maqsadga
erishuvidan manfaatdordir.Shuning bilan birgalikda o`quv jarayonini samarali
boshqarishni ta’minlovchi talablarni albatta bilmog’i lozim.Bunda o`qituvchi
o`zining kundalik amaliy o`qitishda ongli va maqsadga muofiq hisobga olinadi.
6

Boshqarishning umumiy nazariyasiga muvofiq qo’yilgan talablar tizimi
bajarilsa o’quv jarayonini samarali boshqarishga erishish mumkin bo’ladi.
1. Boshqarishning maqsadini ko’rsatish.
2. Boshqarishning ob’yekt (manba)ning dastlabki holatini o’rnatish.
3. Jarayonning asosiy o’tish holatlarini hisobga olib, harakat dasturini
aniqlash va jorey etish.
4. Boshqarish jarayonining holati haqida ma’lum xarakterestiktizim
bo’yicha axborotlar olish, yani tizimni teskari aloqani ta’minlash.
5. Teskari aloqa natijasida olingan axborotlarni qayta ishlash.
6. Tartiblovchi ta’sirni yuzaga keltirish.
7. Bu talablarni amalgam oshirishni ta’min etish.
Bu talablar umumiy tavsifga ega bo’lib, ixtiyoriy jarayonni boshqarishga
tegishlidir. Ularni aniq tadbiq etish boshqarilayotgan jarayonning moxiyatini aks
ettiruvchi maxsus bilimlarga tayanishni talab qiladi. Biz qarayotgan jarayon-
o’zgartirish jarayoni hisoblanib, o’quvchilar bilish faoliyatlarining rivojlanishiga
katta imkoniyatlar yaratib beradilar.
1. Bilish faoliyatining dastlabki holati.
Bizga pedagogikadan ma’lumki, didaktik prinsiplarni umumiy ko’rinishida
bilib olmasdan, balki uni aniq bir bilish faoliyatlarini shakllantirishda va aniq
bilimlarni o’zlashtirishni tashkil etishga tadbiq qilish lozim. Chunki bilimlarni soda
va bolalar uchun qulay bayon qilish yuqori o’zlashtirishni ta’minlashga sabab
bo’lishini o’quvchilar yaxshi bilishadi.
Dastlab, bilimlarni o’zlashtirish jarayonini boshqarishda har bir o’quvchi
bilish faoliyatlarining dastlabki holatini (savyasini) hisobga olish zarur.
Amalda hamma uchun bir xil bo’lgan o’zlashtirish jarayonimavjud bo’lib, u
o’quvchilarning birortasi uchun ham qulay emas va u “o’rta” oquvchiga
moljallangan, ammo bunday o’quvchi haqiqatdan mavjud emas.
Cho’qqi “o’rta” deb ataluvchi o’quvchi ta’lim jarayonida o’zgarib ilg’or
o’quvchilar safiga o’tib ketishi tabiiydir.
7

Ilmiy jixatdan o’qitishni tashkil etishda har bir o’quvchining butun bir qator
hususiyatlarini e’tiborga olish zarur.Dastavval, ixtiyoriy yangi bilim va
ko’nikmalarni o’zlashtirish o’quvchilarda aniq darajada bilish faoliyatlarining
rivojlangan bo’lishini talab qiladi.Yani yangi bilimlar ko’rinadiki dastlabki bilim va
harakatlar mujassamlashgan bo’lishi lozim.Mavjud bo’lgan bilimlar ichida
mantiqiy bilimlar ahamiyatlidir.Masalan : o’quvchida kesma haqidagi tushunchani
shakllantirish uchun ular to’g’ri chiziq haqidagi tushuncha bilan tanishgan bo’lishi
lozim.
Shunga o’xshash, o’quvchilar muxumdan nomuxumni, zarur belgilardan
yetarli belgilarni ajrata bilishi kerak.Bu esa o’quvchilarda qator mantiqiy
opetatsiyalar (amallar) tizimini o’rganib olgan bo’lishlarini talab qiladi.
O’quvchilarni yangi bilim va malakalarni o’zlashtirishga tayyorlashda,
ularning bilimlaridagi kamchiliklar bir xilda bo’lmaydi.Bu xolatni aniqlashda
o’qituvchi ancha qiynaladi.Bolalar bilimidagi nuqsonlarni yakkama-yakka o’qitish
bilan aniqlab, tugatish mumkin.
Bunda ba’zi qiyinchiliklar yuzaga keladi. Masalan: a’lochi o’quvchilar butun
sinf o’quvchilari uchun berilgan topshiriqlarni berilgan vaqtidan oldinbajarib
qo’yishadi, so’ngra bekor turishadi. Bunda ba’zi a’lochilarning harakatini sun’iy
ravishda susaytirib, hatto to’xtatib qo’yishga sabab bo’lamiz, ularning oldinga
siljishiga xalaqit beramiz.
2. O’quv faoliyatlarini shakllantirish yo’llari.
O’qituvchilarning ishlarini kuzatish shuni ko’rsatdiki, muvaffaqiyatli o’qitish
uchun zarur sharoitlar yaratish ishiga har doim ham etibor berilavermaydi.
Ko’pchilik o’qituvchilar tushuniob yetmasdan bola maktabga keldimi, u o’qituvchi
aytgan barcha ishlarni qilishi kerak, degan xulosaga keladilar.
Shunday o’qituvchilar ham uchratdiki, ular bolalardagi salbiy hayajonga
tayanadilar.Bunday holatlarga o’qituvchi o’zini turli ko’ngilsizliklardan, masalan
o’qituvchining yoki ota-onalarning jazolashidan, yomon baxo olish va boshqalardan
o’zini chetga olishga harakat qiladi.
8

