30-yillar tanqidchiligining o‘ziga xos tamoyillari haqida - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

30-yillar tanqidchiligining o‘ziga xos tamoyillari haqida

Купить

30-yillar tanqidchiligining o’ziga xos tamoyillari haqida
Reja:
1. 30-yillar tanqidchiligida “Sarob” romani atrofidagi bahslar.
2. Adabiy tanqidchilikda ijodiy faollik va realizm estetikasini egallash yo’lidagi
izlanishlar.
3. Otajon Hoshim haoyoti va adabiy-tanqidiy qarashlari
4. Oybekning “Abdulla Qodiriyning ijodiy yo‘li” tadqiqoti haqida.

Mavzuga oid qisqacha annotatsiya
30-yillarning ikkinchi yarmiga kelib o’zbek adabiy tanqidchiligi ham
faollasha boshladi. Oybekning «Abdulla Qodiriy ijodi» (1934) monografiyasi bu
yo’ldagi ilk va muvaffaqiyatli qadamlardan biri bo’ldi. Bu asarda A.Qodiriyning
yozuvchilik mahorati batafsil ochib berildi. 30-yillarda o’zbek adabiyotshunosligi
tomonidan erishilgan yutuqlardan biri «O’n besh yil ichida o’zbek adabiyoti»
(1939) ilmiy to’plam holidagi kitobidir. Bu to’plamga kirgan maqolalar ichida
Olim Sharafiddinov va S.Husaynlarning «O’zbek adabiyoti», H.Yoqubovning
«O’zbek sovet poeziyasi 15 yil ichida», Yusuf Sultonovning «O’zbek sovet
prozasi», S.Husaynning «O’zbek sovet dramaturgiyamizga umumiy bir qarash».
Sh.Sulaymon va G’.Karimovlarning «Bolalar adabiyoti to’g’risida», M.Afzalov va
B.Karimovlarning «O’zbek folklari» nomli chinakkam tadqiqot ishlari mavjud edi.
Unda, o’zbek adabiyotining taraqqiyot yo’llari ancha mukammal ochib berildi.
Adabiy tanqid badiiy adabiyotda zamondosh obrazini qanday
yaratayotganligiga. xususan, ularning nuqsoniga alohida etibor bera boshladi. 20-
yillarning birinchi yarmida "inqilob" mavzuidagi asarlar yaxshi kutib olingan bo‘lsa,
20-yillarning ikkinchi yarmidan etiboran obrazlar to‘laqonligi, yozuvchilar o‘z
qaxramonlarining ichki dunyosini, ruhiyatini tasvirlayotirmi degan savollar qo‘yila
boshlandi.
Uygun "O‘z xatolarimiz ustida o‘rganamiz" maqolasida o‘z ijodiga tanqidiy
ko‘z yugurtiradi va malum xulosalarga kelganini bayon etadi. Bunday dalillar adabiy
tanqidning sifat ustida ham, asarning badiiy yuksakligi ustida ham jiddiy izlana
boshlaganini ko‘rsatadi. Shunday intilishlar tufayli 20-yillarning oxirlariga kelib, xususan,
30- yillarning boshlarida adabiyotda hayotga yaqin bo‘lish istagi avj oldi. Birin-ketinlik
bilan "Dilbar-davr qizi", "Baxtlar vodiysi", "Temirchi Jo‘ra", "Ko‘kan", "Jontemir" kabi
zamonaviy asarlar yaratila boshlandi. Biroq bu davrda ularga qarshi tanqidiy maqolalar
emas, balki javobiya xarakteridagi asarlar yozish ananasi yuzaga keldi: Cho‘lponning
"Buzilgan o‘lkaga" sheriga G‘ayratiy "Tuzalgan o‘lkaga" sheri bilan javob qaytardi.
Biroq adabiy tanqid bunday asarlarni chetlab o‘ta boshladi. Faqat milliy istiqlol
g‘alabasidan so‘ng bunday hodisalarga xolisona baho berildi.

