Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 59.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

3-sinfda “Do‘stlik yo‘lagi” rivoyatini yangi texnologiyalar asosida o‘qitish metodikasi-

Купить
Mavzu: “ 3-sinfda “Do‘stlik yo‘lagi” rivoyatini yangi texnologiyalar asosida o‘qitish metodikasi “ MUNDARIJA KIRISH .……………… ……………………………........................................... .3 I BOB. Boshlang‘ich sinflarda matnlar ustda ishlashning ahamiyati ………..6 1.1. Ertak matnlari ustida ishlashning nazariy asoslari ………………………6 1.2. Boshlang‘ich sinflarda ertak matnlari ustida ishlashning ahamiyati .…11 II BOB. 3-sinfda “Do‘stlik yo‘lagi” rivoyatini o‘qitishda qo‘llaniladigan metodlar tavsifi ……………..…………………………………………………..16 2.1. “Do‘stlik yo‘lagi” rivoyatini muammoli ta’lim asosida o‘qitish ………..16 2.2. “Do‘stlik yo‘lagi” rivoyatini o‘qitishda interfaol metodlardan foydalanish……………………………………………………………………….22 Xulosa …………...………………………………………………………………..27 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ………….…………………………………29 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Ulkan bunyodkorlik ishlari, islohotlar, Respublikamizda amalga oshirilayotgan xayrli ishlar xalq ta’limida ham tub burilishlarni yuzaga keltirdi. Ta’lim tizimimizda ko‘plab o‘zgarishlar, yangilanishlar ro‘y bermoqda. Yoshlar ta’lim-tarbiyasini takomillashtirish, ularning mazmunini, uzluksizligini ta’minlab beradigan yangi hujjatlar, pedagogik texnologiyalar, amaliyot uslublari bilan boyib bermoqda. Yurtboshimiz ham ko‘plab ma’ruzalarida hamda yoshlar bilan uchrashuvlarda har tomonlama yetuk, barkamol yoshlarni tarbiyalash, bu borada amalga oshirilayotgan ishlar, oldimizda turgan vazifalar haqida ta’kidlab gapiradilar. Zero, Vatanimiz kelajagi yoshlar qo‘lida. Shunday ekan, barkamol, o‘z fikri va keng dunyoqarashga ega, fikrlarini erkin bayon qila oladigan yoshlarni tarbiyalash masalasi hamisha dolzarbdir. Badiiy adabiyot, insonni kamol toptirishda beqiyos ahamiyatga ega. Adabiyotning ildiz bo‘lgan xalq og‘zaki ijodi ham qadimdan tarbiyaviy ahamiyatini ko‘rsatib kelmoqda. Adabiyot, og‘zaki ijod namunalari insonni komillikka yetaklaydi, ezgulikka yo‘naltiradi. O‘quvchilar dasturdagi muayyan mavzu matnlari yoki ertak va rivoyat matnlari o‘z fikr-mulohazalarini dalil va erkin aytish bilan birga, tarbiyaviy jihatlarni ham o‘zlarida mujassamlashtira boradilar. Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi. Badiiy matnlar, shuningdek, kichik ertak va rivoyatlar, she’rlarni boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan ni tahlil qilish yuzasidan ko‘pgina metodik adabiyotlar, darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari yaratilgan. Lekin bu mavzu xalq og‘zaki ijodining sara durdonalaridan hisoblangan rivoyatlar matnlari bilan bog‘liq ravishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida o‘rgatish borasida yetarli ilmiy tadqiqot ishi olib borilmagan. Kurs ishining maqsadi. Sinfda hamda sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlarida rivoyat va ertak matnlarini tahlil qilish, tarbiyaviy xulosalar chiqarish hamda unga ma’lum bir o‘zgartirishlar kiritishda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanishning samarali usullarini shakllantirish olib borayotgan tadqiqot ishimizning maqsadi hisoblanadi. Kurs ishining vazifalari. Tadqiqot ishimizda y uqorida oldimizga qo‘ygan maqasadimizdan kelib chiqqan holda quyidagi vazifalar belgilangan: 1. Tadqiqot ishida tanlangan mavzu bo‘yicha ijtimoiy-pedagogik, falsafiy- ma’rifiy, ilmiy-metodik hamda o‘quv adabiyotlarni o‘rganib chiqish va umumlashtirish. 2. Sinfda hamda sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlari o‘qish darslariga oid mashg‘ulotlari bilan ishlash jarayonini o‘rganish va tahlil qilish. 3. Mavzuga oid ilmiy metodik manbalarni o‘rganish va tahlil qilish asosida sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlarini shakllantirishga oid mashg‘ulot mazmuni, maqsadi va qurilishini o‘rganish hamda qayta takomillashtirish dolzarb nuammo ekanligini aniqlash. 4. Sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlairning samaradorligini oshirishga yo‘naltirilgan yangi pedagogik texnologiyalar asosida dars ishlanmalarini yaratish. Kurs ishining obyekti . Sinfda va sinfdan tashqari o‘qish darslari boshlang‘ich sinflarda o‘tiladigan barcha predmet dasturlarining bo‘limlari bilan bevosita bog‘liq mashg‘ulotlarning yangiligini ta’minlashga qaratilgan innovatsion texnologiyalar asosida dars o‘tish jarayoni tadqiqotimizning obyektini tashkil etadi. Kurs ishining predmeti. O‘qish samaradorligini ijobiy tomonga ta’sir qilish, nutq o‘stirish darslari, tarbiyalashning eng qulay usulidir. Bunday mashg‘ulotlar va darslar boshlang‘ich sinflarda o‘tiladigan barcha predmet dasturlarining bo‘limlari bilan bevosita bog‘liq. O‘qish darslarida o‘tilgan mavzular, shuningdek, ertak- rivoyat matnlari asosida badiiy kitoblar axtarish, asar qahramonlarining nomlarini yozish, ularni tasvirlab berish, ijodiy rasm ishlash, fikrni yakunlash uchun mos maqollar yod olish ko‘nikmalarini shakllantirish dolzarb metodik manba ekanligini aniqlash, ularning didaktik asosini belgilash mashg‘ulotning predmeti hisoblanadi. Kurs ishining metodologik asoslari va metodlari. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, prezidentimiz Sh.Mirziyoyevning asarlari va ma’ruzalarida bayon qilingan ta’limni isloh qilish, maktabgacha ta’limni rivojlantirishga qaratilgan yondashuvlar, qarashlar, ta’lim jarayonini takomillashtirishga yo‘naltirilgan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari, mavzuga oid ilmiy- pedagogik, ilmiy-metodik manbalar. Ishning ilmiy yangiligi. Ushbu tadqiqot ishini bajarish natijasida boshlang‘ich sinflarda sinfda va sinfdan tashqari o‘qishga kichik yoshdagi o‘quvchilarni qiziqtirish, bunda ertak va rivoyat matnlaridan foydalanish adabiyotni puxta o‘zlashtirishga tayyorlashning ajralmas qismi, ta’lim jarayonida ularni axloqiy-estetik tarbiyalashning muhum vositasi sifatida qaraladi. Sinfdan tashqari o‘qishning maqsadi kichik yoshdagi o‘quvchilarni bolalar adabiyoti, xususan, ertak va rivoyat matnlari bilan tanishtirish, ularda kitobxonlik madaniyatini shakllantirishga oid mashg‘ulot ishlanmalarini, uning maqsadi, mazmuni, qurilishiga oid yangi tushunchalari bilan boyitishning didaktik asoslari ko‘rib chiqildi hamda ilmiy-metodik tavsiyalar bilan boyitish nazarda tutildi. Kurs ishining ilmiy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijasida foydalanilgan matnlar, ertak va rivoyatlardan, aniqlangan ilmiy yondashuvlar, ishlab chiqilgan tavsiyalardan nutq madaniyatini, axloqiy-estetik xususiyatlarni shakllantirishga oid o‘qish mashg‘ulotlarini boyitish, maktabda olib boriladigan turli o‘quv predmetlarini takomillashtirish