O’quvchi birinchi marta maktabda bo’lgan kundanb boshlab, darxol
maktabning ichki qoidalarini bajarishga opdatlana boshlaydi.Endi o’zini oldingidek
tuta olmaydi, sababsiz o’tirgan o’rnidan xoxlagan vaqtda tura olmaydi, orqada
o’tirgan o’quvchiga burilib qarash mumkin emas, xoxlagan vaqtda so’rash ham
mumkin emas, o’z xoxishi bilan so’roqsiz tashqariga chiqib ketib bo’lmaqydi.
Bunday xolda o’quvchida asta-sekin maktab va o’qituvchi oldida qo’rqish
shakllana boshlaydi.O’quv ishlari xursandchilik keltirmasligini bilgan bola itoat
etishga urina boshlaydi.Bola uchun maktabgacha bol’gan odatlardan vos kechish
ancha qiyin o’tadi.
Yangi talablarning barchasi bola uchun ko’ngilsiz xabardek tuyuladi. Kattalar
ham salbiy hayajon bilan uzoq muddat ishlay olmaydi
O’quvchini tushunish uchun o’zingizni uning o’rniga qo’yib qarash kerak
bo’ladi.Masalan : siz o’zingizni har kuni, qoidaga ko’ra to’yib uxlamagan, qish
kunlari ertalab qorong’uda turib maktabga boradigan o’quvchi deb tasavvur qiling.
Maktabga ketayotgan bu o’quvchi o’qituvchining yangidan yana ,,san
anqovsan, faximsizsan,ikki qo’yaman’’ deb aytishini bilib boradi.O’qituvchining bu
bolaga bo’lgan munosabatini butun sinf o’quvchilari bilishadi, ular ham noto’g’ri
munosabatda bo’lib, ko’ngilsiz so’zlarni aytib, bolani xafa qilishadi.
Bunday xodisa Buiung’ur tumanidagi sobiq Pushkin nomli N 60 maktabning 2-
sinfida (o’qituvbchi Bibarsova M.) ro’y bergan edi.
Birinchi yo’lda boshlang’ich sinf o’quvchilarining vazifasi shundan iboratki,
bir tomondan, ijtimoiy muxum bo’lmagan, ammo, yuqori darajada ta’sirchanlikka
ega bo’lgan dalillarni o’quvchilar ongiga yetkazish kerak. Masalan : yaxshiroq baxo
olishga bo’lgan xoxishva istak aytilgan dalillarning biri hisoblanadi.
O’quvchiga baxo bilan bilim va ko’nikma orasidagi bog’lanishi tushunib
olishga yordamlashish kerak. Shunday qilib, baxolash dalillaridan asta-sekin yuqori
bilim va ko’nikmalar olish xoxishlari bilan bog’liq bo’gan dalillar (motiv) ga o’tish
mumkun bo’ladi.Buni o’z navbatida bolalar ijtimoiy foydali faoliyatlarning
muvaffaqiyati uchun zarur ekanligini tushuninb olishlari kerak.
9

Ikkinchi yo’l. O’quv dalillarini shakllantirishning bu yo’li o’quv jarayonining
tashkil etishning mumkinligi bilan bevosita bog’langan.Psixalogiyadan
o’quvchilarning o’quv faoliyatida qiziqishlarini uyg’otadigan ko’plab aniq shart –
sharoitlar ko’rsatib berilgan, biz bu masalaning ba’zi tomonlariga to’xtalib
o’tmoqdamiz.
Kuzatishlar va tadqiqotlar shu narsani ko’rsatdiki, o’quvchilarning bilim
olish qiziqishlari o’quv predmetini oshirish usuliga ko’p jixatdan bog’liqdir.Odatda
o’rganilayotgan predmet ( fan) hususiy hollarning ketma-ketligi sifatida bola oldiga
qo’yiladi.Bu hodisalardan har-birini o’qituvchi bolalar bilan ish olib borishning
tayyor usullarini beradi.Bola esa o’qituvchi bayon qilgan usullarni esda saqlab
qoladi, xolos.Misol uchun 1-4- sinf matematikasini mazmun jixatdan ko’rsatib
o’tsak bo’ladi.
O’quvchilarning shakllanadigan faoliyat va unga kiradigan bilimlar
bilan tanishtirish.
Bilish faoliyatini shakllantirishning bu bosqichida dastavval, o’qityvchi
shakllantirish uchun rejalashtirgan bilish harakatlarining mazmunini yechish va
ularni boshqarish jarayonini ko’rsatib berish zarur.
Tabiiyki, bu o’rinda olib boriladigan ishlar tashqi olam bilan bog’langan,
material yoki materiallashgan shaklda olib boriladi. Yuqorida narsalar va
ko’rsatmalarning tushunchalarini shakllantirishdagi axamiyati haqida so’z yurutgan
edik. Bunday usul o’quvchilarning bilish faoliyatini shakllantirishda qulay vosita
hisoblanadi. O’quvcchi o’qishni o’rganib olguncha turli narsalar, modellar, sxema
va boshqa tasvirlardan (o’qituvchining bayoni bilan ) foydalanadi. Bu ish 1-sinfda
katta hajimda bajariladi. Birinchi darsdanoq o’qituvchi ko’rgazmalilik bilan ish
ko’radi, bolalar esa bu narsalarni diqqat bilan kuzatib, ularni ko’p yoki oz, katta
yoki kichik, bir xil yoki har xil, og’ir yoki yengil va h. k holatlarni kiritish bilan his
etib, bu hodisalar haqida dastlabki tasavvurlar shakllanadi.
O’yinchoq yoki boshqa buyumlarni o’quvchilarning o’zi ham taqqoslab
ko’rishni o’rgana boshlaydilar, tashqatiga chiqib, shish idishlarga suv to’lgazadi,
tosh tarozi yordamida sodda ishlarni bajaradi va hakozo.Ko’rinib turibdiki,
10

o’qituvchi o’rgatishni mo’ljallagan bilimlarni o’rgatishga harakat qilishi va
o’quvchilar esa ularni tushunib borishi lozim. Bu o’rinda o’qituvchini tushuntirishi
o’zlashtirilatotgan materiallarning mohiyati muxum rol o’ynaydi.
Umuman olganda, o’zlashtirish lozim bo’lgan bilimlarni ko’rsatmalilik orqali
bayon qilish ancha qulay ekanini hayot tajribasining o’si ko’rsatmoqda.
Shundsay qilib, yangi materialni tushuntirishda birinchidan bilimlarni
shakllantirishda bajariladigan ishlar uchun zarur bo’lgan malakalarni tanlash va bu
malakaga kiradigan harakat turlarini ko’rsatishi va ikkinchidan,bu harakat tarkibini
tashqi va ko’rsatmali shaklda amalgam oshirish, uchinchidan, o’quvchilarda
bilimlarni shakllantirishda tadbiq etilgan malakalarni bajarish jarayonini ko’rsatish
kerak bo’ladi.
O’quvchilarning bilim olish faoliyatlarini shakllantirishda o’zlashtirish
jarayonida o’quvchilar ishini maqsadga mufofiq tashkil etish, beriladigan
topshiriqlarning mazmuni va shakliga teskari aloqasda tuzatish, nixoyat yakuniy
nazoratni o’z vaqtida olib borish katta axamiyatga egadir.
Kichik yoshdagi maktab o’quvchilarining barcha o’quv faoliyatlari qat’iy
maqsadga yo’naltirilgan. Birinchidan, o’quvchilar o’qish, yozish va sanash
malakalaiga ega bo’lishi, matematika, ona tili, tabiatshunostlik bo’yicha ancha katta
hajimda bilimlarni egallagan bo’lishi kerak. Ikkinchidan, ongi, bilim darajasi
kengayib boradi, bolaning bilishga qiziqishlari kengayadi va
rivojlanadi.Uchinchidan, bilish jarayonini va aqliy jarayoni faollashishi ro’y beradi,
mustaqil va ijodiy faoliyatga bo’lgan qobiliyati shakllanadi. Nixoyat, oxirida o’quv
yo’naluvchanligi o’qish va masuliyat yuqori darajada ijtimoiy munosabarda bo’lishi
lozim. Boshlang’ich sinf o’quvchilarining bilish jarayoni uning o’quv faoliyati
davrida rivojlanishini tavsiflash berishga harakat qilib ko’raylik.Tevarak –
atrofimizdagi olamni bilishdagi psixik jarayon sezgi va idrokning rivojlanishi bilan
ifodalanadi.
Kichik yoshdagi o’quvchilarning idrok etishining o’tkirligi va sofligi bilan
farq qiladi. Yani, mushoxadaga qiziquvchanligi, birinchi signallarni qabul qilishga
nisbatan yuqori asab faoliyatining yosh hususiyatlari bilan tushuntiriladi.Kichik
11