O‘zbek adabiy tanqidida janriy izlanishlarga munosabat. XX asr boshlarida
adabiyot yangi janriy izlanishlar davriga kirdi. Mavjud turli-tuman tashkilotlar bir-biriga
o‘xshamagan uslub va estetik dasturlarga ega edi. Partiyaning, sovet davlatining
adabiyotga buyruq berishi hali urfga kirmagan edi. Poetik ijod hali ustuvor
ananaligicha davom etardi, shoirlar ananaviy aruzdan kengroq foydalanishar, biroq
"inqilobiy" ruhni berish yangi vazn, yangi shakllar izlashni ehtiyojga aylantirayotgani
tobora chuqurroq sezilmoqda edi. Ana shu ehtiyoj xalq ijodiga xos barmoq va sarbast
vaznlarida jangovor shijoatkorlikka davat etuvchi asarlar (marshlar, qo‘shiqlar, ashulalar)
yaratishga sabab bo‘ldi. Bunda Nozim Hikmat va V.Mayakovskiy o‘rnagi v a
ijodining tasiri muhim rol o‘ynay boshladi. Adabiy jarayondaga bunday izlanishlar
adabiy tanqid etiboridan chetda qolmadi. Arabnejad (A.Alaviya) "Bizda shakl
masalasi va Nozim Hikmat" maqolasida xuddi shu masalalarga to‘xtaladi: "Aruz va
hijo vazni" ohista oqar vaznlar bo‘lib, yangi hayotdagi surat va harakatni bera
olishga qodir emasdur"-deb yozarkan, sarbast sherlarning afzalligani takidlaydi.
Homil Yoqubov esa "Oybek va uning sherlari" maqolasida shoirning ijodiy
o‘sayotganligini tahlil qilarkan, uning etiborini yangi shakllarga qaratadi.
Mirtemir erkin sherni "nozimona she’r" deb ataydi. Erkin she’r ancha murakkab
san’at bo‘lib, uni o‘zlashtirish oson kechmadi. Aslida o‘zbek sheriyatini yangi
ohang va vaznga ko‘chirish harakati Fitrat va Cho‘lpon ijodida XX asrning 10-
yillaridayoq boshlangan bo‘lib, 30-yillardagi adabiyotning mafkuraviylashtirila
borishi sharoitida yangicha mohiyat kasb eta bordi. Shu zaylda sarbast
G‘.G‘ulomning "Dinamo", H.Olimjonning "Ko‘klam", Shokir Sulaymonning "Erk
kuylari", Mirtemirning "Ashulalar qo‘ynida" kabi ilk sheriy to‘plamlarida o‘zbek
she’riyatida inqilob va sho‘ro tuzumini alqovchi mazmunga sug‘orilgan holda
namoyon bo‘la bordi. Adabiy tanqid bu jarayonga madad berdi, Mirtemir sochma
she’rlar yozishga jazm etdi. Hatto "Sochma shoirning tuyg‘u va fikrlari to‘lqinlanib,
toshib ketgan vaqtda yoziladi", - deya unga muhabbatini izhor etgan edi. Qolaversa,
o‘sha davrda sochmani minbar adabiyoti deb ataganlar. Lekin sochmadagi hamma
sherlar yuksak g‘oyaviy-badiiy saviyada bo‘lavermagani yosh tanqidchi Yunus Latif
tomonidan ilg‘angan edi.

