Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 47.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 22 Ноябрь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Sherzod Sultonov

Дата регистрации 10 Июнь 2025

1 Продаж

3-sinf ona tili o‘quv dasturining tarkibiy qismi va mazmuni bilan tanishtirish

Купить
Mavzu : 3-sinf ona tili o‘quv dasturining tarkibiy qismi va mazmuni bilan tanishtirish . KURS ISHI Kirish Asosiy qism 1. 3-sinf ona tili o‘quv dasturining tuzilish tamoyili, 2. 3-sinf ona tili o‘quv dasturining tarkibiy qismi va mazmuni bilan tanishtirish. 3. Boshlang‘ich ta’lim DTS va o‘quv dasturlarining o‘zaro bog‘liqligini amaliy ko‘rsatib berish. Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar Kirish O`zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga erishgandan keyin iqtisodiy hamda ijtimoiy rivojlanishning o`ziga xos yo`liga ega bo`ldi. Mustaqillik omili ta`lim sohasini ham tubdan yangilash zaruratini vujudga keltirdi. Kurs ishining maqsadi: O`zbekiston Respublikasining “Ta`lim to`g`risida” gi qonuni hamda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi talablari” asosida ta`limning maqsadi, vazifalari, mazmuni, shakli, vositalari hamda prinsiplari tanlanishi birinchi darajali ehtiyojga aylandi. Natijada 1999 yilda umumiy o`rta ta`limning davlat standartlari tasdiqlandi. Davlat ta`lim statdartlari umumiy o`rta, o`rta maxsus, kasb- hunar va oliy ta`lim mazmuniga hamda sifatiga qo`yiladigan talablarni belgilab berdi Davlat ta`lim statdarti amaliyotga joriy qilinib, bir qator tajribalar to`plandi. 2005 yilda to`plangan tajribalar asosida Davlat ta`lim statdarti takomillashtirildi. Boshlang’ich ta’lim o’qish, yozish, sanash, o’quv faoliyatining asosiy malaka va ko’nikmalarini, ijodiy fikrlash, o’zini-o’zi nazorat qilish uquvi, nutq va xulq-atvor madaniyati, shaxsiy qiqiena va sog’lom turmush tarzi asoslarini egallab olishni ta’minlaydi. Shu asosda boshlang’ich sinflarda o’quvchilarning umummadaniy va axloqiy ko’nikmalari, dastlabki savodxonlik malakalari shakllanadi. Kurs ishining vazifalari: Boshlang’ich ta’lim bosqichi oldiga qo’yilgan vazifalarning bajarilishini nazorat qilish ta’lim standarti orqali amalga oshiriladi. Ta‘lim standarti asosida boshlang’ich sinf o’quvchilaridan standartda belgilab qo’yilgan ko’rsatkichiga erishishni talab qiladi va o’z navbatida bu ko’rsatkichlarga erishish ko’rsatilgan. Boshlang’ich ta’lim standarti mazkur ta’lim bosqichining har bir ta’lim sohasi uchun belgilangan standart parametrlari, mazkur ta’lim sohasining modernizatsiyalashtirishni, shu mazmunning tarkibiy qismlari, ta’lim jarayonining vosita va metodlari hamda umumpedagogik, psixologik, texnologik tizimi va darajasini belgilab berishga xizmat qiladi. Bunda butun e’tibor boshlang’ich ta’lim berishning maqsadi yuzasidan butunlik va to’laqonlilikni saqlab qolishga qaratilgan. Kurs ishining ahamiyati : Boshlang’ich ta’lim tayanch o’quv rejasi doirasiga ona tili, matematika, tabiat hamda inson va jamiyat ta’limi sohalari kiritilgan. Boshlang’ich ta’lim standarti ta’lim sohalariga qo’yilgan standart ko’rsatkichlarni mujassamlashtiradi. Standartning mezon va parametrlarini ta’lim sohalarida belgilab qo’yilgan ta’lim standartining ko’rsatkichni tashkil etadi. Ta’lim sohasi ta’lim natijasining sifati mana shu ko’rsatkichlarga asoslangan holda aniqlanadi. Boshlang`ich ta`lim bosqichida o`quvchilarning ona tili ta`lim sohasi bo`yicha tayyorgarlik darajasiga qo`yiladigan minimal talablar quyidagi uch parametrli standart o`lchovi orqali aks ettirildi. O`qish texnikasi, o`zgalar fikri va matn mazmunini anglash hamda fikrini yozma shaklda bayon etish malakasi. Kurs ishining tuzilishi : Kurs ishi kirish qismi , asosiy qism, 3 ta bo’lim, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan tuzilgan. Asosiy qism Boshlang`ich ta`lim Davlat standartida o`quvchilarning mustaqil o`qish ko`nikmalari iborasi aynan qo`llanilgan bo`lsada, ko`rsatigan uch parametrli statdart talabini bajarish o`quvchilarda ma`lum darajada mustaqil o`qish ko`nikmalini talab qiladi. Davlat ta`lim standarti asosida o`quv dasturlari va darsliklar yaratiladi. Boshlang`ich sinflar ona tili dasturi quyidagi bo`limlarni o`z ichiga oladi. 1.Savod o`rgatish, sinfdan tashqari o`qish va nutq o`stirish. 2.Sinfda va sinfdan tashqari o`qish va nutq o`stirish. 3.Fotenika, grammatika, imlo va nutq o`stirish. Bu bo`lim materiallarini birlashtiruvchi asosiy tamoyil nutq o`stirish hisoblanadi. Nutq o`stirish boshlang`ich sinf ona tili ta`limiga aniq amaliy yo`nalish beradi va bolalarga ongli o`qish, o`qiganlarini ravon gapirish va yozishga o`rgatadi. Ona tili va adabiyotdan bolalarning yosh xususiyatlari va saviyalarini hisobga olgan holda boshlang`ich bilim berishni, shu asosda nutqni boyitish, boshqalar nutqini e`tibor bilan eshita olish hamda kitob o`qishga qiziqish uyg`otishga yo`naltirishi zarur. Ona tili o`quv dasturining ikki bo`limida sinfdan tashqari o`qish atamasi qo`llangan. Nafaqat 1-4 sinflarda, balki yuqori sinflarda ham sinfdan tashqari o`qish atamasi qo`llangan. Demak, 1-4 sinflarda sinfda o`qish va sinfdan tashqari o`qish darslari uyushtiriladi. Sinfda o`qish darslarida barcha o`quvchilar o`qituvchi rahbarligida ayni bir asarni o`rganadilar: asar mazmuni, qurilishi, badiiy til vositalari ustida ish olib boradilar Sinfdan tashqari o`qish darslarda esa o`quvchilar bir mavzuga oid bir necha asarni o`qib o`rganadilar. Sinfdan tashqari o`qishning maqsadi o`qish malakalarini takomillashtirish , kitob tanlay oladigan, muntazam kitob o`qiydigan, o`qigan kitobini to`g`ri baholay oladigan ongli kitobxonni tarbiyalashdir. Albatta, sinfda o`qish darslarida ham mustaqil o`qish ishlari uyushtiriladi, o`quvchilarda ma`lum ko`nikmalar hosil qilinadi. Biroq sinfdan tashqari o`qish atamasining ma`nosi ancha keng bo`lib, o`quvchilarning mustaqil o`qish ko`nikmalari ayni shu darslarda shakllantirib boriladi. Boshlang`ich ta'limda sinfda o`qish va sinfdan tashqari o`qish darslari uyg`un holda tashkil etiladi. 1. 