hamda o‘quvchilarning bilimini o‘stirishda, ko‘nikmalari hamda malakasini oshirishda keng foydalaniladi. Ishning tuzilishi va hajmi. Kurs ishi tarkibiy tuzilishiga ko‘ra, kirish, ikkita bob, umumiy xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishning umumiy hajmi 30 sahifani tashkil etadi. I BOB. I BOB. BOSHLANG‘ICH SINFLARDA MATNLAR USTDA ISHLASHNING AHAMIYATI 1.1. Ertak matnlari ustida ishlashning nazariy asoslari Boshlang‘ich sinflar “O‘qish kitobi”da turli janrdagi ko‘plab badiiy va ilmiy-ommabop maqolalar, shuningdek, ertak va rivoyatlar, she’riy matnlar berilgan. Ma’lumki, badiiy asarda hayot obrazlar orqali aks ettiriladi. Uning markazida inson, uning tabiat va jamiyatga munosabati turadi. Badiiy asarda borliqni, voqelikni obrazlar vositasida tasvirlash, ob’ektiv mazmun va sub’ektiv bahoni aniq materialda berish haqidagi qoidalar metodika uchun katta nazariy- amaliy ahamiyatga ega. Asar ustida ishlash muallifning asarida tasvirlangan voqealarga munosabatini ifodalab berishdan tashqari, o‘qituvchi voqelikni obrazlar orqali tasvirlashning o‘ziga xos xususiyatlarini asta tushuna boshlaydi. Yana ham ahamiyatlisi shundaki, har qanday badiiy asarda aniq tarixiy voqelar tasvirlanadi. Asardagi voqealarga tarixiy yondashilganda asarga haqqoniy baho berish mumkin bo‘ladi. Yana ham ahamiyatli tomoni, yozuvchining hayoti va qarashlari bilan o‘quvchilarning yoshlariga mos ravishda tanishtirish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Shularni hisobga olgan holda, badiiy asarni tahlil qilishda o‘quvchilarni asarning g‘oyaviy yo‘nalishini tushunishga o‘rgatish masalasi ham muhimdir. Asarda qatnashuvchi shaxslarga baho berishda o‘quvchilar o‘z shaxsiy tushunchalaridan foydalanadilar. Qahramonning boshqa fazilatlarini baholash uchun ularda so‘z boyligi, tajriba yetishmaydi. O‘qituvchining vazifasi o‘quvchilar payqay olmagan sifatlarni ko‘rsatish va o‘quvchilar nutqiga kiritishdir. Badiiy asarni to‘g‘ri va ifodali o‘qish ko‘nikmasini tarbiyalash va rivojlantirish yo‘li bilan o‘quvchilarda asar ustida mustaqil ishlash va uni o‘qish malakasini o‘stirish asosiy vazifa qilib qo‘yiladi. Bu sinflarda o‘quvchilar badiiy va ilmiy-ommabop asarlar mazmunini to‘liq tushunishga odatlanadilar. Umumiy o‘rta ta’limning birinchi bosqichidagi dasturlarda o‘quvchilarda kitobxonlik madaniyati va nutqini o‘stirishga alohida e’tibor beriladi, badiiy asarlar ertsak va rivoyatlar matnlari bilan ishlash ko‘nikmasini tarbiyalash va o‘stirish nazarda tutiladi. Dasturda badiiy asarni to‘g‘ri, tez va ifodali o‘qish ko‘nikmasini tarbiyalash va rivojlantirish yo‘li bilan o‘quvchilarda asar ustida mustaqil ishlash va uni o‘qish malakasini o‘stirish asosiy vazifa qilib qo‘yiladi. Boshlang‘ich sinflardayoq o‘quvchilar badiiy va ilmiy-ommabop asarlar mazmunini to‘liq tushunishga odatlanadilar, ya’ni asarning ta’sirchanligini, obrazliligini his eta boshlaydilar. Shu asosda ularda axloqiy, estetik, obrazli taassurot tarkib topadi. Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilar ertak, hikoya, masal, she’r, maqol, topishmoq, ilmiy-ommabop asarlar va dostonlardan parchalar o‘qish orqali ularda ifodalangan voqyea-hodisalar, obrazlar va ularning xulq-atvori bilan tanishadilar, o‘qigan asarlariga baho berishni o‘rganadilar; ularda asarning tili, uslubi, yozuvchi qo‘llagan tasvir va ifoda vositalari haqida dastlabki adabiy tushunchalar shakllana boshlaydi. O‘quvchilar asar mazmunini o‘zlashtirish bilan birga unda bayon etilgan asosiy fikrni aniqlab olishga, fikrlar o‘rtasidagi bog‘lanishni belgilashga o‘rganadilar. Badiiy asarni o‘qish bilan bolalarda o‘zlarini o‘rab turgan muhit, Vatan va uning tabiati, kishilar mehnati haqida ham tasavvur hosil bo‘ladi. O‘qish darslari o‘quvchilarda badiiy asarlarning bir-biridan farqini ajrata olish, yozuvchining hayotiy voqyealarni qanday badiiy vositalar orqali aks ettirgani va qanday obrazlar yaratganini aniqlay olish, mustaqil o‘qish va asarni tahlil qilish malakasini hosil qiladi. O‘quvchilar adabiy ma’lumotlarni o‘zlashtirish orqali badiiy asarning mazmuni, g‘oyasi va ahamiyatini anglab ola boshlaydilar. O‘quvchilarning nutqini o‘stirishda, yuqoridagilar bilan birga, adabiy tushunchalarni shakllantirish ham muhim o‘rin tutadi. O‘quvchilar adabiy tushunchalarni o‘rganish natijasida badiiy adabiyot san’atning bir turi ekanligi, uning hayot bilan aloqadorligini bilib oladilar. Asar tahlilida o‘quvchilarning hayotiy taassurotlari va asarni o‘rganish natijasida ularda paydo bo‘lgan estetik his-tuyg‘ular hisobga olinadi. Aks holda, o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishi susaya boradi. Maktabda bolalar adabiyotini o‘qitishda aniq ma’lumotlarga, badiiy asarni o‘rganish natijasida o‘quvchilarda tug‘iladigan his- tuyg‘ularga suyanib ish ko‘riladi. Bu esa o‘quvchilarda asar muallifi, obraz, g‘oya, adabiy tur, syujet kabi adabiy tushunchalarni elementar tarzda shakllantirishga yordam beradi. Boshlang‘ich sinflarda asar tahlilida badiiy til vositalari - sifatlash, o‘xshatish, jonlantirish, mubolag‘a va adabiy janr turlari - ertak, hikoya, masal, she’r, doston, maqol, topishmoq kabilar bilan amaliy ravishda tanishtiriladi. Badiiy asarda g‘oyaviy mazmun obrazlar orqali ifodalanadi. Obrazlar esa so‘zlar yordamida yaratiladi. So‘z adabiyotda badiiy obrazni yaratish qurolidir. Asarning badiiy ifodaliligi yozuvchining undan qay darajada foydalanganligiga bog‘liq. Asarda tasvirlangan hayotiy voqyea-hodisalarni obrazli aks ettirishda badiiy til asosiy vositadir. Shuning uchun ham badiiy asar yuzasidan olib boriladigan kuzatish ishlari har bir obrazni, umuman badiiy asar mazmunini ochishda katta ahamiyatga ega. Boshlang‘ich sinflarda badiiy asar tilini tahlil qilish orqali o‘quvchilarda o‘z ona tiliga muhabbat hissi, badiiy asarni ongli o‘qish ko‘nikmasi o‘stiriladi, asar g‘oyasini chuqur idrok etishga zamin hozirlanadi, o‘quvchilar nutqi rivojlantiriladi. Xalq og‘zaki ijodida ertak janrining bolalar tomonidan yaxshi qabul qilinib, qiziqib o‘qilishining sabablaridan biri ertak tilining ta’sirchanligi, o‘tkir syujetliligi va xalq tiliga yaqinligidir. Ertak o‘qib bo‘lingach, uning badiiy tili ustida ishlashga alohida ahamiyat berish zarur. 2-sinf «O‘qish kitobi»da keltirilgan «Karnaychi shoh» ertagida «yov qora bulutday yopirilib kelayotgan ekan», «Kuychi terak» ertagida «Terakning shoxlari xuddi surnay chalgandek ovoz chiqarib, yaproqlari esa shildirab raqsga tushar ekan», «To‘rg‘aylar qo‘shiq aytib, ularga jo‘r bo‘lar ekanlar», «Oh, deb nola qilibdi terak», «Ustun ularning nag‘malariga jo‘r bo‘lib, sho‘x-sho‘x kuy chalibdi» kabi badiiy vositalar yordamida tasvirlangan manzaralar juda ko‘p. Ular ustida ishlash o‘quvchi nutqini o‘stirish bilan birga ularni fikr yuritishga, mulohaza qilishga o‘rgatadi. Ertaklar va rivoyatlarda o‘xshatishlar, jonlantirish va mubolag‘alardan foydalanilgan. O‘quvchilarga ularni izohlab berish, keyinchalik matndan toptirish, qayta hikoyalashda ulardan nutqlarida foydalanishga o‘rgatish zarur. Asar o‘qib bo‘lingach, badiiy til vositalari ustida ishlanadi. Chunki ularning ma’nosi kontekstdan, asar mazmunidan anglashiladi. Ayniqsa, masallarda allegoriyani ochishda ko‘chma ma’noli so‘zlardan ko‘p foydalaniladi. Ular bolalarga masal mazmunini tushunishga xalal bergani uchun ayrim ko‘chma ma’noda ishlatilgan so‘zlar asarni o‘qishdan oldin tushuntiriladi. 3-sinf «O‘qish kitobi» dan o‘rin olgan «Ayamajiz» (Qudrat Hikmat) she’rida «Bo‘ralar qor kapalak», «Bog‘lar sokin mizg‘ishar, Misoli oq kapalak», «Muz oynalar sovuq yeb» misralarida o‘xshatish, jonlantirish; «Saxiy ona tabiat», «quchog‘ida havo sof» misralarida metafora; «Ayamajiz izg‘iydi, Ko‘chalarda tutoqib, Shox-shabbani tortqilar, Yalmog‘izdek yutoqib» kabi misralarda jonlantirish va o‘xshatishlar qo‘llangan. Bular ustida ishlaganda quyidagicha savoltopshiriqlardan foydalanish mumkin: 1. Shoir qorni nimaga o‘xshatadi? (oq kapalakka). 2. Ayamajizni nimaga o‘xshatadi? (Yalmog‘izga). 3. «Muz oynalar sovuq yeb» misrasini qanday tushunasiz? Oyna sovuq qotadimi? Ushbu darslikning «Kumush qish» bo‘limida «Qish» matni berilgan. Ushbu matnda ham ko‘plab jonlantirishlar qo‘llangan. Masalan, «hamma yoqda sovuq izg‘irin kezadi», «Ingrar og‘riq kabi qari tol, oynalarni bezar qish - gulkor», «Daraxt kurtaklari rohatlanib uxlamoqda», «hozir urug‘lar tinch uyquda» kabi. Matn tahlilida «Matnning birinchi qismini o‘qing. Unda qaysi so‘z o‘z ma’nosidan boshqa ma’noda qo‘llangan?» yoki «Matnning ikkinchi qismida jonsiz narsalar jonlidek tasvirlangan o‘rinlarni topib o‘qing. Boshqa ma’noda qo‘llangan so‘zlarni o‘z ma’nosida qo‘llab gap tuzing. Bu so‘zlar qanday ma’noda qo‘llanganda ta’sirchan bo‘ladi?» kabi savol-topshiriqlardan foydalanish mumkin. Maqol janrida ham ko‘chma ma’noli so‘zlar ko‘p qo‘llanadi. Misol uchun «Yurt boshiga ish tushsa, Er yigit hozir» maqolida boshiga so‘zi metafora yo‘li bilan ma’nosi ko‘chgan, o‘quvchilarga uning ma’nosi qanday usul bilan ko‘chganligi aytilmaydi, faqat boshqa ma’noda qo‘llanganligi o‘z ma’nosi bilan taqqoslangan holda o‘kuvchilarga o‘rgatiladi. Tarixiy asarlarda ham ta’sirchan, tasviriy-bo‘yoqdor so‘zlar ko‘p uchraydi. Jumladan, «Bobur va kabutar» asarida hazrat, a’yonlar, oliy hazrat so‘zlari qo‘llangan. Asar matnida qadimiy davr bilan bog‘liq qo‘shimchalarning qo‘llanilishi ham asarga joziba bag‘ishlaydi. Masalan: «Kabutar ne deydur?» kabi. Mazkur asarda ikkinchi shaxs qo‘shimchasi o‘rnida hurmat ma’nosidagi uchinchi shaxs qo‘shimchasi qo‘llangan: «Xatda: Oliy hazrat, qovun ayni pishdi. Kelib qo‘l urib bersalar». Shu o‘rindagi «qo‘l urib bersalar» birikmasi ibora hisoblanadi. Iboralar doim ko‘chma ma’no ifodalab, nutqning ta’sirchanligini oshiradi. Matndan iboralar aniqlangach, ma’nosini izohlashdan tashqari, ularga ma’nodosh yoki qarama-qarshi ma’noli iboralarni topshirish ham yaxshi samara beradi. Topishmoqlarda ham jonlantirish va o‘xshatishlar juda ko‘p. Masalan: «Ayoz bobo novvot sotdi, Olgan edim, qo‘lim qotdi» topishmog‘ida o‘xshatish, «Chiqchiq» ishlab tolmaydi, tunda uxlab qolmaydi» topishmog‘ida jonlantirish qo‘llangan. «Chumoli va Tipratikan», «O‘jar toshbaqa» masallarida ham badiiy til vositalari mavjud. Xususan, ularda «O‘g‘irlik mol aylar jonsarak», «Bola ko‘nglin ko‘tarar», «Kosang joningga huzur», «Senga qalqon usti-bosh», «Parcha go‘sht bo‘lib yurar», «Jish Toshbaqa» kabi ibora, birikma va gaplar uchraydiki, ular ustida ishlashda «Bunday majorolar qachon va kimlar orasida bo‘lib o‘tishi mumkin? Ularga hayotdan misollar keltiring» kabi topshiriqlar berish, ulardagi ma’noni boshqacha yo‘sinda bayon ettirish, o‘zaro taqqoslash, ta’sirchanligidagi farqni aniqlatish katta ta’limiy ahamiyat kasb etadi. Masalan: «Bola ko‘nglin ko‘tarar» - Bolasiga yaxshi gaplar gapirar; «Kosang joningga huzur» - Kosang joningni, sog‘lig‘ingni asraydi» kabi. Boshlang‘ich sinflarda adabiy tushunchalar va badiiy vositalar ustida ishlash o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini o‘stirishga, ularda jonlantirish, o‘xshatish, mubolag‘a kabi adabiy tushunchalar yuzasidan dastlabki tasavvur hosil qilishga yordam beradi. 1.2. Boshlang‘ich sinflarda ertak matnlari ustida ishlashning ahamiyati Boshlang‘ich sinflarning o‘qish darslarida garchi ilmiy jihatdan bo‘lmasa- da, amaliy jihatdan turli janrga mansub asarlar o‘qib o‘rganiladi. O‘qish darsliklarga, asosan, hikoya, she’r, ertak, masal, maqol, doston, rivoyat va topishmoq kabi janrdagi asarlar kiritilgan. Bulardan tashqari, ilmiy-ommabop asarlar ham o‘qitiladi. Turli janrdagi badiiy asarlar qurilishi, uslubi jihatidan o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning o‘quvchilarga ta’siri ham har xil bo‘ladi. Tabiiyki, har bir janrga oid asar matni lingvistik jihatdan ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Masalan, she’riy asarlar matni hikoya matnidan, ertak matni she’r matnidan, ilmiy-ommabop maqola matni masal janriga taaluqli asarlar matnidan tubdan farq qiladi. Topishmoq predmet, voqyea-hodisalar o‘rtasidagi o‘xshashlikni taqqoslash orqali o‘zlashtirilsa, maqollar mazmuni hayotiy misollar vositasida sharhlashni taqozo etadi. Shunga ko‘ra, turli janrdagi badiiy asarlarni o‘qishda o‘qituvchidan unga mos usullar tanlash talab etiladi. Xalq og‘zaki ijodida ertak janrining bolalar tomonidan yaxshi qabul qilinib, qiziqib o‘qilishining sabablaridan biri ertak tilining ta’sirchanligi, o‘tkirligi, ma’nodorligi va xalq tiliga yaqinligidir. Ertaklarning ko‘pchiligida real hayot tasviri sarguzasht elementlar bilan qo‘shilib ketadi. Ertakning o‘tkir maroqli syujeti, voqyea rivojidagi favqulodda ajoyib vaziyat bolalarni maftun qiladi, undagi mard, kuchli, topqir, dovyurak, chaqqon qahramonlar, ertakning g‘oyaviy yo‘nalishi, unda ezgulik kuchining - yaxshilikning doimo g‘alaba qilishi bolalarni o‘ziga tortadi. Ertakda qabul qilingan hikoya qilish shakli bir xil so‘z va iboralarning qayta-qayta takrorlanib turishi, ohangdorligi, tilining ta’sirchanligi, ifoda vositalarining jonliligi, bolalar uchun juda qiziqarlidir. Ertakda qatnashuvchilar ko‘pincha rahmdil, saxiy, adolatli hamda ularning aksi bo‘lgan yovuz, baxil, ochko‘z obrazlarga bo‘linadi. Ertakning pedagogik qiymati shundan iboratki, o‘quvchilar unda to‘g‘rilik, halollik g‘alaba qilganidan, kambag‘al kishilar qiyinchilikdan qutilganidan, ya’ni yaxshilik, ezgulik ro‘yobga chiqqanidan va yomonlik, yovuzlik mahkumlikka Masalan, «Halollik» ertagida (3-sinf) asosiy fikr kambag‘allarga yordam ko‘rsatish, o‘z mehnati bilan hayot kechirish bo‘lib, bu hatto butun xalq istagi ekanligi g‘oyasi ilgari surilgan bo‘lsa, «Hiylagarning jazosi» ertagida (4- sinf) soddadilning to‘g‘riligi hiylagarning makri ustidan g‘olib kelishi, xiyonat jazosiz qolmasligi g‘oyasi ilgari surilgan. Har ikki ertak ham to‘g‘riso‘zlilikning g‘alabasi bilan yakunlanadi. Bunday g‘alaba maishiy ertaklardan tashqari, sehrli ertaklarda ham ifodalangan. Ertak bolalarda qahramonlarning xatti-harakatini muhokama qilib, baholash ko‘nikmasini o‘stirishi bilan birga yaxshilikning doimo g‘alaba qozonishiga ishonch uyg‘otadi. O‘quvchilar ertakni tahlil qilish jarayonida «Kishilardagi qanday sifatlar sizga yoqdi? (yoki yoqmadi?) Nima uchun?», «... nima uchun jazolandi? (yoki rag‘batlantirildi?)», «Nima uchun ertakdagi ba’zi qahramonlarga hatto tabiat kuchlari ham yordam beradi? (yoki ba’zilaridan yuz o‘giradi?)» kabi savollarga javob topish jarayonida mushohada qiladilar, muhokama qilib, xulosaga keladilar. Boshlang‘ich sinflarda hayvonlar haqidagi ertaklar ko‘proq o‘qitiladi. «Bo‘rining tabib bo‘lgani haqida ertak» (Anvar Obidjon), «Ko‘zacha bilan tulki», «Olapar, Mosh, Musicha» kabi ertaklar aniq hayotiy hikoyalar tarzida o‘qitiladi va tahlil qilinadi. Ertak matni ustida ishlashda tanlab o‘qish, savollarga javob berish, o‘quvchilarning o‘zlari ertak mazmuniga oid savollar tuzib, javob berishlari, reja tuzish, qayta hikoyalash, ijodiy davom ettirish, ertak aytish, qahramonlarni grafik tasvirlash kabi ish turlaridan foydalaniladi. Bunday ertaklarda hayvonlarning odatlari tahlil qilinadi, ammo ularni kishilar harakteriga taqqoslash tavsiya qilinmaydi. Maktab tajribasidan ma’lumki, kichik yoshdagi o‘quvchilar ertakdagi hayvonlar gapirmasligini, tulki va turna bir- birinikiga mehmonga bormasligini yaxshi biladilar, ammo ertaklar dunyosini hayotiy hikoya kabi qabul qiladilar. Ertakni o‘qib tahlil qilganda, barcha ishlar uning mazmunini yaxshi idrok etishga, syujet rivojini, qatnashuvchi personajlarning xatti-harakati, o‘zaro munosabatlarini to‘g‘ri tasavvur etishga yo‘naltiriladi. Bunda tanlab o‘qish va qayta hikoyalashning ahamiyati katta. Masalan, «Odobli bo‘lish osonmi?» (A. Obidjon) ertagining mazmunini o‘zlashtirish uchun quyidagi topshiriqlardan foydalanish mumkin: 1. Sichqonchaning onasi bilan qilgan suhbatini o‘qing. Sichqonchaning «Odobli bo‘lish uchun nimalar qilish kerak?» degan savoliga onasi qanday javob qaytarganligini so‘zlab bering. 2. Sichqonchaning Mushuk bilan uchrashgan holati aks ettirilgan o‘rinni topib o‘qing. Nima uchun «Shum Baroq» ko‘zidagi yovuzlik birdaniga so‘nadi? 3. Echki nima uchun Sichqonchani «Kam bo‘lma» deb duo qiladi? Shu o‘rinni topib o‘qing. Ertakni tahlil qilishning oxirgi bosqichida «Ertakda sizga juda yoqqan joyini topib o‘qing», «Nima uchun aynan shu joyi yoqqanini ayting», «Hayotingizda ertakdagi voqyealarga o‘xshash voqyealar bo‘lganmi?» kabi savol-topshiriqlar yordamida o‘quvchilarning ertak xulosasini tushunishlariga erishiladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari hayvonlar haqidagi ertaklardan tashqari, «Davlat», «Ilm afzal», «Hiylagarning jazosi», «Hunarsiz kishi o‘limga yaqin» kabi maishiy ertaklarni ham o‘qiydilar. Bunday ertaklarda xalq o‘z hayotini hikoya qiladi, shu sababli o‘quvchilar ertakni o‘qigach, o‘tmishdagi xalq hayotini, o‘yfikrlari va orzu- istaklarini bilib oladilar. Chunki maishiy bertaklarda hayotda uchrashi mumkin bo‘lga, reallikka yaqin voqea-hodisalar tasvirlanadi. Bunday ertaklarni tahlil qilish badiiy hikoya tarzida uyushtiriladi. Bolalar o‘qituvchi rahbarligida ertakda qatnashuvchilarning xulq - atvori, ayrim xattih-arakatlarini baholaydilar, ularning bir-birlariga bo‘lgan munosabatlarini aytadilar va shular asosida ayrim obrazlar haqida xulosalar chiqaradilar. Bulardan tashqari, o‘qituvchi rahbarligida ertak rejasini tuzadilar, shuningdek, ertakni rollarga bo‘lib o‘qiydilar. «Davlat» ertagi (4- sinf) oddiy turmushga tegishli hodisalarni tasvirlovchi ertakdir. Ertakni o‘qishga tayyorlash uchun ota-bobolarimiz atrofni, tabiatni, borliqni qanday tasavvur etishlari haqida suhbat o‘tkaziladi. Bunday suhbat ertakdagi badiiy obrazlarni, ularning o‘zaro munosabatlarini, xulq-atvorlari, harakterlarini to‘g‘ri tushunishga yordam beradi. «Davlat» ertagi matni ustida ishlash jarayonida o‘quvchilar «Dehqonning xonadoni qanday hayot kechirar ekan?», «Nima uchun Davlat dehqonning xonadonidan ketishni istamaydi?» kabi savollarga javob topish orqali ertak qahramonlarini baholaydilar, ular ahil va inoq bo‘lib, halol mehnat qilish lozim degan xulosaga keladilar. Ertak ustida ishlashda bolalarni ertakni o‘qishgagina emas, balki uni aytib berishga o‘rgatish ham muhimdir. Ertak aytish og‘zaki nutqni o‘stiradi, bolalar nutqini yangi so‘z va iboralar bilan boyitadi. O‘quvchilarni birinchi sinfdayoq ertak tilidan erkin foydalanishga o‘rgatish uchun ertak bilan birinchi tanishtirishda uni o‘qituvchi aytib berishi mumkin. O‘quvchi ertak mazmunini o‘zlashtirib olgandan so‘ng, uning tili ustida ishlashga alohida ahamiyat qaratilishi zarur. Ertak mazmunini qayta hikoyalashda, qahramonlarga tavsif berishda o‘quvchilarning o‘z nutqida til vositalaridan o‘rinli foydalanish talab qilinadi. Til vositalaridan foydalanish uchun talab va vaziyat, ehtiyoj yaratish zarur. Ertak tilida shunday so‘z va iboralar borki, ular bolaga o‘zgacha ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, «Yo‘lbars, Tulki va Bo‘ri» ertagida «Tog‘ echkisi siz ulug‘imizniki bo‘lsin», «Quyon siz podshohimizning ertalabki nonushtangiz bo‘lsin», «Kiyik kechqurungi taomingiz, qo‘y kunduzgi xo‘ragingiz bo‘lsin» kabi gaplar tarkibidagi ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarga o‘quvchilar diqqati qaratilib, ertakni so‘zlab berayotganda ulardan nutqda foydalanishlariga erishish zarur. Ertaklarda keltirilgan maqollar ustida ishlash, ularda ilgari surilayotgan g‘oyalarni bolalar ongiga yetkazish, yod oldirish yo‘li bilan bog‘lanishli nutqni o‘stirish, nutqning ta’sirchanligini oshirish lozim. Masalan, «Rostgo‘y bola» (1- 26 sinf) ertagida bola o‘z rostgo‘yligi bilan podshoga ma’qul bo‘lganligi hikoya qilingan. Ertak g‘oyasiga mos xulosa esa «Boshingga qilich kelsa ham to‘g‘ri gapir» maqoli bilan ifodalangan. O‘quvchilar ushbu maqol mazmunini tushunib olishsa, o‘zlari ham yuqoridagi kabi ertak tuzib, hikoya qilib berishlari mumkin. So‘z ma’nolari ustida ishlashda boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga mos bo‘lgan usullardan biri rasmdan foydalanishdir. Masalan, 2-sinfda «Ko‘ngilchan o‘tinchi» ertagida qayin, eman, shumtol, zarang, zirk, tog‘terak, qarag‘ay, qayrag‘och, chinor kabi daraxt nomlari keltirilgan. Ularni bola ko‘z oldiga keltira olmaydi. Ertakni o‘qishdan oldin shu daraxt rasmlarini ko‘rsatib, uning o‘ziga xos xususiyatlarini izohlash va nomlarini aytish lozim. Shundan so‘ng didaktik o‘yin o‘tkaziladi: «Daraxt rasmlari bolalarga bo‘lib beriladi. Har bir o‘quvchi o‘ziga berilgan rasmdagi daraxtning nomini aytishi va ertakdagi shu daraxtning so‘zini o‘z so‘zlari bilan aytib berishi kerak bo‘ladi». Shu ertakni o‘qib, mazmuni bilan tanishtirilgach, o‘quvchilardan shaylanib, ro‘parasida, sharbat, xayrli ish, xivchin, muhayyo kabi so‘zlarning ma’nosi so‘raladi. Javoblar to‘ldiriladi, umumlashtiriladi. Yuqoridagi ertak matnlari asosida ko‘radigan bo‘lsak, ertak matnlari garchi ko‘pincha hayvonlar, parrandalar yoki tarixiy voqealar to‘g‘risida bo‘lsa-da, o‘quvchi tasvirlanayotgan voqea-hodisalarga aralasha olishi, tasavvur qilishiga, munosabat bildirishiga hech narsa xalal bermaydi. Xulosa qilib aytganimizda, ertak va rivoyat matnlarining ko‘p berilishi, ularni o‘quvchilar bilan birgalikda o‘qish va tahlil qilish jarayoni yosh avlodning ezgulikka yo‘naltirilishi, ularning mitti yuraklarida ona Vatanga muhabbat, xalqimizni ardoqlash, buyuk ajdodlarimizga munosib farzandlar bo‘lib yetishishga intilish, qadriyat va an’analarimizga hurmat-ehtirom kabi tuyg‘ularning shakllanishi hamda o‘sishida katta ahamiyati bor. Shuning uchun bunday matnlarning didaktik maqsadi va tarbiyaviy jihatlariga alohida e’tibor qaratish lozimdir. II BOB. 3-SINFDA “DO‘STLIK YO‘LAGI” RIVOYATINI O‘QITISHDA QO‘LLANILADIGAN METODLAR TAVSIFI 2.1. “Do‘stlik yo‘lagi” rivoyatini muammoli ta’lim asosida o‘qitish T a’lim jarayonida o‘ q ituvchi interfaol ta’lim yordamida o‘ q uvchilarning q obiliyatlarini rivojlantirish. mustaqillik, o‘z-o‘zini nazorat, o‘z-o‘zini boshqarish, samarali su h bat olib borish, tengdoshlari bilan ishlash, ularning fikrlarini tinglash va tushunish, mustaqil hamda tanqidiy fikrlash, muqobil takliflarni ilgari surish, fikr-mulohazalarini erkin bayon qilish, o‘z nuqtai nazarlarini himoya qilish, muammoning yechimini topishga intilish, murakkab vaziyatlardan chika olish kabi sifatlarni shakllantirishga muvaffaq bo‘ladi. Eng muhimi, interfaol metodlarni qo‘llash orqali o‘qituvchi o‘quvchilarning anik ta’limiy maqsadga erishish yo‘lida o‘zaro hamkorlikka asoslangan harakatlarini tashkil etish, yo‘naltirish, boshqarish, nazorat va tahlil qilish orqali xolis baholash imkoniyatini qo‘lga kiritadi. Noan’anaviy darslarda erkin fikrlash, shaxsiy qarashlarini ikkilanmay bayon etish, muammoli vaziyatlarda yechimlarni birgalikda izlash, o‘quv materiallarini o‘zlashtirishda o‘kuvchilarning o‘zaro yaqinliklarini yuzaga keltirish, “o‘kituvchi - o‘quvchi - o‘quvchilar guruhi”ning o‘zaro bir-birlarini xurmat qilishlari, tushunishlari va qo‘llab-quvvatlashlari, samimiy munosabatda bo‘lishlari, ruhiy birlikka erishishlari kabilar bilan tavsiflanadi. Noan’anaviy darsla r asosini interfaol metodlar tashkil etadi. Ta’lim jarayonida o‘quvchilar hamda o‘qituvchi o‘rtasida hamkorlikni qaror toptirish, faollikni oshirish ta’lim oluvchilar tomonidan bilimlarni samarali o‘zlashtirish, ularda shaxsiy sifatlarni rivojlantirishga xizmat qiladigan metodlar interfaol metodlar sanaladi. Noan’anaviy darslarda o‘ quvchilar dars davomida bo‘sh qolmaydilar, ular mavzuga oid biror bir muammo bilan band bo‘ladilar. Natijada esa zerikish holatining oldi olinadi. Hozirgi kunda bir qator rivojlangan mamlakatlarda o‘quvchilarning o‘quv va ijodiy faolliklarini oshiruvchi hamda ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini kafolatlovchi pedagogik texnologiyalarni qo‘llash borasida boy tajriba to‘plagan bo‘lib, ushbu tajriba asoslarini tashkil etuvchi metodlar o‘ziga xos ahamiyatga egadir. Noan’anaviy darslarda bir so‘z bilan aytganda, o‘qitish metodi ta’lim oluvchi va o‘qituvchining o‘qitish jarayonidagi o‘zaro aloqa shaklidir. O‘qituvchi va o‘quvchi orasidagi jarayon aslida o‘quvchini u yoki bu bilim ko‘nikma va malakalarini o‘zlashtirish maqsadida bog‘lab turganligini ko‘rsatib turadi. Agar keng ko‘lamda oladigan bo‘lsak, o‘qitishning birinchi kunlaridan to shu kungacha o‘qituvchi va o‘quvchi orasidagi keng ma’noda uch xil bog‘lanish shakllangan bo‘lib, u o‘z tasdig‘ini topgan. Ko‘rsatib o‘tilgan har bir uslubiy yondashuv o‘ziga xos xususiyatga ega. Quyida biz uslubiy yondashuvlarni ko‘rib chiqamiz. Shu bilan birga asosiy diqqatimizni o‘qituvchining interaktiv usullariga qaratamiz. Nofaol uslubiy yondashuv - bu o‘quvchi bilan o‘qituvchi orasidagi bog‘liqlik shaklidir. Bunda o‘qituvchi darsning asosiy xarakatlanuvchi figurasi hisoblanadi, o‘quvchilar esa nofaol eshituvchi sifatida namoyon bo‘ladi. Mazkur metod darslardagi tezkari mustaqil savol-javoblarda, nazorat ishlarida, test va boshqa usullarda aks etadi. Nofaol metod o‘quvchilarning o‘quv materialini o‘zlashtirishlaridagi eng samarasiz usul hisoblanadi, lekin uning o‘ziga xos ijobiy tomoni mavjud. Bu xildagi darslarga ko‘p mehnat talab qilinmaydi. Chegaralangan vaqt oralig‘ida katta miqdordagi o‘quv materialini topishga imkon beradi. Bu dars turi oliy o‘quv muassasalarida keng tarqalgan bo‘lib, keng yoyilgan shakli ma’ruzadir. Faol uslubiy yondashuvda o‘qituvchi bilan o‘quvchi bir-biri bilan o‘zaro aloqada bo‘ladi. Dars jarayonida o‘quvchi nofaol tinglovchi emas, balki darsning faol ishtirokchisiga aylanadi. Agar nofaol dars metodida asosiy harakat qiluvchi figura o‘qituvchi bo‘lgan bo‘lsa, bu metodda o‘quvchi va o‘qituvchi teng huquqqa egadir. Nofaol darslar o‘qitishning avtoritar uslubiga ega bo‘lgan bo‘lsa, faol metodlar demokratik uslubga egadir. Faol va interfaol yondashuvlarda esa umumiylik ko‘proq ko‘zga tashlanadi. Umuman olganda interaktiv metodni ko‘proq zamonaviy faol metodlarning shakli sifatida ko‘rishimiz mumkin. Faol metodlardan farqli o‘laroq, interaktiv metodlar o‘qituvchi va o‘quvchining o‘zaro aloqasini, balki o‘qitish jarayonida ularning o‘zaro bir-biri bilan faol munosabatda bo‘lishlariga yo‘naltirilganligi bilan ham ahamiyatlidir. Biz ishimiz davomida mazkur metodning atroflicha mohiyatini izohlashga harakat qilamiz. Hozircha interfaol metodlarning ta’lim-tarbiya jarayonida juda kata samara berishini ko‘z o‘ngimizda gavdalantirish uchun quyidagi chizmaga e’tiborni qaratamiz: H ozirgi zamon ilm-fan, texnika rivojlanib borayotgan bir paytda ta’lim sohasida ham tub o‘zgarishlar sodir bo‘lishi tabiiiydir. Bu ta’limda sifat va samaradorlikka erishishning bosh omilidir. Noan’anaviy darslarda o‘quvchilar fikrlash qobiliyatini benihoya rivojlantirishi bilan ahamiyatlidir. Bulardan “Muammoli vaziyat” strategiyasi asosida “Do‘stlik yo‘lagi” rivoyatini tahlil qilamiz. Noan’anaviy darslarda “Muammoli vaziyat” metodidan foydalanish ta’lim oluvchilarda muammoli vaziyatlarning sababini va oqibatlarini tahlil qilish hamda ularning yechimlarini topish bo‘yicha ko‘nikma va malakalarini shakllantirishga qaratilgan bo‘lishi bilan ahamiyatlidir. DO‘STLIK YO‘LAGI Bir shaharda ikki qo‘shni yashar ekan. Qish kelib, qalin qor yog‘a boshlabdi. Qo‘shnilardan biri erta turib darvozasi oldidagi qorni kurab, katta yo‘l tomonga yo‘lak ochibdi. Ishini tugatib qarasa, qo‘shnisi darvozasi oldidan yolak ochib bo‘lgan ekan. Shunda u: “Ertaga vaqtliroq turib, birinchi bo‘lib yo‘lak ochib qo‘yaman”, - deb ko‘nglidan o‘tkazibdi. Tuni bilan yana qor yog‘ibdi. Haligi odam qorni birinchi kuramoqchi bo‘libsaharda turibdi-da, shosha-pisha ko‘chaga chiqibdi. Qarasa, qo‘shnisining darvozasidan katta yo‘l tomonga yo‘lak ochib bo‘lingan ekan. Qo‘shnilarining chaqqonligiga biro z g‘ashi kelibdi va ertasiga yana ham ertaroq chiqishga ahd qilibdi. Tuni bilan yana qalin qor yog‘ibdi. Haligi odam kun yorishmasidan ko‘chaga chiqib shoshib ishini boshlabdi. Ish orasida qo‘shnisi tarafga qarab qo‘yibdi, biroq hech nima ko‘rinmabdi. U birinchi bo‘lganiga shubha qilmay ishini tugatibdi. Bu orada kun ham yorishibdi. So‘ng qarasa, ne ko‘z bilan ko‘rsinki, qo‘shnisining yo‘lagi yana unikidan oldin tayyor bo‘lgan ekan. “Axir qo‘shnim chiqqani yo‘q-ku, qachon yo‘lak ochishga ulgurdi ekan?” deb rosa o‘ylabdi va buni uning o‘zidan so‘ramoqchi bo‘libdi. Shu kuni ko‘chada qo‘shnisini uchratib qolibdi va unga: - Qo‘shni, yo‘lakni qachon ochib ulgurasiz? Kechasi bilan uxlamasdan qor kurab chiqasizmi, deyman?! - Men umuman qorni kuramayman. Yo‘lak esa uyimga kelib-ketadigan do‘stlarim tufayli ochilib qoladi, deb javob beribdi. “Muammoli vaziyat” strategiyasi bosqichlari: 1. Muammoli vaziyat tavsifini keltirish. 2. O‘quvchilarni guruhlarga bo‘lish. 3. Guruhlar muammoli vaziyat kelib chiqish sabablarini aniqlashi. 4. Guruhlarning muammoli vaziyatning oqibatlari to‘g‘risidagi fikrlarini jamlanish bosqichi. 5. Guruhlarni muammoli vaziyat yechimini ishlab chiqish bosqichi. 6. To‘g‘ri yechimlarni tanlash bosqichi. “Muammoli vaziyat” texnologiyasidan foydalanish uchun kichik guruhlarda a’zolar soni 3-5 nafar bo‘lgani ma’qul. Rivoyatning mmazmunidan kelib chiqqan holda muammoni savollar tariqasida qo‘ysak bo‘ladi. 1. Hikoya qahramoni qo‘shnisining qaysi ishi haqida so‘raydi? 2. Nega qo‘shnining yo‘lagi doimo ochiq bo‘ladi? 3. Hikoyaga yana qanday sarlavha qo‘yish mumkin? 4. Sizningcha, qo‘shnilardan qaysi birining tutgan yo‘li to‘g‘ri? Nima uchun? 5. Ushbu hikoyatdan qanday xulosa chiqardingiz? 6. Mehr-oqibat tanqisligi haqida qanday fikrlaringiz bor? Bu kabi savol va topshiriqlar orasidan eng muhimi, albatta, bayrog‘imizning tarixi va ramziy ifodasidir. Bu ramziy ma’nolar kichik guruhlarda rivoyat mazmunidan kelib chiqqan holda muhokama qilinadi. Kichik guruhlardagi bittadan o‘quvchi muhokamani umumlashtirib savolga xulosalovchi javob beradi. O‘qish darsining texnologik xaritasi. MAVZU: “ Do‘stlik yo‘lagi ” rivoyatini o‘qish, tahlil qilish (1 SOAT) Ish bosqichlari va vaqti Faoliyat mazmuni Ta’lim beruvchi Ta’lim oluvchilar 1-bosqich. O‘quv mashg‘ulotig a kirish (5 daq.) 1.1. Mavzuning nomi, maqsad va kutilayotgan natijalarni yetkazadi. Mashg‘ulot yangi innovatsion texnologiyalar asosidagi dars tarzida borishini ma’lum qiladi. Tinglaydilar, yozib oladilar. 2-bosqich. Asosiy (30 daqiqa). 2.1. O‘quvchilar bilimini suhbat shaklida faollashtiradi. Bilimlarni faollashtirish jarayonida o ‘quv muammosini yechish bo‘yicha izlanuvchilik faoliyatida faol Savollarga javob beradilar. ishtirok etishlari uchun o‘quvchilarning egallagan bilimlari yetarliligini aniqlaydi. Muammoli vaziyat yaratib o‘quvchilardan fikrlarini so;raydi. 2.2. O‘quvchilarni to‘rt guruhga bo ‘lib, ularga o‘tilgan mavzular bo‘yicha savollar va topshiriqlar beradi. 2.3. Faollashtirilgan bilimlar asosida o‘quvchilarni mashg‘ulotda o‘rganiladigan mavzuga olib kiradi. 2.4. Plakatlarda aks ettirilgan rasmlarni izohlashni topshiriq qilib beradi. 2.5. “ Do‘stlik yo‘lagi ”ining ramziy ma’nosi, ramziy ahamiyati haqida misollar keltirishni topshiriq qilib beradi. 2.6. Do‘stlik haqidagi maqollar va hikmatli so‘zlar bo‘yicha topshiriqlar beradi. 2.7. Fikrlarni xulosalaydi. Mavzu bo‘yicha o‘z fikrlarini bildiradilar. Savollarga javob beradilar. “ Do‘stlik yo‘lagi ” rivoyatini ifodali o‘qiydolar va tahlil qiladilar. “ Do‘stlik yo‘lagi ” rivoyatining ma’nolari haqida fikr bildiradilar. Do‘stlik va sadoqat tushunchalari bo‘yicha matnlar tuzadilar. 3-bosqich. Yakuniy (10 daqiqa). 3.1. Mavzu bo‘yicha yakun qiladi. Amalga oshirilgan ishlarning kelgusida o‘quvchilarning faoliyatlarida ahamiyati katta ekanligiga e’tiborni qaratadi. BBB texnologiyasi bo‘yicha fikr yozib berishlarini so‘raydi. Tinglaydilar. BBB bo‘yicha fikrlarini yozadilar. 3.2. Mustaqil o‘qish uchun topshiriqlar beradi. Topshiriqlarni yozib oladilar. 2.2. “do‘stlik yo‘lagi” rivoyatini o‘qitishda interfaol metodlardan foydalanish Ma’lumki, taraqqiyotni harakatga keltirishda va turmushda ro‘y berayotgan jarayonlarga o‘z ta'sirini utkazishda jamiyat ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy- ma'naviy yonshlanishining muhim sub'ekti bo‘lgan yoshlarni barkamol shaxs qilib tarbiyalash muxim masalasi ahamiyatga ega. Har bir jamiyatning kelajagi uning ajralmas kismi va hayotiy zarurati bo‘lgan ta'lim tizimining qay darajada rivojlanganligi bilan belgilanadi. Bugungi kunda mustaqil taraqqiyot yo‘lidan borayotgan mamlakatimizning uzluksiz ta'lim tizimini islox kilish va takomillashtirish, yangi eifat boskichiga kutarish, unga ilgor pedagogik va axborot texnolog iyalarini joriy qilish hamda ta'lim samaradorligini oshirish davlat siyosati darajasiga kutarildi. O‘zbekiston Respublikasida «Ta‘lim to‘g‘risida»gi qonun va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ning qabul qilinishi bilan uzluksiz ta’lim tizimi orqali zamonaviy kadrlar tayyorlashning asosi yaratildi. Interfaol metod – ta’lim jarayonida o‘quvchilar hamda o‘qituvchi o‘rtasidagi faollikni oshirish orqali o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirishini faollashtirish, shaxsiy sifatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Interfaol metodlarni qo‘llash dars samaradorligini oshirishga yordam beradi. Interfaol ta’limning asosiy mezonlari: norasmiy bahs-munozaralar o‘tkazish, o‘quv materialini erkin bayon etish va ifodalash imkoniyati, ma’ruzalar soni kamligi, lekin seminarlar soni ko‘pligi, o‘quvchilar tashabbus ko‘rsatishlariga imkoniyatlar yaratilishi, kichik guruh, katta guruh, sinf jamoasi bo‘lib ishlash uchun topshiriqlar berish, yozma ishlar bajarish va boshqa metodlardan iborat bo‘lib, ular ta’lim-tarbiyaviy ishlar samaradorligini oshirishda o‘ziga xos ahamiyatga ega. Hozirda ta’lim metodlarini takomillashtirish sohasidagi asosiy yo‘nalishlardan biri interfaol ta’lim va tarbiya usullarini joriy qilishdan iborat. Barcha fan o‘qituvchilari dars mashg‘ulotlari jarayonida interfaol usullardan borgan sari kengroq foydalanmoqdalar. Interfaol usullarni qo‘llash natijasida o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, tahlil qilish, xulosalar chiqarish, o‘z fikrini bayon qilish, uni asoslagan holda himoya qila bilish, sog‘lom muloqot, munozara, bahs olib borish ko‘nikmalari shakllanib, rivojlanib boradi. Qo‘llash darajasidagi tafakkurda o‘quvchi olgan bilimlaridan faqat an’anaviy emas, noa’nanaviy holatlarda ham foydalana oladi va ularni to‘g‘ri qo‘llaydi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe’llar namunalari: joriy qilish, hisoblab chiqish, namoyish qilish, foydalanish, o‘rgatish, aniqlash, amalga oshirish, hisob-kitob qilish, tatbiq qilish, hal etish. Tahlil darajasidagi tafakkurda o‘quvchi yaxlitning qismlarini va ular o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklarni ajrata oladi, fikrlash mantiqidagi xatolarni ko‘radi, faktlar va oqibatlar orasidagi farqlarni ajratadi, ma’lumotlarning ahamiyatini baholaydi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe’llar namunalari: keltirib chiqarish, ajratish, tabaqalashtirish, tasniflash, taxmin qilish, bashorat qilish, yoyish, taqsimlash, tekshirish, guruhlash. Umumlashtirish darajasidagi tafakkurda o‘quvchi ijodiy ish bajaradi, biror tajriba o‘tkazish rejasini tuzadi, birnechta sohalardagi bilimlardan foydalanadi. Interfaol usullar ko‘p turli bo‘lib, ularning hammasi ham har qanday progressiv usullar kabi eng avvalo, o‘qituvchidan mashg‘ulot oldidan katta tayyorgarlik ko‘rishni talab qiladi. Shu mashg‘ulotlarni tashkil qilishda interfaol darsning asosiy xususiyatlarini uning an’anaviy darsga nisbatan ayrim farqlarini ko‘rib chiqish orqali yaqqolroq idrok etish mumkin. Interfaol mashg‘ulotning ayrim jihatlarini tahlil qilish asosida quyidagi xulosalarga kelish mumkin: 1. O‘quv rejadagi fanlarni o‘qitishda qaysi mavzular bo‘yicha interfaol darslar tashkil qilish maqsadga muvofiqligini hisobga olish zarur. Bunda hap bir mavzu bo‘yicha mashg‘ulotning maqsadiga to‘liq erishishni ta’minlaydigan interfaol yoki an’anaviy mashg‘ulot turlaridan foydalanish ko‘zda tutiladi. 2. Interfaol mashg‘ulotning samarali bo‘lishi uchun o‘quvchilar yangimashg‘ulotdan oldin uning mavzusi bo‘yicha asosiy tushunchalarni va dastlabki ma’lumotlarni bilishlarini ta’minlash zarur. 3. Interfaol mashg‘ulotda o‘quvchilarning mustaqil ishlashlari uchun an’anaviy mashg‘ulotga nisbatan ko‘p vaqt sarflanishini hisobga olish zarur. Shularga o‘xshash farqlarning ijtimoiy hayotdagi ta’siri to‘g‘risida bir necha asr muqaddam A.Navoiy o‘zining mashhur "Mahbub ul-qulub" asari muqaddimasida shunday yozgan edi: "Umid ulkim, o‘qig‘uvchilar diqqat va e’tibor ko‘zi bila nazar solg‘aylar va har qaysisi o‘z fahmu idroklariga ko‘ra bahra olg‘aylar...". Bunda shu asarni har kim turlicha, ya’ni o‘z fahmi va idroki darajasidagina tushunishi, o‘zlashtirishi, foyda ola bilishi va amalda qo‘llay bilishi ko‘rsatib o‘tilgan bo‘lib, bundan biz interfaol ta’lim usullarining an’anaviy usullardan asosiy farqlari to‘g‘risida yuqorida aytgan xulosalarimizni yanada qisqa qilib, o‘quvchilarning fahmu idroklarini o‘stirishdan iborat, deb ifodalashimiz mumkin. Bunda ta’kidlash lozimki, interfaol ta’lim usullari O‘zbekistonda qadim zamonlardan beri ta’lim-tarbiya jarayonida muallim bilan talabalar hamda talabalar bilan talabalar o‘rtasidagi muloqotlarda muhokama, munozara, muzokara, mushohada, tahlil, mashvarat, mushoira, mutolaa kabi shakllarda qo‘llab kelingan. Bu usullar talabalarningnutq, tafakkur, mulohaza, zehn, iste’dod, zakovatlarini o‘stirish orqali ularning mustaqil fikrlaydigan, komil insonlar bo‘lib etishishlariga xizmat qilgan. Hozir interfaol mashg‘ulotlarni olib borishda ma’lumki, asosan interfaol usullar qo‘llanilmoqda. Kelgusida esa bu usullar ma’lum darajada interfaol texnologiyaga o‘sib o‘tishi maqsadga muvofiq. Interfaol ta’lim texnologiyasi - har bir o‘qituvchi barcha o‘quvchilar ko‘zda tutilgandek o‘zlashtiradigan mashg‘ulot olib borishini ta’minlaydi. Bunda har bir o‘quvchi o‘z motivlari va intellektual darajasiga ega holda mashg‘ulotni oldindan ko‘zda tutilgan darajada o‘zlashtiradi. Interfaol mashg‘ulotlarni amalda qo‘llash bo‘yicha ayrim tajribalarni o‘rganish asosida bu mashg‘ulotlarning sifat va samaradorligini oshirishga ta’sir etuvchi ayrim omillarni ko‘rsatishimiz mumkin. Amaliyotdan ma’lum bo‘lishicha, dars jarayonida interfaol metodlarni qo‘llash o‘quvchilarning asabiy zo‘riqishlarini bartaraf qiladi, ular faoliyatining shaklini almashtirib turish, diqqatlarini dars mavzusining asosiy masalalariga jalb qilish imkoniyatini beradi. Interfaol metodlarni mashg‘ulot maqsadiga muvofiq tanlash Interfaol mashg‘ulot turlari ko‘p bo‘lib, ularni dars mavzusining xususiyatlari hamda ko‘zda tutilgan maqsadlarga muvofiq tanlanadi va tegishlicha tayyorgarlik ko‘riladi. Interfaol mashg‘ulotda ishtirok etish uchun o‘quvchilarning tayyorliklariga o‘ziga xos talablar qo‘yiladi, bular mashg‘ulotda faol ishtirok etish uchun zarur bilimlarni o‘zlashtirganlik, muloqotga tayyorlik, o‘zaro hamkorlikda ishlash, mustaqil fikrlash, o‘z fikrini erkin bayon qilish va himoya qila olish ko‘nikmalari va boshqalardan iborat. Mashg‘ulotda vaqtdan unumli foydalanish zarur shart hisoblanadi. Buning uchun zarur vositalarni to‘g‘ri tanlash, tayyorlash hamda mashg‘uloto‘tkazuvchilar va ularning vazifalari aniq belgilangan bo‘lishi lozim. Interfaol metodlar bilan an’anaviy ta’lim usullari orasida o‘ziga xos farqlar mavjud bo‘lib, har bir o‘qituvchi bu farqlarni qiyoslashi, ularning bir-biriga nisbatan afzalliklari va kamchiliklarini darsni rejalashtirish va uni o‘tkazish usullarini tanlashda to‘g‘ri hisobga olishi zarur. Bunda yangi bilimlarni berish, ko‘nikmalarni shakllantirish, rivojlantirish, mustahkamlash, bilimlarni takrorlash, amalda qo‘llash mashg‘ulotlarida hamda o‘quv fanining xususiyatlarini hisobga olgan holda har bir mavzu bo‘yicha mashg‘ulot uchun eng maqsadga muvofiq bo‘lgan interfaol yoki boshqa metodlarni to‘g‘ri tanlash nazarda tutiladi. To‘g‘ri tanlangan metodlarni qo‘llash mashg‘ulotning qiziqarli va samarali bo‘lishini ta’minlaydi. Interfaol metodlar konstruktivizm nazariyasi bilan bog‘liq bo‘lib, bu metodlardan amalda foydalanishda konstruktivizmning quyidagi asosiy xulosalarini hisobga olish lozim: O‘quvchi o‘zi o‘rganishi kerak, aks holda unga hech kim hech narsani o‘rgata olmaydi; O‘qituvchi o‘quvchilarga bilimlarni «kashf qilishga» yordam beradigan jarayonni tashkil qiladi. 3-sinf o‘quvchilari uchun “Do‘stlik yo‘lagi” rivoyati kabi matnlarni o‘qish, bunday darslarni interfaol metodlar asosida tashkil etish hamda sinfdan tashqari o‘qish uchun ham topshiriq qilib berish, do‘stlik haqidagi she’rlardan, maqollardan yod olish uchun berish maqsadga muvofiqdir. Chunki do‘stlik mavzusi aynan yosh avlodni milliy qadriyatlarini e’zozlash, insoniy fazilatlarning qadriga yetish, mustaqillikni mustahkamlash, xalqimizning milliy iftixor va insoniy fazilatlar egasi bo‘lishdek ruhda tarbiyalashda ahamiyati kattadir. Ma’lumki, adabiyot – so‘z san’ati va uning ildizi xalq og‘zaki ijodidir. Og‘zaki ijod namunalari dan ertak va rivoyat matnlari, ular ustida ishlash o‘quvchilarning dunyoqarashlari kengayishi, tasavvurlarining rivojlanishi, insoniy fazilatlarining shakllanish va rivojlanishioga ta’sir ko;rsatadi. Badiiy tahlil jarayoni barcha san’at turlarida, shu jumladan, so‘z san’ati janrlarida, ayniqsa, rivoyatlarda ilgari surilgan qadriyatlar ulug‘lanishiga guvoh bo‘lamiz. Pedagogik jarayonda ta’lim, tarbiya va shaxs rivoji, shuningdek, o‘z-o‘zini qayta tarbiyalash, pedagogik rahbarlik va tarbiyalanuvchilarning mustaqilligi bir- biri bilan aloqador va o‘zaro bog‘liq bo‘ladi. Amaliy jihatdan pedagogik jarayon samaradorligini uning ishtirokchilari tomonidan ta’lim va tarbiya sohasida tashkil qilinadigan faoliyatlari birligi hal qiladi. Pedagogik texnologiya vazifalarming ijobiy yechimi magistrlaming yosh, psixologik va shaxsiy xususiyatlari, shuningdek, jamoaning rivoji darajasi bilan belgilanadi. Ta’lim (tarbiya) jarayonining mazmuni vazifalarni aniq belgilash asosida shakllantiriladi. Ta’lim (tarbiya) metod va vositalari ta’limiy (tarbiyaviy) topshinqlar va mavjud vaziyatlar mazmundan kelib chiqib tanlanadi. Pedagogik jarayonni tashkil qilish shakllari pedagogik faoliyat vazifalari, mazmuni, tanlangan metod va vositalari asosida belgilanadi. Ma’lum sharoitda ajratilgan vaqt bo‘yicha pedagogik jarayonga doir barcha ichki va tashqi o‘zaro aloqadorliklaming bir butun, yaxlit holda inobatga olinishi eng yuqori natijalarga erishishni ta’minlaydi. Ta’lim jarayonida pedagog va magistr, tarbiya jarayonida esa tarbiyachi hamda tarbiyalanuvchi o‘rtasida ob’ektiv qonunlarga asoslangan qayta aloqa mavjud bo‘ladi. Pedagogik jarayonda kutilgan natijaga o‘zaro aloqadorlik asosida belgilangan vazifalar, ta’lim (tarbiya) mazmuni, shakli, metod va vositalarining maqsadga to‘la mos kelgandagina erishiladi. Fanlarni o‘qitishda ko‘plab texnologiyalarni joriy qilish, fanga kiritilayotgan yangi ma’lumotlarni tezkorlik bilan o‘quv jarayoniga kiritish ta’lim tizimida yuqori samaradorlikni ta’minlaydi. Bundan tashqari o‘quv jarayonini interfaol ta’lim texnologiyalari yordamida tashkil qilish bilim oluvchi uchun keng imkoniyatlar yaratadi, olinayotgan bilimlar yaxlitligini, tezkorligini ta’minlaydi. XULOSA M amlakatimizda b ugungi kunda olib borilayotgan islohotlar, ta’limdagi yangilanishlar, yoshlarga e’tibor natijasi o‘laroq, o‘quvchilarning o‘quv va ijodiy faolliklarini oshiruvchi, ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini kafolatlovchi pedagogik texnologiyalarni qo‘llashga doir katta tajriba to‘plangan bo‘lib, bu tajriba asosini interfaol metodlar tashkil etmoqda, bizning ishimiz ham shu sohada olib borilganishlarni boyitishga yordam beradi, deb ishonch bildiramiz Hozirda tashkil qilinayotgan noan’anaviy darslarda yana nimalarga e’tibor berishimiz kerak va qanday natijalarga erishish mumkin? Bugungi kunda deyarli barcha maktablarda kompyuter sinflari paydo bo‘lgan. Ularga nafaqat informatika darslarida, balki boshqa o‘quv fanlarini o‘rganish uchun ham murojaat qilinadi. Shuning uchun dars jarayonida zamonaviy texnologiyalardan foydalanish, o‘qish darslarida o‘quvchilaringiz bilan asarlar uchun rasmlarni tahlil qilish filmlarni ko‘rib chiqish kabilar dars samaradorligini orttiradi. Boshlang‘ich sinflarda to‘g‘ri, tez, ongli va ifodali o‘qishga o‘rgatish vazifasi, asar ustida ishlashning asosiy yo‘nalishini belgilaydi, shuningdek, matnni tahlil qilish jarayonida o‘quvchilar bajaradigan topshiriqlarni va muhokama qilish uchun ularga beriladigan savollarning xarakterini aniqlab olishga yordam beradi Asar tahlili jarayonida matn ustida ishlashning quyidagi turlaridan foydalaniladi: Savol-topshiriqlar ustida jamoa, juft va yakka tartibda ishlanishi, ana shu savol-topshiriqlar ustida ishlash usullarini oldindan belgilab olish kabilar o‘qituvchining vazifasidir. Ijodiy xarakterdagi savollar o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga undaydi, savollar o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatlarini, og‘zaki nutqini o‘stiradi va matnni yaxshi o‘zlashtirishlariga yordam beradi. O‘quvchilarni savol berishga o‘rgatish.O‘quvchilarni savol berishga o‘rgatish matn ustida ishlashda yaxshi natija beradi. O‘quvchilar uni ongli o‘zlashtira olsalargina matn yuzasidan savol bera oladilar. O‘qituvchi asarni tahlil qilishda boshlang‘ich sinflarda, asar matniga asoslanadi. Uni o‘zgartirmagan holda undagi ma’noni, jozibani o‘quvchilarga yetkazib beradi. Boshlang‘ich sinflarda muammoli tahlil usulidan ham foydalanish mumkin. Bunda muammoli savollar berish o‘rinli bo‘ladi. O‘quvchilar asarni ichida o‘qiydilar, jamoa bo‘lib fikr almashadilar, bahslashadilar. Rivoyatni tahlil qilish jarayonida savollar orqali muammoli vaziyat hosil qilinadi, o‘quvchilar sodda tarzda fikrlarini bayon qiladilar. Bu jarayonda o‘quvchilarning adabiy- estetik didi shakllana boradi, nutqlari rivojlanadi, ravon nutq egasi bo‘ladilar. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: I. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar: 1. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016 - yil yakunlari va 2017 - yil istiqbollariga bag‘ishlangan majlisidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari va ma’ruzalari // Xalq so‘zi. 2017. 16 yanvar, №11. 2. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutq. T., 2016. 56 b. 3. Mirziyoyev Sh. M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: O‘zbekiston NMIU, 2016. – B. 14. II. Ilmiy adabiyotlar: 4.Begimqulov U. Pedagogik ta’limda zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etishning ilmiy-nazariy asoslari. –T.: Fan, 2007. 5 .Haydarov Sh. Badiiy matnning lisoniy tahlili. – Toshkent, 2010 6 .Ishmuxamedov R., Abduqodirov A., Pardayev A. Ta’limda innovatsion texnologiyalar: ta’lim muassasalari pedagog-o‘qituvchilari uchun amaliy tavsiyalar. - T.: Iste’dod, 2008. - 180 b. 7. D.R. Babayeva. Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi. (Darslik). – T.: «Barkamol fayz media», 2018, – 432 b. 8. K.Qosimova., S.Matchonov va b. Ona tili o‘qitish metodikasi. Toshkent, 2009. 9. U.Nishonova. O‘zbek xalq ertaklari. Toshkent, 2013. 10. O‘qish savodxonligi Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 3-sinfi uchun darslik. Toshkent – 2023. III . Elektron adabiyotlar: 1. hht://www.ziyonet.uz; 2. hht://www.ziyouz.uz; 3. hht:// www.kitob.uz.

3-sinfda “Do‘stlik yo‘lagi” rivoyatini yangi texnologiyalar asosida o‘qitish metodikasi-

Купить