Bu davrda adabiy tanqid nasr rivojiga ham sezilarli tasir ko‘rsatdi. XX asr
boshlarida A.Qodiriy, A.Fitrat, S.Ayniy, 20-30- yillarda esa H.Shams, Zarif Bashir, Ziyo
Said, G‘.G‘ulom, Sh.Sulaymon, G‘ayratiy, H.Olimjon, Sobir Abdulla, Cho‘lponlar
hikoya yoza boshlagan edilar.
A.Sadiy hikoyachilikda A.Qodiriy ijodi sermahsulligini takidlaydi. U tahlil
jarayonida u yoki bu janr tabiatiga to‘xtalishga, jumladan, hikoyaning xususiyatlari
haqida nazariy mulohazalar bildirishga intiladi.
Abdurauf Fitrat esa "Adabiyot qoidalari" nazariy asarini shu masalalarga
bag‘ishlasa, Olim Sharafiddinov(Ayn), Sotti Husaynlar o‘rni-o‘rni bilan o‘z
maqolalarida hikoya, povest janrlariga xos xususiyatlarga oid qimmatli fikrlarni aytib
o‘tadilar.
O‘zbek adabiyotida roman janrining paydo bo‘lishi A.Qodiriy, Hamza , Mirmuhsin
Shermuhammed nomlari bilan bog‘liq. Roman nazariyasiga oid ilk nazariy
mulohazalar esa A.Sa’diyning "Amaliy ham nazariy adabiyot darslari” va Fitratning
"Adabiyot qoidalari" asarlarida uchraydi. Ayniqsa, S.Xusayn "O‘tkan kunlar"ni
tahlil qilish jarayonida janr sifatida romanning boshqa adabiy janrlardan farqini
tushuntirishga harakat qiladi.
Miyonbuzruk Solihov esa o‘zbek adabiyotida romanchilik tajribasi -
yo‘qligini takidlab, "O‘tkan kunlar i
ni original asar deb hisoblaydi. Aslida esa
chindan ham "O‘tkan kunlar" o‘zbek adabiyotida, Yevropada tushunilganidek,
haqiqiy realistik roman bunyodga kelganining dalili edi. Adabiy tanqidda shu
haqiqatning tasdiq topishi uning estetik jihatdan ancha balog‘atga yetganinn
ko‘rsatadi.
Dramaturgiyaning tug‘ilishi va rivoji masalasi ham adabiy tanqidning
e’tiboridan chetda qolmadi. Dramaturgiya rivojining ilk bosqichida "og‘zaki tanqid"
(jonli tanqidiy amaliyot) asosiy rol o‘ynadi va u ko‘pincha tashkiliy shakllarda,
aytaylik, u yoki bu asarni o‘qib muhokama etish va repertuarni komissiyalar orqali
qabul qilish jarayonida ro‘yobga chiqdi. Shu tariqa teatr tanqidchiligi shakllana bordi.
Ammo e’lon qilingan maqola va taqrizlarning ko‘pchiligi teatr sanati masalalariga va
aktyorlar mahorati tahliliga bag‘ishlangan bo‘lib, ular orasida spektaklning g‘oyaviy-

