4-sinf ona tili darslarida nutq o’stirish

Информация о документе

Цена	19900UZS
Размер	57.1KB
Покупки	2
Дата загрузки	09 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Bahrom

Дата регистрации 05 Декабрь 2024

383 Продаж

4-sinf ona tili darslarida nutq o’stirish

Купить

Kirish
Mustaqil O’zbekistonning kelajagi ko’p jihatdan barkomol, Intellektual
salohiyatli avlod va unga ta’lim tarbiya berish sifatiga bog’liq. SHu bois
Vatani , xalqini sevadigan , istiqlol g’oyalariga sadoqatli , mustaqil
fikrlaydigan ijodkor shaxsni etishtirish davlatning ta’lim sohasidagi
usuvor yo’nalishlaridan biridir shuning bilan birga talim tizimidagi tub
islohotlar orqali shaxs ma’naviy komolotini ta’minlash mazkur
yo’nalishning dolzarb muomolaridan biri bo’lib , bu haqda O’zbekiston
Respublikasining <> gi va <>da ta’lim tizimini tubdan isloh qilish ,
ma’naviy barkamol avlodni tarbiyalash davlat ahamyatiga molik muhim
vazifaladan biri ekanligi ko’rsatilgan. Maktab ta’limi umuman olganda
uzliksiz ta’limning muhim bosqichi bo’lib , bolaning keyini hayotini
belgilashda muhim o’rin egallaydi. Maktabda bola nafaqat bilim oladi
balki tarbiyalanib mustaqil hayotga tayyorlanadi. Va bunda bolaning
nutqini o’sishi ham muhim ahamiyatga ega .Bolani maktabda muvaqiyatli
ta’lim olishi uchun eng avvolo unga ona tilining barcha boyliklarini
egallashi uchun tegishli shart sharoitlarni yaratib berish zarur
Malumki boshlang’ich sinf o’quvchilarini yuqorisinflarga tayyorlash
uchun ularning nutq qobilyatini o’stitirish lozim.
Ayniqsa bugungi zamonaviy ta’lim talablaridan kelib chiqib , ta’limning
ana shu tehnologiyalarinini o’z o’rnida mohorat bilan qo’llagan holda
tovush va so’zni to’’ri talaffuz etirish bola tarbiyasining muhim ajralmas
qismidir .
Boshlang’ich sinflar ona tili dasturida belgilangan muhim talablardan biri
o’quvchining nutqini o’stirishdan iborat .CHunki o’quvchining nutqi qay
darajada ekanligi ularning o’qish va yozish malakalari, o’z fikr
mulohazalari , tasavvur tushunchalarini boshqalarga yetkaza olishiga
bog’liq .Nutqi rivojlangan o’quvchilar faqat o’uv yozuv darslaridagina
emas , balki boshqa darslarni ham to’laqonli o’zlashtirishga erishadilar .
Nutqi rivojlanmagan o’quvchilar esa , dars mavzularini o’zlashtirishda
qiynaladilar. SHuning uchun ona tili dasturining barcha bo’limlariga nutq
o’stirish vazifalari singdirilgan .Bu masuliyatli vazifani amalga oshirishda
boshlang’ich sinflarda ta’lim tarbiyaning samaradorligini
taminlash ,jumladan ,ona tili darslarida puxta bilim , ko’nikma va
malakani hosil qilish muhim ahamyatga ega .
Nutq deganda so’zlash jarayoni va uning natijasi tushuniladi . Aslidachi ,
nutq - bu insonning eng oily murakkab , ruhiy vazifalaridan biri bo’lib
hisoblanadi. Odamlarning ijtimoiy jarayonida kishilar o’rtasida o’zora
fikr almashuvi vositasi sifatida vujudga kelgan spetsifik funksiyasi. Inson

tashqi olamdagi predmetlar va hodisalarni sezgi organlari yordamida va
nutq vositasida idrok etadi.So’z singalizatsiyasi , yani nutq tufayli
odamborliqni umuman ,fikran idrok etishi mumkin. Nutqning tashqi va
ichki , og’zaki va yozma turlari mavjud .Tashqi nutq asosan aloqa
bog’lash maqsadlariga xizmat qiladi, shuning uchun u tinglovchiga
tushunarli qilib tuziladi . So’zlanmaydigan va yozmaydigan ichki
nutq ,ya’ni o’zi uchun bo’lgan nutq ong, o’zini bilish, tafakkur
jarayonlarida g’oyat muhim ro’l o’ynaydi. Yozma nutq ( xat yozish va
o’qish) funksional jihatdan ichki nutq (yoziladigan narsani ichda
pichirlash, tovush chiqarmasdan o’qish)bilan chambarchars
bog’liq .So’zlashuvga o’rgatish barcha darslarda olib boriladi, lekin
o’qish darslari yetakchi ahamyat kasb etishi kerak. Kichik yoshdagi
maktab o’quvchilariga manaviy komolot ona tili orqali
mujassamlashadi .Ona tili , shu jumladan, o’qish nutq o’stirish talim –
tarbiyajarayonidagi eng muhim vositalardandir.
O’quvchining og’zaki va yozma nutqini me’yorlashda , ularning
mutanosibligini ta’minlashda , milliy tilning tabiati vao’ziga xos
xususiyatini belgilashda , ifoda va talafuz qonunyatlarini aks etirishda
ohangdorlik , ya’ni qiroat bilan amaliy ahamyatini o’tirish , adabiy til
meyori va mezonlariga rioya qilish ,o’qish ,o’qish metodlarini
takomillashtirish yo’llarini izlash eng qulaylarini amalyotga tadbiq qilish
zarur .
Adabiy til tushunchasi keng qamrovlidir va ko’p qirali hodisadir . Adabiy
til taraqiyoti barqarorligini ta’minlashda bolalarning yoshlikdan nutq
madanyatlarini tarkib toptirish va tarbiyalash lozim.
Til qonunyatlarining ta’limda tadbiqi munosabati bilan bolalarni o’qishga
o’rgatishga o’rgatishdagi ussullarini to’g’ri qo’llashi (ko’rgazmalilik ,
tarqatib berilgan qog’ozlar bilan ishlash yo’lllarini bilish ) usullarini
takomillashtiradi. O’quvchilarning bilish faoliyatlarning o’ziga xos
taraqqiy etishini hisobga olish ,ayniqsa ularning ruhiy , fiziologik
xususiyatlari bog’liq bo’lgan ishlarga yetarli aham yat berish
lozim .Ularga nisbatan e’tiborni kuchaytirish , mehrli va hamisha
shirinsuhan bolish lozim.
Bola shazsi pedogogik va psixologik nuqtayi nazardan juda nozik his –
tuyg’ularga boy bo’lib , o’qituvchi ana shu tuyg’ularni ilg’ashi va tushuna
olishi, bola ruhiyatini ko’tarishi , talim jarayonida insonparvarlik
tarbiyasiga alohida e’tibor berishi zarur.
O’qituvchining turli fanlardan dars berishidan maqsadi o’quvchilarning
nutq madanyatini ,nutq ko’nikmalarini shaklllantirish ,ijodiy

$qobilyatlarini taraqqiy etirish kabi masalalarni o’z ichiga oladi .O’quvchilarning nutqi ravon , tushunarli bo’lishi uchun eng avvalo uning nutqidagi nuqsonlarni bartaraf etish lozim . Nutq ichki va tashqi ko’rinishga ega bo’ladyi . Ichki nutq odamning o’z ichiga gapiradigan passif nutqi bo’lib , u ikkinchi kishini ishtirokini talab etmaydi . SHuning uchun bu nutq o’z -o’ziga qaratilgan bo’ladi , uni boshqalar nazorat qila olmaydi. Ichki nutq og’zaki va yozma nutqning asosi bo’lib hizmat qiladi. Tashqi nutq boshqalarga qaratilgan bo’ladi va uni nazorat qilish mumkin . U faol nutq bo’lib , og’zaki va yozma ko’rinishda ega . Yozma nutqning og’zaki nutqdan ya’na bir farqi shundaki , yozma nutqni ko’ramiz va o’qiymiz .Yozma nutqning muvaffaqiyatli chiqishi uchun yig’ilgan materialni sistemalashtirish , reja tuzish va qayta ishlab takomillashtirish , homaki nushasini tayorlash va oq qog’ozga ko’chirish zarur.To’g’ri va ifodali gapirish har bir o’qimishli kishi uchun hayotiy zaruriyat bo’lib qolgan hozirgi zamanda o’quvchilarning nutqini o’stirish muamosi o’quv tarbiya tizimining eng dolzarb masalalaridan biri bo’lib qolmoqda. SHuning uchun ham olimlar K. B.Barxin, B. I.Sokalov , M.A.Ribnikova va boshqalarning metodik asarlarida o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqini o’zoro muvofiq o’stirish masalalariga alohida e'tibor berilgan .Olimlar tomonidanmaktabda o'qitish jarayonida ro'y berayatgan quydagi kamchiliklar tanqid qilindi ; 1.O’qituvchilarninng ko’pchiligi hali ham og’zaki nutqning hayotiy ahamyatini hali ham yetarli tushunmayaptilar .SHuninguchun ular maktab mahsus og’zaki nutq o’stirish mashqlari o’stirish mashqlari o’tkazishga muhtoj emas , deb hisoblab xato qilmoqdalar .Bunday o’qituvchilar ,o’quvchi mukammal ,bezato yozishni o’rganib olsa , ularning nutqi o’z-o’zidan o’sib boraveradi, deb hisoblab amalda og’zaki va yozma nutqning aloqadorligini unutib qo’ymoqdalar . 2.O’quvchilarning nutqi mazmun jihatdan nihoyatda kambag’al va qator kamchiliklarga ega . CHunki yuqori sinflarda o’qituvchi nutq masalalariga e’tibor bermay qo’yadi . \$

I BOB. NUTQ O’STIRISH
1. 1. Nutq va uni o’stirish tushunchasi.
1.Nutq va uni o’stirish tushunchasi. Nutq kishi faoliyatining turi , til
vositalari( so’z ,so’z birikmasi , gap) asosida taffakurni ishga solishdir.
Nutq o’zoro aloqa va xabar funksiyasini ,o’zoro fikrni his- hayajon bilan
ifodalash va boshqalarga tasir etish vazifasini bajararadi.
Yaxshi rivojlangan nutq jamyatda kishinig akyif faoliyatining muhim
vositalaridan biri sifatida hizmat qiladi . O’quvchi uchun esa nutq
maktabda muvvaqiyatli ta’lim olish qurolidir.
Nutq - o’stirish nima ? Agar o’quvchi va uning tilidan bajarilgan ishlari
ko’zda tutilsa ,nutq o’stirish deganda tilni har tomonlama ( talaffuzi ,
lug’ati ,sintaktik qurilishi ,bog’lanishli nutqni) aktif amaliy o’zlashtirish
tushuniladi .Agar o’qituvchi ko’zda tutilsa nutq o’stirish deganda,
o’quvchilar tilining talaffuzi , lug’ati , sintaktik qurilishi va bog’lanishli
nutqni faol egallashlariga yordam beradigan metod va usullarni qo’llash
tushunladi.
Nu faoliyai uchun , shuningdek o’quvchilar nutqini o’stirish uchun bir
necha shartga rioya qilish lozim:
1.
Kishi nutqini yuzaga chiqishi uchun talab bo’lishi
kerak.O’quvchilar nutqini o’stirishning metodik talabi o'quvchi o'z
fikrini , nimanidir og'zaki yoki yozma bayon qilish xohishi va
zaruriyatini yuzaga keltiradigan vaziyatni yaratish hisoblanadi.
2.
Har qanday nutqning mazmuni, materiali bo’lishi lozim . Bu
material qanchalik to’liq, boy , qimmatli bo’lsa ,uning bayoni
shunchalik mazmunli bo’ladi.
3.
Fikr tinglovchi tushunadigan so’z , so’z birikmasi , gap , nutq
qoidalari yordamida ifodalansagina tushinarli bo’ladi.SHuning
uchun nutqni muvaffaqiyatli o’stirishning uchunchi sharti - nutqni
til vositalari bilan qurolllantirish hisoblanadi.
Nutqni egashning qator talablari mavjud.Bular:
1.Adabiy til normalarini o’zlashtirish.

2.Jamyatimizning harharbir azosi uchun zarur bo’lgan muhim nutq
malakalarini , ya’ni o’qish va yozish malakalarini o’zlashtirish.
3. O’quvchilar nutq madanyatini takomillashtiriskh.
Nutq o’stirishda uch yo’nalish aniq ko’zga tashlanadi :
1)so’z ustida ishlash ;2)so’z brikmasi va gap ustida ishlash;3) bog’lanishli
nutq ustida ishlash.
So’z so’z brikmasi va gap ustida ishlash uchun lingvistik baza bo’lib
leksikologiya( frazealogiya, va stilistika bilan birgalikda), morfologiya ,
sintaksis hizmat qiladi; bog’lanishli nutq esa mantiqqa ,
adabiyotshunoslikka va murakkab sintaktik butunlik lingvistikaga
asoslanadi .
Nutq o’stirishda izchanlik to’rt shartni , yani mashqlar izchiligini ,
istiqboli , xilma-xiligi , xilma -xil mashqlarni bir maqsadga yo’naltirish
ko’nikmasini amalga oshirish bilan ta’minlaydi.
Nutq turlari. Kishilar tilidan fikr bayon qilish quroli sifatida
foydalanadilar. Ular oz fikrlarini ovoz bilan eshitirib boyon qilishdan
oldin o’ylab ko’radilar. Bu ichki nutq hisoblanadi.Ichki nutq
eshitirilmagan va yozilmagan “o’ylangan “(fikrlangan ) nutqdir.Tashqi
nutq tovushlar yordamida eshitirilib yoki grafik belgilar bilan yozilib ,
boshqalarga qaratilgan nutqdir.
Ichki nutq materialni tushunish va yodda saqlashga yordam beradi.
Fikrni ifodalash usuliga ko’ra nutq og’zaki yozma bo’ladi.
Og’zaki nutq ko’pincha dialog tarzida, yozma nutq esa manolog tarzida
bo’ladi.
O’quvchilar nutqiga qo’yiladigan talablar . o’quvchilar nutqini o’stirishda
aniq belgilangan talablarga rioya qilinadi.
1.O’quvchilarnutqi mazmundor bo’lsin .
2.Nutqda mantiqiylik bo’lsin.
3.Nutq aniq bo’lsin..
4.Til vositalariga boy bo’lsin .

5.Nutq tushunarli bo’lsin.
6.Nutq ifodali bo’lsin.
7.Nutq to’g’ri bo’lsin.
Nutq o’quvchilar taffakurini o’stirishda muhim vositadir.Nutq fikrni
bayon etish vositasi bo’libgina qolmay, uni shakllantirish quroli
hamdir.Nutq fikrning psixologik asosi vazifasini bajaradi , uni o’stirish
sharti esa fikrni boyitish hisoblanadi. Aqliy faoliyat sistemasini egallash
asosidagina nutqni muvaffaqiyatli o’stirish mumkin.SHuning uchun
o’quvchilar nutqini o’stirishda materialni tayyorlash , takomillashtirish,
mavzuga oidini tanlash joylashtirish, mantiqiy operatsiyalarga katta
ahamiyat beriladi.
Tafakur til yordamida nutqiy shakllantirilsa va bayon etilsagina
muvaffaqiyatli o’sadi.Tushuncha so’zlar yoki brikmalari bilan
ifodalanadi, shunday ekan, tushuncha til vositasi bo’lgan so’zda muhim
aloqa materialiga aylanadi.
Kishi tushuncha ifodalaydigan so’z so’z birikmasini bilsagina , shu
tushunchaga asoslangan holda, tashqi nutqda ifodalash ,fikrlash imkoniga
ega bo’ladi.
Nutqda fikr shakllantiriladi , shu bilan birga , fikr nutqni yaratadi.” Nutq
fikr bilan chambarchars bog’liqdir . Nutq bo’lmasa taffakur ham
bo’lmaydi , til materiali bo’lmasa , fikrni ifodalab berib bo’lmaydi”.
Fikrni nutqiy shakllantirish uning aniq , tushunarli , sof , izchil , mantiqiy
bo’lishini ta’minlaydi. Tilni egallash shu tilning fonetikasini , lug’at
tarkibini ,Grammatik qurilishini bilib olish , fikrni takomillashtirish
uchun shart – sharoit hozirlaydi .Bilimlar ,faktlar har xil axborotlar ham,
nutqning materialidir. Nutq taffakur jarayonini o’rganishning muhim
vositasi bo’lib hizmat qiladi. Nutqdan o’quvchining fikriy rivojining
asosiy o’lchovlari sifatida foydalaniladi . O’quvchilarnig barcha
predmetlardan materialni o’zlashtirishi va umumiy aqliy rivojlanishi
haqida fikr yuritilganda , u yoki bu mavzuni bola o’z nutqida ( yozgan
inshosida , axborotida ,, qayta hikoyalashda ,savollarga bergan javobida )
qanday bayon eta olishiga qaratiladi.
Shunday qilib , nutqni taffakurdan ajratib bo’lmaydi, nutq taffakur
asosida rivojlanadi; fikr nutq yordamida pishib yetiladi , yuzaga chiqadi.
Ikkinchi tomondan , nutqning o’sishi fikrni shakllantirishga yordam
beradi , tokomillashtiradi.

1.2. Ona tili darslarida o’quvchi nutqini o‘tirishning boshqa
mashg’ulotlar bilan bog’liqligi .
O’quvchilar nutqini o’stirish boshqa o’quv predmetlaridan o’tkaziladigan
mashg’ulotlar bilan ham uzviy ravishda bog’lanadi . Ona tili darslarida
o’quvchilar til yordamida tabiat va kishilar hayoti haqida bilim oladilar,
ular kuzatishni, o’ylashni va ko’rganlari, eshitganlari , o’qiganlari to’g’ri
bayon qilishni o’rganadilar. Ona tili darslari bolalar lug’atini boyitishga
samarali yordam beradi , nutqni to’ri tuzishga o’gatadi.
Oqish va u bilan bog’liq holda olib boriladigan kuzatish, ekskursiya
o’quvchilarga tabiat hodisalari , kishilar va ularning mehnati haqida ,
axloq qoidalari , boshqa kishilar bilan muomila normalari haqida bilim
beradi; bu darsda bolalar nutqiga , uni shaklantirish va o’stirishga keng
imkoniyat mavjud.
Boshlang’ich sinfdagi boshqa darslarda ham o’quvchilar nutqi xilma - xil
so’zlar bilan boyitiladi . Matematika darslarida bolalar yangi tasavvur va
tushinchalar , juda ko’p terminlar bilan o’z nutqlarini boyitadilar.
O’quvchilar tabiatshunoshlik darslarida va ekskursiya vaqtida ko’rgan
narsalarini o’qituvchi yordamida guruhlaydilar , ulani o’zoro taqqoslab ,
o’xshash va farqli tomonlarini topib aytadilar.Bular, o’z navbatida,
tabiatga oid ayrim tushunchalarni aniq bilib olishga imkon beradi .
O’qituvchi barcha darslarda , sinfdan va maktabdan tashqari
mashg’ulotlarida faqat orfoepik talaffuz va adabiy til normalariga rioya
qilgan holda ifodali , ta’sirli so’zlashi , shuningdek, har doim o’quvchi
daftariga barcha hujjatlarga husnihat va imlo qoidalariga rioya qilgan
holda yozishi zarur.

II – BOB. 4-SINF ONA TILI DARSLARIDA NUTQ O;STIRISH
2.1.Ona tili darslarida o’quvchilarning yozma nutqini o’stirish.
Ona tili - nutq, o’qish va yozish ko’nikma va malakalar o’quvchilar o’quv
ta’limining asosiy mezoni hisoblanadi . Bola tilini yaxshi bilishi va unda
og’zaki va yozma nutqda o’z fikrini ifodalay olishi lozim . Yozma nutqni
o’stirish vazifasi ona tili fani o’qituvchisi zimmasiga yuklatiladi . Xo’sh
o’zi yozish nima? Yozish - bu to’g’ridan -to’g’ri suhbatdoshsiz nutq ,
uning maqsadi yozuvchi tomonidan aniq belgilanadi.Va shuning uchun
yozma boyonot ustidan nazoratning butun jarayoni , o’quvchini
tuzatmasdan , yozuvchining qo’lida qoladi . Yozma nutqdaifoda etilgan
barcha ma’lumotlar tilning barcha vositalaridan to’la -to’kis
foydalanishga asos bo’lishi kerak, chunki uning ekstralvatsion
qo’shimcha vositalari deyarli yo’q.
Muloqot holati adresatini bilishni anglatmaydiva nutq bilan aloqa
qilmaydi, yuz ifodalari, imo- ishoralar , intonatsiya vositalariga ega emas.
2.1. Yozma nutq haqida tushuncha. Yozma nutq deb tilning matn
orqali ifodalanishiga aytiladi. Bunda matn yozuv tizimi deb nomlanuvchi
tayinli belgi va ramzlardan iborat bo’ladi.
Yozma nutq muayyan bir tilda qabul etilgan va kishilar o’rtasida
muloqotga xizmat qiladigan yozma belgilar yoki tasvirlar tizimi. Yozma
nutq - kishilik jamyati madaniy taraqqiyotining tom manodagi ibtidosi ,
bashariyatning uzoq va murakkab tadrijiy takomili jarayonidagi
omillarning eng asosiylaridan biri. Yozma nutq og’zaki nutqdan ancha
keyin paydo bo’lgan (og’zaki nutq 400-500 ming yillar ilgari yuzaga
kelgan , yozma nutq esa 4-5 ming yillar oldin yuzagz kelgan).Og’zaki
nutqning zamon (vaqt) va makon (masofa) nuqtai nazaridan
chegaralanganligi va uni bartaraf etish zaruriyati yozma nutqning paydo
bo’lishiga olib kelgan . O’g’zaki nutq talaffuz vaqtidagina va ayni paytda
muayyan masofadagi (tovush to’lqinlari yetib borishi mumkin bo’lgan 0
kishi uchungina mavjuddir . Boshqa sharoitlarda tilga ehtiyoj paydo
bo’lishin inson dahosi bu ehtiyojni qondira oluvchi vositalarni qidira
boshlagan , natijada belgilardan iborat yozma nutq dunyoga kelgan . 2.1.
Yozma nutqni o’rgatish metodikasi.
Yozma nutqni o’rgatish og’zaki nutqqa qaraganda ancha murakkab
jarayon sanaladi . Chunki u o’quvchilardan Grammatik va mazmun
jihatdan to’g’ri jumla qurishni , har bir so’zni o’z o’rnida to’g’ri
qo’llashni , fikrni ixcham izchil ,ifodali ,uslub jihatdan soda va ravon

ifodalashni , bayon qilingan fikrlar asosida xulosalar chiqarishni talab
etadi.
Shu sababli nutqning bu turi ancha sekin va murakkab kechadi.
Yozma nutqning yana bir o’ziga xos xususiyatlaridan biri uni tekshirish ,
tuzatish , takomillashtirish mumkinligidir. Bu jihatdan u og’zaki nutqga
qaraganda ancha qulay imkoniyatlarga ega. O’quvchi yozma nutqdagi
xato va kamchiliklar ustida ishlaydi , ularni bartaraf etadi , keying
ishlarida bu xato va kamchiliklariga yo’l qo’ymaslikka intiladi.
O’qituvchi shuni unutmasligi lozimki , ko’pincha o’quvchilar yozma
ishlarda imlo va tinish belgilariga katta e’tibor berib , matnning ustida
yetarlicha ish o bormaydilar. Matnlarda ko’pincha mavzuga aloqasi
bo’lmagan fikrlar ustunlik qilib , asosiy fikr chetda qoladi . Shuning
uchunona tili mashg’ulotlarida o’quvchilar diqqati faqat imlo tinish
belgilariga emas , balki bayon qilinayotgan fikrning asosli dalillarga ega
bo’lishi , materialning to’g’ri joylashtirilishi , fikrning nutq sharoitiga
mos holda to’g’ri bayon qilinishiga ham e’tibor berilishi lozim.
Ona tili mashg’ulotlarida shunday holatni vujudga keltirish lozimki ,
o’quvchi yaratgan matnidan qoniqish hosil qilsin. Bu o’z nutqini
takomillashtirib borishiga ilhom baxsh etadi.
O’quvchilar mustaqil ravishda ijodiy fikrlasalar , fikr mahsulini sharoitga
mos ravishda og’zaki , yozma shakllarda to’g’ri , ravon ifodalay olsalar,
demak ona tili mashg’ulotlari samarali o’tgan bo’ladi.
O’zbekiston Xalq ta’limi vazirligi , viloyat xalq ta’limi boshqarmalari
tekshirish natijaslari , shuningdek shaxsiy kuzatish va tajribalarimiz bizni
o’quvchilar nutqining rivojlanganlik darajasi hali talabga javob bermaydi
degan xulosaga olib keladi. Bolalar maktabda o’qish davomida 750 dan
ziyot har xil gramatik tushuncha va ta’riflarga duch keladilar , 6500-7000
atrofida turli hajm va murakkablikdagi topshiriqlarni bajaradilar , ammo
ularning nutqida sezilarli o’zgarishlar ko’zga tashlanmayapti. Ko’pchilik
o’quvchilar ijodiy fikrlash , fikr mahsulini og’zaki va yozma ravishda
to’g’ri ifodalashga qiynaladilar; o’zbek adabiy tilining boy
imkoniyarlarini nutqiy jarayonlarda qo’llay olmaydilar. Buning
sabablarini aniqlash uchun bolalarning nutqy taraqqiyotini belgilovchi
omillar ; ularning so’z boyligi , so’z va so’z brikmalaridan gapda o’rinli
foydalanish mahorati , gapni Grammatik jihatdan to’g’ri qurish
malakalari , fikrni turli nutq uslublarida to’g’ri ixcham , ravon , tushunarli
bayon qilish ko’nikmalari kabilarnini alohida -alohida tahlil qilishga
to’g’ri keladi.

O’quvchi nutqining muhim ko’rsatkichlaridan biri uning so’z
boyligidir.Pedagogik adabiyotlarda berilgan ilmiy ma’lumotlarga
qaraganda , 2 yoshli bolalar 30 dan 100 gacha , 4yoshli bolalar 1000 dan
4000 gacha , 7 yoshli bolalar 3000 dan 7000 gacha ,10-11 yoshli bolalar
8000 dan 15000 gacha , 14-15 yoshdagilar 11000 dan 18000 gacha
so’zlarni bilishi lozim . Ammo , afsuski , ona tili mashg’ulotlarida fikrni
og’zaki va yozma shaklda bayon qilish zaruriyati tug’ilganda
o’quvchilarda so’z qashoqligi darrov sezilib qoladi. Nutqda so’zlarni
takroriy qo’lash , berilgan so’zni uning ma’nodoshi , uyadoshi , qarama -
qarshi ma’noligi bilan almashtira olmasligi , ma’lum bir sohaga qarashli
so’zlar lug’atini tuzishda uchraydigan qiyinchiliklar , shubhasiz ,
o’quvchilarning so’z boyligi yetarli emasligidan dalolat beradi.
Ona tili mashg’ulotlarida o’quvchilar nutqining rivojlanishini
qiyinlashirayotgan omillardan yana birio’quvchilarning uyda , ko’chada
yoki sinfdan tashqari paytlarda tojik ,turkman, qirg’iz yoki boshqa ( sheva
) tilde so’zlashib , maktabda o’zbek tilida dars olishidir. Etnografik
malumotlar shuni ko’rsatadiki , jumhuriyatimiz hududida juda ko’p
tojiklar , turkmanlar ,qirg’izlar qozoqlar yashaydi. Ularning ko’pchiligi
uyda tojik ,turkman , qirg’iz va hokazo tilde so’zlashib , maktabda o’zbek
tilida o’qishidir . bBu hol , shubhasiz , oquvchilarda tilning boy
imkoniyatlaridan foydalangan holdao’z fikrini erkin bayon qilish
imkoniyatini cheklaydi.
Yuqorida sanab o’tilgan salbiy omillardan tashqari ona tilimizdan sinfdan
va maktabdan tashqari olib boriladigan ishlarning mundarija va
mazmunan bo’shligi, yagona nutq rejimiga hamisha ham rioya qilmaslik,
ota - onalarning bola nutqi ustida yetarli ishlamasligi kabi
o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqi rivojlanishiga salbiy ta’sir qiladi.
Xullas o’quvchi nutqini rivojlantirish murakkab jarayon bo’lib ,unga
monelik qilayotgan omillar ham faqat ta’lim mazmuniyoki
o’qituvchigagina bog’liq emas . Barcha imkniyatlar to’laligicha ishga
solinsagina fikrni og’zaki va yozma ravishda to’g’ri , ravon ifodalashga
o’rgatish oson kechadi.O’quvchi nutqini rivojlantirishga keng yo’l
ochadi.
Bizga ma’lumkib o’quvchi bir xillikdan zerikadi. Shuning uchun ularning
nutqini o’stirishda doimo har xil metod va o’yinlardan foydalanish
lozim .
Yozma nutq yozma matn shaklida o’rnatilgan visual idrok uchun ochiq
bo’lgan shakllarda amalga oshiriladi , buesa unga nisbatan ko’proq
erkinlik beradi .

Og’zaki va yozma nutqning har zil turlari mavjud . Og’zaki nutq
so’zlashuuv nutqi , suhbat yoki ommaviy nutq ,ma’ruza , hisobot bo’lishi
mumkin . Yozuv ham juda xilma -xil ; bular ilmiy risolalar ,
monografiyalar ,maqolalar va epistolyar janrdagi asarlar. So’ngi paytlarda
texnologik taraqiyotning rivojlanishi va aloqa vositalarining yaxshilanishi
munosabati bilan nutqning yangi turi paydo bo’ldi - yozma shaklda ,
ammo mazmuni va xususiyatlari bo’yicha og’zaki nutqga yaqin .
O’zbekiston Respublikasi “ Davlat tili to’g’risida “ gi , “Ta’lim
to’g’risida’ gi qonunlari , “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi “ hamda “
2004 - 2009- yillarda maktab ta'limini rivojlantirish Davlat umummilliy
dasturi” ga muvofiq va so’ngi yillardagi ta’lim tizimidagi tub islohatlar
natijasida hamda johon tajribasini o’rganish natijasida boshlang’ich
sinflarda ona tili fanini o’qitish darslariga yangidan - yangi vazifa va
tafsiyalar berilmoqda.
Ona tilini o’qitishning bosh maqsadi yoshlarimizning ijodiy mustaqil ,
o’z fikrini erkin va ta’sirli , mazmunli va mantiqli qilib yozma va og’zaki
shaklda ifodalashga , o’zbek tili qonun - qoidalarini ongli o’zlashtirishga
o’rgatish , shuningdek ular fikr doiralarini kengaytirishga , ona
yurtimizga , avlod ajdodlarimiz qoldirgan boy ma’naviyatimizga , milliy
urf odatlarimizga mehr muhabbat ruhida tarbiyalashga qaratilgan.
Boshlang’ich ta’lim bosqichida yangi tahrirdagi DTS lari asosida
o’quvchilarni ona tili ta’limi sohasi bo’yicha tayyorgarlik darajasiga
qo’yilgan talablar standart mezon orqali aks ettiriladi :
1. O’qish texnikasi
2. O’galar fikrini va matn mazmunini anglash
3. Fikrni yozma bayon etish malakasi
O’quvchilar shu parametrlar asosida bilim , ko’nikma va malakalarga ega
bo’lishi kerak.
Ana shu maqsadlardan kelib chiqqan holda 1-4- sinf ona tili fanini
o’qiishning oldiga bir qator vazifalar qo’yiladi:
1.
O’quvchilarni erkin fikrlashga o’rgatish;

2.
O’z fikrini o’zbek tili qonun qoidalariga muvofiq ravishda og’zaki
va yozma ifodalay olish;
3.
Bir ma’noni turlli shakllarda bera olish ko’nikmalarini
shakllantirirish , so’zlardan o’rinli foydalanish;
4.
Dunyoni bilishda ona tilining ahamyatini singdirish kabilar shular
jumlasidandir.
Shuningdek boshlang’ich sinf ona tili ta’limi o’quvchilarga nutq
faoliyatining asosiy turlarinui o’qitish bilan bir qatorda , quyidagi muhim
masalalarni hal etishni ko’zda tutadi.
1.
Bolalarda axloqiy va estetik tasavurlarni shakllantirish
2.
Bolalarga atrof - muhit ,kishilar , tabiat va jamyat haqida tushuncha
berish ;
3.
Nafosat hissini tarbiyalash
4.
Mantiqiy taffakur yuritishga o’rgatish
5.
O’quv mashg’ulotlariga , bilim manbai bo’lgan kitobga qiziqish
uyg’otish
Ona tili o’qitishning mazmuni va metodlari o’quvchilarga dastur talab
qilgan hajmda puxta bilim berish , ko’nikma va malakalarini hosil
qilishga ko’maklashishi lozim.
Mazkur maqsad va vazifalarni to’laqonli bajarish uchun o’qituvchi faqat
dars bilan chegaralanib qolmasligi kerak. Darsdan tashqari paytlarida
ham muntazam ish olib borishi yaxshi naija beradi.
Tilni o’rgatishga doir tadbirlar , to’garaklar , maktab ixtiyoridagi soatlar
hisobidan qo’shimcha darslar , sinfdagi iqtidorli o’quvchilar bilan ishlash
kabilardan unumli va mazmunli foydalanishi kerak.
O’quvchilarga til ta’limini singdirishda ularning yosh va bilim
darajalarini hisobga olish zarur. Chunki 2- sinf o’quvchisiga 4-sinf
hajmidagi bilimni berilsa o’quvchi buni hazm qila olmaydi va o’zlashtira

olmaydi ham. Aksincha 4- sinf o’quvchisiga 1-2- sinfdagi bilimlar berish
bilan cheklanib qolinsa bu ham o’quvchi uchun zerikarli bo’ladi. Natijada
o’quvchilarda tilni o’rganishga bo’lgan havas , qiziqish rivojlanish
o’rniga pasayadi .
Boshlang’ich sinf o’quvchisi DTS larida berilgan me’yoriy majburiy
ta’lablarni bilishlari kerak . 1-4- sinflarda o’quvchilarning bilim ,
ko’nikma va malakalariga quydagi asosiy talablar qo’yiladi:
1-sinf
Fikrni yozma shaklda bayon etish malakasi
Miqdoriy ko’rasykich : 15-20 so’zdan iborat diktant yoza olish .
Talablar:
1.
Imlo xatolariga yo’l qo’ymaslik;
2.
Ijodiy matnning mantiqiy jihadan izchilligi;
Diktant turlari : Lug’at diktant , izohli diktant ,nazorat diktanti .
Miqdoriy ko’rsatkich : 2-3 sodda matnni ( fikr ehtiyoji bilan bog’liq
mavzu asosida yaratish.
Talablar :
1.
Matndagi gaplarni mazmunan o’zoro bog’liqligi , aloqadorligi ,
ko’rsatilgan mavzu doirasida birlashish;
2.
Harf va tinish belgilarini to’g’ri yozish ;
3.
Harflarni bir –biridan uzmay yoza olish;
4.
So’zlar orasidagi oraliqni to’g’ri belgilash;
Matning xarakteri :

O’quvchiga tanish bo’lgan va ko’z oldiga keltira oladigan buyum va
manzara , voqea - hodisalar asviri.
O’quvchilar yozma nutqi ustida ishlash.
Hammamizga ma’lumki bugunki kunda ona tilini yaxshi
o’zlashtirmasdan hech bir fanni mukammal egallab bo’lmaydi. Shu
nuqtai nazardan yangi tahrirdagi DTS lari asosida o’quvchilarga puxta
bilim berish uchun 1-2-sinflarda haftasiga 4 sotdan , 3-4- sinflarga esa
hafytasiga 5 soatdan vaqt ajratilgan.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarida ona tilidan bilim va malakalarni hosil
qilish ishlari asosan yozuv darslarida amalga oshiriladi va shu bilan birga
ularning yozma nutqini o’stirish ustida ham ish olib boriladi . Yozuv
darslarining mazmuni ona tili dasturini va maktab oldiga qo’yilgan
talablar asosida belgilanadi .
Yozuv darslarini tashkil etishda pedagogic va metodik tafsiyalar inobatga
olinadi. Yozuvdarslari va unga qo’yilgan talablarni belgilashda metodika
fani sohasidagi yangiliklar , boshlang’ich sinflarda ishlayotgan tajribali
o’qituvchilar tajribalari asosida shakllantiriladi.
O’quv tarbiya ishlarida ko’zlangan maqsadga yetishish uchun
o’quvchilarda quydagi sifatlarni shakllantirib boorish zarur:
1.Gapdagi so’zlarni o’xshash tomonlariga ko’ra taqqoslab olish.
2. So’zlar nimani anglatishiga ko’ra turkumlarga ajratish .
3. O’qituvchi tafsiya qilgan yoki o’zi tuzgan reja asosida fikrlarini
og’zaki yoki yozma bayon eta olish.
4. Gaplarda Grammatik tushunchalarni , orfografik qoidalarni ifodalay
olish.
5. Darslikdagi turli mashqlar va topshiriqlarnibirgalikda muhokama
qilgandan keyin uni bajara olish.
Ona tili darslari savodli yozuv va yozma nutqni o’stirish darsi
hisoblanadi. Shuning uchun ham yozma ishlarga katta ahamyat beriladi.
Darsning uchdan ikki qismida o’quvchilar Grammatik , orfografik va
nutqiy yozma ishlarni bajaraladilar.

Shuning uchun grammatik , orfografik bilimlarni o’zlashtirish uchun qunt
bilan ishlashga to’g’ri keladi. Kuzatishlardan ma’lumki , darslarda
o’quvchilarning osoyishta va mustaqil ishlarini ta’minlagan o’qituvchi
ularning savodli bo’lishiga erisha oladi .
Bunday darslarda ko’rgazmali qurollar , didaktik materiallar , texnika
vositalaridan foydalanish o’z o’rnida bo’ladi . O’quvchilarning dars
jarayonlarida yo’l qo’ygan xatolarini sekin yotig’i bilan tushuntirish
lozim . O’quvchi shundagina yozuvida yo’l qo’ygan xatosini tushunib
oladi va uni tuzatishga harakat qiladilar , bilimlarni o’zlashtirishga
qiziqishlari ortib boradi. Ayniqsa boshlang’ich sinf o’quvchilarini
bajargan ishlarini o’z vaqtida baholab boorish katta ahamyatga ega .
Boshlang’ich sinf ona tili darslaridagi manbalar oz bo’lsada izlanish
metodi bilanishlashni taqozo etadi. O’quvchilar o’qituvchi rahbarligida
mashq shartini o’qib unda talab etilgan topshriqlarni aniqlaydilar
savollarga javob qidiradilar undagi fkrlarni umumlashtiradilar,
mashqlarni bajaradilar. Umumlashtirish va hulosalar asosida qoidalar
ishlab chiqadilar.
Umuman ona tili darslarini to’g’ri va qiziqarli tashkil etilishi o’quvchlarni
darsga bo’lgan qziqishlarini orttiradi.
Boshlang’ich sinflarda ona tili darslarida yozma nutqni o’stirishda
o’quvchilar tomonidan yo’l qo’yiladigan ayrim xato yurlari va ulrning
kelib chiqish sabablari.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarining yozuvlarida turli xatolar uchrab turadi
. Bu uchraydigan xatolarni quydagi turlarga ajratish mumkin.
1.
Grafik xatolar . Grafik xatolar harf shakllarimnin o’xshata olmaslik
, harflarni o’rnini almashtirib yozish, talaffuzi o’xshash
undoshlarni aniq ajratmaslik natijasida yozuvda biror harf o’rniga
ikkinchisini ishlatish biror tushurib qoldirish kabi xatolar uchraydi
2.
Fonetik xatolar .Bunday xatolar so’zlarni to’g’ri talaffuz qila
olmaslik , sheva va dialektlar tasirida bo’ladi. Fonetik xatolar
asosan quydagi ko’rinishda bo’ladi
1.
Dialekt va sheva xatolari .

$2. Assimilatsiya hodisasi natijasida. 3. Dissimilatsiya hodisasi natijasida. 4. Tovushlar almashuvi natijasida. Masalan:1. Borgan edi - boruvdi . ( sheva xatolari) 2. Piyolaga - piylaga .( Assimilatsiya hodisasi) 1. Go’sht - gosh .G’isht - g’ish. 2. Devor - devol. ( Tovushlar almashuvini) 1. Morfologik xatolar . 1. So’zning manosinitushunmaslik 2. Grammatik qoidalarni bilmaslik . 3. Orfografik qoidalarni unitish. 4. Parishon xotirlik . 5. Mexanik xatolar . Xatolar ustida ishlashda orfografik tahlilni ahamiyati katta bir necha gapni orfografik jihatdan to’la tahlil qilish kerak. Bu bilan o’quvchilar so’z ma’nosi va uning imlosini puxta o’zlashtirib oladilar. O’quvchilarning to’g’ri , xatosiz yozishga o’rgatish va yol\’l qo’yilgan xatolarni bartaraf etish uchun quydagilarga e’tibor berish kerak: 1. Eng avvolo o’quvchilarni to’g’ri talaffuz qilishga o’rgatish. Ya’ni so’z aytilganda tovushlarni aralashtirmay , tovush tushirib yoki orttirib talaffuz etmaslik . Masalan kitob o’rniga kitap , ruchka o’rniga yuchka, to’rt o’rniga to’r deyishiga yo’l qo’ymaslik.$

2.
Har bir darsda ko’pchillik uchun bir xil uchraydigan tipik xatolar
doskada ko’rsatilib , tuzatiladi.
3.
Ayrim o’quvchilar uchun tegishli bo’lgan xatolar o’sha o’quvchi
bilan birgalikda tuzatiladi.
4.
Agar o’quvchilar biror qoidani bilmasligi natijasida xatoga yo’l
qo’ygan bo’lsa va buxatoni ana shu qoidani takrorlash bilan
tushintirish kerak bo’ladi.
To’la savodzonlikka erishishning muhim omillaridan biri , o’quvchilar
nutq madanyati ishlash , ularni og’zaki va yozma nutqlaridagi
kamchiliklarni o’z vaqtida aniqlash va tuzatishdan ibora . Shuning uchun
1-4- sinf o’quvchilariga dars berish jarayonida bir turdagi yozma ishlar
bilan chegaralanib qolmay , balkin yozma ishning barcha turlari ustida
mashg’ulotlar olib borish zarur va o’quvchilar fikrini keng ko’lamda va
xilma xil ravishda bayon ta bilish qobilyatini o’stirish lozim.
2.2 . Boshlang’ich sinf o’quvchilarining yozma nutqini o’stirishda
yozma ishlarning o’rni , ahamiyati va ularning turlari .
Fikrni bayon etish ehtiyojini amalga oshirishga qaratilgan ,
tugallangan ,mavzuni ifodalaydigan , logik grammatik qoidalar asosida
bo'linadigan nutq bog'lanishli nutq deyladi .
Bog’lanishli nutq birligi sifatida hikoya ,maqola , roman, monografiya ,
doklad , hisobot kabilar ,maktab sharoitida esa o’qituvchi bergan savolga
o’quvchilaning keng , mukammal og’zaki javobini , yozma bayon va
inshosini olish mumkin.
Boshlang’ich sinlar metodikasida bog’lanishli nutq mashqlariga
quydagilarni kiritish mumkin :
1.
Berilgan savolga keng mukammal javob ;
2.
O’qilgan asarni tahlil qilish , Grammatik materialnin o’rganish;
o’quvchilar lug’atini faollashtirish bilan bog’liq holda har xil
matnli mashqlar;

3.
Muntazam o’tkazilgan kuzatishlarni yozib boorish, ob-hovo
kundaligini yuritish;
4.
O’qilgan matnni turli og’zaki varyantda qayta hikoyalash;
5.
Berilgan mavzu , rasm ,kuzatishga oid boshlab berilgan yoki oxiri
berilgan hikoya, reja yoki sujet asosida o’quvchilarning og’zaki
hikoyasi;
6.
Badiy matnni hikoya qilish , yod olish , o’quvchilar saviyasiga mos
matnni yoddan yozish;
7.
Ertakni tayyorlanmasdan aytish, kichik she’r hikoya tuzish;
8.
Namunasi berilgan badiiy, ilmiy -ommabop matn asosida bayon
yozish;
9.
O’qituvchi bergan matnni og’zaki va yozma qayta tuzish( tanlab
qayta hikoya qilish va bayon , ijodiy qayta hikoyayalash va bayon ,
hikoyani sahnalashtirish kabilar);
10.
Har xil turdagi yozma insho.
Bu mashqlarning hammasi nazaryasiz, amaliy tarzda beriladi. Bunday
masghqlarni takroriy ishlatmaslik yoki asosiylarini tushurib qoldirmaslik
uchun nutqiy mashqlarni aniq rejasi tuzib olinadi.
Bog’lanishli nutqning mashqlari turli xil bo’lishida , avvola, material
mavbaiga , tematikaga , shuningdek janriga , til xususiyatiga , mashq
turiga rioya qilinadi.
Bog’lanishli nutqqa oid asosiy ko’nikmalar.
O’quvchilar nutqini o’stirish ularga aniq ko’nikmalarni singdirish
demakdir. Boshlang’ich sinf o’quvchilari mustaqil mashq sifatida
bog’lanishli nutqni o’stirishdan quydagi ko’nikmalarni bilib oladilar:

1.
Mavzun tushunish, chegarasini aniqlash va uni nisbatan to’liq
yoritish ko’nikmasi.
2.
Inshoni asosiy fikrga bo’ysundirish ko’nikmasi.
3.
Hikoya , insho uchun mavzuga talluqli , uni yoritishga zarur
bo’lgan materialni yig’ish .
4.
Materialni tartibga solish, uni teguishli izchillikda joylashtirish,
matn rejasini tuzish vashu reja asosida yozish ko’nikmasi.
5.
Fikrni adabiy til me’yorlariga rioya qilgan holda to’g’ri ifodalay
olish ko’nikmasi
6.
Matnni og’zaki yoki yozma tuzish, inshoni yozish, yani barcha
tayyorgarlik ishlarini yakunlash ko’nikmasi.
7.
Yozilgan matnni takommillashtirish ko’nikmasi. Bu ko’nikma o’z
ijodiga tanqidiy munosabatda bo’lish asosida Yozma ish turlaridan
biri bayondir . Bayon o’qib berilgan namunaviy matn mazmunini
o’qib berilgandan so’ng ma’lum tayorgarlikdan so’ng yozma
ravishda qayta hikoyalashdir.
Bolalarning nutq madanyati ustida ishlash , ularning og’zaki va yozma
nutqidagi kamchiliklarni o’z vaqtida aniqlashva to’la savcodxonlik uchun
kurashishning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Shuning uchun davlat
ta’lim standartlari talabiga ko’ra , boshlang’ich sinflarda yozma ishning
bayon turidan foydalanish , o’quvchilarning fikrini keng ko’lamda ifoda
etish qobilyatini o’stirishda katta yordam beradi.
Boshlang’ich talim ona tili fanining “ Fonetika , grammatika , imlo va
nutq o’stirish” dasturiga ko’ra , o’qituvchi yordamida kichik yoshdagi
o’quvchilarni mos ravishda namuna aasosida matn tuzish va lug’aviy -
imloviy tayyorgarlikdan so’ng bayonga oid mashqlarni bajarishga
o’rgatib boriladi. Boshlang’ich sinflarda bayon ta’limiy xarakterga ega.
Bayon yoznma ish turi sifatida bolaning talim tarbiyasi , aqliy va nutqiy
rivojlanishida muhim ro’l o’ynaydi.
Birichi sinfda bayon yozish murakkablik qiladi . Birinchi sinf dasturiga
ko’ra , matnni qayta hikoyalash mashqlari berilmaydi. Faqat ani bir
mavzuda rasmlarga qarab gap va kichik hikoya tuzish (inshoga

tayyorgarlik mashqlari) o’rganiladi. Tayyorgarlik mashqlarini o’tkazish
o’quvchilarda soda gap ko’nikmasini hosil qiladi. O’quvchilar gapda
so’zlarning tartibini , gap oxirida nuqta qo’yishni , bir gapdan ikkinchi
gapni ajratishni o’rganadilar. Shuning uchun birinchi sinf o’quvchilari
o’qiganlarini mukammal bayon eta olmaydilar .Shuning uchun matn
mavzusiga mos savollar beriladi.
Ikkinchi sinfda o’quv yili boshida birinchi sinfdagidek , keyinroq
o’qituvchi rahbarligida hajmi uncha katta bo’lmagan ( 40- 50 so’zli )
matnlardan savollar yordamida bayon yozishga o’rgatish tavsiya etiladi.
O’qituvchining oldida ikkinchi sinf o’quvchilarni berilgan tayyor reja
asosida bayon yozishga o’rgatish vazifasi turadi.
O’quvchilar yozuv taxtasiga yozilgan savollarni to’g’ri o’qishi va
ularning ma’nosini tushunishi , rejadagi savolga aniq javob berishi qayta
hikoyalashda va yozma bayonda o’zining javoblarini rejadagi savollar
tartibida berishi lozim . Yozma nutq malakalarini mustahkamlash uchun
o’quvchilarni bayonda o’zlari yoza oladigan so’zlardan foydalanishga
o’rgatish lozim. Shuni nazarda tutib , to’plamda tayyor reja asosida bayon
yozishuchun matnlar berilgan .
Mantlar asosida bayon yozishda uning mazmunini ochuvchi savollar
orqali tahlil qilish kerak . Hikoya mazmunini tahlil qilish
o’quvchilarninig hikoyadagi asosiy fikrini va hikoya qismlarini
o’rtasidagi bog’lanishni bilib olishga yordam beradi . Bu esa mazmunni
tushunmasdan shunchaki eslab qolishning oldini oladi.Ikkinchi sinfda
xatolarning oldini olish uchun o’quvchilarga talaffuzi qiyin bo’lgan
so’zlarni bo’g’Inlab aytishni mashq qildirish muhim ahamiyat kasb etadi .
Qotor kelgan undoshli so’zlarni yozishdan oldin bolalar so’zni
bo’g’inlarga bo’ladfilar , bo’g’inlardan so’z yasaydilar yoki qisqa gap
tuzadilar . 3-4 sinflarda lavhalar yoniga tasviriy vosita elementlari
qo’shiladi , gaplarda turli sintaktik uslublar qo’llaniladi . Bayon yozish
jarayonida o’quvchilardan kuzatuvchanlik , taqqoslash , tahlil qilish
kampitensiyalari shakllanadi, ko’rgan narsalari va o’qigan kitob , ertak ,
hikoyaga bahoberish malakasi oshadi.
Bayon yozishda quydagi uslublardan foydalanish samarali bo’ladi:
-- Matnni ifodali , tasvirli qilib berish va so’zlatish .
-- Bayon rejasi ustida ishlash.
-- Matnda uchraydigan qiyin so’zlarning ma’nosini va imlosini
tushuntirish.

-- Matnni qayta o’qib berish va 3-4 o’quvchiga reja asosida hikoya
qildirish.
Har bir o’quv mashg’uloti , jumladan bayon va insho yozish ham ijodiy
mehnatni talab qiladi. Mehnat esa doimiy harakat , aqliy izlanishda
namoyon bo’ladi. Ana shu talablarga rioya qilgan o’quvchilarda mustaqil
fikrlash , so’z va material tanlash va to’plash , ularni mantiqiy jihatdan
o’zoro bog’lash , tasniflash , imloga e’tibor berish qobilyati tez
rivojlanadi , mehnat intizomi tarbiyalanadi .
3- sinfda yozilgan hamma bayonlarni , asosan ikki turga bo’lish mumkin .
birinchisi o’qituvchi tavsiya qilgan tayyor reja , ikkinchisi esa o’qituvchi
rahbarligida o’quvchilar bilan hamkorlikda tuzilgan reja asosida
yoziladi .O’qituvchi taqvim reja tuzishdan oldin matnlarni tanlaydi.
Matndagi so’zlar ona tilidagi qaysi mavzuga ko’proq mos ekanligini ham
aniqlaydi . Shundan kelib chiqib matnlarni taqvim- mavzu rejasiga
jolashtirish kerak. To’plamda ham iloji botricha shu tartibni hisobga
olishga harakat qilingan .
O’qituvchi 3-sinfda bayon yozishga o’rgatar ekan , dastur vamatnlarning
mazmuni orasidagi bog’lanishlarni nazarda tutadi. Ishni yengillashtirish
maqsadida matndagi imlo qoidalariga oid so’zlar beriladi . Shuningdek
kuzatishdagi . o’qish darsligidagi materiallar bilan bvayon matni
orasidagi bog’lanishni tiklaydi .O’quvchilar tayyor reja asosida yozadigan
bayon hajmi 60- 80 so’zdan tuzilishi mo’ljallangan . So’ngra saylab yoki
tanlab bayon yozish uchun hajmi katta matnlar beriladi . Ishning bunday
turi o’quvchilarni to’rtinchi sinfda o’tkaziladigan matn mazmunini
qisqartirib yozishga tayyorlanadi . Bo’lim boshida berilgan bayonning
birinchi turi , tayyor reja asosida rejaning har bir qismiga javob bir yoki
ikki gapdan iborat bo’lishi kerak . Shu bilan birga reja sarlavhasi ko’proq
so’roq shaklida bo’lsa maqsadga muvofiq bo’ladi . bu ish usul iikinchi
sinfda ham qo’lanilgan . Bunday matnlar mumkin qadar yozuv taxtasiga
yoki qog’ozda berilishi lozim .Matnnning rejasi qismlari doimo o’quvchi
o’z diqqat markazida tutishi lozim . Boshqacharoq aytganda , u reja
bandiga javob nechta gapdan iborat , qaysi xat boshi yoki qaysi gap
rejada aniq ifodalanmagan , nima uchun ifodalanmagan , yozuv
taxtasidagi gaplardan foydalanish lozimligi to’g’risida bosh qotiradi.
.Dastlabki bayonlarga tayyorgarlik ko’rishda o’quvchilarni matnni
qismlarga bo’lib gapirtirishga ko’proq e’tibor berishi kerak va reja
savollariga soda gaplar bilan to’g’ri javob olishga erishish lozim . Shu
bilan birga bayonga puxta imloviy tayyorgarlik ko’riladi . Bu bayon
darsning o’zida va oldingi ona tili darslarida huddi ikkinchi sinfdagidek

olib boriladi . Tanlab bayon yozish yozma bayon sifatida ham
o’tkaziladi . Tanlab bayon yozishda matn o’quvchilar ko’z oldida
bo’lmaydi .O’quvchi butun matn mavzusini yoritib berishda qiynaladi .
Shuning uchun matn qismlarining mazmuni tugallangan bir fikrda bayon
qilinadi . Tanlab bayonyozishda quydagi ish turlarini qo’llash o’quvchilar
uchun foydali va qiziqarlidir .Hajmi kattagina bo’lgan matn mazmuni
aralashtirilib beriladi - bu esa voqeani tushunishga va ko’proq tafsilotlarni
kiritishga imkon beradi. Shu usulda o’quvchilarning mantiqiy
faoliyatining ayrim tomonlari o’stiriladi . Bolalar material tanlash , uni
chegaralash, mavzuni qisqaroq bayon qilishga o’rgatiladi , qisqaroq
bayon qilishga o’rgatiladi. Uchinchi sinf o’quvchilarining bayonlarini
tekshirganda o’qituvchi barcha imlo xatolarini tuzatishi shart emas , balki
diktant va boshqa nazorat ishlaridagi xatolarini ko’rsatishda
qo’llaniladigan usullardan foydalanishi ham mumkin . Uchunchi sinfda
bayonlar muhokamasiga maxsus dars ajratmay , navbatdagi ona tili
darsida bayon matnining mavzusini yoritishda yo’l qo’yilgan xatolarni
tuzatish ishiga 10-15 daqiqa ajratish kifoya qiladi .O’quvcjhilarning
bayonda yo’l qo’yadgan xatolari ustidagi ishni shunday rejalashtirish
kerak-ki ,bu ona tili darsida navbatdagi grammatik imloviy mashqlar
bilan qo’shilib ketsin. Bu jarayonda ham o’quvcho xotirasining ahamyati
katta bo’ladi.
Ma’lumki , uchunchi sinfda bayon o’qituvchi tomonidan tavsiya qilingan
tayyor reja hamda o’qituvchi rahbarligida jamoa bo’lib tuzilgan reja
asosida o’tkaziladi .
To’rtinchi sinfda esa yuqoridagi bayonning ikkki turi bilan birgalikda ,

Mustaqil reja asosida tuzilgan bayon ;

Qisman tasvir bo’lgan bayon;

Grammatikli topshiriqli bo’lgan bayon ;

Matn mazmunini qisqartirishga oid bayon va nazorat bayonlaridan
foydalaniladi.
Qisman tasvir bo’lgan bayon va ; grammatikli topshiriqli bayon va
qisqartirilgan bayonlar alohida bo’lim qilib ajratilmaydi.Qisman tasvir
bo’lgan bayon , grammatikli topshiriqli bayon uchinchi bo’limga ,
qisqartirlgan bayon esa birinchi va uchunchi bo’limga kiritilgan .Tayyor

reja va jamoa bo’lib tuzilgan reja asosidagi bayon ustida ish ikkinchi
sinfda ham o’rganilgan .
4- sinfda bayon ustida ishlash asta - sekin murakkablashib boradi. Bu
murakkablik shundan iboratki ,o’quvchilarning o’zlariga reja tuzish
o’rgatib boriladi . Hatto o’quvchilar o’zlari mustaqil tuzgan reja asosida
bayon yozadilar . bunda o’qituvchining vazifasi - ‘oquvchilarni matnni
qismlarga bo’lib o’qishga o’rgatishdan iborat. To’plamda jamoa bo’lib
ishlashga matn berilgan. Bu ish uchinchi sinfda ulib borilgan metodik
ishlar va usullar bilan amalga oshiriladi . bular so’z bilan tasvirlash ,
matnni qismlarga bo’lish , o’qituvchi belgilagan sarlavha asosida ,
o’quvchilar daftaridagi matnni
qismlarga bo’lishdan iboratdir . To’rtinchi sinfda bayon rejasini jamoa
bo’lib tuzish , asosan o’quvchilarning mustaqilligini oshirishga qaratilgan
. Birinchi yarim yil oxiriga kelib o’quvchilar o’zlari mustaqil reja tuzib va
matnni keng mazmunini bayon qila olishlari ko’zda tutilgan .
4-isnfda mustaqil tuzilgan reja asosida ( 70-90so’zli 0 bayon yozish
ko’zda tutilgan .Mashq sifatoda bayonning ahamiyati katta ; bolalarda
adabiy nutqnj to’g’ri shaklllantirishga yordam beradi , nutq madanyatini
yaxshilaydi, badiiy uslubni singdiradi , tilga sezgirlikni oshiradi .
Bayon turlari . 1. To’liq yoki matnga yaqinlashtirib bayon qilish.
2. Tanlab hikoya qilish va bayon .
a) o’qilgan matn qismini yoki bir voqeani unga chiziilgan rasm asosida
hikoya qilish .
b) O’qituvchi topshirig’i yoki berikgan savol asosida lavhani hikoya
qilish.
d) Berilgan mavzu bo’yicha matnnning qismlaridan olingan parchalarni
hikoya qilish .Bu ish tanlab hikoyaa qilishning murakkabroq turi
hisoblanadi.
3. Qisqartirib hikoya qilish va bayon.
4. Ijodiy qayta hikoyalash vabayon.
a) Shaxsni o’zgartirib qayta hikoyalash va bayon.

b) Hikoyada ishtirok etuvchi bir personaj tilidan qayta hikoyalash va
bayon.
d ) Matnni ijodiy qayta to’ldirib hikoyalash.
1.
So’z bilan tasvirlash yoki sahnalashtirish.
Boshlang’ich sinflarda yozma nutqni o’stirishda insho, uning turlari
va ahamiyati .
Insho ijodiy ishning eng yuqori shakli bo’lib, maktabda olhidsa o’rin
tutadi ; barcha nutqga oid mashqlar ma’lum mazmunda inshoga bo’y
sunadi.
Insho 1- sinfda og’zaki axborot va ehtirosli hikoyadan boshlanib , o’z
fikrini ifodalashga , o’quvchini o’quvchining shaxsini tashkil topishiga
hizmat qiladigan , ta’lim tarbiyaviy ahamiyatga ega bo’lgan jiddiy aqliy
ishga aylanad.
Insho shaxsni shakllantirishda foydali vosita bo’lib , his hayajon
uyg’otadi , aqliy mustaqqillikka , fikrlashga , ko’rgan kechirganlari va
o’zlashtirganlarinibaholashga , kuzatuvchanlikka ,voqea hodisalar
o’rtasidagi sabab natija bog’lanishni topishga , ularni qiyoslashga , hulosa
chiqarishga o’rgatadi. Insho fikrni tar tibga soladi , o’quvchilarda o’ziga ,
o’z kuchi va imkoniyatiga ishonch tug’diradi.
“ Insho “ asli arabcha so’z bo’lib , ma’nosi “yaratish” ,” bunyod etish “
demakdir. Bu so’zning ma’nosi hozirda ancha torayib , asosan ,o’quvchi
va talabalar tomonidan yoziladigan ijodiy ish ma’nosida qo’llaniladi.
Insho - ijodiy ish bo’lib , uo’quvchidan faollik , qiziqish , fikr bildirishni
talab qiladi. Material tayyorlash , uni tartibga solish va insho
kampazitsiyasi rejasi haqida o’ylash , mantiqiy bog’lanishni belgilash,
so’z birikmasini tanlash, gap tuzish va uni o’zoro bog’lash, imloni
tekshirish kabi barcha murakkab ishlar o’quvchidan butun aqliy kuchini
ishga solish bilan birga , o’z ma’naviy faoliyatini boshqarish
ko’nikmasini ham talab etadi.
Inshoda til nazaryasi nutq tajribasi bilan qo’shiladi.’quvchini inshoni
mustaqil, ijodiy xarakterda bo’lgani uchun , “ o’ziniki”ni

Yozgani uchun ham sevadi.
Maktab rivojining barcha bosqichlarida bolalarning mustaqil tuzgan
hikoyasi - inshoga alohida ahamiyat berilgan . Maktablar o’quvchilar
nutqini o’stirish , aqliy ,ijodiy o’sishiga mo’ljallangan yangi dasturga
o’tishi munosabati bilan uning ahamiyati yanada oshdi.
Og’zaki va yozma inshoga o’rgatishda o’quvchilarda mavzuni tushinish
va yoritish, o’z inshosini aniq fikrga bo’y sundiris, material to’plash , uni
tartibgasa solish va joylashtirish , reja tuzish va reja asosida yozish ,
mazmunga va nutq vaziartiga mos ravishda til vositalaridan foydalanish,
yozgan inshosini takamillashtirish ko’nikmalari hosil qilinadi.
O’g’zaki va yozma insho material manbvaiga , mustaqillik darajasiga ,
tayyorlash usuli, janr va til xususiyatiga qarab tasnif qilinadi .
Insho material manbaiga qarab uch turga bo’linadi;
1.
O’quvchining o’zi ko’rgan - bilganlari, eshitganlari haqida
kuzatishlar, ekskursiyalar , o’yinlar, o’z tajribasi va boshqa jonli
materiallar asosida insho;
2.
Kitob materiallari , rasmlar, film , spektakl, o’qituvchi hikoyasi va
boshqa manbalar asosida insho;
3.
Turli manba va materiallardan foydalanilgan insho;
Mustaqillik darajasiga , tayyorgarlik ko’rish metodiga ko’ra insho ikki
turga bo’linadi;
1.
Sinf o’quvchilari uchun umumiy bir mavzu asosida jamoaviy
tayyorgarlikdan so’ng yoziladigan insho;
2.
Alohida tayyorgarlikdan so’ng yoziladigan individual insho;
Janriga ko’ra hikoya , tasvir, muhokama tarzida insholar bo’linadi.
Boshlang’ich sinflarda tasvir va muhokama elementlari mavjud bo’lgan
hikoya tarzidagi insholardan ko’proq foydalaniladi .

Inshoni tasnif qilish ta’limiy vazifalarni chuqur anglash va metodik
vositalarni tanlashga , shuningdek ,ish turlarini zaruriy yo’nalishda ,
baravar taqsimlashga yordam beradi.
Boshlang’ich sinflarda yoziladigan insholarning muhim turlaridan biri
kichik yoshdagi o’quvchilarning hayotiy tajribasiga asoslangan inshodir.
Rasm asosidagi insho maktablarda tez –tez o’tkaziladi, chunki rasm
bolalar nutqiy ijodini , tasavvurini boyitishga hizmat qiladi. Rasm bolalar
sezgisiga ta’sir etadi, hayotning hali bola tajribasida uchramagan
tomonlarini ochadi. Rasm o’quvchilarga tanish bo’lgan hodisalarni
chuqur anglashga yordam beradi.
Rasm asosidagi inshoning asosiy uch turi bor;
1.
Rasmlar seriasi yoki rasmli reja asosida yoziladigan hikoya
tarzidagi insho;
2.
Sujetli , o’quvchilarni o’ylashga , faraz qilishga undaydigan bir
rasm asosida hikoya tarzidagi insho;
3.
Rasmni tasvirlash ( tasviriy insho).
O’quvchilar avval rasmlar seiasi asosida, so’ngra bir rasm asosida , undan
so’ng tasviriy insho yozishga o’rgatiladi.
Dasturga ko’ra , 1- sinf o’quvchilari o’yinlari , mehnatlari, voqea hodisa
haqidagi tasurotlari asosida o’qituvchi rahbarligida hikoya tuzishlari va
uni ma’lum tayyorgarlikdan so’ng yozishlari, 2- sinfda rasm seriyasi
asosida kichik hikoya tuzishlari va uni jamoa tarzida tuzilgan reja asosida
yozishlari , tabiatni kuzatish va mehnat jarayoni haqida, bolalar o’yinlari ,
ishlari , sayillari haqida, avval o’qituvchi rahbarligida, so’ng mustaqil
ravishda kichik hikoya tuzish va uni yoza olish, shaxsiy ishlari haqida xat
yoza olishlari kerak.
3-sinfda rasmlar ( bir mavzuga oid bir nechas rasm , sujetli bir rasm ,
rasbni tasvirlash) asosida hayotiy tajribalari, kuzatishlari ,
ekskursiyalardan olgan tassurotlari asosida rejani , avval jamoaviy
ravishda , keyin mustaqil tuzib uni hikoya qilishlari va yozishlari talab
etiladi.
O’quvchilar nutqini o’stirish tizimida sintaktik ishlar.

So’z birikmasi ustida ishlash.
Tilde leksik (so’z), sintaktik ( so’z brikmasi va gap) va bog’lanishli nutq
saviyalari ajraladi. Shu mazmunda so’z birikmasiga leksik saviyadan
sintaktik saviyaga o’tish halqasi sifatida qarladi.
So’z birikmasi leksik – Grammatik birlik bo’lib , tugallangan fikr
ifodalamaydi va bu bilan gapdan farqlanadi. So’z birikmasi nutqda gap
chida ishlatiladi.Bolalarda so’z birikmasini o’rgatish fikr elementi ustida
ishlash hisoblanadi. Boshlang’ich sinflarda so’z birikmasi ustida
ishlashda quydagi mashq turlaridan foydalaniladi:
1.
Bosh so’zdan ergash so’zga savol berish, so’zlarni o’zoro
bog’lanishini anuiqlash. Masalan, Anvarjon yaxshi o’qiydi. Kim
(o’qiydi) ? – Anvarjon.(Anvarjon )nima qiladi ? - o’qiydi. Qnday
(o’qiydi) ?- yaxshi. Yaxshi o’qiydi - soz brikmasi.
2.
Gapda so’zlarning o’zoro bog’lanishini chizmada ko’satish . Bu
o’quvchilarni asta -sekin murakkab qurilmalarni tuzishga o’rgatadi.
3.
Matnda uchragan so’z birikmasining ma’nosini tushuntirish .
4.
Matnda yoki faoliyat jarayonida uuuchragan yangi so’z bilan so’z
birikmasi tuzish. Mashqlarni bu turi so’zning ma’nosini chuqur
tushinishga va undan o’z nutqida foydalanishga yordam beradi.
5.
So’z turkumlarini o’rganish bilan bog’liq holda so’z birikmasi
tuzish. Otso’z turkumi o’tilganda ot va sifat bilan (jonajon Vatanim
) , ot va boshqa ot bilan( maktab bog’i); fe’l o’tilgan , ot va fe’l
bilan ( kinoga bordi, maktabda bo’ldi , uydan keldi ) kabi so’z
birikmalari tuziladi .
So’z birikmasida yo;lqo’yilgan xato gap tuzishda ham xatoga olib keladi ,
shuningb uchun uning oldini olish kerak.
Gap ustida ishlash .
Gap ustida ishlash o’quvchining nutqini o’stirishda muhim ahamiyatga
ega . Gap ustida ishlashning asosiy vazifasi o’quvchilarn sintaktik
jihatdan to’g’ri aniq gap tuzib , tugallangan fikr bildirishga o’rgatish

hisoblanadi. Gap ( Grammatik jihatdan o’zoro bog’langan , tugallangan
mazmun va tugallangan intonatsiyaga ega bo’lgan ) nutq birligi birligi
bo’lib , aloqa maqsadiga xizmat qiladi. Bosjhlang’ich sinf o’quvchilari
uchun muhimi , birinchidan gap nutq birligidir. Shunday ekan , nutqqa
oid mashqlarga qo’yilgan talablar gap ustida ishlash mashqlariga ham
talluqlidir; ikkkinchidan , gap Grammatik tomondan tuzilgan
birlik,shunday ekan, gap ustida ishlash grammatika bilan chambarchars
bog’liq bo’lib, bu jarayonda gap qurilishi , gapda so’zlarning bog’lanishi
va gap turlari ustida ishlash juda muhimdir; uchinchidan gap til va nutq
birligi bo’lib , tugallangan mazmuni bildiradi. Binobarin , gapning
mazmuniy asosi , mazmun otenkalari ustida ishlash va ularning gap
tuzilishiga bog’liqligi ustida ishlash ham zarur;
To’rtinchidan , gapning intonatsiyasi katta ahamiyatga ega , shuning
uchun intonatsiya ustida ishlash, intonatsiyaning mazmun bilan
bo’g’liqligini tushuntirish kerak.
Analiz yoki sintezning ustunligiga qarab gap ustida ishlash mashqlari ikki
turga bo’linadi;
1.
Analitik mashqlar , ya’ni tayyor matndan olingan gapni tahlil
qilish;
2.
Sintetik mashqlar, ya’ni mustaqil gap tuzishga qaratilgan mashqlar.
O’quvchilar mustaqilligi va bilish jarayonining faolligi darajasiga ko’ra
gap ustida ishlash mashqlari uchga bo’linadi:
1.
Namuna asopsidagi mashqlar;
2.
Konstruktiv mashqlar;
3.
Ijodiy mashqlar.
1.
Gap ustida ishlashning eng oddiy , boshlang’ich , shu bilan birga
eng zaruriy shakli - namunani o’qish (yozish), intonatsiyasi ,
ifodalilgi ustida ishlash , gapni asosini va mazmunini tushuntirish ,
ba’zan esa gapni yodda saqlasjh, yodlash hisoblanadi.

Gapni o’qish va kuzatish nutq o’stirishga katta yordam beradi
1.
Savol asosida gap tuzish. Bunda berilgan savol javob ( gap tuzish)
uchun asos bo’ladi va ‘namuna vazifasini bajaradi.Savolda uning
asosiy mazmunigina emas balki, barchas so’zlari va sintaktik
chizmasi ham beriladi, Masalan : (Bolalar bog’da nima terdilar )
3. Konstruktiv mashqlarga gap tuzish va uni qayta tuzishga qaratilgan
mashqlar kiradi .Bunday mashqlar Grammatik tushuncha va qodalarga
asoslanadi . Konstruktiv mashqlar turlariga quydagilar kiradi.
1) aralash berilgan so’zlardan gap tuzish yoki tartibsz berilgan gaplardan
matn tuzish.
2) Nuqtalar qo’yilmagan, bosh harf yozilmagan matndan gaplarning
chegarasini ajratish.
3)Berilgan soda gapni so’roqlar yordamida bosqichli yoyish mashqi.
4) Berilgan sintaktik chizma asosida gap tuzish.
5). Berilgan gapga o’xshash , masalan uyushiq egali yoki kesimli soda
yoyiq gap tuzish.
6).Ikki - uch soda gapdan bitta uyushiq bo’lakli gap tuzish.
Ijodiy mashqlarda o’quvchilar o’zlari erkin gap tuzadilar.
Boshlang’ich sinflarda ijodiy mashqlarning quydagi turlaridan
foydalaniladi. 1. Gap tuzish uchun mavzu beriladi. 2.Narsa yoki sujetli
rasm beriladi, o’quvchilar rasm asosida bir yoki bir necha gap tuzadilar 3.
Ikki -uchta tayanch so’zlar beriladi, o’quvchilar shu so’zlardan
qatnashtirib gap tuzadilar .
O’quvchilar yozma nutqini o’stirishda diktant turlari va o’rni.
Diktant lotincha “dicto” so’zidan olingan bo’lib “ aytib bermoq “ , “aytib
turmoq” , “ so’zlamoq ,gapirmoq” degan ma’nolarni bildiraditil ta’limida
o’quvchilarning imlo savodxonligini oshirishda diktantning o’rni juda
muhimdir. O’quvchilar diktant yozish jarayonida fonetika ,
leksikalogiya , so’z yasalishi ,marfologiya va sintaksisga oid bilimlarini

xotiraga lib, amalda qo’llaydilar. Bundan tashqari, ular yo’l qo’ygan xato
va ularni bartaraf etish uchun o’qituvchiga ham yordam beradi.
O’quvchilar mavzularni qanchalik o’zlashtirganliklarini aniqlashda ham
diktantning o’rni beqiyosdir.
Diktant dastlab shartli ravishda ikkiga bo’linadi. 1.Ta’limiy diktant . 2.
Nazorat diktanti.
Talimiy diktantlar. Ta’limiy diktantnlar biror imlo (orfografiya 0 qoidasi
bilan bog’liq bo’lgan fonetik , so’z yasalishi va morfologik mavzuni
mustahkamlash , o’quvchini ongiga singdirish va uni yozuvda qo’llay
lisgga o’rgatish uchun hizmat qiladi.
Ko’zlangan maqsadiga ko’ra diktantlar uch guruhga bo’linadi;
1)orfografik xarakterdagi ta’limiy diktantlar ;
2) nazariy bilimlarni mustahkamlaydigan ta’limiy diktantlar;
3) nutqni o’stirish xarakteridagi ta’limiy diktantlar.
Diktantlarning quyidagi turlari orqali yozma savodxonlik ustida ish olib
boriladi;
1. Ta’kidiy diktant . 2. Izohli diktant. 4. Saylanma diktant .
5. Erkin diktant 6. Yoddan yozuv( o’z diktant) . 7. Ijodiy diktant Takidiy
diktant . Bu diktant turi o’quvchilarni yozuvda so’zlarni xato yozishdan
saqlaydi, imlo qoidalarini ongli o’zlashtirishga o’ziga xos o’rin tutadi.
Izohli diktant. Diktantning bu turida hzm imlosi qiyin so’zlarning
orfografiyasini eslatish va ta’kidlash orqali yozdirish o’rinli bo’ladi.
Izohlanayotgan so’z dktant yozilayotgandan so’ng izohlanadi. Izohli
diktant orqali o’quvchilar bilimi ikki tomonlama aniqlanadi:
1.O’quvchilarning diktant yozishdagi savodxonligi o’rganiladi. Bunda
o’rganilgan imlo va Grammatik qoidalarni qay darajada
qo’llayotganliklari bilinadi.
2. O’quvchilar bilimiga doir nazariy kamchiliklar bilan bog’liq
o’zlashtirish darajasi aniqlanadi.
3. Lug’at diktant. Bu diktant turini o’tkazish orqali o'quvchilar so'zlarni
to'g'ri talafuz qilishga odatlanadilar ,o'rganilgan imlo qoidasi
o'quvchilardan qanday o'zlashtirilayotgani darajasi aniqlanadi.

$O’quvchilar lug’atdan foydalanishda alifbo tartibini bilishlari katta ahamiyatga ega . Lug’at diktanti yozish uchun : 2- sinfda 8 so’z, 3-sinfda 10-12 so’z, 4-sinfda 12 - 15 so’z bo’lishi mumkin. Saylanma diktant. Saylanma diktant o’rganilgan Grammatik va imlo qoidalarini mustahkamlashga va ularni amalda qo’lllashga yordam berish bilan birga o’quvchilar mavzuni qay darajada o’zlashtirganliklarini aniqlashga ham yordam beradi. O’z diktant yoki yoddan yozuv. Dikytantning bu turi boshlang’ich sinflarning barchasida o’tkaziladi . O’z diktant o’tkazish uchun sinf o’quvchilarining saviyasiga mos kichik bir parcha (yoki biror to’rtlik) tanlanadi . Tanlanlangan matn yozuv taxtasiga yozib qo’yiladi . Matnni o’qituvchi o’qib beradi . Matndagi izoh talab etadigan so’zlar sharhlanib, imloga doir qoidalar takrorlanadi. Shundan so’ng matn 3-4 bolaga o’qitilgach, bir necha daqiqa vaqt beriladi. O’quvchilar matnni yodlab olganlaridan so’ng , matn berkitiladi. Ular yodlagan matnlarini mustaqilyozadilar. Keyin yozuv taxtasidagi matnochiladi. O’quvchilar yozgan matnlarini tekshiradilar va xatolarini to’g’irlaydilar. Ijodiy diktant. Ijodiy diktant o’rganilayotgan qoidalarni o’zlashtirish va yozuvda o’rinli qo’llash malakalarini mustahkamlash bilan birga o’quvchilar og’zaki va yozma nutqini rivojlantirishga ijobiy ta’sir qiladi, ularda ijodkorlik kabi zaruriy malakalarni shakllantirishda muhim o’rin tutadi. Diktantning bu turidan 1-4- sinflarda keng foydalaniladi. Yozma nutqni rivojlantrishda o’quvchilarnning imloviy malakalarini oshirish va uning ahamiyati. Imloviy malaka maxsus nutq malakasidir. To’g’ri yozuv - maxsus nutq faoliyati ; yozuv ham murakkab harakat bo’lib , uning asosida nutq yotadi.Imloviy malaka nutq faoliyatining kamponenti sifatida gapni sintaktik jihatdan to’g’ri tuzish, so’zni uslubiy aniq qo;\’llashni ham o’z ichiga oladi. Imloviy malaka murakkab malaka bo’lib , uzoq vaqt davom etadigan mashqlar jarayonida shakllanadi va so’zni fonetik tomondan tahlil qilish, uning morfemik tarkibini aniqlash kabilarga asoslanadi. O’quvchilarda to’gri yzuv malakasini shakllantirish Grammatik nazaryani va imlo qoidasini o’zlashtirishga asoslanadi . imlo qoidalari birgina so’z emas, balki umumiylik mavjud bo’lgan butun so’zlar guruhini yozilishini tartibga soladi. Bu xususiyati bilan u qoida xat yozuvchini har bir so’zni$