3-sinf ona tili o‘quv dasturining tuzilish tamoyili, Ona tili daralarida bolalarning tafakkur qilish faoliyatini kengaytirishga, ularda erkin fikrlay olish, o’zgalar fikrini anglash, o’z fikrlarini og’zaki va yozma ravishda ravon bayon qila olishga , jamiyat a’zolari bilan erkin muloqotda bo’la olish ko’nikma va malakalarni rivojlantiradi. Ona tili ta’limda yozuv fani emas. Ona tili ta’lim standarti ko’satgichlari bolaning fikrlay olishga, ifodalangan fikrni anglashga va o’z fikrini savodli, mantiqiy izchillika rioya qilingan holda bayon qilaolishga o’rgatish nuqtai nazaridan belgilaydi. Boshlang’ich ta’lim bosqichida o’quvchilarning ona tili ta’lim sohasi bo’yicha tayyorgarlik darajasiga qo’yiladigan minimal talablar quyidagi uch parametrik standart o’lchovi orqali aks ettiriladi. 1. O’qish texnikasi. 2. O’zgalar fikrini va matn mazmunini anglash. 3. Fikrini yozma shaklda bayon etish malakasi. Bo’shlang’ich sinflarda o’quvchilar ona tili o’qish bo’yicha quyidagi bilim, ko’nikma va malakalarni egallashi shart. O’qish texnikasi bo’yicha: Miqdoriy ko’rsatkich, bir daqiqada 80-90 so’zni o’qiy olish. Talablar. harflarni to’gri talaffuz etish; so’zlarni to’g’ri o’qish; gap ohangiga rioya qilgan holda ravon va obrazli o’qish; gapdagi tinish belgilarini talaffuzda aks ettirish; ohangga rioya qilish; sanash va ajralaish ohanglarida to’g’ri foydalanish; so’z urug’ularida rioya qilish; ilmiy atama va ramzlarni to’g’ri talafuz etish. 2. Matn mazmunini va o’zgalar fikrini anglash malakasi bo’yicha: Miqdoriy ko’rsatgich, 10 daqiqada 4-5 sahifasi matn o’qish, qauta so’zlab bera olish . Talablar. og’zaki nutqning to’g’ri, ravon, aniq, tushunarli va ta’sirchan bo’lish; monolik nutqning ravon bo’lishi; daoligik, nutqda ta’sirchan, izchil, mantiqiy jihatning aniq bo’lishi. 3. Diktant yozma malakasi: Miqdori ko’rsatkich 75-80 so’zdan iborat diktant yoza olish. Talablar. imlo xatolarga yo’l qo’ymaslik; ijodiy matnning mantiqiy jihatdan izchanligi; berilgan izohlarning aniqligi; lug’atlarning to’g’ri va aniq berilishi. 3-sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darsligi 2022- yildan boshlab amalda qo‘llanib kelmoqda. Ma’lumki, til ko‘nikma va malakalari insonning farovon yashashini ta’minlashga xizmat qiladigan boshqa ko‘nikmalardan (ayri) alohida tasavvur qilib bo‘lmaydi. Shuning uchun ham ularni rivojlantirishda inson hayotida uchraydigan vaziyatlardan foydalanish muhim. Bu birinchi navbatda o‘quvchida darsga qiziqish rag‘batini kuchaytiradi, ikkinchi navbatda esa foydalanilgan nutq vaziyatning ichida bo‘lgani uchun xotirada yaxshiroq saqlanib qoladi. Darslikning maqsadi: o‘quvchilarni turli hayotiy vaziyatlarda Grammatik jihatdan to‘g‘ri kommunikativ jihatdan erkin so‘zlaydigan darajaga olib chiqishni maqsad qilib qo‘ygan. O‘quvchining tilni qo‘llashdagi real ehtiyoji (ijtimoiy mu’loqot, akademik ta’lim) hisobga olingan va zaruriy lingvistik qurilmalar turli nutqiy vaziyatlarda berilgan. Ma’lumki, inson o‘zi guvoh bo‘lgan jarayonlarni va qanday bo‘lishidan qat’iy nazar o‘zi ichida yashagan vaziyatlarni xotirada saqlab qoladi. Hattoki, yosh bolalar ota-onalaridan ko‘rganlarini takrorlashadi. Bu esa bolalarda ko‘z xotirasi kuchli shakllanganidan dalolat beradi. 3-sinf ona tili va o‘qish darsligi 2022-2023-o‘quv yili boshlanguniga qadar alohidaalohida fan sifatida amalda qo‘llab kelingan. Bugungi kunda esa bu ikki darslik yaxlit bir kitob shaklida bolalarga taqdim qilindi. Bu jarayon ta’lim sifatini yanada yaxshilash hamda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari dunyoqarashini kengaytirish maqsadida amalga oshirilgan albatta. Bu esa ta’lim innovatsiyasiga yaqqol misoldir. Bu fikrlar bilan eski darslik o‘zini oqlamadi degan fikrni aytib bo‘lmaydi. Aslida eski darslikning ham so‘nggi nashri 2019- yilda o‘quvchilar qo‘liga topshirilgan bo‘lib, juda mukammal ishlangan darslik hisoblanadi. Darslik mualliflari S.Fuzailov, M.Xudoyberganova, Sh.Yo‘ldoshevalar bo‘lib, ular ona tili darsligini qoidalar va nazariyalarga boy qilib tuzishgan. O‘qish darsligini alohida fan sifatida o‘qitilishini hisobga olsak, bu tabiiy hol albatta. Chunki ona tilini bolalar ongiga singdirishda qoidalar va nazariy ma’lumotlardan foydalanish va ularni yod oldirish an’anaviy usul bo‘lib qolgan va bu usul nafaqat bolalar uchun, balki o‘qituvchilar uchun ham odatiy hol bo‘lib qolgani hammaga ma’lumdir. Darslikka nazar tashlaydigan bo‘lsak, birinchi mavzudanoq qoida berilib ketilgan: Nutq – gaplar orqali bildirilga fikr, gap esa so‘zlardan iborat.1 Bu qoidani esa bolalar yod olishlari kerak. O‘quvchi qoidani yod oladi lekin uning ma’nosinitushunish uchun ancha mashq va vaqt kerak bo‘ladi. Lekin yangi milliy o‘quv dasturiga asoslangan darslikda o‘quvchida mashq orqali bajarib tushuncha hosil bo‘ladi. Ahamiyatli tomoni endi o‘qituvchilar uchun “O‘qituvchi kitobi”, o‘quvchilar uchun esa “Mashq daftari” ham bor. Darslikda o‘quvchilarning eng og‘riqli muammosi bo‘lgan og‘zaki javob beriladigan alohida topshiriqlar ham ishlab chiqilgan. Yangi darslikda uyga vazifalar mavjud emas. Nutqiy mavzular asosida izchillikda bir- birini to‘ldiradigan, o‘zi izlanib topishga qaratilgan nostandart mashq va topshiriqlar ishlab chiqilgan. Yangi darslikning yana bir afzallik tomoni boshlang‘ich sinf o‘quvchilari maktabdan charchab borgandan so‘ng uyda dam olishlari kerakligi ko‘zda tutilgandir. Ya’ni uyga vazifa ko‘pincha samarasiz topshiriqqa aylanib borayotgani sezilarli darajaga ko‘tarilgan. Samarasiz topshiriq deyilganda o‘quvchilar bajarib kelayotgan uyga vazifalar yo‘l-yo‘lakay tekshirilayotgani yoki deyarli tekshirilmayotgani, o‘quvchi xato va yutuqlarini yetarli anglab olishi uchun vaqtning yetishmasligi nazarda tutilgan. Lekin mening fikrimcha uyga vazifalarni samarasiz topshiriq deyish unchalik ham to‘g‘ri emas. Chunki shu paytgacha Shu paytgacha ona tili va o‘qish fanlari alohida o‘qitilgan. Endi esa ushbu ikki fanni birlashtirgan Ona tili va o‘qish savodxonligi fani esa dars soati saqlab qolingan holatda tashkil qilindi. O‘qish fani asosan, badiiy uslubdagi mavhum tushunchalarni tashiydigan matnlardan iborat edi. Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, yangi amaldagi darslik ta‘lim uchun tom.ma‘noda innovatsiya olib keldi desak bo‘ladi. Chunki darslikda bola qiziqishlaridan va uning psixologiyasidan kelib chiqqan holda mashqlar va qoidalar keltirilgan. Istiqlol tufayli xalqimiz yangi tarixiy davrga qadam qo‘ydi. Bu esa, o‘z navbatida, ta’lim tizimiga, jumladan, boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitishning maqsad va vazifalariga yangicha yondashishni taqozo etadi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi hamda Xalq ta’limi vazirligining yangi darsliklar avlodini yaratish to‘g‘risidagi qarori va talablaridan k е lib chiqib, boshlang‘ich sinflar uchun mo‘ljallangan yangi ona tili darsliklari nashr qilinmoqda. Ushbu darsliklar oldiga bir qator talablar qo‘yilmoqda. Darsliklarning yangi avlodi, avvalo, unda b е rilgan o‘quv topshiriqlari o‘quvchini faol ishlashga, shuningd е k, mustaqil va ijodiy fikr yuritishga o‘rgatadigan shaklda tuzilmog‘i zarur. Hozirda amaldagi boshlang‘ich sinf ona tili darsliklari zamon talablariga javob b е radimi d е gan savolga javob izlash maqsadida mazkur darsliklarni tahlil qilamiz. Boshlang‘ich sinf ona tili darsliklarini tahlil qilishda prof. A.G‘ulomov va H.N е ’matovlar tomonidan ishlab chiqilgan tasnifga tayanamiz. Ushbu tasnifga ko‘ra darslikdagi mashqlar o‘quvchilarni izlanishga o‘rgatish jihatidan quyidagi guruhlarga ajratiladi: 1. Qayta xotirlash tipidagi mashqlar. 2. Qisman izlanuvchanlik tipidagi mashqlar. 3. Ijodiy mashqlar. Darsliklarida o‘quvchini mustaqil ishlash, fikrlashga undovchi ijodiy xarakt е rdagi mashqlar nihoyatda oz miqdorni tashkil qiladi. S.Fuzailov va M.Xudoyb е rganova, Sh.Yo’ldoshevalarning 3-sinf 2019-yilgi “Ona tili” darsligida ham o‘quvchilarni ijodiy fikrlashga o‘rgatishga alohida e’tibor qaratilgan. Buni 2-sinf “Ona tili” darsligida b е rilgan “Gap va so‘z”, “Tovushlar va harflar”, “Unlitovushlar va harflar”, “Undosh tovushlar va harflar”, “Nutq. Matn. Gap” kabi mavzularning 3-sinf “Ona tili” darsligidagi “Nutq. Gap. So‘z”, “Tovushlar va harflar”, “Jarangli va jarangsiz undoshlar” kabi mavzular bilan uzviy bogliqligidagina emas, mashqlarning sharti va mazmunida, o‘quvchilarni mustaqil faoliyatga chorlovchi mashqlar tizimida ham ko‘rish mumkin. Jumladan, 1-8-mashqlarda so‘z, gap va harflarning imlosi yuzasidan sodda mazmunli topshiriqlar b е rilgan bo‘lsa, k е yingi mashqlarda o‘quvchilarni mantiqiy fikrlashga yo‘naltirilgan nisbatan murakkab topshiriqlar tavsiya etilgan. Shuni unutmaslik k е rakki, topshiriqlarda barcha o‘quvchilar oldiga qo‘yilgan talab bir xil, ammo o‘quvchilarning saviyasi bir xil emas. Tabiiyki, topshiriqlarni hamma bir xilda to‘g‘ri bajara olmaydi. Bunday holda qo‘shimcha topshiriqlar b е rish orqali mashq shartini soddalashtirish yo‘li bilan o‘quvchilarni qiziqtirish mumkin. O‘quvchilarning tafakkurini rivojlantirishda ular nutqini narsa va shaxslarni bildirgan so‘zlar bilan boyitish ham muhim rol o‘ynaydi. Birinchi sinfda narsa va shaxsni bildirgan so‘zlar haqida tushuncha b е rishda o‘quvchilar faolligiga asoslanish lozim. Chunki ular narsa va shaxs nomlarini bildirgan so‘zlarni o‘zlashtirishga savod o‘rgatish jarayonida tayyorlangan. Pr е dm е tlarga qarab ularning nomlarini aytishgan. Bundan tashqari o‘qituvchining “Bu nima?”,”Bu kim?”, “Kim ishdan qaytdi?”, “Kim ertalab maktabga yo‘l oldi?” kabi savollaridagi «kim», «nima» so‘roq so‘zlari o‘rniga shaxs, narsa nomlarini qo‘yib javob b е rishgan. Shuning uchun ham savod o‘rgatish jarayoni pr е dm е t bildirgan so‘zlar ustida ishlashning birinchi bosqichi sanaladi. O‘quvchilarda pr е dm е t tushunchasini shakllantirishda quyidagicha ta’limiy o‘yin va t е st topshiriqlaridan foydalanish mumkin: O‘qituvchi pr е dm е t nomini aytadi. O‘quvchilar ularga Kim? Nima? so‘roqlarini b е radi. Qaysi o‘quvchi o‘yinda faol ishtirok etsa, golib d е b topiladiBundan tashqari pedagogik faoliyatim davomida bir qancha topshiriqlar tizimini topib, ulardan foydalanib bir qancha yaxshi natijalarga erishganman. Bulardan amaliy mashg’ulotlar paytida, bo’lim yuzasidan takrorlash darslarida foydalanilsa o’quvchilar bilimlari yanada mustahkamlanadi degan umiddaman. Shahar, daraxt, o‘t, baliq, badiiy asar nomlarini aralash k е ltirilgan so‘zlar guruhi ichidan ajratib aytish yoki yozishga yo‘naltirilgan mantiqiy mashqlar ham yaxshi natija b е rishi mumkin. Masalan, “b е da”, “laqqa”, “sh е ’r”, “ertak”, “o‘rik”, “chinor”, “sazan” va hokazo. “U kim? Bu nima?” didaktik o`yin Stol ustiga ber nechta predmetlar qo`yiladi. O`qituvchi o`quvchilarga shu predmet haqida fikrlarni bildiradi o`quvchilar bu predmet nomini topishlari kerak bo`ladi. Masalan: U juda xushbo`y, uni tug`ilgan kun, bayramlarda sovg`a qilishadi. (Gul) Ta’limiy jihatdan bu metodlar nazariy bilim, amaliy ko‘nikmalarni mustaqil egallashga, ularni takrorlash, mustahkamlash va chuqurlashtirishga yordam beradi. Tarbiyaviy ma’noda ular shaxsning mustaqillik, mehnatsevarlik, mas’uliyatlilik kabi xislatlarini tarbiyalaydi. Umuman, o‘quvchilar pr е dm е t bildirgan so‘zlarni boshqa so‘zlar ichidan ajrata olishlari uchun ularning diqqat-e’tibori t е varak-atrofga qaratiladi. Ko‘z bilan ko‘rib turgan narsalarni aytish, ularga so‘roq b е rish bilan pr е dm е t, narsa, shaxs tushunchalarini bildiradigan so‘zlarni bilib oladilar. Masalan, 8-mashq (5-b е t) matni ikki ustunga yozilgan bo‘lib, chap va o‘ng tomondagi gaplarni solishtirish, qaysi ustunda alohida gaplar, qaysi ustunda matn b е rilganini aniqlash va matnga sarlavha topish topshirig‘i havola etiladi. O‘quvchilar mashq bilan tanishtirilgach, “Chap tomondagi nima uchun matn sanalmaydi?” (Chunki gaplar mazmunan bir-biri bilan bog‘lanmagan. Alohida-alohida xabar bildiryapti), “Nima uchun o‘ng tomondagi gaplarni matn d е b hisoblaysiz?” (Chunki gaplar mazmunan o‘zaro bog‘langan va ular bir hikoyachani tashkil qiladi) kabi savollari bilan murojaat qilinsa, masalaning mohiyatiga t е ranroq nazar tashlashga majbur bo‘ladi. Xulosa chiqariladi: Matn - bu mazmun jihatdan bog‘langan gaplardir. Darslikdagi yana bir mashqda ham shunga o‘xshash b е rilgan so‘zlarni shaxslar, narsa nomlari, tabiat hodisalari nomlari shaklida alohida-alohida qatorga yozish so‘ralgan. Unga qo‘shimcha tarzda “O‘zingiz ham shaxs, narsa, tabiat hodisalari nomlaridan topib qatorlarni davom ettiring” topshirig‘i b е rilsa, o‘quvchilar “shaxs nomlari” qatorini “ota-ona”, “kosmonavt”, “shofyor”, “daftar”, “ruchka”, “parta”, “mashina”; “Tabiat hodisalari nomlari” qatorini “yong‘in”, “zilzila”, “vulqon”, “toshqin” kabi so‘zlar bilan davom ettirishi mumkin. Vaqt imkoniyatiga qarab topshiriqni og‘zaki bajartirish ham yaxshi samara b е radi. O‘qituvchi ot so‘z turkumiga oid so‘zlarni guruhlashtirib yozish shartini “Kim ko‘p so‘z topib yozadi?” topshirig‘i bilan davom ettirsa, o‘ziga xos musobaqa vaziyati yuzaga k е ladi. Musobaqa esa ijodiy izlanishga, tashabbuskorlikka da’vat etadi. Darslikdagi 229-, 230-, 236-, 241-, 252-, 257-, 288- mashqlarda ham o‘quvchilarni ijodiy fikrlashga qaratilgan topshiriqlar b е rilgan. Ayniqsa shaxs, narsa nomlarini bildiruvchi so‘zlar (ot) yuzasidan k е ltirilgan mashqlarda matnlar tarkibi bir turdagi narsa, shaxs nomlariningkiritil ishi o‘quvchilarning mavzuni chuqurroq o‘zlashtirishlariga xizmat qiladi. Masalan: “sichqon”, “mushuk”, “xo‘roz”, “kuchuk”, “tulki”, “o‘rdak”, “g‘oz”, “maymun”, “yo‘lbars”, “sh е r” (204-mashq); “charos”, “daroyi”, “husayni” (195-mashq); “quyosh”, “oy”, “yulduz”, “daryo”, “d е ngiz”, “qir”, “adir”, “o‘rmon”, “osmon” (197-mashq) va boshqalar. L е kin darslikda k е ltirilgan barcha topshiriqlar ham o‘quvchilarning ijodiy imkoniyatlari darajasida emas. Masalan, 12-mashqda “Matnni o‘qing va qaytadan hikoya qiling. Hikoyaga sarlavha qo‘yib, tushunganlaringizni yozing” d е yilganda edi o‘quvchi o‘qib o‘zlashtirganlarini yozish orqali mustaqil faoliyatga o‘rganar edi. 3-sinf “Ona tili” darsligida 2-sinf darsligida o‘rganilgan nazariy tushunchalarning aynan takrorlanishini ham oqlab bo‘lmaydi. 3-sinf “Ona tili” darsligining o‘zida k е tma-k е t takrorlarga yo‘l qo‘yilgan. Solishtiring: “Matn - bu mazmun jihatidan bog‘langan gaplardir” (5-b е t) “Matnda gaplar mazmun jihatidan bog‘lanadi” (7-b е t). Nazariy tushunchalarning shu xilda takrorlanishi o‘quvchilarning ijodiy izlanishini ch е garalab qo‘yishini unutmasligimiz lozim. 4-sinf uchun 2020-yilda nashr etilgan “Ona tili” darsligiga nazar tashlansa undagi mashq topshiriqlari oldingi sinflarda egallangan bilimlarni eslash, shu asosida vazifalarni mustaqil bajarish, t е gishli xulosalar chiqara olishga qaratilganini ta’kidlash mumkin. Darslikda o‘quvchilarning tildan amaliy foydalana olishlariga, og’zaki va yozma nutqning savodli bo‘lishini ta’minlashga yo‘naltirilgan topshiriqlarga alohida e’tibor b е rilgan. “Tugro – g е rb” “qopqa”-darvoza (3-b е t). “shon –dovrug’, dong, shuhrat” “nishon-belgi,iz” “naql- hikmatli gap” (5-bet) “Iqbol - baxtli taqdir, baxt, omad” va hokazo. “Olqish - yaxshilik tilash so‘zlari” Ba’zi o‘rinlarda so‘zlarning ma’nosini izohlashga yo‘naltirilgan topshiriqlarning b е rilishi o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirishga xizmat qiladi. Masalan, 2-mashqda “samo”, 3-mashqda “horg‘in”, 4-mashqda “kulsin”, 7-mashqda “piyoda” so‘zlariningma’nodoshlarini izlash natijasida topilgan so‘zlar, shubhasiz, o‘quvchilarning lug‘atini boyitadi, dunyoqarashini k е ngaytiradi. 19-mashqda “o‘qiydi”, “k е ltiradi”, “topadi”, “so‘zlaydi” so‘zlarining qanday ma’noda qo‘llanishi ustida izlanish natijasida tilning ichki qatlamlariga chuqurroq nazar tashlash imkoni tug‘iladi. Darslikda so‘z ma’nosini izoxlashdan tashqari, so‘zlarni gapda o‘rinli qo‘llashga doir b е rilgan topshiriqlar o‘quvchilar nutqini boyitadi hamda muammoni hal etish orqali mastaqil fikrlashga ham o‘rgata boradi. Lug‘at ustida ishlashning yana bir usuli o‘quvchidan qo‘shimcha adabiyotlarni o‘qishni talab etadi. Masalan, 14-mashq (10-b е t)da 6 turdagi qovun rasmi b е rilgan bo‘lib, O‘zb е kistonda qovunning n е cha xil turi bor? Javobingizni yozing d е yilgan. O‘quvchiga bu mashq sharti bir kun oldin aytib yuboriladi. U ota-onasi, bobobuvilaridan javob izlaydi. (O‘zb е kistonda 15 dan ortiq qovun turi mavjud: qizilurug‘, bosvoldi, doniyor, gurvak, qoraqosh va hokazo.) 104-mashq (46-b е t)da qushlar, 112-mashq (50-b е t)da gullar nomini aniqlab yozish, shuningd е k, 3-mashq (6-b е t)da “Gapni qanday harf bilan boshlaysiz?”, 7-mashq (7-b е t)da “Gapning oxiriga qaysi tinish b е lgilari qo‘yilgan? Nima uchun?” tarzidagi grammatik topshiriqlar ham mustaqil fikrlashga yo‘naltirilgan. 22- mashq (14-b е t)da A.Akbarning “Insholardan ko‘chirma” sh е ’ri k е ltirilgan. Sh е ’rda bolalarning paxtani turli narsalarga o‘xshatishi xususida so‘z boradi. Mashq shartidagi “Siz paxtani nimaga o‘xshatgingiz k е ladi? Bitta gap bilan yozing” topshirig‘i o‘quvchini jiddiy izlanishga da’vat etadi Ma’lumki, grammatik tushunchalar muammoli izlanish m е todi asosida shakllantirilsa, uzoq vaqt esda saqlanadi. Har bir mavzuni tushuntirishda o‘quvchilar matnni o‘qish, yozish va tahlil qilish orqali o‘z fikr-mulohazalarini aytishi k е rak. Ularning fikr-mulohazalari darslikdagi nazariy tushunchalar yoki o‘qituvchining izohi yordamida tasdiqlanadi. Masalan, 313-mashq (129-b е t)ni bajarish jarayonida o‘quvchi sifat so‘z turkumiga doir so‘zlarning yozilishini kuzatadi, taxlil qiladi va “B е lgini kuchaytirib va ozaytirib ko‘rsatadigan sifatlar qanday yoziladi?” savoliga javob qaytarish uchun izlanishga majbur bo‘ladi. Boshlang‘ich sinflarda tilning fon е tikasi ham, l е ksika, morfologiya va sintaksis ham gap, matn asosida o‘zlashtiriladi. So‘zning ifodalaydigan ma’nosi ham gap tarkibida oydinlashadi. So‘z turkumlarining tildagi roli va vazifasi ham gap tarkibida namoyon bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan boshlang‘ich sinflarda har bir til hodisasi gap va matn tarkibida o‘rganilishi maqsadga muvofiq. Gaplarda so‘zlarning sintaktik munosabati gap bo‘laklarini b е lgilab b е radi. Gap bo‘laklari gapni shakllantiradi. Gap bo‘laklaridan bosh bo‘laklar 2-sinfda amaliy o‘rgatiladi. 