badiiy qimmatini, zamonaviy hayot bilan aloqasi va tarbiyaviy ahamiyatini chuqur ochib
beradiganlari hali ye tarli emas edi. Jumladan, "Ch.O‘g‘li" imzoli tanqidchi "Teatr asarlari
janrning jon tomiridir. Yaxshi va nafis teatr adabiyotiga ega bo‘lmasak, teatrdan sira
foydalana olmaymiz",-deb yoesa, boshqa bir maqolada operetta, balet sanati to‘g‘risida
ham ayrim mulohazalar bildirilgan edi.
Teatr tanqidchiligi o‘zbek teatrining yuksalishida katta rol o‘ynadi. 20-yillarning
oxiri 30-yillarning boshlarida K.Yashin, N.Safarov, Ziyo Said, Sobir Abdulla,
U.Ismoilov, Z.Fatxullin kabi yosh dramaturglar badiiy ijod sohasida ko‘rinib qoldilar.
Adabiy tanqid o‘z vaqtida ularning paydo bo‘lishini tabriklash bilan birga mavjud
nuqsonlarini ko‘rsatishga harakat qildi va ijodiy yuksalishlariga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi.
O‘zbek adabiyotshunosligida mumtoz merosga munosabatda ikki asosiy yo‘nalish
mavjud edi: 1) vulgar sotsiologik ruhdagi qarashlar yo‘nalishi bo‘lib, bu holat
J.Boybulatov, Oltoy,Z.Bashir, 3.Said, Yu. Latif singari adabiyotchilar chiqishlarida
ko‘p uchraydi; 2) marifiy-ilmiy yo‘nalish - bunday tamoyildagi professional
tanqidchi va adabiyotshunoslar, shuningdek, tanqid bilan shug‘ullanuvchi
yozuvchilar orasida Fitrat, A.Sadiy. A.Majidiy, Ayn, S.Ayniy, L.Olimiy,
O.Xoshim, Botu kabi ijodkorlar bor edi.
Ilmiy izlanishlar yo‘lidan borgan Fitrat, A.Sadiy, A.Majidiy, To‘g‘rul,
O.Hoshim, L.Olimiy kabi tanqidchilarning maqolalari, adabiyotshunoslikka oid
tekshirishlari merosga to‘g‘ri yondashishga intilishning adabiy tanqiddagi
namunalari edi. Bu jihatdan L. Olimiyning "Nodira", A.Majidiyning "Shoir Miriy"
kabi maqolalari ayricha e’tiborga loyiq.
Kuzatishlar shundan dalolat beradiki, 20-yillardayoq ulug‘ mutafakkir Alisher
Navoiy ijodiy merosini to‘plash, o‘rganish, nashr etish, boshqa tillarga o‘girish
o‘ziga xos ko‘lamdorlik kasb eta boshlagan edi. Bunda nafaqat o‘zbek, balki
ozarbayjon, turkman, rus va boshqa adabiyotshunoslar ham salmoqli hissa qo‘sha
boshlagan edilar. Jumladan, Abdurauf Fitrat ilk bor shoirning forsiy ijodiga etiborni
qaratib, "Navoiyning forsiy shoirlig‘i va uning forsiy devoni to‘g‘risida" maqolasini
yaratgan bo‘lsa, "Muhokamatul-lug‘atayn"ning turkmancha tarjimasi 1925 yilda "Amir

Alisher Navoiy" nomi ostida Turkmanistonda nashr etildi. Kitob kirish so‘z, shoirning
qisqacha tarjimon holi va izohlar bilan ta’minlagan edi.
Navoiy merosini chuqurroq o‘rgangan, ilmiy jihatdan jiddiy ishlardan biri - 1928 yili
Leningradda rus tilida bosilib chiqqan "Mir-Ali-sher" kitobi sharqshunoslikda sezilarli iz
qoldirdi. Undan A.N.Samoylovich, Ye.E.Bertels, A.A.Romaskevich va V.V.Bartold kabi
iste’dodli olimlarning maqolalari o‘rin olgan. Ayiiqsa, Ye.E. Bertelsning maqolasi
Navoiy ijodining mustaqil adabiy hodisaligi va originalligini dalillar bilan isbot
etganligi tufayli muhim ilmiy qimmatga ega edi. Tajribali sharqshunoslar o‘tmishni
yaxshi bilmay turib, hozirgi zamonni baholash mumkin emasligini, binobarin,
madaniyatlar, adabiyotlar o‘zaro aloqasi va hamkorligi ularning bir butunligi mohiyatini
belgilashini ko‘rsatdilar. Shu tariqa o‘zbek, rus va boshqa qardosh xalqlarning
sharqshunoslari tashabbusi bilan navoiyshunoslikning ilk namunalari yuzaga kelgan edi.
Mumtoz merosdan foydalanish kerakmi yoki kerak emas? degan masalada
vulgarizatorlik usulini tanlaganlardan biri J.Boybo‘latov bo‘lib, uning merosga o‘ta
nigilistik munosabati, hatto uni haqorat qilish darajasiga borishi "O‘zbek adabiyoti
namunalari" majmuasini baholashida ravshan ko‘rinadi. U "Namunalar"ni tuzgan
Fitratni ham, unga so‘zboshi yozgan O.Hoshimni ham bo‘ralab so‘kishdan toymaydi.
Uning “O‘zbek adabiyoti va chig‘atoychilik" maqolasi boshdan oxirigacha mumtoz
i jodkor ijodiyotini qoralashdan iborat. Jumladan, u yozadi: ".. Qisqasi, chig‘atoy
nafis adabiyoti mazmun jihatdan tasavvuflik bilan, shakl jihatdan arab ham forslik
bilan sug‘orilgandir, Chig‘atoy shoirlari-bu mutasavvuflardan, xayolparastlardan,
simvolistlardan va boshqalardan o‘zbek proletar adabiyoti uchun qanday bo‘lsa
ham bir narsa olishimiz shubhalidir" 1
.
J. Boybulatov maqolalaridagi bunday asoslanmagan ayblarga javob
bermaslik mumkin emas edi. O.Hoshim "Adabiy meros va chig‘atoy adabiyoti"
sarlavhasi ostida ikki maqola yozib, u bilan munozaraga kirishsa-da, o‘sha davr
mafkurasi tazyiqidan qutula olmaydi. Va yozadi: "Jadid adabiyoti o‘zbek
burjuaziyasi adabiyotidir. Jadid adabiyoti o‘zbek burjuaziyasining fikrini va uning
boshdan kechirgan holatlarini aks etadir. Uning uchun ishlaydir, kuladir,
1
Қаранг: Ўзбек совет адабий танқиди тарихи. Б. 140.