yoshdagi o’quvchi atrofimizdagi hayotni zo’r qiziqish bilan kuzatadi va idrok
etadi.Ammo, o’qish boshlanishidagi bunday idrok etish ularning yosh
hususiyatlaridagi kamchiliklarga qaratilishiga o’ziga xos moxiyati bilan farq qiladi.
1. Idrok etishning juda tavsifli belgisi- uning kichik tabaqalarga ajratilishidir.Kichik
yoshda bolalar o’xshash buyumlarni ajratishda aniqsizlikka va xatoga yo’l
qo’yadilar. Masalan : harflarni xato aytadichizmalardagi o’xshashliklarni
aralashtirib yuboradi, bug’doy va arpa boshog’ining farqini bilmaydi va hokozo.Bu
narsa idrok etishdagi analitik funksiyaning yoshlik sustkashligi bilan
bog’langandir.Ammo, 1-2- sinf o’quvchilari tafsilotlarini taxlil qilish va sanashga
qobilyatsiz deb, o’ylamaslik kerak.Ba’zan kichik yoshdagi bolalar kattalar
etiboridan chetda qolgan tafsilotlarni payqab oladilar.
Gap boshqa tomonda: idrok etishda chuqur, uyushgan va maqsadga
muvofiqyo’naltirilgan taxlil qilishdagi sustkashlikka bolaning odatlanib qolishidir.
Bolalar ko’pincha e’tibor qilmaydigan tasodif paytlarini ajratadi, shuning bilan
birgalikda uning muhumva ahamiyatli tomoniga etibor qilmaydi.
Shunday qilib, fanni o’rganish bilan bog’liq bo’lgan eng umumiy, yalpi ,,
egallash’’ va bu ko’rinishda ayrim va ko’pincha ahamiyatsiz tafsilotlar va muhum
bo’lmagan narsalarni tasodifan idrok etish hollari ham uchraydi. Masalan :
bolalarga bir oylik chamasida rang tasvirni ko’rsatib yana olib qo’yildi. Tasvirni
juda qiziqib kuzatgan 1-sinf o’quvchilari mushO’qning kiprigi va mo’ylovi bor
edimi,ko’zi qanday rangda edi va boshqalarni anglab qolmaganligi sezildi. Ular
keyinchalik mushO’qning yungi qanday rangda, qoshi bormidi, quloqlari qanday
deb so’roq qildilar. Kichik maktab yoshining boshlanishida o’quvchilarning idroki
harakat bilan, bolaning amaliy faoliyati bilan uzviy bog’langanligidir.
2. 1-2-sinf o’quvchilarining idroki ochiq ifodalangan jo’shqinlik katta
ahamiyatga egadir.Birinchi havbatda bolada bevosita jo’shqinlik uyg’otadigan
narsalar yoki ularning xossalari, belgilari, moxiyati idrok etiladi. Buyoshdagi
bolalarda ,, xolisona jo’shqinlik’’ bilan idrok etish unchalik qulay emas. Bundan,
kichik yoshdagi bolalar idrok etishining yana bir moxiyati kelib chiqadi. Idrok
12

etishda ko’rsatmali, aniq, jonli o’zlashtirish, ravon jo’shqinlik kabi tomonlarga
etibor berishkerak bo’ladi.
O’qish jarayonida idrok qayta ko’rilib rivojlanishning ancha yuqori
bosqichiga ko’tariladi. Dastavval, to’g’ri tashkil etilgan o’qitish jarayonida kichik
yoshdagi o’quvchilarning idrok etishi maqsadga muvofiq yo’naltirilgan va o’ziga
xos faoliyat bilan boshqariladigan tavsifga ega bo’ladi. O’qituvchi kichik yoshdagi
o’quvchilarning idrok etishini maxsus tashkil etib, bunda ular oldiga tegishli
topshiriqlar qo’yadi, ularni idrok etish jarayonini boshqarishga va uning natijalarini
nazorat qilishga o’rgatadi.
Dastlab, bola predmetlar bilan harakat qilishni o’rgangan bo’lsa, endilikda
predmet (narsalar)ni to’g’ri idroketish uchun uning bilan harakat qiladi.
O’qitish jarayonida idrok etish alohida maqsadga yo’naltirilgan faoliyatga
aylanadi, murakkablashadi va chuqurlashadi, taxlil qilinadigan, bo’laklarga
ajratadigan bo’libqoladi, tashkiliy kuzatish tavsifga ega bo’ladi.
Idrok etish o’z-o’zidan rivojlanmaydi.Bu o’rinda o’qituvchining roli juda
katta bo’lib, qaysikim, faqat qarash emas, balki diqqat bilan tinglash malakalarini
tarbiyalaydi, u yoki bu man’balarni idrok etish uchun o’quvchilar faoliyatlarini
tashkil etadi, narsalar va hodisalarning muhum belgilari va xossalarini aniqlab
olishga va nimaga ko’p etibor berishni ko’rsatadi, bolalarni idrok etiladigan
narsalarni rejaliva sistemali taxlilqilishga o’rgatadi.Bularni ekskursiya paytida
maktabda, turli ko’rsatmalilikni namoyish qilishda, rasm darslarida qilinadigan
amaliy ishlar paytida va maktab o’quvchilarining mehnat faoliyatlarida amalga
oshirish kerak.
Psixalogik tadqiqotlarning ko’rsatishicha idrok etishni tashkil etish va
kuzatuvchanlikka tarbiyalashning eng yaxshi usullaridan biri taqqoslashdir. Buning
bilan idrok etish ancha chuqurlashadi, xatolar soni ancha kamayadi.Masalan :
uchburchak bilan to’rtburchakning modellarini namoyish qilib ko’rsatganda
o’quvchilar ularning muxum belgilarini kamroq payqaydilar, muxum belgilari bilan
tasodif (juz’iy ) belgilarini aralashtirib yuboradilar, tomonlari, burchaklari va
uchlarini taqqoslashda ba’zan xatoga yo’l qo’yadilar.
13