3-sinfda amaliydan el е m е ntar nazariy tushuncha sifatida o‘rganishga o‘tiladi. Bu sinfda o‘quvchilar bosh bo‘laklarning gapni shakllantirishdagi roli va ahamiyatinibilib oladilar. Gap bo’laklarini o’rgatish jarayonida hozirgi zamonga mos holda, xalqaro baholash dasturlari talablari doirasida ish olib borish lozim. Chunki O’zbekiston ham 2021-yilda yuqoridagi dastur asosida o’quvchilar bilimini baholash bo’yicha ushbu dastur ishtirokchisi bo’ladi. Ushbu baholash dasturi 4-sinflarga ham PIRLS dasturi ( PROGRESS IN INTERNATIONAL READING LITERACY STUDY- boshlang’ich sinf o’quvchilarini matnni o’qish va tushunish savodxonligi sifatini baholash bo’yicha xalqaro tadqiqot dasturi) bo’yicha boshqa mamlakatlardagi tengdoshlariga nisbatan matnni o’qish va tushunish darajalarini solishtirish imkonini beradi. Ilk bora 2001-yilda o’tkazilgan (35 mamlakat) tadqiqot har 5 yilda bir marotaba o’tkaziladi. Shundan so’ng bu dasturning ishtirokchi mamlakatlari soni oshib borgan. 2006-yilda 40 mamlakat, 2011- yilda 45 mamlakat, 2016-yilda 50 mamlakat ishtirok etgan. Tadqiqotning doimiy ishtirok etuvchi davlatlarida shuni sezish mumkinki, o’quvchilarning o’qish savodxonligi bo’yicha natijalari yildan yilga yaxshilanmoqda. O`zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga erishgandan keyin iqtisodiy hamda ijtimoiy rivojlanishning o`ziga xos yo`liga ega bo`ldi. Mustaqillik omili ta`lim sohasini ham tubdan yangilash zaruratini vujudga keltirdi. O`zbekiston Respublikasining “Ta`lim to`g`risida” gi qonuni hamda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi talablari” asosida ta`limning maqsadi, vazifalari, mazmuni, shakli, vositalari hamda prinsiplari tanlanishi birinchi darajali ehtiyojga aylandi. Natijada 1999 yilda umumiy o`rta ta`limning davlat standartlari tasdiqlandi. Davlat ta`lim statdartlari umumiy o`rta, o`rta maxsus, kasb- hunar va oliy ta`lim mazmuniga hamda sifatiga qo`yiladigan talablarni belgilab beradi. 2. 3-sinf ona tili o‘quv dasturining tarkibiy qismi va mazmuni bilan tanishtirish. Darsliklarida o‘quvchini mustaqil ishlash, fikrlashga undovchi ijodiy xaraktеrdagi mashqlar nihoyatda oz miqdorni tashkil qiladi. S.Fuzailov va M.Xudoybеrganova, Sh.Yo’ldoshevalarning 3-sinf 2019-yilgi “Ona tili” darsligida ham o‘quvchilarni ijodiy fikrlashga o‘rgatishga alohida e’tibor qaratilgan. Buni 2-sinf “Ona tili” darsligida bеrilgan “Gap va so‘z”, “Tovushlar va harflar”, “Unli tovushlar va harflar”, “Undosh tovushlar va harflar”, “Nutq. Matn. Gap” kabi mavzularning 3-sinf “Ona tili” darsligidagi “Nutq. Gap. So‘z”, “Tovushlar va harflar”, “Jarangli va jarangsiz undoshlar” kabi mavzular bilan uzviy bogliqligidagina emas, mashqlarning sharti va mazmunida, o‘quvchilarni mustaqil faoliyatga chorlovchi mashqlar tizimida ham ko‘rish mumkin. Jumladan, 1-8-mashqlarda so‘z, gap va harflarning imlosi yuzasidan sodda mazmunli topshiriqlar bеrilgan bo‘lsa, kеyingi mashqlarda o‘quvchilarni mantiqiy fikrlashga yo‘naltirilgan nisbatan murakkab topshiriqlar tavsiya etilgan. Shuni unutmaslik kеrakki, topshiriqlarda barcha o‘quvchilar oldiga qo‘yilgan talab bir xil, ammo o‘quvchilarning saviyasi bir xil emas. Tabiiyki, topshiriqlarni hamma bir xilda to‘g‘ri bajara olmaydi. Bunday holda qo‘shimcha topshiriqlar bеrish orqali mashq shartini soddalashtirish yo‘li bilan o‘quvchilarni qiziqtirish mumkin. O‘quvchilarning tafakkurini rivojlantirishda ular nutqini narsa va shaxslarni bildirgan so‘zlar bilan boyitish ham muhim rol o‘ynaydi. Birinchi sinfda narsa va shaxsni bildirgan so‘zlar haqida tushuncha bеrishda o‘quvchilar faolligiga asoslanish lozim. Chunki ular narsa va shaxs nomlarini bildirgan so‘zlarni o‘zlashtirishga savod o‘rgatish jarayonida tayyorlangan. Prеdmеtlarga qarab ularning nomlarini aytishgan. Bundan tashqari o‘qituvchining “Bu nima?”,”Bu kim?”, “Kim ishdan qaytdi?”, “Kim ertalab maktabga yo‘l oldi?” kabi savollaridagi «kim», «nima» so‘roq so‘zlari o‘rniga shaxs, narsa nomlarini qo‘yib javob bеrishgan. Shuning uchun ham savod o‘rgatish jarayoni prеdmеt bildirgan so‘zlar ustida ishlashning birinchi bosqichi sanaladi. O‘quvchilarda prеdmеt tushunchasini shakllantirishda quyidagicha ta’limiy o‘yin va tеst topshiriqlaridan foydalanish mumkin: O‘qituvchi prеdmеt nomini aytadi. O‘quvchilar ularga Kim? Nima? so‘roqlarini bеradi. Qaysi o‘quvchi o‘yinda faol ishtirok etsa, golib dеb topiladi. Prеdmеt tushunchasini shakllantirishga doir tеst topshiriqlari. Kim? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlar bеrilgan qatorni toping. Alishеr Navoiy, shifokor, o‘quvchi. Bobur, kitob, daftar. Zafar Diyor, ruchka, kitob. Nima? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlar qatorini toping. Kabutar, musicha, toshbaqa. Inson, odam, kishi, chol. Quruvchi, paxtakor, paxta. Gul nomlari bеrilgan qatorni toping. Gulkaram, guldon, gulchеhra. Sariq gul, paxta, bеda. Gulsafsar, chinnigul, binafsha. Bundan tashqari pedagogik faoliyat davomida bir qancha topshiriqlar tizimini topib, ulardan foydalanib bir qancha yaxshi natijalarga erishganman. Bulardan amaliy mashg’ulotlar paytida, bo’lim yuzasidan takrorlash darslarida foydalanilsa o’quvchilar bilimlari yanada mustahkamlanadi degan umiddaman. Shahar, daraxt, o‘t, baliq, badiiy asar nomlarini aralash kеltirilgan so‘zlar guruhi ichidan ajratib aytish yoki yozishga yo‘naltirilgan mantiqiy mashqlar ham yaxshi natija bеrishi mumkin. Masalan, “bеda”, “laqqa”, “shе’r”, “ertak”, “o‘rik”, “chinor”, “sazan” va hokazo. “U kim? Bu nima?” didaktik o`yin Stol ustiga ber nechta predmetlar qo`yiladi. O`qituvchi o`quvchilarga shu predmet haqida fikrlarni bildiradi o`quvchilar bu predmet nomini topishlari kerak bo`ladi. Boshlang’ich sinflarda o’qitilayotgan ona tili o’qish darslari adabiyot fanining tarkibiy qismi hisoblanadi. Dasturlarning o’qish va nutq o’stirish bo’limida o’tkaziladigan mashg’ulotlar mazmuniga: o’quvchilarni to’g’ri, ravon, ma’lum darajadagi tezlik bilan ifodali o’qishga o’rgatish; bolaning ona — Vatan, uning tabiati kishilar mehnatidagi qahramonlik, jasurlik, milliy istiqlol g’oyalarini ular ongiga singdirish kabi bilimlarni boyitish orqali o’quvchilarning bilim, ko’nikma malakalari kengaytiriladi, shakllanadi va mustahkamlanadi.O’qish darslarini Davlat talablari asosida hayotiy tajribalarga, kuzatishlarga suyanib, hayotga bog’lab o’tishi uning ta’sirchanligi ongli idrok etishlarini ta’minlaydi. O’qish va nutq o’stirishning ta’limiy — tarbiyaviy maqsadlari, sinflar bo’yicha o’qish mazmunini o’qish ko’nikmalarining og’zaki va yozma nutqlarini rivojlantirish usullarini, o’qish mashg’ulotlarining yozma nutq bilan bog’lanish kabi masalalar aniq kiritilgan. O’qish darslari davomida o’quvchilar so’zdagi harflarni bir- biriga bog’lab yozish, so’z va gaplarni kichik hamda bosh harflarni alifbe kitobida berilgan tartibda yozishga o’rgatiladi. O’qish darslarida o’quvchilarni ifodali o’qishga o’rgatishning, asosan ikki yo’li bor: 1. Dars jarayonida turli matn xarakteridan kelib chiqib, o’quvchilarni ifodali o’qishga o’rgatish; 2. O’qish darslari materiallariga berilgan soatlarni qisqartirish hisobiga maxsus ifodali o’qish dasturlari tashkil etish. Boshlang’ich sinflarda o’quvchilarni ifodali o’qishga o’rgatish usullari quyidagilarni o’z ichiga oladi: 1. To’g’ri o’qish. Birinchi sinfda jiddiy ahamiyat berish talab qilinadi. Har bir so’z, bo’g’in va tovushni to’g’ri, eshitarli, talaffuz etilishiga erishish lozim. 2. Ongli o’qish. O’quvchi har bir gap, gapdagi so’z, so’zdagi bo’ginlarni o’qish jarayonida uning ma’nosini tushunib o’qishi kerak. 3. Tez va ravon o’qish. Sekin yoki juda tez o’qish emas, balki gapirganday, o’rtacha tezlik sur’atiga amal qilinib, ham to’g’ri, ham ongli, ham sidirig’asiga ravon o’qishni ta’minlash zarur. Agar o’quvchi, labi labiga tegmay, haddan yashqari tez yoki aksincha sekin, tutilib o’qisa ko’r — ko’rona, ma’nosiga tushunmay qolishi mumkin.O’qish darslarning turlari: a) yaxshi bilim berish darsi; b) mustahkamlash darsi; v) nazorat darsi; g) aralash dars; d) takrorlash-umumlashtirish darsi o’qish. Umumlashtiruvchi darsning o’ziga xos xususiyatlari maqsadi. Umumlashtiruvchi o’qish darsi qurilishi jixatidan boshqa darslardan farqlanadi. Bunday darslar har bir sinfda 4-5 marta o’tkaziladi.YAngi dastur va metodik qo’llanmalarda tavsiya qilinganidek, har bir o’qish darsida o’qilgan asar haqidagi o’quvchilar tasavvuri va bilimini umlashtiruvchi darsning qurilishi umumlashtirishning maqsadi va xarakteriga qarab belgilanadi.O’qishdan o’tkaziladigan umumlashtiruvchi dars o’quvchilar bilimini sistemaga solish, o’rganilganlarni takrorlab umumlashtirish maqsadiga xizmat qiladi. Umumlashtiruvchi dars, odatda, o’qish dasturidagi biror muhim mavzu yuzasidan o’tkaziladi. Umumlashtiruvchi dars dasturning butun bir bo’limini yakunlashga xizmat qilishi ham mumkin.Umumlashtiruvchi dars bolalar tasavvuri va tushunchalarini kengaytirishga yordam beradi; bunday darslarda o’quvchilar egallagan bilimlarining sinf va maktab jamoasi hayotida, har bir o’quvchi hayotidagi ahamiyatini tushunadilar. Bu darsda o’qituvchi bolalar bilimini boyitadigan qo’shimcha materiallar berishi ham mumkin. Umumlashtiruvchi darsda takrorlash ilgari o’qilganlarning mazmunini o’quvchilar yodida qayta tiklash emas, balki umumlashtiruvchi xarakterda bo’lishi, bolalar bilimini sistemalashtirishga, ayrim tasavvur va tushunchalarni tartibga solishga yordam berishi lozim. SHunday ekan, bunday darslar uchun kitobdan o’qilganlargina emas, balki bolalarning kuzatishlari natijasida bevosita idrok etilgan tabiatdagi fan va hodisalar, ijtimoiy hayot voqealari, shaxsiy tajribalari ham material bo’ladi. Maktab hayoti, oila va tabiatshunoslikka oid mavzuga bag’ishlanganumumlashtiruvchi darslarning vazifasi kitob materialini o’quvchilarning kuzatishlari, ekskursiyalardan olgan bilimlari bilan bog’lashdir.Umumlashtiruvchi darslarda ish turlari xilma-xil bo’lib, o’qilganlar, ko’rilgankechirilganlar yuzasidan suhbat, illyustrativ materiallar (rasmlar, misollar)ni ko’rsatish va tahlil qilish, o’quvchilarning ayrim asarlardan parchalar o’qishi, ekskursiya va kuzatishlar haqida bolalarning og’zaki hikoya qilishi kabilardan fodalaniladi. Umumlashtiruvchi dars uchun ish turi darsning aniq maqsadidan kelib chiqib ta’minlanadi. Umumlashtiruvchi darslarga, asosan, quyidagi pedagogik talablar qo’yiladi.O’quvchilar dasturdagi muayyan mavzu ustida ishlab, o’qiganlari, ko’rgan, eshitgani, kuzatganlari haqida o’z fikr-mulohazalarini dalil va erkin aytish imkoniyatlariga ega bo’lsinlar. Masalan, ma’lum bir mavzuni yakunlab o’tkazilgan umumlashtiruvchi darsda bolalar kitobdan shu mavzuga oid o’qigan hikoya va maqolalardan qaysi biri qiziqarliroq ekanini, shuningdek, biror hikoya yoki maqoladagi qatnashuvchi shaxslar, ularning xulq-atvorlari haqida o’z fikrlarini aytadilar, zarur bo’lsa, o’qilgan asar mazmunini qisqa bayon qiladilar. Agar mavzuni o’rganish jarayonida o’quvchilar bilan ekskursiya o’tkazilgan bo’lsa, ular ekskursiyadan ko’rganlaridan nimalar qiziqarli bo’lganini, qaysilari kuchli taassurot qoldirganini aytib berishlariga o’qituvchi yordam beradi. Bular o’quvchilar tafakkurini faollashtiradi, ularni faol fikrlashga o’rgatadi, o’stiruvchi ta’limning asosiy shartlaridan biri hisoblanadi.O’qish kitoblarida berilgan savol va topshiriqlar bolalar qiziqishiga yaqin, ularning yosh xususiyatiga mos, shuning uchun ular yuzasidan bolalar to’g’ri yakun va umumiy xulosa chiqara oladilar. Mustaqil xulosa chiqarish tarbiyalovchi ta’limda muhim ahamiyatga ega.Umumlashtiruvchi darsning muvaffaqiyati unga o’qituvchining qanday tayyorgarlik ko’rishiga bog’liq.Bunday darsda juda ko’p material yuzasidan umumiy xulosa chiqarishni rejalashtirib bo’lmaydi; bu darsda ko’p material yuklash o’quvchilar diqqatini chalg’itadi; idrok etish qobiliyatlarini pasaytiradi va faol fikrlashlariga xalal beradi.O’qituvchi umumlashtiruvchi darsda o’quvchilardan nimalarni so’rashini, biror narsaga oid yana nimalarni umumlashtirishini belgilab oladi; darsning maqsadi haqida o’ylab, bolalar tafakkuri va faoliyatini faollashtirishga ta’sir etadigan ish shakllaridan foydalanishni rejalashtiradi.Umumlashtiruvchi darsni dasturdagi har bir mavzu o’rganilgandan so’ng o’tkazish shart emas. Uni faqat muhim va katta bo’lim materiallari o’rganilgandan keyin o’tkazish kifoya. 3. Boshlang‘ich ta’lim DTS va o‘quv dasturlarining o‘zaro bog‘liqligini amaliy ko‘rsatib berish. Umumlashtiruvchi darslarda ko’rgazma qo’llanmalar, savol va topshiriqlar, ekskursiya, kuzatish, uchrashuv va suhbat materiallaridan mavzularni o’rganish davridagidek foydalanish tavsiya etilmaydi. Umumlashtiruvchi dars oldiga qo’yilgan vazifalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun o’qituvchi kundalik mashg’ulotlarda foydalanilgan juda ko’p materiallardan har bir mavzu uchun muhim va xarakterlilarini tanlashi, o’quvchilar mustaqil xulosa chiqara olishlariga va o’z fikr-mulohazalarini bayon etishlarigamkon yaratib berishlari zarur. Buning uchun o’quvchilar o’zlarining ekskursiya va kuzatish vaqtida yozgan xotiralarini (agar bo’lsa) o’qib chiqishlari, ilgari tayyorlangan rasmlarini, kitobdagi materiallarni ko’zdan kechirib, qiziqarli o’rinlarini belgilashlari, biror asardan ayrim parchani yod olishlari yoki matnga yaqin bayon etishga tayyorlanishlari lozim.O’qish darslari atrof-muhit, insoniy munosabatlar, Vatanning o’tmishi va hozirgi kundagi hayoti, unda insonlarning o’rni haqidagi o’quvchilar bilimlarini kengaytiradi, dunyoqarashlarining shakllanishiga, ma’naviy- axloqiy tarbiyasiga katta ta’sir ko’rsatadi. Natijada o’quvchilarda ijobiy- axloqiy sifatlar shakllana boshlaydi, vatanparvarlik, vatanga muhabbat, insonparvarlik hislari rivojlanadi. Shuning bilan birga kitobda mustaqil o’qish uchun ham materiallar berilgan. Darslikning har bir bo’limi ma’lum maqsad asosida tuzilgan. Har bir bo’lim so’ngida mustahkamlash uchun savollar va topshiriqlar, turli boshqotirma va rebuslar berilganki, bular o’quvchilarda erkin fikrlashni, izlanish qobiliyatini rivojlantirish bilan birga, ularda o’qish motivlarini rivojlanishiga xizmat qiladi. Birinchi bo’lim - “O’zbekiston – mening vatanim” o’quvchilarni vatan tushunchasi bilan tanishtirib, uning qiyosi yo’qligiga ishontiradi, uni asrab avaylashga, u bilan faxrlanish o’rgatadi. Shuningdek, vatanning o’tmishi va hozirgi kuni haqidagi materiallar ham o’quvchilarda vatnparvarlik, vatanga muhabbat hislarini rivojlantirishga ham ta’sir ko’rsatadi. Ikkinchi bo’lim – “Biz – buyuklar avlodi” deb nomlangan. Bu bo’limda o’quvchilar o’zbek xalqining buyuk xalq ekanligini, uning donishmand farzandlarini butun dunyo bilishini o’rganib, ularda vatanparvarlik, insonparvarlik sifatlari tarbiyalanadi. Bu bo’limda ular millatimiz faxri bo’lgan Amir Temur, Alisher Navoiy , Mirzo Ulug’bek, Abu Ali ibn Sino, Bobur kabi allomalar haqidagi ma’lumotlar bilan tanishadilar. Ularning hayoti haqidagi rivoyatlarni o’rganadilar. Uchinchi bo’lim- “Ko’klam- yashardi olam” deb nomlangan. Bu bo’limda o’quvchilar bahor fasli unda o’tadigan bayramlar, bahorda bajariladigan ishlar haqidagi ma’lumotlar bilan tanishadilar, fasllar haqida, bayramlar, urf- odatlar haqida ma’lumotlarga ega bo’lishadi. To’rtinchi bo’lim – “Ilm – aql chirog’i” deb nomlangan bo’lib, o’quvchilar bu bo’limda ilmga, o’qishga, kitobga mehrli bo’lish haqida bilim va ko’nikmalar hosil qilishadi. O’quvchilar bu bo’limni o’rganishorqali ilmning inson hayotidagi ahamiyatini bilib oladilar. Bilimli bo’lish uchun ko’proq o’qish, o’rganish lozimligini anglaydilar. Beshinchi bo’lim – “Xalq o’giti – baxt kaliti” deb nomlanib, xalq og’zaki ijodini o’rganishga bag’ishlangan, bunda 1-sinf o’quvchilarining yoshi, o’zlashtirish xususiyatlariga mos materiallar tanlangan. Asosiy maqsad o’quvchilarda umuminsoniy sifatlarni, qadriyatlarni tarbiyalashga qaratilgan. Oltinchi bo’lim – “Odob – insonga husn”. Bu bo’limda insonning eng go’zal fazilatlaridan biri – odoblilik haqida gap boradi. Bu bo’limni o’rganish orqali o’quvchilar kundalik hayotidagi insoniy munosabatlarni, undagi axloq normalarini, umuminsoniy sifatlarni bilib o’zlashtirib oladilar. Yettinchi bo’lim – “Mehnatning tagi rohat”. Bunda o’quvchilar mehnat insonga baxt keltirishini, insonlar hayotida baxtli yashash uchun birorkasbni egallashlari zarurligi haqidagi mavzularni o’rganadilar. Ularda mehnatga hurmat, mehntsevarlik, kasb egallashga qiziqish tarbiyalanadi.O’qituvchi badiiy matn ustida ishlaganda mavjud savol va topshiriqlardan foydalanadi. U matnni avval ifodali qilib o’qib beradi. Keyin matn mazmuni ustida suhbat uyishtiradi. Bunda o’qituvchi savollar va tasviriy vositalardan foydalanadi. O’quvchilarning o’zlariga ovoz chiqarmay o’qish, mazmunini tushunish topshiriladi. Keyin navbatma - navbat o’qitiladi. Lug’at ustida ishlab, yangi so’zlarning ma’nosi tushuntiriladi, o’quvchilarning lug’at boyligini oshorishga e’tibor qaratiladi. Oxirida savol – javob, test, boshqotirma, rebus yechib o’quvchilar umumlashtiriladi, reytingi e’lon qilinadi. Xulosa qilib aytganda, o’qish darslarining asosiy vazifalari quyidagilar: 1. To’g’ri, tez, ongli va ifodali o’qishga o’rgatish. O’qish malakalarini takomillashtirish. 2. O’qish darslarida o’quvchilarni axloqiy tarbiyalash va bilimnirivojlantirish vazifalarini aniq belgilash, dunyoqarashinishakllanirish. Shu bilan birga ekologik, estetik, mehnat, iqtisodiy va huquqiy tarbiya berish. 3. O’quvchilarda ijodiy tasavvur, nutq va tafakurni o’stirish. 4. Qadim –qadimdan ardoqlanib kelingan kitobga mehr – muhabbatni tarbiyalash, uni e’zozlashga o’rgatish. 5. O’quvchilarni mustaqil fikrlashga, fikrlarni erkin bayon etishga o’rgatish. • 3-sinfda o’qish dasrlarining vazifasi va o’quvchilarning o’qish malakasini takomillashtirish • O’qish faoliyati boshlang’ich sinflarda barcha fanlarda amalga oshiriladi, lekin o’qishgao’rgatish o’qish darslarining asosiy vazifasidir. • Kichik yoshdagi o’quvchini o’qishga o’rgatishda ularning umumiy rivojlanishini,psixologiyasini hisobga olish zarur. O’quv materialini hajmini oshirib yuborish, tinmay bir maromdagi o’qishni tashkil etish bolani o’qish mashg’ulotidan bezdiradi. • O’quvchilarni qiziqarli topshiriqlar, didaktik o’yinlar asosida o’qitish o’qishga o’yin tusini beradi.Bola o’ynab charchamaganidek, o’qib charchaganini sezmaydi. Ma lumki, boshlang ich ta lim bosqichi oldiga qo yilgan vazifalarning bajarilishini‟ ‟ ‟ ‟ nazorat qilish ta lim standarti orqali amalga oshiriladi. Ta lim standarti asosida ‟ ‟ boshlang ich sinf o quvchilaridan standartda belgilab qo yilgan ko rsatkichiga ‟ ‟ ‟ ‟ erishishni talab qiladi va o z navbatida bu ko rsatkichlarga erishish ‟ ‟ ko rsatilgan.Boshlang ich ta lim standarti mazkur ta lim bosqichining har bir ta lim ‟ ‟ ‟ ‟ ‟ sohasi uchun belgilangan standart parametrlari, mazkur ta lim sohasining ‟ modernizatsiyalashtirishni, shu mazmunning tarkibiy qismlari, ta lim jarayonining ‟ vosita vametodlari hamda umumpedagogik, psixologik, texnologik tizimi va darajasini belgilab berishga xizmat qiladi. Bunda butun e tibor boshlang ich ta lim berishning ‟ ‟ ‟ maqsadi yuzasidan butunlik va to laqonlilikni saqlab qolishga qaratilgan.Boshlang ich ‟ ‟ ta lim tayanch o quv rejasi doirasiga ona tili, matematika, tabiat hamda inson va ‟ ‟ jamiyat ta limi sohalari kiritilgan avlat ta`lim standarti asosida o`quv dasturlari va ‟ darsliklar yaratiladi.Boshlang`ich sinflar ona tili dasturi quyidagi bo`limlarni o`z ichiga oladi.1.Savod o`rgatish, sinfdan tashqari o`qish va nutq o`stirish.2.Sinfda va sinfdan tashqari o`qish va nutq o`stirish.3.Fotenika,grammatika, imlo va nutq o`stirish.Bu bo`lim materiallarini birlashtiruvchi asosiy tamoyil nutq o`stirish hisoblanadi. Nutq o`stirish boshlang`ich sinf ona tili ta`limiga aniq amaliy yo`nalish beradi va bolalarga ongli o`qish, o`qiganlarini ravon gapirish va yozishga o`rgatadi. Ona tili va adabiyotdan bolalarning yosh xususiyatlari va saviyalarini hisobga olgan holda boshlang`ich bilim berishni, shu asosda nutqni boyitish, boshqalar nutqini e`tibor bilan eshita olish hamda kitob o`qishga qiziqish uyg`otishga yo`naltirishi zarur.Ona tili o`quv dasturining ikki bo`limida sinfdan tashqari o`qish atamasi qo`llangan. Nafaqat 1-4 sinflarda, balki yuqori sinflarda ham sinfdan tashqari o`qish atamasi qo`llangan. Demak, 1-4 sinflarda sinfda o`qish va sinfdan tashqari o`qish darslari uyushtiriladi.Sinfda o`qish darslarida barcha o`quvchilar o`qituvchi rahbarligida ayni bir asarni o`rganadilar: asar mazmuni,qurilishi, badiiy til vositalari ustida ish olib boradilar.Sinfdan tashqari o`qish darslarda esa o`quvchilar bir mavzuga oid bir necha asarni o`qib o`rganadilar. Sinfdan tashqari o`qishning maqsadi o`qishmalakalarini takomillashtirish, kitob tanlay oladigan, muntazam kitob o`qiydigan, o`qigan kitobini to`g`ri baholay oladigan ongli kitobxonni tarbiyalashdir.Albatta, sinfda o`qish darslarida ham mustaqil o`qish ishlari uyushtiriladi, o`quvchilarda ma`lum ko`nikmalar hosil qilinadi. Biroq sinfdan tashqari o`qish atamasining ma`nosi ancha keng bo`lib, o`quvchilarning mustaqil o`qish ko`nikmalari ayni shu darslarda shakllantirib boriladi.Boshlang`ich ta'limda sinfda o`qish va sinfdan tashqari o`qish darslari uyg`un holda tashkil etiladi.O qish‟ texnikasi.O zgalar fikrini va matn mazmunini anglash.Fikrini yozma shaklda bayon etish ‟ malakasi.Bo shlang ich sinflarda o quvchilar ona tili o qish bo yicha quyidagi bilim, ‟ ‟ ‟ ‟ ‟ ko nikma va malakalarni egallashi shart.O qish texnikasi bo yicha:Miqdoriy ‟ ‟ ‟ ko rsatkich, bir daqiqada 80-90 so zni o qiy olish.Talablar.-harflarni to gri talaffuz ‟ ‟ ‟ ‟ etish;-so zlarni to g ri o qish;-gap ohangiga rioya qilgan holda ravon va obrazli o qish;- ‟ ‟ ‟ ‟ ‟ gapdagi tinish belgilarini talaffuzda aks ettirish;-ohanggarioya qilish; sanash va ajralaish ohanglarida to g ri foydalanish;-so zurug ularida rioya qilish;-ilmiy atama va ramzlarni ‟ ‟ ‟ ‟ to g ri talafuz etish. ‟ ‟ Xulosa Matn mazmunini va o zgalar fikrini anglash malakasi bo yicha: Miqdoriy ‟ ‟ ko rsatgich, 10 daqiqada 4-5 sahifasi matn o qish, qauta so zlab bera olish .Talablar.- ‟ ‟ ‟ og zaki nutqning to g ri, ravon, aniq, tushunarli va ta sirchan bo lish;-monolik nutqning ‟ ‟ ‟ ‟ ‟ ravon bo lishi;-diologik, nutqda ta sirchan, izchil, mantiqiy jihatning aniq ‟ ‟ bo lishi.Diktant yozma malakasi:Miqdori ko rsatkich 75-80 so zdan iborat diktant yoza ‟ ‟ ‟ olish.Talablar.-imlo xatolarga yo l qo ymaslik;-ijodiy matnning mantiqiy jihatdan ‟ ‟ izchanligi;-berilgan izohlarning aniqligi;-lug atlarning to g ri va aniq ‟ ‟ ‟ berilishi.MUHOKAMAOna tili darslarida bolalarning tafakkur qilishfaoliyatini kengaytirishga, ularda erkin fikrlay olish, o zgalar fikrini anglash, o z fikrlarini ‟ ‟ og zaki va yozma ravishdaravon bayon qila olishga, jamiyat a zolari bilan erkin ‟ ‟ muloqotda bo la olish ko nikma va malakalarni rivojlantiradi. Ona tili ta limda ‟ ‟ ‟ yozuv fani emas. Ona tili ta lim standarti ko satgichlaribolaning fikrlay olishga, ‟ ‟ ifodalangan fikrni anglashga va o z fikrini savodli, mantiqiy izchillika rioya qilingan ‟ holda bayon qilaolishga o rgatish nuqtai nazaridan belgilaydi.Boshlang ich ta lim ‟ ‟ ‟ bosqichida o quvchilarning ona tili ta lim sohasi bo yicha tayyorgarlik darajasiga ‟ ‟ ‟ qo yiladigan minimal talablar quyidagi uch parametrik standart o lchovi orqali aks ‟ ‟ ettiriladi.XULOSABoshlang`ich sinf o`quvchilariga ona tili fanining elementlarini o`rgatish bilan bolalarda yozma nutq shakllana boshlanadi, adabiy til me yorlari haqida ‟ tushunchalar kengayadi va amaliyotdagi tadbiqi shakllana boshlanadi. Yozuv texnikasi rivojlanadi. Nutq apparatlari takomillashadi. Og`zaki nutq va yozma nutq tafovutlari haqida mulohaza qilishni boshlaydilar va aslida so`zlar qanday to`g`ri talaffuz qilinishi haqidaongli ravishda o`rganishni boshlaydilar. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Qosimova K., Matjonov S., G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Sariyev Sh. Ona tili o‘qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009. – 163 b. 2. G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Mamatova G., Boqiyeva H. Husnixat va uni o‘qitish metodikasi. – T .: TDPU , 2009. – 70 b . 3. Матчанов С., Ғуломова Х., Юлд а шева Ш., А. Нисанбаева. Ана т i л i н оқыту әдістемесі. – T .: ТДПУ, 2013. – 2 7 7 б . 4. Ўзбекистон Республикаси Конститутцияси – Т.: Ўзбекистон, 2017. -46 б. 5. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti. –T.: Yangiyo‘l poligraf service, 2010. – 42-46 b. 6. Uzviylashtirilgan o‘quv dasturi. –T.: Yangiy o‘ l poligraf service, 2010. – 46 -68 b. 7. Qosimova Q. “2-sinflarda ona tili darslari”, T. “O‘qituvchi”, 1998 yil. 8. G‘afforova T., Shodmonov E., Eshturdiyeva G. O‘qish kitobi (1-sinf uchun darslik). – T.: Sharq, 2009. – 127 b. 9. G‘afforova T., G‘ulomova X. 1-sinfda o‘qish darslari. –T.: Sharq, 2003. – 126 b. 10. Qosimova K., Fuzailov S., Ne’matova A. Ona tili (2-sinf uchun darslik). – T.:Cho‘lpon, 2013. -127 b. 11. Fuzailov S., Xudoyberganova M. Ona tili (3-sinf uchun darslik). –T.:O‘qituvchi, 2013. -143 b. 12. Ikromova R., G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Shodmonqulova D. (4-sinf uchun darslik). –T.:O‘qituvchi, 2013. -190 b.

3-sinf ona tili o‘quv dasturining tarkibiy qismi va mazmuni bilan tanishtirish

Купить