yig‘laydir'' 2
. Sirasini aytganda. bu "stalinchilik" siyosatining qoliplari asosida
berilgan baho edi. Otajon Hoshim keyinchalik mumtoz adabiyotni baholashda
avval yo‘l qo‘ygan shu xatolarini tuzatishga harakat qiladiki, bu haqiqiy
tanqidchilarga xos fazilat edi. U merosdan foydalanishning bir necha bosqichlari
borligini, uni diqqat bilan o‘rganish zarurligini ta’kidlaydi. "Chig‘atoy adabiyoti
ko‘p badiiy namunalar bergandir, bu adabiyotning bir qancha san’atkor shoirlari
bor"ligini e’tirof qiladi. Lutfiy, Navoiy va boshqa so‘z ustalari she’rlaridan
misollar keltirib, badiiy mahorat masalalariga to‘xtaladi. Uning fikriga ko‘ra,
"hozirgi proletar shoirlarining kamchiligi ham shu tomonda", ya’ni mahoratning
yetishmasligida. O‘z fikrini yaxshiroq tushuntirish va qanday qilib badiiy yetuk
asarlar yaratish sanatini egallash mumkinligini uqtirish niyatida
V.Mayakovskiyning "She’rni qanday yozish kerak?" nomli kitobidan misollar
keltiradi.
A.Sadiy 1934 yili nashr etilgan "O‘zbek burjua adabiyoti (XIX va XX asr)"
darsligida merosga to‘g‘ri yondashib, uning zarur tomonlarini o‘rganish lozimligini
uqtiradi.
"Qizil qalam" tashkiloti ham adabiy merosni tashviq qilishda malum ishlarni
amalga oshirdi.
Qisqasi, uzoq yillar davomida Navoiy, Mashrab, Turdi, Muqimiy va boshqa
ijodkorlarni "hozirgi zamon kemasidan" uloqtirib tashlamoqchi bo‘lganlar kam
emas edi. Nigilizm tasirida b o‘lgan yoshlar mumtoz ijodkorlarga mensimaslik nazari
bilan qarab, ulardan o‘rganish o‘rniga mustaqil yo‘l tutmoqchi bo‘ldilar.
O‘tmish tajribalarini qadrlamaslik kasali XX asrning 30- yillari birinchi
yarmigacha davom etgan bo‘lsa-da, adabiy tanqid bu masalani ijobiy hal qilgan
edi. Tanqidchilar adabiy merosning ahamiyatini, hayotdagi rolini to‘g‘ri
tushuntirdilar,
Xulosa shuki, XX asr boshlaridagi yosh adabiy tanqid adabiy-tarixiy
jarayonda faol rol o‘ynaydi. Adabiyot rivojiga oid ko‘pgina asosiy masalalarni
ko‘tardi, adabiy hodisalar, yozuvchi asarlariga ba’zan noto‘g‘ri, lekin asosiy
2
Ўша асар. Б.141.