O’quvchiular tomonidan vaqt va fazoni idrok etish va baxolash masalasi
aloxida ahamiyatga egadir. Bu o’rinda o’quvchilarning tabiatshunotlik, tarix va
giografiyaga doir bo’lgan bilimlardan xabardor bo’lishi juda foydalidir.
Kichik yoshdagi o’quvchilarning vaqt va fazoni idrok etishi ularning
kundalik hayotiy tajribalari bilan uzviy bog’langan.ammo, boladagi tajriba unchalik
boy emas.Masalan : bola bobosidan Mamontni ko’rganmisiz? Deb so’raganda
bobosining yoshi bilan Mamont undan minglabyil oldin yashab o’tganligini
tasavvur qila olmaydi.Boshlang’ich sinf o’quvchilri ,, ancha oldin’’ ,,, juda uzoq’’
kabi tushunchalarning ma’nosiga yetmasligi tufayli yuqorida aytilgan xatolarga yo’l
qo’yadilar. Shuning uchun ham ta’limning dastlabki davrlaridan boshlaboq
o’quvchilarga vaqt va fazoviy munosabatlarni izchillik bilan o’rgatib, ularni idrok
etishni takomillashtirish va shu asosda va fazoviy tushunchalardan ongli imkoniyat
yaratiladi. Bunday ta’limiy masalani hal etishda o’quvchilardan masuliyat bilan
ishlashni talab qiladi.
O’quvchilarning bilishn faoliyatlariuni rivojlantirishda diqaqt, xotira,
tasavvur, fikrlash, analitik- sintetik faoliyatnito’g’ri tashkillashtirishning ahamiyati
kattadir.
1 Diqqat. Bunda diqqatning asosiy moxiyati ixtiyoriy(erkin ) diqqatning
sustligidir. Kichik yoshdagi maktab o’quvchilarida diqqatni erkin tarbiyalash va
boshqarish imkoniyati cheklangandir.
Shu sababli, kichik yoshdagi o’quvchilarning erkin diqqati ta’lim mazmuning
qisqa yani diqqat o’rganilayotgan material (manbaga) yaqinlashishni talab qiladi.
Masalan : 3-4-sinf o’quvchilari qaralayotgan topshiriqning mazmuni qiziqarli
bo’lmaydi va qiyin bo’lishiga qaramasdan, natijaga erishmoq uchun astoyidil
harakat qiladi va bu harakat uzoq davom etishi mumkin. 1-2-sinf o’quvchilari
o’xlariga o’zlariga qo’yilgan topshiriqlarni tez bajarishga ,,5’’ baho olish va
o’qituvchining maqtoviga sazovvor bo’lish uchun ishlashga boshqaradi.
Kichik yoshdagi o’quvchilarda ixtiyoriy diqqatni uzoqdan mavzulashtirishni
tarbiyalash bolalarning yosh hususiyatlariga muvofiq, bir –biriga yaqin va bir –
14

biridan ancha uzoqlashgan maqsadlarni asta – sekinlik bilan bog’lash asosida
amalga oshiriladi.
Masalan, ancha uzoqlashgan mavzu (jamiyat uchun foydali kishi bo`lish),
ancha yaqin bo`lgan mavzu (sinfdan-sinfga muvaffaqqiyatli ko`chish) bilan ancha
yaqindan bog`langan bo`lish kеrak. Bu esa o`z navbatida yaqin mavzu bilan
o`qituvchi tamonidan yuqori baholanadi.
Kichik yoshdagi maktab o`quvchilarida ixtiyoriy bo`lmagan diqqat ancha
yaxshi rivojlangan bo`ladi. O`qish boshida bu diqqatning rivojlanishi ancha
rag`batlantirilgan bo`ladi. Barcha yangiliklar, kutilmagan narsalar, ravshanlik,
qiziqarlilik, bolalarning diqqatini o`z-o`zidan va hеch qanday mashaqqatsiz
ularning diqqatini jalb qiladi.
Tadqiqotchilarning ko`rsatishicha 1-2-sinf o`quvchilari 20-30 minut va undan
ko`proq vaqt ichida uzlO’qsiz qunt va diqqat bilan tinglashni saqlash mumkin.
Shuning uchun ham darsni tashkil etishda vaqti-vaqti bilan qisqa muddatli tanaffus
qilib turish foydalidir. 3-4-sinflarda esa tanaffusni matеmatik o`yinlar, qiziqarli
daqiqalar bilan almashtirish mumkin.
O`quvchilarning diqqati o`quv ishlarining maqsadiga muofiq tashkil
etilishiga, uning borish su’ratiga, o`qituvchining mahoratiga, mеtod tanlashi,
qiziqarli matеrallardan foydalana bilishiga bog`liqdir.
O`quvchilarning ixtiyoriy diqqati o`qishning yuqori ijtimoiy yo`nalishning
rivojlanishi bilan birgalikda rivojlanib boradi. Shu asosida kichik yoshdagi
o`quvchilarda o`z diqqatini tashkil etish, tartibga solish, uni ongli boshqarish
ko`nikmalari shakllanadi.
2. Xotira. Kichik maktab yoshidagi o`quvchilarda xotira o`qitish ta’sirida 2
yo`nalishda-barcha so`zli-mantiqiy ma’nosini tushuntirish (ko`rsatmali tasvirga
nisbatan) ning mohiyati va nisbatan kuchayishi bilan va bolaning o`z xotirasini
boshqarish va uning hosil bo`lishini tartibga solish bilan rivojlanadi.
Bolaning o`qish faoliyatida so`zli-mantiqiy narsalarga nisbatan ko`rsatmali-
tasvirli narsalarni xotirada yaxshi saqlanadi. Ularning aniq ma’lumotlarini,
voqеalarini, yuz, narsalar va axbarotlarni (ta’riflash va tushuntirishga nisbatan) esda
15

yaxshi saqlab qoladi. I-II- sinf o`quvchilari esda saqlashi lozim bo`lgan
matеrialning ichki bog`lanishlarni tushunmasdan, ularni oddiy takrorlash yo`li bilan
mеxanik usulda yodlab olishga moildir. O`quvchilar kuzatayotgan, ko`rib turgan
narsa, voqеa va hodisalarni xotirada juda qulay, tеz va mustahkam eslab qoladi.
Bundan bola xotirasini rivojlantirish va bilimlarini yaxshi eslab qolish uchun
ko`rsatmalilikdan (1-2-sinflarda) foydalanish naqadar ahamiyatli ekanligi ko`rinib
turibdi. Ixtiyoriy esa saqlashning ta’sirchanligi kichik yoshdagi o`quvchilarning
aqliy faolligiga bog`liq ekanligini unutmaslik kеrak.
3. Tasavvur. Tasavvur ham bilishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi.
Tushunchalarning shakllanishi narsalar, voqеalar va hodisalarni tasavvur qilishdan
boshlanadi.
Kichik yoshdagi o`quvchilarning tasavvur etishi uning ehtiyoji ostidagi o`quv
faoliyati jarayonida shakllanadi. Matеmatika o`qitishda tasavvur qilib fikr
yuritishga o`rgatishning ahamiyati kattadir. 1-2-sinf o`quvchilari matеmatikadan
dastlabki darslardanoq, narsalar, xilma-xil o`yinchoqlar va tasvirlarni ko`rish bilan,
ularning katta-kichikligi, ko`p yoki ozligi, uzun yoki qisqaligi, oldinda yoki orqada
va umuman ularning fazoviy holatlarini tasavvur qilib, sanash, joylarni aniqlash va
shu kabi tushunchalar shakllanadi.
4. Fikrlash. O`qitish jarayonida kichik yoshdagi maktab o`quvchilarning
fikrlashi juda katta o`zgarishlarga bardosh bеradi. Agar maktab ta’limigacha bolada
idrok va xotira ma’lum rivojlanish yo`lini o`tgan bo`lsa u holda kichik yoshdagi
maktab o`quvchilarida aqliy qobiliyatning jadal su’ratlar bilan rivojlanishi yuzaga
kеladi. 7-8 yoshdagi bola odatda aniq darajada fikrlaydi va bunda aniq narsalar va
hodisaldarning ko`rsatmaligiga va sifatiga tayanadi.
Shunday qilib, bola aniq fikrlash qobiliyatiga ega bo`lgan holda maktabdan
o`qishni boshlaydi. Fikr yuritmasdan bilimlarni o`zlashtirish mumkin emasligini
e’tiborga olib, o`qituvchi bolaning fikrlashi uchun qulayliklar yaratib bеrishi zarur.
Masalan, 10 ichida arifmеtik amallarni o`rganishda ko`rsatmalilik va aniq
matеriallar bilan ishlash, dastlab bittalab qo`shish va ayirishni, so`ngra ikkkitalab
qo`shish va ayirishni o`rgatish natijasida 1 dan 10 gacha bo`lgansonlarning tarkibini
16

o`zlashtirib oladi. Mеhnat darsida Ali va Vali birgalikda 9 ta doiracha tayyorladilar.
Ular tayyorlashi mumkin bo`lgan doirachalar sonini quyidagi jadvalda ko`rsatib
o`tsa bo`ladi. Doirachalardan Ali tayyorlaganlarini qizil va Vali tayyorlaganlarini
yashil rangda bo`yalsa, yaxshi ko`rinishga ega bo`ladi va ularni almashtirib
yubormasligi mumkin.
Bunday
amaliy ishni bajarish
konkrеrlikdan abstrak fikrlashga o`tish imkonini bеrsa, eng muhimi o`quvchilarni
ehtimollik nazariyasining elеmеntlari bilan tanishtirish imkonini bеradi.
Biz yuqorida bilish jarayonida rivojlantirishning ba’zi psixologik
yo`nalishlari haqida so`z yuritdik. Bulardan tashqari o`quvchilarning bilish
faoliyatiga o`rganilayotgan manbalarni analiz (qismlarga ajratish) va sintеz
(umumlashtirish yoki birlashtirish) qilishga o`rgatishning ahamiyati kattadir.
Ayniqsa masalalar еchish orqali bilim bеrishda analitik-sintеtik usullardan
foydalanish, o`quvchilarning matеmatik qobiliyatlarini rivojlantirish
imkoniyatlarini yaratib bеradi.
2 .Hisoblashga o’rgatish–o’quvchilar bilish faoliyatlarini faollashtirish
manbaidir Ali Vali Jami
1 8 9
2 7 9
3 6 9
4 5 9
5 4 9
6 3 9
7 2 9
8 1 9
17

Kichik yoshdagi maktab O’quvchilarining xisoblash malakalarini
rivojlantirish – ularning bilish faoliyatlarini rivojlantiruvchi asosiy manbalardan
xisoblanadi. Boshlangich sinflarda xisoblash ishlari yozma, ogzaki usulda va
elektron xisoblash mashinalari yordamida bajariladi. Biz kuprok yozma va ogzaki
xisoblashga e’tibor bermokchimiz.
Amalda boshlangich sinf matematikasini O’qitish tajribasi shuni
kursatmokdaki, O’quvchilar xisoblash misollaridan kura matnli masalalar
yechishga kuprok kizikadilar. Bunga taajublanadigan asos yO’q. Masalada, koidaga
kura, bolaning tushunishga yakin bulgan real muammolar bayon kilinadi. Kiskacha
kilib aytganda, masalaning mazmuni xayotdan olingan. Bolani kiziktiradigan
ma’lumotlardan iborat.
Bolalarga xisoblash uchun misollar abstrakt kurinishida berilib, ularning
kupchiligi amaliy mazmunga ega emas va yechish ishlari xam zerikarli utadi.
Shuning bilan bir vaktda xisoblash misollarining uzi xisoblashni bajarish kunikma
va malakalarini shakllantirishning asosiy manbai xisoblanadi, busiz fan asoslarini
va shuningdek barcha ixtiyoriy amaliy va kasb faoliyatini egallash ma’nosizdir.
Xisoblashning xayotiy zaruriyatini e’tiborga olib, bolalarni nafakat sonlar
bilan muomila kilish, balki xisoblashni bilish, ularda sonni sezishni va ularni
kuzatish orkali kurish kobiliyatlarini tarbiyalash zarur.
Adabiyotlardan ma’lumki, mashxur nemis matematigi Karl Gauss
boshlangich sinfda O’qib yurgan vaktida « 1 dan 100 gacha bulgan natural sonlar
yigindisini topish », degan savolga bir zumdayok javob bergan. U kungilda 1 dan
100 gacha bulgan sonlarning xar biri tagiga 100 dan 1 gacha ( teskari tartibda )
sonlarni kushganda 100 ta 101 soni xosil bulgan. 100 x 101 kupaytmaning yarmi
izlangan yigindi ( 100 x 101 /2 = 5050 ) bulgan.
Mashxur rus matematigi A.N.Kolmogorov 5 – 6 yoshidayok kuyidagi
konuniyatni paykagan va xisoblab bergan:
1=1 2
1+3=2 2
18

1+3+5=3 2
1+3+5+7=4 2
Kichik yoshdanok bunday iktidorga ega bulgan bolalar kup uchraydi. Ta’lim
jarayonida ularga kam e’tibor berish natijasida yO’qori sinflarga borgandan keyin
iktidorli bolalardagi intilish va kizikishlar sunadi, ular xam faolsiz O’quvchiga
aylanib koladi.
Aytadilarki, O’qishga majbur kilish mumkin emas, balki O’qishga xavas
uygotish kerak.

3. Bilish faoliyatlarini rivojlantirishda o’qitish metodlarini tanlash
1.Fikrlashning dastlabki mantiqiy yo’llari ustida ishlash metodlari.
Dastlabki mantiqiy fikrlash usullari jumlasiga narsalarning xossalarini
ajratish, bu xossalardan muximlarini ajratish, takkoslash kabi usullarning kirishini
yO’qorida aytib utgandik.
O’qitish ishlarining boshida O’qituvchi turli yullar (usullar) bilan tuzish
mumkin bulgan mantikiy usullarga birinchi marta murojaat kilishi mumkin.
Birinchi sinfda matematika O’qitish jarayonida mantikiy usullar bilan ishlash
metodikasiga doir misollar keltiraylik. Bu Jizzax shaxridagi №6 maktab
boshlangich sinf O’qituvchilaridan birining darsini kuzatishdan olingan ba’zi
kurnishlardir.
Dars uchun O’qituvchi turli rangdagi va kattalikdagi (ulchovlar) xar xil bulgan
bir nechta kubchalarni va bundan tashkari darsda foydalanish uchun paralon bulagi,
archa uyinchoklaridan yaltirok sharcha, olma tasviri yoki uzi, ogirrok tarozi toshi,
tinik oyna tayyorlab kuygan. Bu materiallardan O’qituvchi predmetlar (narsalar) ni
bitta kubchani boshka mavjud narsalar bilan takkoslab, ularning xossalrini
usullarini shakllantirishda asta sekin foydalaniladi.
O’qituvchi ishni shunday boshlaydi:
O’qituvchi: Mening kulimda nimani kurib turibsiz?
19

O’quvchilar: (Xammasi birgalikda) bu kubcha.
O’qituvchi: Men xozir doskaga, sizlar esa daftaringizga « kubcha » degan suzni
yozib kuyamiz. Bu ish birgalikda bajariladi.
O’qituvchi: Sizlar bu kubcha xakida nimani ayta olasizlar? Bu kanday?
O’quvchilvrdvn biri, bu kubcha ko’k rangda ekanligini aytadi. O’qituvchi
doskadagi « kubcha » suzi tagiga « ko’k » deb yozib kuyadi va bolalarga xam xuddi
shunday tartibda daftarlariga yozib kuyishni buyuradi.
O’qituvchi: bu kubchada yana nimalarni kurmokdasiz? O’quvchilardan biri: Biz bu
kubchani kichik ekanligini kuryapmiz.
O’qituvchi: tugri, yana bu kubcha xakida nimalarni aytib bera olasizlar?
O’quvchi: Biz bu kubchani plastmassadan yasalganini aytishimiz mumkin.
O’qituvchi: Tugri siz bu kubcha xakida aytganlaringiz va yozganlaringiz bularning
xammasi kubchaning xossalaridir. Endi sizga kubning kanday xossalari ma’lum
buldi?
O’quvchi: Ko’k, kichik, plastmassadan yasalgan.
O’qituvchi: Siz bu kubning yana kanday xossalarini aytib bera olasiz? Agar
O’quvchilar kubning boshka xossalarini ayta bilmasa, O’qituvchi stoldagi olmani
olib, bolalarga kursatadi.
O’qituvchi: Kim aytadi, olma uzining kanday xossalari bilan kubdan fark kiladi?
O’quvchi: Olma dumalok, kub esa kvadratli ( dumalok emas ).
O’qituvchi: Yana nimasi bilan?
O’quvchi: Olmani yeyish mumkin, kubni esa yeb bulmaydi. Olma turli rangda, kub
esa bir xil rangda.
Shundan keyin O’qituvchi tinik oynani kursatadi. O’quvchilar bunda «
tinikmas » xossasini aniklaydi. Kub bilan shishani takkoslaganda O’quvchilar
sinmaydigan, sigimli va xokazo kabi ba’zi xossalarini aytishlari mumkin.
Yana O’quvchilar porolon ( yumshok ) sintetik material parchasi bilan kubni
takkoslab, materiallar xossasini ( yumshok, kattik ) aniklaydilar. Kubni tarozi toshi
bilan takkoslab, kubning massasi va uning yengil ekanligini kursatadi. Kubni archa
uyinchok-shari bilan solishtirib, kubning yarkiramaydigan, xira narsa ekanligiga
20

ishonch xosil kiladilar. Barcha aniklangan xossalarni O’qituvchi tagma-tag doskaga
va O’quvchilar esa daftarga yozib kuyadilar.
Suxbat oxirida O’qituvchi bolalardan, « Bugun sizlar kubning nechta xossasini
bilib oldingiz? » deb suraydi.
O’quvchilar aniklangan xossalarni sanaydi va javob beradi. O’qituvchi. Mana
kurdingizmi, biz kubning 10 ga yakin xossasini yozdik, ammo bular kub
xossalarining bir kismidir, xolos. Agar kubni boshka narsalar bilan takkoslasak,
uning boshka xossalarini ochib beramiz.
Kurib turibsizki, bitta narsani boshkasi bilan takkoslash okibatida osonlik bilan
ularning kursata olamiz. Fakat kubcha emas, balki barcha narsalar xam uziga xos
xossalarga ega.
Siz yozadigan kalam va kiyadigan kiyimlaringiz xam xossalarga ega. Ularni
takkoslash bilan xossalarni aniklang. Bolalar xar bir predmetni tanlangan xar xil
predmetlar bilan takkoslab, ularni xossalarini aniklab olamiz, deb javob berishadi.
Ish oxirida O’qituvchi yana bir marta ta’kidlaydiki, narsalarni bir biri bilan
takkoslash va undan predmetlarning xossalarini aniklash uchun foydalanish kerak.
O’quvchilar bunday topshiriklarni zur konikish bilan bajaradilar. Fakat bitta
narsa bilan emas, balki, xar xil va bir biriga uxshamaydigan bir nechta narsalar
bilan ishlashga urganadilar.
Biz bitta darsdagi ba’zi kurinishlarnigina bayon kildik, xolos. Bundan tashkari
boshka geometrik shakllarni, masalan uchburchakning uning boshka turlari yoki
turtburchaklar bilan takkoslab, ularning umumiy va kator juz’iy xossalarini aniklash
mumkin.
Navbatdagi darsda turli kattalikdagi ( ulchovlari xar xil bulgan ), turli rangdagi
va turli materiallardan tayyorlangan kublardan foydalanib, ularni takkoslash bilan
yangi xossalarni keltirib chikarish mumkin.
Bu urinda O’qituvchi ogzaki va amaliy, kursatmali-namoyish kilish, analiz va
sintez metodlaridan moxirlik bilan foydalanishi zarur, busiz kuyilgan ta’limiy
maksadga erishib bulmaydi.
2.Bilish faoliyatlarining maxsus kurinishlarini shakllantirish.
21

Kunikmalarning bu guruxlari aloxida narsalar ustida ishlash jarayonida
shakllanadi. YO’qorida aytilgandek, O’qituvchi xar bir narsani urganishda
shakllantirish uchun zarur bulgan bilish xarakatlarining tulik dasturiga ega bulishi
kerak, shuning bilan birgalikda predmetda aks ettirilgan uzlashtirishning
muvaffakiyati, ilmga kirishishning chO’qurligi bola tomonidan bu xarakatlardan
eng muximini kanday uzlashtirib olishi bilan aniklanadi.
Matematika O’qitish jarayonida bilish faoliyatlarining ba’zi kurinishlari kanday
shakllanishi masalasiga tuxtab utmokchimiz.
Boshlangich sinflarda matematikani tez va chuqurrok urganish bolalarning yosh
imkoniyatlari tugrisidagi zamonaviy psixologik bilimlarga mos tuzilgan va
shuningdek, uzlashtirish jarayonining konunlarini xisobga olgan xoldagina mumkin
buladi.
Bolalar bu talablarga rioya kilish zarurligiga amalda ishonch xosil kiladilar.
Masalan, bolalarga doirani ip bilan ulchash buyuriladi. Shuningdek, bolalar
ulchashda belgi kuyishning zarur ekanligini bilib oladilar. Masalan, bolalarga sanok
chuplari bilan stol yoki parta chetlarini ulchash taklif etilsa, belgisiz ishlaganda
bolalar ulchanayotgan kattalikka sanok chupini necha marta kuyib borganligini
aytib bera olmaydi. Ulchash ishlarini bajarishda kuyiladigan talablarning asta-
sekinlik bilan amaliy jixatdan zarur ekanligini kursatish bilan O’qituvchi
O’quvchilar bilan birgalikda ulchash koidalarini shakllantiradi:
1.Ulchanadigan mikdorni tanlash.
2.Ulchash uchun ulchov birliklarini tanlash.
3.Ulchov bilan ishlash koidasi. Uzunlikni ulchashda ulchash boshlanadigan
nO’qtani tanlash, xar bir ulchashning oxirgi nuqtasini belgilash. Agar tO’qiluvchan
bulsa-chetigacha tuldirish.
4.Xar bir ulchashdan keyin belgini olib kuyish agar oxirgi ulchashda ulchov birligi
ulchanayotgan narsa ustiga tulik joylashsa, ulchov chupi yoki ulchov birligi olib
kuyilmaydi ( ulchashdan koldik koladi ).
22

O’quvchilar xar bir ulchash ishlarini bajarganda fakat amaliy ulchashni bajarish
bilan ularni nimadan boshlash va ulchash natijalarini kanday kilib aniklashni
kelishib oladilar.
Ulchash xarakatlarini uzlashtirib olgandan keyin O’quvchilar ikkita kattalikni
takkoslash xarakatlarini uzlashtiradilar. Bunda O’quvchilar ikki tuplam orasidagi
uzaro bir kiymatli moslikni urnatish xarakatlarini urganadi. Mikdorlarni fakat bir xil
ulcham bilan ulchash zarurligini kursatib berish zarur. Masalan, xajmi jixatdan
kat’iy fark kiladigan ikkita kosani xajmlari buyicha takkoslash talab kilinsin. Ularni
gurunch bilan tulgazish kerak. Kichik kosani choy koshigi bilan va katta kosani
katta osh koshigi bilan ulchash bajarilgan bulsin. Bolalar ikki kator belgilarga ega
buladi va ular urtasida bir kiymatli moslik urnatib, yelgilar buyicha kichik kosaga
kattasiga karaganda kuprok gurunch ketganini kuradi. Xakikatda bunday emas.
Bunda anikmas javob olishni sababini kursatish kerak. Kichik kosaga choy koshigi
bilan gurunch soldik va bunda belgilar soni katta kosaga osh koshigi bilan solish
belgilariga nisbatan kuprok buladi.
Bu yerda ulchagichlar bir xil emas, ular xar xil kattalikda. Agar xar ikkala
kosani bir xil koshik bilan tulg’assak, ishonchli natija olgan bular edik. Yana bitta
misol keltiraylik.
! A !! B !! V !
A kesmani B va kesmalar yordamida ulchash talab kilingan bulsin. Dastlab B
kesma bilan ulchasak, O’qesma « A » ga 10 marta joylashadi, ya’ni 10 ta belgi
kuyamiz. Dikkat bilan kuzatsak « B » kesma bilan ulchashda « A » kesma uzunrok
va « V » bilan ulchaganda kiskarok bulib kurinadi. « B » bilan ulchangandagi
belgilar soni «V» bilan ulchangandagiga karaganda ikki marta kup. Sababi, V=2B
ekanligida. Bitta kesmani ikki xil ulchov bilan ulchash xatoliklarga olib kelish
sababini kursatib berdi.
Uzunlik ulchov birliklarini kiritgandan keyin bitta kesmani metrlarda, kolgan
kesmani dm, sm, larda ulchash mumkin. Ammo bitta kesmani metrlarda ulchab bir
natija va dm, yoki sm, larda ulchab boshka natija olish xato buladi. Bundan
23

murakkab ulchovlarni bir xilga keltirib, sungra yagona natija chikarish maksadga
muvofik buladi.
3.O’quvchilarning O’quv kunikmalariga kiradigan xarakatlarni shakllantirish
usullari.
Fikrlashning mantikiy usuli va bilish faoliyatini uziga xos maxsus
kurinishlaridan tashkari maktab O’quvchilarining muvaffakiyatli O’qishi uchun
ayrim O’quv fanlari doirasiga kiradigan boshka bir xarakat tizimi zarur.
Bu xarakatlarning kupchiligi nafakat O’quv, balki mexnat, sport va boshka
faoliyatlar uchun xam zarurdir. Bolaning maktabga kirishi paytida kator
yunalishlarda nazoratlarni amalga oshirish kerak buladi. Umumiy xulk
kunikmalaridan boshlab, to mikdoriy tasavvurlashga bulgan tayyorliklarini aniklash
kerak.
Agar bolada bu malaka va kunikmalar maktabgacha shakllanmagan bulsa,
bola matematikani muvaffakiyatli uzlashtirishi mumkin emas.
Bolaning maktabga tayyorlashda bola xulkini tarbiyalash, sanash, real
olamdagi narsalar urtasidagi mikdoriy va fazoviy munosabatlar tugrisidagi
tasavvurlarni shakllantirishda bolalar bogchalari, maktab va ota-onalar doimiy
gamxurlik kilishlari talab kilinadi.
Ixtiyoriy xulkning muximligi xakida gapirganimizda, shu narsani kayd
kilishimiz kerakki, O’quv faoliyati dastavval O’quvchilardan O’qituvchining suz
orkali aytgan kursatmalariga rioya kilgan xolda bu faoliyatga darxol kirishib
ketishmaxoratini talab kiladi. Shuning uchun xam maktabda birinchi marta
keladigan bolalarning kunikmalarini tekshirish zarur.
Bolaning maktabga tayyorgarligini muxim kursatkichi, uning boshka odamlar
bilan muomila kilish darajasi xisoblanadi. Bilish sferasi tomonidan bolaning
maktabga tayyorgarligi bolada bulgan akliy rivojlanish boskichi xisoblanadi.
Tajriba va kuzatishlarning aniklashicha bola akliy rivojlanishining muxim
kursatkichlaridan biri uz faoliyatlarida belgili-simvollarida moxirlik bilan foydalana
bilish xisoblanadi.
24

Maktabga kelganda bola uzining xarakat faoliyatida almashtira bilish
kobiliyatiga ega bulmogi lozim, masalan, uyin paytida bola ot urnida tayokchani
minib yugurishga va boshka konkret (anik) narsalar urniga modellar, turli
belgilardan foydalanishi mumkin.
Kichik yoshdagi O’quvchilarni O’quv faoliyatida kodlashtirish,
sxemalashtirish va modellashtirish muxim urinni egallaydi.

Xulosa
Xulosa qilib aytadigan bo`lsak olib borilgan tajribalar, kuzatishlar shuni
ko`rsatdiki boshlang`ich sinf o`quvchilarining bilish faoliyatlarini rivojlantirishda
s е zgi orqali hissiy fikrlashning ahamiyati nihoyatda b е qiyos ekanligiga amin
bo`ldik.
Bundan tashqari o`quvchilarning bilish faoliyatida o`quv jarayonining
ahamiyati, o`quv jarayonining muhim b е lgilari milliy asoslari, mat е matika
o`qitishda o`qituvchi faoliyatining mazmuni va tuzilishi, o`qituvchining o`quv
faoliyatini tashkil etish va uning asosiy ko`rinishlarini yoritishga harakat qildim,
shamda kichik yoshdagi o`quvchilarning bilish faoliyatlarini shakllantirish
masalalari, bilish faoliyatlarini rivojlantirish va uning ba’zi usullari, o`quvchilarni
bilish faoliyatlarini faollashtirishda hisoblashga o`rgatishning ahamiyati, bilish
faoliyatini rivojlantirishda o`qitish m е todlarini tanlay olish kabi masalalariga
alohida to`xtalib o`tib, ushbu masalalarni ustozlar ko`magida hamda ilg`or
p е dagoglarning tajribalariga tayangan holda va bir qator shu soha mutaxassislarning
adabiyotlariga tayangan holda ma’lum darajada yoritishga harakat qildim.
25

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ
I.NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR VA METODOLOGIK
AHAMIYATGA MOLIK NASHRLAR
1. Mirziyo y ev . S h .M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy
javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo lishi
ʻ kerak.
O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016-yil yakunlari va 2017-yil
ʻ
istiqbollariga bag ishlangan majlisidagi O zbekiston Respublikasi Prezidenti
ʻ ʻ
nutqi. // Xalq so zi gazetasi, 2017-yil, 16-yanvar, №11.
ʻ
2. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliy janob xalqimiz bilan
birga quramiz. –T.: “O zbekiston”, 2017.
ʻ
3. Mirziyoyev.Sh.M. Qonun ustuvorligi – inson manfaatlarini ta’minlash
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. –T.: “O zbekiston”, 2017.
ʻ
4. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Oliy ta’limning davlat
ʻ
ta’lim standartlarini tasdiqlash to g risida” 2001-yil 16-avgustdagi 343-son qaroriga
ʻ ʻ
o zgartirish va qo shimchalar kiritish haqidagi O zbekiston Respublikasi Vazirlar
ʻ ʻ ʻ
Mahkamasining 2015-yil 10-yanvardagi 3-sonqarori. O zbekiston Respublikasi
ʻ
qonun hujjatlari to plami, 2015-y., 2-son, 21-modda.
ʻ
II.MONOGRAFIYA, ILMIY MAQOLA, PATENT, ILMIY
TO‘PLAMLAR
5. Zunnunov A., Mahkamboyev U. Didaktika (Oily o‛quv yurtlari talabalari
uchun o‛quv qo llanma). -T.: “Sharq”, 2006.
ʻ
6. Jumayev M.E, Tadjiyeva Z.G .
ʻ Boshlang ich sinflarda mat ʻ e matika o qitish ʻ
m e todikasi (OO Y uchun darslik).–Toshk
ʻ e nt: “Fan va texnologiyai”, 2005-yil. -
312 b.
7. Jumayev M.E.Boshlang ich sinflarda matematika o qitish metodikasidan
ʻ ʻ
praktikum (OO Y uchun).–Toshkent: “O qituvchi”, 2004-yil. -328 b.
ʻ ʻ
8. Jumayev M.E. Boshlang ich sinflarda matematikadan laboratoriya
ʻ
mashg ulotlarini tashkil etish metodikasi. –Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2006-yil.
ʻ
- 256 b.
27

9. Jumayev M.E. Matematika o qitish metodikasi (KHK uchun).–Toshkent:ʻ
“Ilm Ziyo”, 2011-yil.
10. Jumayev M. E. Bolalarda matematik tushunchalarni rivojlantirish
nazariyasi va metodikasi (KHK uchun).–Toshkent: “Ilm Ziyo”, 2009-yil.
11. Jumayev .E.E.Boshlang ich matematika nazariyasi va metodikasi (KHK
ʻ
uchun).–Toshkent: “Turon-iqbol,” 2011-yil.
12. Jumayev M.E., Tadjiyeva Z.G . Boshlang ich sinflarda matematikadan
ʻ ʻ
fakultativ darslarni tashkil etish metodikasi. –Toshkent: TDPU, 2005-yil.
13. Saidahmedov N. Yangi pedagogik texnologiyalar nazariya va amaliyot. –
T.: “Moliya” nashriyoti, 2003.
14. Таджиева З.Г., Абдуллаева Б.С., Жумаев М.Е., Сидел ь никова Р.И.,
Садикова А.В. Методика преподавания математики. – Т.: “ Турон-Икбол ” ,
2011. 336с.
III. GAZETA, JURNAL, XORIJIY ADABIYOTLAR
15. Tadjiyeva Z.G .Boshlang ichmat
ʻ ʻ e matika darslarida tarixiy materiallardan
foydalanish. – Toshk e nt: “Uzkomsentr”, 2005-yil.
16. Saidova G.E., Yusufzoda Sh.Y., Yarashov M.J. Matematika o qitish
ʻ
metodikasidan amaliy mashg ulotlar.–Buxoro:“Durdona” nashriyoti, 2021.
ʻ
IV. INTERNET SAYTLARI.
1. www. tdpu.uz
2. www. pedagog.uz
3. www. Ziyonet.uz
4. www. edu.uz
28
28

.

Sotib olish