hollarda to‘g‘ri baho berishga intildi. Bu davrdagi adabiy tanqidga xos muhim
xususiyat shunda ko‘rinadiki, u markscha-lenincha adabiy tanqidga aylana bordi,
mafkuraviylashdi. Ammo adabiy tanqid mustaqil fan sifatida rivojlanib,
qorishiklikdan qutula boshladi. O.Xoshim, Olim Sharafiddinov, R.Majidiy,
S.Husayn va ulardan keyin o‘z faoliyatini boshlagan H.Yoqubov, Sh.Sulaymon,
Yu.Latif, Yu.Sulton singari professional tanqidchi va adabiyotshunoslar yetisha
borishadi.
Tanqidchilik va adabiyotshunoslikning alohida kasb sifatida namoyon bo‘lishi
yoki badiiy ijod turi sifatida ajralib, o‘z qonun va tamoyillari asosida rivojlanish
jarayoniga kira borishi - o‘sha davr madaniy hayotining katta yutug‘i bo‘ldi. Ayni
choqda tanqidchilik bilan shug‘ullangan yozuvchilar - Fitrat, Cho‘lpon, A.Qodiriy,
H.Olimjon, Oybek, Uyg‘un, G‘.G‘ulom, Ziyo Said, M. Shayxzodalarning
maqolalari, taqrizlari ham adabiy tanqidning saviyasi o‘sishiga jiddiy ta’sir
ko‘rsatdi. Adabiy tanqidda badiiy asar tahlilida shakl va mazmun birligiga diqqat
qilish fazilati namoyon bo‘la boshladi. Avvallari muayyan asar mavzui va
syujetigina aytilib, badiiy shakl ko‘pincha tilga olinmasa, endi tanqidiy asarlarning
ko‘pchiligida g‘oyaviy mazmun qatorida kompozitsiya, stil, tasviriy -vositalar
birlikda baholanadigan bo‘ldi. Badiiy tilga oid munozaralar uyushtirilib turildi.
Tanqid tafakkurni shakllantiruvchi vasitalardan biri bo‘lib qoldi, chunki
maqola va taqrizlar ko‘pchilikda qiziqish uyg‘otadigan bo‘ldi. Tanqid badiiy asar
yaratishda maslahatchi, ijodiy hamkor bo‘la boshladi. Ijodkorlarning izlanishlari,
yangi janrlarni zabt etishdagi urinishlari qo‘llab-quvvatlandi.
Adabiy tanqidning shakllanishi va rivojida yozuvchilarning roli katta bo‘ldi.
Ular o‘zlarining adabiyotga va adabiy merosga aloqador fikrlari bilan tanqidning
taraqqiyotiga yordam berdilar va matbuotda, jumladan, "Yangi Farg‘ona"da
Hamza, "Mushtum"da A.Qodiriy adabiyot bo‘limlariga rahbarlik asnosida adabiy
tanqidga oid asarlarga keng yo‘l berdilar. Natijada o‘zbek adabiy tanqidchiligi
to‘xtovsiz o‘sib; adabiy- tarixiy jarayonda o‘z maqsadiga erisha bordi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Валихўжаев Б . Ўзбек адабиётшунослиги тарихи ( X - X 1 X асрлар ). T.:
Ўзбекистон , 1993.
2. Назаров Б. ва бошқалар . Ўзбек адабий танқиди тарихи . T. Чўлпон НМИУ .
2012
3. Расулов А . Танқид, тадқин, баҳолаш . T.: Фан, 2006
4. Ўзбек адабий танқиди. Антология. Т. TURON - IQBOL . 2011
5. Каримов Б. Абдулла Қодирий ва герменевтик тафаккур.Т. Akademnashr . 2014.

30-yillar tanqidchiligining o‘ziga xos tamoyillari haqida

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish