Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 105.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

4-sinfda o‘quvchilarga miqdorlarni o‘rgatishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish

Купить
MAVZU: 4-SINFDA O’QUVCHILARGA MIQDORLARNI O’RGATISHDA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH M U N D A R I J A Kirish ........................................................................... I BOB IV SINFDA O'LCHOVLARNI O'RGANISHNING NAZARIY ASOSLARI § 1.1 . Skalyar miqdor tushunchasi § 1.2. Miqdorlarni o'lchash tushunchasi va uning xossalari ....... § 1.3. 4-sinfda o'tiladigan miqdorlar, ularni o'lchash usullari va o'lchov birliklari ........................................................................... .............................................................................................................. II BOB IV SINFDA O'LCHOVLARNI ORGANISH METODIKASI .......................................................................................... § 2.1. О `lchovlarni о ` rganishning didaktik printsplari .................. § 2.2. Uzunlik o'lchovlarini o'rganish metodikasi ........................ § 2.3. Massa va hajm о'lchovlarini о'rganish metodikasi .............. § 2.4. Vaqt о`lchovlarini о`rganish metodikasi § 2.5. Yuza о` lchovlarini о` rganish metodikasi Ill BOB TAJRIBA ISHLARI § 3.1. 1-soatlik Yangi pedagogik texnologiya qo'llanilgan dars namunasi § 3.2. Misol va masalalar tizimi XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI Kirish Mamlakatimizda mustaqillik qaror topishi bilan xalq ta'limi tizimiga alohida e'tibor berilib, uni isloh qilish davlat siyosati darajasiga ko'tarildi. Ma'lumki, boshlang`ich ta'lim uzluksiz ta'lim tizimining birmuncha murakkab muhim ahamiyat kasb etuvchi, barcha ta'lim bo’g’inlari uchun mustahkam poydevor bo`luvchi mustaqil va majburiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi - Mustaqil respublikamizning ravnaqi uchun, kelajagi buyuk davlatni barpo etish uchun har tomonlama kamolotga yetgan, chuqur bilimli mutaxassislar yetishtirish zarur. Ta’lim jarayoni ko’p bosqichli yaxlit tizimga ega bo’lib, uning har bir bosqichi ta’lim oluvchilarning yoshi va o’ziga xos xususiyati ta’lim–tarbya jarayonida intellektual qobiliyatiga bog’liqdir. O’quvchi o’quvchilikka qabul qilingandan boshlab har bir fanning ilmiy–nazariy asoslarini chuqur o’rganish bilan birga kasb tayyorgarligiga alohida e’tibor qaratildi. Jamiyatning intellektual salohiyotiga mos kelajak avlodni tarbyalash bugungi ta`lim tizimi oldida turgan dolzarb vazifa bo’lib, bu o’z navbatida ta’lim jarayonida muntazam ravishda innovatsion yondashuvlarni amalga oshirishni talab etadi. Innovatsion yondashuvlar - ta’lim jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo’llash demakdir. Mazkur bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi ham mana shunda . Jumladan, «Ta'lim to`g`risida»gi Qonun va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» qabul qilindi va ularga mos Davlat ta'lim standartlari ishlab chiqildi. Ushbu standartda boshlang'ich sinflarda o'quv yuklamasining zarur hajmini belgilab beruvchi shu jumladan, umumiy o'rta ta'lim muassasasi boshlang'ich ta'lim bo'g'ini bo'lgan bitiruvchilarining bilim, ko'nikma va malakalariga qo'yiladigan talablarni mujassamlashtiruvchi davlat me'yoriy hujjati, sifatida boshlang'ich ta'lim Davlat ta'lim standartiga amal qila boshladi. Davlat Ta'lim Standartlarida miqdorlar va ularni о`lchash bo'yicha quyidagi mavzular va amaliy ishlar ko'rsatiladi: 4-sinf Matematika darsligi: 1. Uzunlik o'lchovi birliklari - millimetr, santimetr, detsimetr, metr, kilometr va ular orasidagi o'zaro munosabatlarni o'rganish; 2. Vaqt o'lchov birliklari - minut, soat, sekund, kun, hafta, oy, yil, asr va ular orasidagi munosabatlar; 3. Massa birliklari - kilogramm, gramm, sentner, tonna va ular orasidagi munosabatlar. Kesma chizish va uzunligini millimetr, santimetr va detsimetr, metrlarda ifodalash. Kesmalarning uzunliklarini taqqoslash. O`lchov lentasi yoki ruletka yordamida yo`lak, devor, bino va shu kabilarning uzunligini o'Ichash; shartli ravishda qog'ozda 1, 2, 5 m ni 1 sm ga teng deb olib, to'g'ri chizish va uning uzunligini o`Ichash; 20-30 metrgacha bo`lgan masofani ko'z bilan chamalab о `Ichash; vaqtni minutgacha bo`lgan aniqlikda topish. 4-sinfda o'quvchilar: - kattaliklar ( uzunlik , massa , vaqt ) o ` lchovi birliklari jadvalini bilishi va masalalar yechishda bu bilimlarni amalda qo ' llashni ; - narxi, miqdori, qiymati, umumiy massasi kabi miqdorlar orasidagi o'zaro munosabatlarni bilish va bilimlarni matnli masalalarni yechishda qo'llashni uddalay olishlari kerak. - chizg'ich yordamida kesma uzunligini о`Ichash va berilgan uzunlikdagi kesmani chiza olishlari kerak.Miqdorlarni o`ganishni ahamiyati - boshlang'ich sinflarda miqdorlarni o'rganishning ahamiyati juda katta, chunki miqdor tushunchasi matematikaning muhim tushunchalaridandir. Har bir o'rganilayotgan miqdor atrof- muhitdagi real ob'ektlarning biror umurnlashgan xossasidir. O`lchashga doir mashqlar fazoviy tasavvurlarni rivojlantiradi, o'quvchilarni hayotda keng qo'llaniladigan zarur amaliy malakalar bilan qurollantiradi. Demak, miqdorlarni o'rganish ta'limni hayot bilan bog’lovchi vositalardan biridir.Mavzuning mazmun-mohiyati shundaki, o'quvchilar ongida miqdorlar tushunchasini tarkib toptirish va miqdorlarni o'lchash ko'nikma va malakalarini hosil qilish yo`llarini tahlil qilishdir. Bitiruv malakaviy ishning predmeti – Boshlang`ich sinflarda matematika darslarida о `rganiladigan miqdorlar, ularning turlari hamda ularni o'lchash haqidagi bilim, ko'nikma va malakalarni shakllantirishning pedagogik asoslari va ularni amaliyotga joriy qilish yo`llari. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi – IV sinf o’quvchilarining o`lchovlarni o`rganishga doir bilimlarini shakillantirishning nazariy va uslubiy asoslarini ishlab chiqishdan iboratdir. Bitiruv malakaviy ishining vazifalari: 1) Boshlang’ich sinflarda matematika darslarining tashkil etilishini kuzatish va tahlil qilish; 2) O’quvchilarning o`lchovlar va ularni o`lchash yuzasidan olgan bilim, ko’nikma, malakalarini aniqlash. 3) IV sinfda o`lchovlarni o’rganish va o`lchov malakalarini shakllantirishning yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanish usullarini joriy qilish. Bitiruv malakaviy ishining metodlari : Tadqiqot muammosiga oid pedagogik- psixologik va metodik adabiyotlar mazmunini o’rganish, nazariy jihatdan tahlil qilish, boshlang’ich sinflarda matematika o’qitishda zamonaviy texnologiyalarni qo’llash holatini o’rganish, pedagogik kuzatuv, suhbat, pedagogik tajriba va h.k. Bitiruv malakaviy ishning gipotezasi - Agar boshlang'ich ta'limning 4-sinf matematika kursidagi miqdorlar va ularni o'lchash davr talabi, fan texnika rivojlanish, ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda uslubiy - pedagogik va ilg’or pedagogik texnologiyalarga tayanib boyitiladi, bundan hosil bo'ladigan o'quv metodik majmualar o'quvchi shaxsiga nisbatan rivojlantiruvchi xarakter kasb etadi, ta'limning samaradorlik darajasi ortadi hamda ta'lim jarayonini muntazam tarzda rivojlantiruvchi omil bo`lib xizmat qiladi. Matematika bolalarda tafakkur, diqqat, xotira, ijodiy tasavvur etish, kuzatuvchanlikni rivojlantirishga imkon beradi. Shuningdek, matematika o’quvchilarning mantiqiy fikrlash malakalarini oshirish, ularning og’zaki fikrlarini aniq va to’g’ri, tushunarli bayon etish uchun zamin hozirlaydi. O’qituvchining vazifasi – bolalarga matematikani o’qitishda bu imkoniyatlardan samarali foydalana olishdan iborat. Boshlang’ich sinflarda matematikani o’qitishga haftasiga 5 soatdan vaqt ajratiladi. O’quv materialini sinflarga taqsimlashda o’rganilayotgan sonlar va ular bilan arifmetik amallarni bajarish doirasi asta-sekin kengaytirib borilishi nazarda tutiladi. I BOB IV sinfda o`lchovlarni o`rganishning nazariy asoslari § 1.1. Skalyar miqdor tushunchasi Bizni orab turgan tabiatdagi barcha narsalar (predmet, hodisalar) ni organayotganimizda, bu narsalarning ba'zi bir umuniiy xossaga, ya'ni uzunlik, ogirlik va hokazolarga ega ekanligini korishimiz va tasdiqlashimiz mumkin. Bu sifatlar turli predmetlarda turli holatlarda paydo bo`ladi. Boshlangich sinflarning dasturida matematik material bilan uzviy bog`liqlikda turli miqdorlarni ham o`ganish nazarda tutilgan. Miqdorlarsiz tabiatni, borliq olamni o`rganish mumkin emas. Miqdorlarda turli ob'ektlarning, borliq dunyoning xossalari aks etgan. Matematikada o`rganiladigan asosiy tushunchalardan biri miqdor tushunchasidir. Miqdor — bu narsa yoki hodisaning shu xossasi bilan taqqoslash va ulardan qaysi biri shu xossaga ko`proq darajada ega ekanligini aniqlash mumkin. Miqdor tushunchasi murakkab tushuncha bo`lib, o'quvchilarning maktabda butun o`tish davrida shakllantiriladi. Shuning uchun boshlang`lch sinflarda uzunlik, jismning massasi va hajmi, vaqt, figuralarning yuzi kabi miqdorlar o`rganiladi. Boshlang`lch sinflarda qaraladigan bu miqdorlarni asosiy miqdorlar deyiladi. Bundan tashqari boshlang`lch sinf o'quvchilari ba'zi hosilaviy miqdorlarni o`ganishda ularga nisbatan boshlanglch sinfda olchash masalasi qo`yilmaydi. Boshlang'ich sinflarda asosiy miqdorlarni o`rganish arifmetik materialni o`rganish bilan uzviy bog`liqlikda amalga oshirilishini yaxshi bilamiz. Наг bir miqdorni o`ganish uslubiyotining o`ziga xos xusiisiyatlari mavjud bo`lsa-da, biroq narsaning yoki hodisaning xossalarini o`rganishga umumiy yondashish miqdorlarni o`rganishning umumiy ushibiyoti haqida gapirish imkonini beradi. Bu uslibiyot asosida amaliy usul yotadi. Narsalar bilan ishlash asosida, hissiy qabul qilish qobiliyatiga tayanib, kichik yoshdagi maktab o`quvchilarini miqdorlar uchim umumiy bo`lgan xossalari bilan tanishtirish mumkin. Boshlang`lch maktabning vazifasi shundaki, u bolalarda miqdorlarni o`rganishning intuitiv tushunarli usulini hosil qilishdir, buning natijasida bolalarda miqdorlar, narsalar va hodisalarning o`lchash bilan bogliq bo` lgan xossalari ekanligi haqida tasavvurlar hosil bo`lishi kerak. Yangi olchov birliklari tegishli sanoq birliklari kiritilganligidan so`ng kiritiladi. Ismli sonlar hosil qilinishi, yozilishi va o'qilishi abstrakt sonlar ustida va ismli sonlar ustida bajariladi. Matematika, fizika va mexanikada bir-biridan muhim farq qiluvchi ikki xil miqdorlar uchraydi: bir xili miqdorlar, o'zlarini birlik uchun qabul qilingan bir jinsli miqdor bilan olchash natijasida topilgan bitta son bilan to`la aniqlanadi. Bunday miqdorlar a va b miqdorlar uchun a + b miqdor bir qiymatli aniqlanadi va n a va b niiqdorlarniiig yig`ndisi deyiladi. Masalan, agar a — AB kesmaning uzunligini ifodalasa, b- BS kesmaning uzunligini ifodalasa, u holda AS kesmaning uzunligi AB va BS kesma uzunliklarining yig`indisiga teng bo`ladi. l. Har qanday bir jinsli ikki kattalik taqqoslanishi mumkin. Ular yo teng, yoki biri ikkiiichisidaii kichik bo`ladi. Masalan, olmaning massasi, tarvuz massasidan kichik, to`g`ri to`rtburchakning qarama-qarshi tomonlari teng. 2. Bir jinsli miqdorlarni qo`shish mumkin, qo`shish natijasida o'sha jinsli miqdor hosil bo`ladi. Buni boshqacha qilib tushuntiradigan bo`lsak, har qanday a + b о `rinli bo`ladi. Ob'ektning bir xil xossasini bildiruvchi miqdorlar bir jinsli miqdorlar deyiladi: 3. Miqdor haqiqiy songa ko`paytirilsa , natijada o`sha jinsli miqdor hosil bo`ladi. Masalan, AB kesmaning a uzimligi x = 2 ga ko`paytirilsa, ya'ni AG kesmaning 2 a uzunligini hosil qilamiz. 4. Bir jinsli miqdorlar ayriladi, bunda miqdorlar ayirmasi deb shunday s miqdorga aytiladiki, uning uchun a=b+c skalyar miqdorlar yoki faqat skalyar deyiladi. Masalan, temperatura, jismning hajmi, jism massasi va hokazolar skalyar miqdorlarga misol bo`la oladi. 5. Bir jinsli miqdorlar bo`linadi, bunda bo`linma miqdorlarni songa ko`paytmasi orqali aniqlanadi: a va b miqdorlarning bo`linmasi deb shunday x nomanfiy haqiqiy songa aytiladiki, uning uchun a=x*b o`rinli bo`ladi. Bu x son a va b miqdorlarning nisbati deyiladi va a b=x ko`rinishida yoziladi. Masalan, AC kesma uzunligining AB kesma uzunligiga nisbati 2 ga teng. A _________ В _________ С § 1.2. Miqdorlarni olchash tushunchasi va uning xossalari Miqdorlar haqidagi tasavvurlarni shakllantirishda asosan amaliy metodlar va labaratoriya ishlaridan foydalaniladi. Bunday ishlarni bajarishda sezgi organlaridan va ayniqsa, qo'lning harakatlantirish apparatidan foydalanish o'quvchilarning predmetga qiziqishini uyg'otadi, ish kayfiyatini yaratadi, faollikka undaydi. Bu esa pedagogika nuqtai nazaridan qimmatlidir. Amaliy ishlar o'tkazishda muammoli vaziyatlar yaratish uchun yaxshi sharoitlar yaratiladi. Atrof - borliqni o'z «Kashfiyotlari» orqali bilib olish bolalar uchun qiziqarlidir. O'quvchilarni kichik tadqiqotchi o'rniga qo'ya olgan, o'quvchilarning shaxsiy fikrini uyg'ota olgan o'qituvchi keyin ishda samarali natijalarga erisha oladi. Muammoli o'qishning maqsadi ham, mazmuni ham shundan iborat. Miqdorlar haqidagi tasavvurlarni to'g'ri va puxta shakllantirishda ko'rgazmalilikning turli vositalari asl nusxalar, modellar, chizmachilik va o`lchash asboblari, plakatlar, rasmlardan keng foydalanish kerak. Turli hisoblashlar va yasashlarni bajarishda aniqlik va batartiblikka amal qilish o'quv ahamiyatidan tashqari tarbiyaviy ahamiyatga ham ega. Batartib bajarilgan o'Ichash va grafik ishlar bolalarning estetik tarbiyalash imkonini beradi, ularning charchashlarini kamaytiradi, e'tiborini orttiradi. Miqdorlarni bevosita taqqoslash bilan ularning tengligini aniqlashimiz mumkin. Tekshirishda aniqroq natijaga ega bo`lish uchun, masalan bir jism massasi ikkinchi jism massasidan qancha kattaligini bilish uchun miqdorlarni o`lchash zarur. O`lchash berilgan miqdorni birlik sifatida olingan shu turdagi boshqa miqdor bilan laqqoslashdan iborat. Miqdorlarni o`lchash sonlarni laqqoslashga, miqdorlar ustida bajariladigan mos amallar bilan taqqoslashga keltirishga inikon beradi. 1. Agar a va b miqdorlar e miqdor birligida bo`lsa, a va b orasidagi munosabat ularning sonli qiyniatlari orasidgi munosabat kabi bo`ladi va aksincha a = b < = > m e ( a ) = m e ( b ), a < b < = > m e ( a ) < m e ( b ), a > b < = > m e ( a ) > m e ( b ). Masalan, agar ikki jism massasi a=5 kg, b=3 kg bo'lsa, u holda a ning massasi b ning massasidan katta deyish mumkin. 2. Agar a va b miqdorlar e miqdor birligida o'lchangan bo"lsa, u holda a+b yig'indining sonli qiymatini topish uchun a va b miqdorlarning sonli qiymatlarini qo'shish kifoya. a + b = c< = >m e (a+b) = m e (a) +m e (b) Masalan, a =15 kg, b =12 kg bo'lsa, a + b = 15 kg+12kg = (15+12) kg =27 kg. 3. Agar a va b miqdorlar shunday bo`lsaki, unda b = x*a bo'lsa, u holda b miqdorning sonli qiymatini e birligida topish uchun x sonini m e (a) soniga ko'paytirishi etarli: Masalan, agar b ning massasi a ning massasidan 3 marta katta, ya'ni b =3 a va a = 2 kg bo`lsa, u holda b = 3a = 3*(2 kg) = (3*2) kg = 6 kg bo`ladi. Kesmalar uzunliklarini o'lchash jarayonini qaraymiz. Kesmalar to'plamidan birorta e kesma tanlab olinadi va uzunlik birligi uchun qabul qilinadi. a kesmadan uning oxirlaridan biridan birin-ketin e ga teng kesmalar n marta qo'yilgan bo'lsa va oxirgisining uchi a kesma uchi bilan ustma-ust tushgan bolsa, a kesma uzunligining qiymatini n natural son deyiiadi va bunday yoziladi: a=ne. Agar roppa-rosa n marta qo'yilgan bo`lsa, bu kesmaga e = e 1 ga teng kesmalar qo'yiladi. Agar ular roppa-rosa n marta qo`yilgan bolsa, a=n, n=e 1 bo`ladi va a kesma uzunligining qiymati chekli о `nli kasr bo`ladi. Agar e 1 kesma n 1 marta qo'yilib, yana e 1 dan kichik kesma ortib qolsa, unga 12= ( l g ` 100)1 ga teng kesmalar qo`yiladi. Agar bu jarayonni cheksiz marta davom ettirsak, a kesma uzunligining qiymati son bilan ifodalanadi. 1. Tanlab olingan uzunlik birligida har qanday kesmaning uzunligi musbat haqiqiy soni bilan ifodalanadi va har bir musbat haqiqiy son uchun uzunligi shu son bilan ifodalanadigan kesma niavjud. Kesmalar nzunliklarining quyidagi xossalari mavjnd. Bunda uzunliklar bir xil uzunlik birligi bilaii o`lchanadi. 2. Agar ikkita kesma teng bo'lsa, ular uzunliklarining son qiymatlari ham teng bo'ladi va aksincha, agar ikkita kesma uzunligining son qiymatlari teng bo'lsa, kesmalarning o`zlari ham teng bo'ladi. a = b < = > m e (a) = m e (b). 3. Agar berilgan kesma bir nechta kesmaning yig'indisi bo'lsa, uning uznligining son qiymati bu kesmalar uzunliklari son qiymatlarining yig'indisiga teng bo'ladi. Uzunlik birligini almashtirganda yangi uzunlik birligi eski uzunlik birligidan necha marta kichik (katta) bo`lsa uzunlikning son qiymati shuncha marta ortadi (kamayadi) va aksincha: agar kesma uzunligining son qiymati bir nachta kesma uzunliklari son qiymatlari yig'indisiga teng bo'lsa, kesmaning o'zi bu kesmalar yig'indisiga teng с = a + b < = > m e (c) = m e (a) + m e (b) 4. Agar a va b kesmalar uzunliklari b=x*a munosabatni qanoatlantirsa, bunda x - musbat haqiqiy son va a kesma e birlik o'lcham, b kesma uzunligining son qiymatini e birlikdan o'lchangan a kesmaning son qiymatiga ko'paytirish etarli. b =x a < = > m e (b) = x m e (a) b =x a va a = (p\n)l bo'lsin. U holda b=x*(p\n)l=((x*(p\ n)l 1 ya'ni m e (b) = x* m e (a) ((x*(p\n) ko'paytma 1 kesmani x*marta qo'yish kerakligini bildiradi, ya'ni ((x*(p\n)l=x*((p\n)l)=x*a=b 5. Uzunlik birligini almashtirganda yangi uzunlik birligi eski uzunlik birligidan necha marta kichik (katta) bo`lsa, uzunlikning son qiymati shuncha marta ortadi (kamayadi). Kesmalar uzunliklarining isbotlangan xossalaridan yana quyidagilar kelib chiqadi. 1) a > b < = > m e (a) > m e (b) 2) с = a-b < = > m e (c) = m e (a) - m e (b) 3) x = a:b < = > х = m e (a): m e (b). § 1.3. 4-sinfda o'tiladigan miqdorlar, ularni o'lchash usullari va o'lchov birliklari Uzunlik olchov birliklari tarixidan. Inson hayotini olchamlarsiz tasawur etib bolniaydi. Ibtidoiy davrda ham odamlar turar joy qurish uchun turli xil olchainlardan foydalanishgan. Joyiiing balaiidligi, hajmi va hokazolar olchov birliklaridir. Qadimgi Misrda asosiy uzunlik olchovi sifatida tirsak xizmat qilgan. Bir tirsak olovi etti kaft olchamiga barobar bolgan, bir kaft esa toYt barmoq qaliiiligiga togri keladi. Turli odamlar tirsak uzunligini turlicha bolgani uchim ham qadimgi Misrda tirsak uchim ham, kaft va barmoq olchamlari uchim yagona e talon — nam una olchami joriy qilingan. Angliyada odam tanasining qismlari bilan bogliq uzunlik birliklari mavjnd bolgan. Masalan: Dynym arpa boshoglning oYta qismidan olingan uch dona arpa uzunligiga teng bolgan. O`zbekistonda quyidagi qadimiy uzunlik olchamlari mavjud bo`lgan. Gaz — turli joylarda turli uzunlik birligini bildirgan. Ko'pincha oYta bo yli kishining barmogl uchidan burnigacha yoki bir qolining uchidan ikkinchi qolining qoltigigacha bolgan masofa bir gaz hisoblangan. Gaz ko`p joylarda 1 metrdan uzun, aniqrog l m = 106 sm ga teng bolgan. Bulardan tashqari, alchin, farsak, qari, ango'sht, qadam, quloch, suyak, jav-arpa kabi uzunlik olchovlari ishlatilgan. Endi boshlangich sinflarda uzunlik olchov birliklarini olchash usullari togYisida to'xtalib olsak.Ustiga qo`yish usuli . Bu usulning mohiyati shundan iboratki, oMchanayotgan yoki ajratib olinayotgan kesma santimetr modellari bilan qoplanadi va ularning soni sanab chiladi, necha model bo'lsa shuncha sm boladi deb tushuntiriladi. Bunday amaliy ish bolalarning har bir santimetrni «payqashiga», «sezishiga» yordam beradi. Bu metodni kiritishdan oldin o'quvchilarga quyidagicha koYinishdagi mashqlarni bajarish kerak: - sm modellarini ketma - ket qo'ying. Qanday uzunlikdagi poloska hosil bcTldi?Qo`yib borish usuli. CTqituvchi o'quvchilarga berilgan kesmani o'lchashni o'rgatishda, ularning har biri sm modeli oxirini o"Ichanayotgan kesmaga qalam bilan modelning ikkinchi uchini belgilashlarini; hosil boMgan nuqtaga model oxirini yana bir marta qo'yishlarini va kesmaga yana bitta belgi qo'yishlarini kuzatib boradi. Ikkinchi belgi 2 sm ajratib sanalganini bildiradi. Shunga o'xshash ish qo'yilayotgan belgilardan oxirgisi o'rganayotgan kesmaning keyingi uchi bilan ustma - ust tushganicha davom etilaveradi. Natijada o'quvchi kesmaga qo'yilgan smlar sonini sanab, santimetrlarning butun sonini topadi. Agar belgilar oxirgisi ustma - ust tushmasa, o'lchash natijasi taqriban ifodalanadi: 6 sm - ga, 6 sm dan biroz ortiq, kam. Berilgan uzunlikdagi kesmani santimetr modeli yordamida yasashda ish bunday amalga oshiriladi: - o'quvchi oldin to'g'ri chiziq chizadi; to'g'ri chiziqda nuqta (kesma uchlaridan biri belgilansin); shu nuqadan boshlab biror yo'nalishda santimetrlarni keragicha sonda qo'yib chiqsin (har gal belgi qo'yiladi); kesmaning ikkinchi uchi belgilanadi. Shuni e'tiborga olish kerakki, berilgan kesmani o'lchashda ko'pincha ozmi - ko'pmi sezilarli qoldiqlar chiqishi mumkin. Natijada bajarilayotgan ish mohiyatini tushunish qiyinlashadi. Shu sababli kesmani o'lchashni ko'rsatilgan ikkala usul bilan bajarish maqsadga muvofiq. Kesmalarni o'lchashning puxta ko'nikmalarini shakllantirish maqsadida o'quvchilarni faqat qog'ozda chizilgan kesmalarni o'lchash bo'yicha mashq qilib qolmasdan, balki bu maqsadga uncha katta bolmagan boshqa narsalarni qalamdon, daftar kabilarni ham o'lchashga o'rgatish foydali. KcTpburchak tomonlari ham cTlchash ob'ekti bo'lishi muhimdir. Massa va hajm olchovi birliklari Massa — asosiy fizik kattaliklardan biridir. Jismning massasi tushunchasi og irlik-kuch tushunchasi bilan chambarchas boglangan. Bu kuch bilan jism erga tortiladi. Jismning oglrligini boshqa jism oglrligi bilan olchashda jismning yangi xossasi kelib chiqadi, bu xulosa massa deb ataladi. Matematik nuqtai nazardan massa quyidagi xossalarga ega bolgan musbat kattalik: 1) Tarozida bir-birini muvozanatlovchi jismlarning massasi biri xil; 2) Jismlar bir-birlari bilan birlashtirilsa, massalar qoyiladi, birgalikda olingan bir nechta jismning massasi ular massalarining yiglndisiga teng. Massalar tarozilar yordamida bunday oMchanadi: massasi birlik sifatida qabul qilinadigan e jism tanlab olinadi. Bu massaning ulushlarini ham olish mumkin deb faraz qilinadi. Tarozining bir pallasiga massasi oMchanayotgan jism qo'yiladi. Ikkinchi pallasiga massa birligi qilib olingan jismlar, ya'ni tarozi toshlari qo'yiladi. Bu toshlar tarozi pallalari muozanatga kelguncha qo'yiladi. O'lchash natijasida berilgan jismning massasi qabul qilingan birligidagi son qiymati hosil qilinidi. Masalan, agar jismning massasi 5kg 350gr bolsa, 5350 sonini berilgan jism massasining taqribiy qiymati deb qarash kerak. Massalarni taqsimlash, ular ustida amallar bajarishga, massalarning son qiymatlarini taqqoslashga va ular ustida amallar bajarishga keltiriladi. Bu miqdorlarni o'rganishning asosiy vazifalari: - jism massasi va idishlar hajmi haqida aniq tasavvurlarni shakllantirish. - O` quvchilarni massa birliklari (kg, G, s.t) va hajm birligi - litr bilan tanishtirish. - bir nomda ifodalangan massani boshqa nomdagi birlikka o'tkazish malakasini shakllantirish. - ikki turli nomda ifodalangan massani qo'shish va ayirish hamda massani songa ko'paytirish va bo'lish malakasini shakllantirishdan iborat. Maktabgacha bo'lgan yoshdayoq o'quvchilar his va tuyg'ular asosida jismning massasi haqida dastlbaki tasavvurlarni olishgan. Massa tushunchasini shakllantirishda «barik» hisga (grekcha - «baros - ogMrlik») tayaniladi. Har qanday j i s m yerga totilishi natijasida tayanchga bosim beradi yoki osilgan ipni taranglaydi. Kaftga, gavdaga beriladigan bunday bosim bizga «barik» hisni beradi. Birlik bosim miqdori massaga to'g'ri proportsional jism massasi qancha katta bo'lsa, og'irlik qissi shunchalik katta bo'ladi. Og'irlik kuchining massaga proportsionalligi sababli, ko'pincha bu ikki tushuncha: massa va og'irlik chalkashtirib ishlatiladi. O`quvchilar ham ko'pincha «massa» o'rniga «og'irlik» atamasini qo`llaydilar. Bular fizik tushunchalar bo'lib turlichadir. Og'irlik - vektor miqdor. Og'irlik - bu jism tayanchga bosadigan yoki ilmoqni tortadigan kuchdir. Og'irlik tayanchning holatiga bog'liq. Agar tayanch vertikal yo'nalishda tezlanish bilan harakatlansa, u holda jism zo'riqish yoki vaznsizlik holatida bo'lishi mumkin. Og irlik prujinal dinamometr bilan o'lchanadi. Og'irlikning o'lchov birligi nyuton. Massa - skalyar miqdor. Fizika qonunlari massani energiyaning o'zgarishi o'lchov sifatida ochib beradi. Massa richali (pallalf) taroziiarda o`lchanadi. Massaning o`lchov birligi - kilogrammdir . Massani yerga tortilish qobiliyati bo'yicha qabul qilish o'rganishga eng osondir. Boshlang`ich maktabda faqat jismning massasi o'rganilagdi shu sababli «og'iroq», «og'irligini tortish», «og'irlik toshlari» kabi sozlarni iloji boricha ishlatmay, «massa», «jismlarning massasini o'lchash», «massa o`lchagich» kabi so'zlardan foydalanish kerak. Narsalarni massasi bo yicha farqlay olish qobiliyati turli massali narsalarni «og'ir», «engil» so'zlari bilan belgilash natijasida amaliy turmush asosida pay do boTgan. 1 kg li massa haqidagi tasavvurni amaliy ishlar orqali olish mumkin. O` quvchilar massalari 1 kg ga teng bo`lgan jismlarni qo`llarida ushlab ko'rishlari va bu jismlarni boshqa massali jismlar bilan taqqoslashlari kerak. Bunday taqqoslashlar natijasida ular 1 kg li massa haqida aniq tuyg'uni his qiladilar. Darsda pallali tarozida tuli xil jismlarni (1 kg, 2 kg, 3 kg...) 1, 2, 5 kg li toshlardan foydalanib, amaliy ishlar bajarish foydali tortish jarayonida o'quvchilar о `zlari qatnashishi muhimdir. Albatta bunda oqituvchi tarozida tortish qoidalarini o'rgatishi lozim. Tortish natijalarini yozib borish kerak. Massa olchovlari tarixidan. Qadimiy xalqlarda, odatda, olchov birligi sifatida tabiatdagi narsalar dinar edi. Kopineha massa birligi sifatida arpa, bugdoy yoki boshqa don hosilini tanlashardi. Keyinchalik, massa birligi namunasi tarzida metaldan yasalgan namunalar, toshlar paydo bolgan. Rossiyada asosiy massa o`lchami GRIVNA (409,5 grammga yaqin) bolib, keyinchalik u FUNT deb atala boshlaiigan. Amerikada esa FUNT hozirgacha asosiy massa o`lchami birligi sifatida qo`llaniladi. O`zbekistonda ham massa olchovlari bo`lgan. Botmon — mann, Markaziy Osiyoda ishlatilib kelingan massa olchov birligi bolib, yozma adabiyotlarda «mann», xalq og`zida ko'proq «botmon» deb yuritilgan. Bu massa o`lchovi tiirli joyda tnrlicha vaznni bildirgan. Xorazmda 1 botmon — 40,95 kg, Buxoro va Samarqandda — 8 pud, ya'ni 131 kg ga va hokazo. Oshksari — bu olchov birligi Markaziy Osiyo shaharlarida, jumladan, Saniarqand va Buxoroda ishlatilgan, botmonning chorak qichmiga teng bo`lgan. Misqol — 4 grammdan 5 garmmgacha bo`lgan vaznni bildirgan. Xorazmda 4,53 — 4,55 g, Samarandda 4,46 g, Buxoroda 4,8 — 5 g misqol hisoblangan. Farg'ona vodiysida 1 misqol — 4,55 g bo`lgan, XIX asrda esa 100 dona arpa doni vazniga teng bo`lgan. Ser (sir) — Movarounnahrda keng tarqalgan o`lchov birliklaridan biri. Hanirna joyda botmonning 1G`40 qismiga teng hisoblangan. Chakka — Farg`ona vodiysida keng qollanilgan. Xo`jand atrofida — 2,5 qadoq, ya'ni 1,024 kg, Namanganda 5,3 kg, Qo'qonda 4,6 kg yoki 5,1 kg 1 chakka hisoblanilgan . «Chumchuq semircha chaksa bo`lmas» degan maqolda shu o`lchov birligi ishlatilgan. Bulardan tashqari Markaziy Osiyoda arji (0,05kg), qadoq (09,5g) kabi vazn o`lchovlari amalda bo`lgan. Metrik o`lchov sistemasining kelib chiqishi XVIII-asr oxirida Frantsuz olimlari tabiat asosida uzunlikning yagona doimiy o`lchamini topishga harakat qilganlar. Tuzilgan maxsus qo`mita yer kurrasi meredianining qismini olchashga kirishdi. Bu ish olti yil davom etdi. Nihoyat, uzunlik o`lchamining yagona birligi topilgan. Bu yer kurrasi merediani chorak qismining o`n milliondan bir bo`lagi deb qabul qilingan. Uni yunoncha «metron»- «o`lcham» so`zidan olib «metr» deb atadilar. Boshlang'ich sinflarda «Vaqt o'lchovlari temasini o'rganishda bolalar vaqt o'lchovining asosiy birliklari» haqida konkret fikrlarga ega bo'lishlari kerak. Bular yil, oy, hafta, sutka, soat, minut. O'qituvchining vazifasi o'quvchilarni vaqtini aniqlashlarida soatdan amalda foydalanishga, shuningdek, hodisaning qancha vaqt davom etganligini, boshlanishi va oxirini aniqlash bilan bog'liq bo'lgan har xil masalalarni yechishda tabel - kalindardan foydalanishga o'rgatishdan iborat. Ma'lumki vaqt o'lchovlari, o'lchovlarning metrik sistemasidan farqli o'laroq bevosita oMchash imkoniyatini bermaydi. Bu hoi turli ko'rsatma va ko'nikmalrdan keng foydalanish kerakligini korsatadi. Bu temani o'rganishda quyidagi eng ko'p tarqalgan ko'rsatma qollanmalardan foydalaniladi: l.Tabel - kalendar. Bu har bir o'quvchida bo'lish kerak. Joriy yil uchun bunday tabel - kaiendarni o'quvchilarning o'ziari oqituvchilar rahbarligida tayyorlaydilar. 2. Soatning demontstratsion modelu Darslikda berilgan mashqlarning ko'pchiligi bilan ishlashni talab qilganligi uchun har bir o'quvchi soat modellarini tayyorlangan bo'lishlari kerak. 3.«Maktab o^quvchisining kundalik rejimi» jadvalarl «Vaqt oMchovlari» temasini o'rganish vaqtiga qadar o'quvchilar hafta bilan tanish bo'ladilar. Yildagi oylarning nomlarini va ularning kelish tartibini bilib olgan bo'ladilar. Bolalarda yig'ilgan bunday tasavvurlar boshlang'ich sinfda vaqt o'lchovlarini bilishga zamin boladi. II-BOB IV - SINFDA О 'LCHO VLABNI О RGANISH METODIKASI § 2.1. Miqdorlami o `r gatishning didaktik printsiplari Ta'lim printsiplari — o`qituvchining faoliyatini va o'quvchilar tomonidan ilmiy bilimlarning o'zlashtirilishi, tegishli ko'nikma va malakalar hosil qilishning asosiy qonun va yol-yo`riqlarini o`z ichiga oladi. Shu bilan bir vaqtda ta'lim qoidalari har ikkala faoliyatni, ya'ni о`qituvchi va oquvchi tomonidan o'z oldiga qo`yilgan vazifalarni muvoffaqiyatli amalga oshirish imkonini beradigan bir qancha talablarni ham umumlashtirib beradi. Shunga ko>a ta'lim qoidalari o^qitishning eng muhini masalalarini nazariy va anialiy jihatdan togri hal qilishniiig asosiy negizi hisoblanadi. Miqdorlami orgatishda quyidagilarga amal qilinadi: 1. Ta'linming ilniiy bolish printsipi. a) Kichik maktab yoshidagi o'quvchilarga ilniiy jihatdan ishonarli aniq va sinab koYilgan miqdorlar haqidagi ma'lumotlar berilishni talab etadi. Ilniiy bilimlarni egallash jarayonida o^quvchilarda ilniiy dimyoqarash e'tiqod tarkib topadi. Tafakkur rivojlanadi. Ta'iimning ilniiy bolish printsipi miqdorlami o'qitish jarayonida o x quvchilarni hozirgi zamon fan-texnika taraqqiyoti darajasiga muvofiq keladigan ilniiy bilimlar bilan qurollantirish bolalarni ilniiy tadqiqot iisullari bilan tanishtirib borishga qaratiladi. b) miqdorlar mavzusini otish o\ntishdagi didaktikaning tizimlilik printsipini hisobga olishni talab qiladi. Miqdorlar va ularning olchovlarini izchillikka rioya qilib о qitish lozim, toki bugun o`rganilgan bilimlar kecha o`rganilganlarni mustahkamlasin. v) ta'limning tarbiyaviylik printsipi miqdorlarni oYgatishda tejamkorlik, vaqtdan i i i i u n i l i foydalanish, oqilona ishlash, tarixiy ma'lumotlar bilan tanishish kabilarni tarbiyalaydi. g) ta'limda nazariyaning amaliyot bilan boglab o4ish qoidasi iliniylik printsipi bilan uzviy bog liq. Bolalarga miqdorlar haqidagi bilim, koiiikmalar berilar ekan, bn tiz navbatida amaliyotda mustahkamlanadi. CTquvchilar toliq miqdorga oid nazariy bilim, koYiikmalari, tajriba, er maydonlarida, zamonaviy texnika vositalari jarayonida qollanadi. Anialiy ishlar natijasida oYjiivchilarning olgan nazariy bilimlarini mustahkamlanadi. Masalan, Vaqtni olishda soat modeli kalendar yordamida vaqt oraliqlarini olchash, aniqlash. Uzunlik mavzusida anialiy olchash ishlarini bajarish, figuralar, er maydonlarining yuzini olchaganlarini bajarish va hokazo. d) OYptishning optimik printsipi oYnivchilar miqdor haqidagi materialni idrok qilishda ta'riflar, terminlarning ifodalanishigina emas, ularning hayot bilan bogliqligini ham tushunishlarini talab etadi. Miqdorlar mavzusidagi bilimlarni ongli ravishda o'zlashtirgan o'quvchilarda bilimlrga nisbatan malum imotsional kechinmalar uyg'otadi talimni ongli o'zlashtirish rpintsipi o'quvchilarning miqdor haqidagi bilimlarini ozlashtirishda mustaqillik, faolliklarni hanida mantiqiy fikrlashlarini tarbiyalashni nazarda tutadi. e) Ta'limning koYsatmalilik printsipi. OYptish jarayonining sifatini orttiradi, oYnivchilarning bilim olishlariiii osonlashtiradi. Miqdorlar mavzushii oqitishda koYsatmalilik printsipiga ainal qilinsa, bolalar mavzuni ongli ravishda o^zlashtiradi. Darsda foydalaniladigan koYsatmali qoYollar miqdorining mazmunini ochib beradi. Bolar mavzuni о zlashtirishda bolalarga qulaylik yaratadi. § 2.2. Uzunlik ulcho`vlarini o`tish metodikasi Avvalo kesma uzunlik tushunchasi haqida tasawurlar tarkib toptiriladi. Kesma uzunligi tushunchasi narsalarni uzunligi bo'yicha taqqoslash asoasida kiritiladi. Masalan, o'qituvchi bolalarga ikki bo'lak tasmani yoki qog'oz poloskalar va boshqalarni ustma - ust qo'shish уо л Н bilan taqqoslashni (qisqa, uzun) taklif qiladi. Amaliy ishlar taqqoslashlarni so'zlar yordamida ifodalash bilan mustahkamlanadi. «Uzunliklar bo'yicha teng», «Uzunliklar bcTyicha teng emas» so'zlarining mazmunlari «bir xil», «uzun», «qisqa» kabi so'zlar bilan almashtiriladi. Shundan keyin, yana amaliy ishlar asosida, tasma yoki poloskalar yordamida taqqoslash, ya'ni kesmalardan birini ikkichisining ustiga bevosita qo'yib bo'lmaydigan holatlar o'rgatiladi. Shu maqsadda o'quvchilar qog'oz poloska chetiga qalam bilan bir kesmaning boshi va oxirini belgilaydilar, so'ngra poloskani boshqa kesma yoniga qo'yadilar. Ko'pburchak tomonlarini taqqoslashni ko'pincha shunday usul bilan amalga oshiriladi. Shunday mashqlarni bajarish natijasida bolalarda kesmalarni taqqoslashning amaliy tajribasi to'planadi. Shunga asoslanib o'qituvchi konkret hayotiy misollar asosida masalan, ma'lum uzunlikda tasma sotib olish kerak bolganda va shunga o'xshash xolatlarda kesmalarni taqqoslash uchun uzunlik o'lchov birligidan foydalanish zaruriyatiga o'quvchilar fikrini olib keladi. Bu erda amaliy ishni quyidagicha o'tkazish foydali: har bir o'quvchiga sanoq cho'pi uzunligini o'lchashni taklif qilinadi. Bunining uchun oldin oMchov (birlik kesma) - qog'oz poloskani (tasma...) tanlab olish kerak. Har qaysi o'quvchi o'zida bor poloskalaridan o'z o'lchovini tanlaydi. Natijada har xil sonlar hosil bo'ladi, chunki o'quvchilar bir miqdor qiymatini topish uchun turli xil o'lchov tanlab oldilar. Bunday amaliy ishlar natijasida bolalarda o'lchash jarayoni haqida dastlabki tasavvurlar hosil bo'ladi, hamda ularni uzunlik birligi sifatida har qanday kesma uzunligini olish mumkin, degan xulosaga olib keladi. Shu sababli, kesmalarni taqqoslash uchun aniq o'lchov yordamida o'lchashlardan foydalaniladi. OMchashlar oldin uncha katta bo'lmagan narsalar masalan, qalam, ruchka, choplar va boshqalarning uzunliklarini topishni organib olamiz. Buning uchun aniq, umumiyat tomonidan qabul qilingan uzunlik birligi santimetrdan foydalaniladi. CTquvchilar santimetr haqida ayoniy tasavvurlarni olish uchun o'qituvchi rahbarligida santimetr modellarini tayyorlashlari lozim. Buning uchun katakli qog'oz varag'idan bir nechta 1 smli poloskalar qirqib olinadi. Poloskalarni ustma - ust qo'yib ularning o'zaro teng ekanligi aniqlanadi. Qirqilgan poloskalarning har biri santimetr modeli hisoblanadi. Santimetr modeli yordamida o'quvchilar: 1) berilgan kesmalarni o'lchash. 2) berilgan uzunlikdagi kesmani yasash va chizish malakasini egallb olishadi. Bundan tashqari, ismli sonlami almashtirish, taqqoslashga doir ish davom ettiriladi, ular ustida yoznia hisoblash usullari oYganiladi. Darslikdagi ushbu-niasalani koYib chiqaylik. Bu masalani echish uchun uni tahlil qilamiz va unga doir chizma chizamiz. 400 m 400 m ? 4 ------------------------------ Ф ----------------------------- ф --------------------- » 1 000 m - masalada nima ma'lum? - sport chining bosib olishi kerak bo lgan masofa (1 000 m ). - sportchi necha metr yugurishi kerakligini toping. Chizmadan koYinib turibdiki, masala 2 amal bilan echiladi: 1) 400*2 = 800 m 2) 1 000 - 800 = 200 m. Masalaning echimini ifoda shaklida ham yozishimiz mumkin. 1000-(400*2) = 200 m Javob: 200 m yugurishi kerak. Yana darslikdagi 719-masalani og'zaki echamiz. Bir o'quvchi masalani o^qiydi. - Masalada nima ma'lum? - Sinfning bo 4 yi ma'lum. - Nimani topishimiz kerak? - Yolakning bo^yini topishimiz kerak. - Yolakning bo^yini topishimiz uchun nima qilamiz? - Yolakning bo x yini berilgan qiymatlar yordamida topamiz. Sinfning bo x yi 8 i n , bu yolakning 1\6 qismiga teng. Demak, yolakning bo'yini topishimiz uchun 8*6=48bolishini aniqlaymiz. Javob: yolakning bo'yi 48 metr. 811 -masalani ко " rib chiqamiz. To'g'ri to'rtburchak tomonlari asosida chiziladi. 3 M 5 M Bu masalani echish uchun perimetrni topish qoidasi eslatiladi. «Tomonlar uzunliklari yig'indisi perimetr deyiladi». P = 3+5+3+5=16 sm yoki P = 3*2+5*2 =16 sm Javob: To g'ri tortburchakning perimetri 16 sm. § 2.3. Massa va hajm o`lchovlarini o`rgatish metodikasi 4-sinfda massa olchovlari tushunchasi kiritiladi va o^quvchilar o^zlari uchiui yangi birlik — sentner va tonna bilan tanishadilar. «Massa olchovlari» terminini quyidagicha tushuntirish yordamida kiritilishi tavsiya qilinadi: Ikki kesniaiii taqqoslab, nlardan qaysinisi uzun, qaysinisi qisqa ekanini bilish zarur bolgaiida, ularning uzunliklarini bir xil birlik, masalan, santimetr bilan olchab taqqoslaymiz. Qaysi bolak nonning massasi ortiq, qaysiniki kam bolganini bilish zarur bolgaiida esa, buni tarozi va toshlar yordamida hal qilamiz. Siz qanday massa birliklarini bilasiz? 1 kg da qancha gramm bor? Kabi savollar bilan o^quvchilarning quyi sinflarda egallagan bilimlari esa tiishuntiriladi. Sodda va murakkab niasalalarni echish bolalarni massaning xossalari bilan tanishtiradi: agar jism bir necha jismlardan iborat bolsa, u holda lining jami massasi bu massalarning yiglndisiga teng; asbobda olchashda bir-birini muvozanatlaydigan jismlarning massalari teng; Masalan, 3- sinf darsligidan 459-misolni koYaylik. Taqqoslang: 3 s va 5 s ni taqqoslash. 3<5 bolgani uchun 3ts < 5ts boladi. 500 kg va 900 kg birliklari bir xil bo lgani uchun 500 va 900 kabi taqqoslanadi. 900 > 500 => 500 kg< 900 kg. 1 1 va 1000 kg. Jadval boyicha 1 t= 1000kg. 700 kg va 1 t, 1 t= 1000 kg, 700 < 1000 boMgani uchun 700 < 1 t bo'ladi. Massa birliklari cTnlik sanoq sistemasining xona birliklari bilan mos qo yiladi. 1 kg birlik bilan 1 tonna minglar sinfi bilan mos qo yiladi. Katta olchovlarni kichik о lchovlarga aylantirish katta xona birliklarini ifodalashga mos qoyiladi. Massasi 1 sentner va 1 tonna bolgan predmetlarni qolda ushlab turish mumkin emas. Shu sababli o'quvchilarda yangi olchov birliklari haqida aniq tasawurlar hosil qilish uchun o'quvchilarga bunday nia'lumotlarni aytish tavsiya qilinadi: ikki qop kartoshkaning massasi taxminan 1 sentner, «Moskvich» avtomobilining massasi (yolovchilarsiz) taxminan 1 tonnaga teng; sinfdagi hamma o'quvchilarning massasi taxminan 1 tonnaga teng (30-35 ta o\juvchi). Yangi massa birlik gramm haqida aniq tasawur hosil qilish uchun o'quvchilar massasi 1 g bo'lgan toshni ushlari va uning og'irligini boshqa narsalarning og irliklari bilan taqqoslashlari kerak. Bunda 1 tiyinlik tanganing massasi 1 g ? 2,3,5 tiyinliklar mos ravishda o'rnida foydalanish mumkinligini aytish foydali. Sinfga dorixona tarozini olib kirish va dorilarni shu tarozida tortilishi oquvchilarga aytiladi. Dorilarni o'lchash uchun 1 g, 2 g, 5 g, 10 g, 20 g, 50 g, 100 g, 500 g li mayda toshlar ishlatiladi. Bundan tashqarii oziq - ovqat mahsulotlarini tortishda ishlatiladigan seferblatli tarozi bilan tanishtirish kerak. Bunda amaliy ishlar orqali 1 kg dan ortiq yoki kam bo'lgan yuklarni qanday o'lchash tushuntiriladi. Tortishni o'quvchilarning o'zlari bajarishi muhimdir. Hozirgi paytda zamonaviy elektron tarozilari bilan ham tanishtirish mumkin. Bunday tarozilar tovar massasi bilan birga narxini ham ko'rsatadi. Sochiluvchan jismlar va suyuqliklarning o'lchanishi qoidasi: - ikkinchi pallaga bo'sh idish qo'yiladi. - birinchi pallada u tosh bilan muvozanatlanadi. - idishning massasi aniqlanib, jami massadan idish massasi chiqarib hisoblanadi. Sentner va tonna bilan tanishish о "quvchilaming massa o'lchov birliklari haqidagi bilimlarini kengaytiriladi. Bu o'lchov birliklari haqida aniq tasawur hosil qilish uchun aniq misollar keltirish lozim: 2 qop kartoshkaning, 2 qop unning massasi taxminan 1 s ga teng. Engil mashinaning massasi 1 t ga teng. Shundan so'ng o'rganilgan massa birliklari orasidagi munosabatlarni ko'rsatadigan massa o'lchov birliklari jadvali tuziladi va uni eslab qolish tavsiya qilinadi. Sodda va murakkab masalalarni yechishda o'quvchilar massaning xossalari bilan tanishtiriladi. - agar jism bir necha qismlardan iborat bo'lsa, u holda uning jami massasi bu qismlar massalarining yigindisiga teng. - bir- birini muvozanatlaydigan jismlarning massalariga teng. Massa birliklari o'nlik sannoq sistemasining xona birliklari bilan mos qo'yiladi. 1 kg birlar bilan. 1 t minlar sinfi bilan mos qo'yiladi. Bir nomda ifodalangan massani boshqa nomdagi birlikka aylantirish katta xona birliklarini kichik xona birliklari bilan va kichik xona birliklarini katta xona birliklari bilan ifodalashga mos qo'yiladi. M: 2000 kg=21. 30 s=3000 kg. Ikkita turli nomda ifodalangan miqdorlar bir xil miqdorlarga aylantirilib, so'ngra cTnlik sannoq sistemasida natural sonlar ustidagi tegishli amallar bilan mos kelgan holda qo'shiladi va ayiriladi. Shundan keyin massa olchovlari jadvali tuziladi va bolalarga uni eslab qolish tavsiya etiladi. Darslikdagi ushbu masalani echishni ko'rib chiqamiz. Har birida 50 kg dan bo'lgan 2 qop sabzining massasi qancha? Bu necha sentner bo'ladi? Oldin 2 qopning massasi (sabzi) 100 kg bo lishi aytiladi. Keyin jadvalda 100 kg= 1 sentner ekanligi eslatiladi. Demak, 2 qop sabzi 1 sentner massaga ega bo'lar ekan. l)Bolalar bog'chasiga 1 s barra bodring jonatildi. Bu necha kilogramm bo'ladi? Bu masalani ham 1 s=100 kg ekanligidan foydalanib yechamiz. 10 sentner pomidor tuzlandi. Bu necha tonna bo'ladi? Jadval bo'yicha 10 sx, 1 t bo'lgani uchun pomidor 1 tonna bo'ladi. Bundan tashqari «Idishlarning sig'imi» va <ditr» tushunchalari narsalarning xossalari haqida fazoviy tasavvurlarning shakllanishga xizmat qiiadi. Litr bilan tanishtirishda idishlar, hamda boshqa hajmdagi idishlar (chelak kastryulka) bo'lishi ahamiyatli. Oldin narsalarning hajmiy xossalari haqidagi tasavvurlarni shaklanishiga yordam beradigan quyidagi mashqlarni bajarish kerak: 1. Qaysi shar (kub) katta. 2. Bolalar qumli maydonchada oynashmoqda. Qoliplar bilan figuralar yasashmoqda. Qaysi qolipga ko'p qum sig'adi? 3. Choy va osh qoshiqlarda bir stakan qum cTlchab sol. Necha bir xil miqdordagi qum turli sonlar bilan ifodalanadi? CTlchovlar soni o'lchovning o'ziga qanday bog'liq? Shunday keyin darsda so'hbat asosida litr tushunchasi o'zlashtiriladi. O'qituvchi: biz sochiluvchan narslarni olchashni bilamiz. Shunga o'xshash o'lchovlarning o'zidan suyuklikiarni o'lchashda ham foydalanish mumkin. Siz qanday suyuqliklarni bilasiz? O'quvchilar: suv, sut, sho'rva, qatiq, koptok, yog", benzin. O'qituvchi stolida ikkita menzurka bor. Biri kengroq, ikkinchisi tor. Ikkalasida ham suv sathi bir xil. Ikkita o'lchov stakanchalar ham bor. O`qituvchi : qaysi idishda suv ko'pligini qanday bilish mumkin. O`quvchii: birinchi idish kengroq, unda suv ko'p. O`qituvchi : Shakl har xil idishlarda suyuqlik kopligini qanday aniqlaymiz? O`quvchilar chamalashga harakat qiladi. O'qituvchi o'lchov stakan bilan o`lchash kerak degan xulosaga olib keladi. Bir idishda 5 ta o'lchov, ikkinchi idishda esa 3 ta shunday o'lchov bo'lsa 5>3, degan xulosa olinadi. Ikkinchi oMchov bilan esa o'lchab 10>6 aniqlanadi. Natijada o'quvchilar idishlardagi suyuklikiarni miqdorini o'lchash uchun bir xil o'lchovdan foydalanish kerak degan xulosaga kelishadi. § 2.4. Vaqt birliklarini otish metodikasi 4-sinfda juda katta o'lchovlar: asr, davr va kichik cTlchov - sekund o'rganiladi. Yilni tasavvur etish uchun ushbu grafik ish taklif etiladi: 10 sm uzunlikdagi kesma chiziladi. Uni teng 10 ЬоЧакка bo'linadi. Bir bo'lim 10 yilga mos bo'lsin. Butun kesma necha yilga mos keladi? 100 yil= 1 asr. Shunday qilib biz asr kesmasini chizamiz. i» — Ш --------- , -------- . -------- . -------- . -------- . -------- ______ ♦ _____ ♦ ____ ЩР Asr haqidagi tushuncha eng murakkabdir. Bola fikran bu olkan vaqt oraligini qamrab olishi qiyin. Asr haqidagi sekin-asta, asosan turli tarixiy voqealar bilan tanishish jarayonida rivojlanadi. «Vaqt kesmasi» dan foydalanib, 3-sinf o^quvchilari u yoki bu voqea qaysi asrda sodir bolganligini, biz qaysi asrda yashayotganimizni, XXI asr qaysi yildan boshlanganini aniqlaydiiar va hokazo. Opining qisqaligi tufayli «Sekiind» sekin-asta o^zlashtiriladi. <<Sekund»ni qolda tutib olish mumkin: «Kaftlaringizni yaqinlashtirib ochib, lablaringiz yaqinida tilting, men bilan birga 23 deng. Bir sekund o4di». Sekundning davomiyligini metronom yordamida koYsatish mumkin yoki 25 sm li ipga osib, mayatnik yasaladi. Uning bitta tola tebranishi namoyish etiladi (bir sekund vaqtda tebranadi). Endi vaqt oMchovlari bilan bog'liq bo'lgan asosiy tushunchalar qanday kiritilishi, bolalarda tegishli tushunchalarning shakllanishi nimaga asoslanishi masalani qarab chiqamiz. Berilgan temani o'rganishga bag'ishlangan birinchi darsda bolalarda yil, oy, hafta haqida tasavvurlarni shakllantirishga doir ishlar bajariladi. Bolalarni yil, oy, hafta bilan tanishtirishda o'qituvchi tabel - kalendardan foydalanadi. Bolalar bir yilda 12 oy borligini o'zlashtiradilar va birdaniga davomiyligi bir xil bo'lgan oylarni ajratadilar, aprel, iyun, sentyabr, noyabr, 30 kundan qolgan 7 oy esa 31 kundan iborat. Oddiy yilning fevrali 28 kundan, kabisi yilning fevrali esa 29 kundan iborat. O'quvchilar kalendardan oyning tartib nomerini aniqlaydilar. Agar oy va kun ma'lum bo'lsa, haftaning kunnini aniqlaydilar va aksincha, haftaning kunlari ma'lum bo'lsa, bu kun oyning qaysi kuniga to'g'ri kelishini aniqlaydilar va hakozo. Tabel - kalendarning qanday tuzilganini qarab chiqqandan keyin bugungi kunni va haftaning shu kunigina bilgan holda o'quvchilarga mustaqil ravishda shu kalendar namunasida o'tayotgan oy uchun kalendar tuzishni topshirish foydalidir. Bunday ish bolalarning joriy yil kalendarini mustaqil tuzishlarini osonlashtiradi. Bolalar tuzilgan kalendar bo'yicha quyidagi savollarga javob beradilar: - Bu yil 1 yanvar, 1 may, 7 noyabr haftaning nechanchi kuniga to'g'ri keladi? - Yanvar, may, dekabr yilning nechanchi oylari? - Yilda uchinchi boMib keluvchi oyning nomi nima? - Yozgi ta'tillar 1 iyundan boshlanib, 1 sentyabrgacha davom etadi. Kalendardan bilingchi yozgi ta'tillar necha kun davom etarkan? Bunday savolarni yana davom ettirish mumkin. Yilda oylarning kelish tartibini mustahkamlash maqsadga rim raqamlar (I-XTI) yozish kiritiladi. Sutkg tushunchasL Sutkaning bolalarga tanish bo'laklari bo'lgan ertalab, kunduzi, kechqumn, tun tushunchalari orqali kiritiladi. Undan tashqarii vaqtinchalik ushbu ketma - ketlikka asoslanadilar: o'tgan kuni, kecha, bugun, ertaga, ertadan keyin. Oqituvchi yana tabel - kalendarni qarashga qaytib, bolalarga kalendardagi chislolar sutkalarni ifodalashni, sutkalar kechasi soat 12 da boshlanishini tushuntirishi kerak. Shundan keyin soat va minut qaraladi. Bolalarning bu vaqt oraliqlari haqida konkret tasavvurlari ularning amaliy faoliyatlari, kuzatishlari asosida shakllantiriladi. Masalan, bir soat bitta dars bilan katta tanaffuzning davom etishidir. 1 minutning qancha davom etishini shaklantirish uchun shunday mashqlar kiritiladiki, bu mashqlar yordamida bolalar 1 minutda nima qilishga ulgurish mumkinligini bilib oladilar. Qaysi songacha sanay olasan? Nechta misol yecha olasan? CTrtacha qadam bilan bir minutda necha metr bosish mumkin? va hakozo. Mamlakatimiz hayotdan olingan misollar, zavod va fabrikalar 1 minutda, 1 kunda qancha mahsulot ishlab chiqishlari haqidagi son ma'lumotlar katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. Soat va minut bilan tanishishga bagishlangan birinchi darsdayoq vaqt o'lchovlari orasidagi munosabatlar aytiladi: Bir sutka 24 soatdan, 1 soat 60 minutdan iborat. Bu bosqichda soat bilan tanishtirish asosiy bo" lib hisoblanadi. Yuqorida aytilgandek, mehnat darslarida harakatlanadigan aprelkali siferblot yasash lozim. Sinfda katta demonapratsion model boMishi kerak. CTqituvchi bolalarga hamma soatlar shunday yasalganligini, ya'ni katta strelka bir kichik chiziqchadan, ikkinchi kichik chiziqchadan 1 minutda o'tishini, katta chiziqdan kichik strelka ikkinchi katta chiziqgacha 1 soatda o'tishini aytadi. Shuning uchun katta strelka minut strelkasi, kichik strelkani esa soat strelkasi deyiladi. Shunday keyin o'qituvchi bolalarga vaqt hisobi yarim kechadan yoki tushdan boshlanishini aytadi. Bunday ikkala strelka 12 ni ко rsatadi. Soat modeli yordamida bir qator shunday amaliy mashqlar bajarish kerakki, bunda bolalar o'z siferblotlarida berilgan sonni kef rsatadilar. Asosiy e'tiborini vaqtini soat va minutlar bilan aniqlashlarning turli ifodalanishlariga qaratishlari kerak. Masalan, 6 dan 45 minut o'tdi yoki chorak kam etti. 9 dan 50 minut o"tdi yoki 10 minuti kam 10 va hakazo. Shuni ta'kidlaymizki, programma bolalarni kunduzgi yoki kechasi 1 dan 12 gacha bo"lgan soatlarning aytilishi bilan tanishtirilishi nazarda tutadi. Shu sababli soatni siferblotdan ikki xil aytilishi bilan tanishtirish shart emas. «Vaqt o'lchovlari» temaisga doir masalalar tabel- kalendar va soat modeli yordamida yechiladi. Boshlang'ich sinflarda vaqtni hisoblashga doir quyidagi korinishdagi masalalar qaraladi: 1. Hodisaning boshlanish va qancha davom etgani berilgan bo'lsa, uning tugash paytini topishga doir masalalar. Masalan: «Dars soat 11 da boshlanadi va 45 minut davom etadi. Soat modelida dars qachon tugaganini ko'rsating». 2. Hodisaning boshlanish va tamom bo'lish vaqtining berilishiga qarab, uning qancha davom etishni topishga doir masalalar. Masalan, «CTquvchi uyidan soat 8 -u 30 minut o'tganda chiqdi va maktabga 8 - u 50 minut o'tganda etib keldi. Oquvchi yo'lda qancha minut yurganini soat modeli yordamida bil». 3. Keyinchalik oquvchilar o'zlari uchun yangi vaqt birliklari - sekund va asr bilan tanishadilar. Sekundning davomiyiigi haqida konkret tasavvurga ega bo'lish uchun bolalar, masalan, 1 sekundda 1-2 qadam bosish ya'ni 1 metr o'tish mumkinligini aniqlashdi va hakazo. Agar tushunchani kiritish ancha murakkab, chunki bolalar bu ulkan vaqt oralig'ini fikran qarab olishlari ancha qiyindir. CTqituvchining vazifasi shunday misollarni tanlashdan iboratki, ular olalarga ozgina bo'lsa ham 100 yilga teng vaqt oralig'i davomiyligi qancha bo'lishi haqida tasavvur bersin. Keyinchalik shunday mashqlar bajariladiki, ular yordamida vaqt olchovlari haqidagi bilimlar qo'llaniladi va puxta o'zlashtiriladi. «Vaqt o'lchovlari» mavzusini o'rganish vaqt oMchovlari jadvalini tuzi shva uni o'zlashtirishdan boshlanadi: 1 asr = 100 yil 1 sutka = 24 soat 1 yil = 12 oy 1 soat = 60 minut 1 oy = 30 yoki 31 kun 1 minut = 60 sekund. Oddiy yil 365 kun, kabisa yili 366 kun. Asosiy birliklar — yil va sutka. Darsni o'rganish jarayonida jadval bilan ishlash foydali. Bu jadval bo'yicha oylar haqidagi bolalarga ma'lum bo'lgan bilimlarni takrorlash mumkin, ya'ni oylar ketma - ketligi, har oydagi sutkalar soni haqidagi ma'lumotlarni takrorlash mumkin. Bu mavzuga oid darslarda yirikroq vaqt о л lchovlarini maydaroq vaqt o'lchovlariga almashtirishga oid va aksincha mashqlarga katta e'tibor beriladi. Bir necha dars vaqt oMchovlari qatnashgan ismli sonlarni qo'shish va ayirish bilan bolalarni tanishtirishga bag'ishlanadi. Bunda hisoblashlar ismli sonlarni bir xil birlikka almashtirmay turib bajariladi: 12soat 45 minut + 10 soat 35 minut 22 soat 80 minut 23 soat 20 minut 48 minut 56 sekund - 16 minut 32 sekund 32 minut 24 sekund 15 soat 34 minut 8 soat 56 minut 6 soat 38 minut 1 yil 7 oy + 4 yil 8 oy 6 yil 3 oy Shuni ta'kidlash kerakki, qo'shishni o'rganishdan oldin shunday mashqlar qaraladiki, ularda minutlar (sekundlar) yig'indisi 60 dan kam bo'ladi, soatlar yig'indisi esa 24 dan kam bo'ladi. Shundan keyin murakkabroq hollar ham qaraladi. Ayirishni qarashni ushbu ko'rinishdagi misollarni yechishdan boshlash tavsiya etiladi? 1 soat - 34 min; 3 min - 26 sek va hakazo. Bunda oldin ushbu yozuvdan foydalanish mumkin. lsoat - 34 min= 60 min - 334 min = 26 min. 3 мин - 26 сек = 2 мин 60 сек - 26 сек = 2 мин 34 сек. Bu temani cTrganishda vaqt hisobini sutka ichida 24 soatlik hisobda olib borish malakasini tarkib toptirishga katta ahamiyat beriladi . Bu o'rinda sutka ichida vaqtni 12 va 24 soat hisobi bo'yicha olib borish ko'rsatilgan to'g'ri chiziq yaxshi ko'rsatmali qo'llanma bo'ladi. 0 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 1415 16 17 18 19 20 21 22 23 24-i '» z, 3 4 5 Bu chizma yordamida masalan kechki soat 7 - bu soat 19, 23- esa bu kechki soat 11, kunduzgi soat 3 - bu soat 15 va hakozo ekanini bilishi mumkin. Vaqt hisobiga oid masalalarni yechishda ham o'quvchilar shu chizmadan foydalanishadi. Boshlang'ich sinflarda sutka ichida hisoblashga oid quyidagi masalalar qaraladi.! 1. Hodisaning boshlanishi va boshlopishi bilan oxiri orasidagi oxiri orasidagi o'tgan vaqtga ko'ra topishga doir masalalar. 2. Hodisaning boshlanishining uning oxiri va boshlanishi bilan oxiri orasidagi o'tgan vaqtga ko'ra topishga doir masalalar. 3. Berilgan hodisalar oraisda o'tgan vaqtni hisoblashga oid masalalar. Ko'rsatib o'tilgan masalalar o'zaro teskari masalalardan iboratdir. 5 7 8 9 1011 12 Darsiikda va metodik adabiyotda bu uchta o'zaro teskari masalalarni bir vaqtda kiritish va qarash tavsiya etiladi. Уқувчиларни вақт ўлчовлари билан таништирилгандан сунг, ўлчовлар тизимга солинади, вақт ўлчовлари жадвали тузилади. 1 acp = 100 йил 1 йил = 12 ой 1 ой =30 (31) сутка 1 сутка=24 соат 1 соат= 60 минут 1 минут= 60 секунд Vaqt birliklarini o ' rganish jarayonida vaqt haqidagi tasavvurlarni rivojlantirish uchun hisoblashga doir masalalarni ko ' proq berish tavsiya qilinadi . Darslikdagi quyidagi masalani qaraymiz. Ifodalang! Sekundlarda: 6 minut, 2 minut 15 sekund, 7 minut 48 sekund. Jadval bo'yicha 1 minut 60 sekundga tengligini bilgan holda ifodalaymiz. 6*60=360 sekund. 6 minut= 360 sekund. 2 minut 15 sekund: Oldin 2 minutni sekundga aylantiramiz. 1 minut = 60 sekund bo'lgani uchun 2 minut =120 sekund. 2 minut 15 sekund = 120 s+ 15 s = 135 s. Minutlarda ham ifodalash ham shunday amalga oshiriladi. 3 soatni minutda ifodalaymiz. Jadval bo'yicha 1 minut = 60 sekund. Demak 3 soat * 60 = 180 minut boladi. Soatlarda ifodalash 60 minut. Jadval bo'yicha 60 minut = Is bo'ladi. § 2.5. Yuza o'lchov birliklari bilan tanishtirish Mazkur mavzuni o'rganishda oqituvchi tilga oid qiyinchilikka ham duch keladi, chunki u geometriyadagi «tekislik» tushunchasiga tayana olmaydi. Shu sababli yuz tushunchasini shakllantirish bo'yicha birinchi darslar juda muhimdir. Ular bolalarning yuz tushunchasining aniq ma'nosini tushunishlarini ta'minlashga qaratilgan bo'lishi kerak. CTquvchilarni yuz atamasi bilan va yuzlarni dastlabki taqqoslash bilan tanishtirishni yaxshisi maliy mashqlarni o'tkazish jarayonida o'tkazga ma'qul. Shunday qilib istalgan figura yoki narsa malum joy egallaydi, ularni taqqoslash mumkin, demak miqdor bilan tavsiflash mumkin. Bu miqdor yuz deb ataladi. Dlskaga «Yuz» kartochkasi qo'yiladi. Yuz nimani ko'rsatadi? (Yuz shu figura qancha joy egallashini ko'rsatadi). Mustahkamlash maqsadida amaliy ish o'tkaziladi. Flenelegrafda figura juftlari o'rnatilgan. CTqituvchi: Bu uchburchaklarning yuzlarini chamalab solishtiring (bolalar uchburchaklar yuzlarining teng yoki farq qilishi haqida tortishishlari mumkin). Kim haqligini qanday isbotlash mumkin? (CTquvchi figuralarni oladi va bir-birining ustiga qo'yadi). Figuralar ustma- ust tushadi. Qanday xulosa chiqaramiz? (Figuralar har xil qo'yilgan boMsada, ularning yuzlari teng). CVquvchi umumlashtirishga yordam beradi: agar figuraning holati o'zgartirilsa, uni surilsa, bu figuraning yuzi o'zgarmaydi. Umumlashtirish: Figuralarning yuzlarini solishtirish uchun yuzni oMchashda bir xil o'lchovlardan foydalanish kerak matematikalar kelishib yuz birligi sifatida mana bu kvadratning yuzini qabul qilishgan. O'quvchi kvadrat santimetrni ko'rsatadi, uni ishlab turish oson bo'lishi uchun ingichka simga Mahkamlangan. Kvadrat santimetr - bu tomoni 1 sm bo'lgan kvadrat. CTquvchi kvadrat santimetrning qisqa yozuvini kiritadi-sm (2 raqamining ma nosini kvadrat yuzini formulasi kiritilgandan so'ng tushuntirish mumkin:axa=a chunki, kvadratning tomoni o'zini oziga ikki marta ko'paytirilganligi uchun qisqa qilib a yozishadi). Daftarga kvadrat santimetr chizib, uni bo'yash va tagiga 1 sm 2 ni yozishni taklif qiladi. Yangi o'lchovlarni-kvadrat distemetr, kvadrat, metr kvadrat milliymetrni o'rganish shunga o'xshash tashkil etadi. Bu darslarning asosiy maqsadi yangi cTlchovning zarurligini asoslab berishdir. Yuzni kvadrat santimetr bilan cTlchashni o'rganib bo'linganidan so'ng o'qituvchi navbatdagi darsda bunday savol qo'yadi: «Kvadrat santimetr bilan partaning yuzini o'lchash mumkinmi?». Savolning «tayyorligini» sezgan bolalar «yo'q» deb javob berishadi. U holda yuzni o'lchash nimadan iboratligini yana bir marta aniqlashtirib olish kerak. Kvadrat santimetrni parta sirtiga qo'yib chiqib, u necha marta joy lashishini aniqlash mumkin ekan, lekin bu jarayon, oMchoaimiz juda kichik bolganligi uchun uzoq davom etadi. Yuzni qanday qilib tezroq oMchash mumkin? Uzunlikni o'lchash tajribalariga asoslanib, bolalar kattaroq o'lchov kerakligini topadilar. Kvadrat detsimetr har bir o'quvchida bolishi kerak. Kvadrat metrni namoyish etish uchun bitta tayyorlash mumkin, u metaldan yoki qog'ozdan elimlab tayyorlanadi. CTlchov birliklari orasidagi munosabatlar amaliy ishlar orqali o'rganiladi. CTqitvuchi: Kvadrat santimert va kvadrat disimetrni o'zaro taqqoslaymiz. Qaysi o'lchov kata? Kvadrat disimertdan nechta kvadrat santimetr borligini qanday aniqlash mumkin? Davtaringizda santimetr chizing va uni kvadrat santimetrlarga bo'ling. Sm 2 lar jami sonini qanday qilib tez hisoblash mumkin? Bitta tasmadagi kvadratlar sonini sanaymiz (10), endi esa tasmalar sonini sanaymiz (10). Bunday yozamiz. 1 dm 2 = 10 sm 2 x 10=100 sm 2 Kv. m va kv dm, kv m va kv sm orasidagi munosabatlar bo'yicha ish ham shunga crxshash tashkil etiladi. I m 2 = 1 0 d m 2 x l 0 = dm 2 lm 2 =100sm 2 x 100 = 1000 sm 2 Yuzlarni kvadrat birliklar bilan cTlchash malakalarini mustahkamlash uchun etarli miqdorda Amaliy masalalarni echish uyda stol, eshik, rom, xona va xokozalarning yuzlarini o'lchashni topshiriq qilib berish kerak. Ill- BOB TAJRIBA ISHLARI § 3.1. 1-soatlik YaPT qo'llanilgan dars namunasi Xalq ta'limi sohasidagi tub o'zgarishlar bcTlayotgan bugungi kunda dars sizlarni o'qituvchilarga noan'anaviy tarzda o'rganish ommalashmoqda. Bunday darslarning suhbat, sayohat, mo M jizalar maydoni, bahs-munozarava tahlil tarzdagi mashg'ulotlarni o ti s h mumkin. Mana bu noan'anaviy dars (noan'anaviy dars) namunasi bunga mislo bo'ladi. Tijoratni о ` rganamiz Mavzu: Massa-o'lchov birligi. Maqsad: o'lchov birligi haqida tushuncha berish, savdo-sotiqda xaridorlar bilan muomala ко nikmasini hosil qilish. Jihoz: Sinf xonasi do'konlarga bo'lingan (meva, sabzavot, oziq-ovqat, xojalikmollari). Tashkiliy qism CTquvchilar darslarga tayyorlanadilar. a) meva-sabzovot do'konida (bo'lishga) doir misol yechiladi. b) oziq-ovqat do'konida bo'lishga doir misol yechiladi. s) xo'jalik mollari do'konida tengsizlik misoli yechiladi. 1. Xaridor bir qop qartoshkani meva-sabzovot do'konidan sotib olayapti. 1 kg kartoshka 150 so'm boMsa, 1 qop kartoshka (400 kg) necha so'm bo'ladi? Xaridor hisoblaydi. 150x400=6000 so^m Xaridor sotuvchiga 6000 so'm uzatadi. 2. Oziq ovqat sotuvchisidan xaridor 1 qop un sotib oldi. 1 kg un 100 so'm boMsa, 1 qop un necha so'm bo'ladi? 1 qopda 70 kg un bor. Xaridor hisoblaydi.100x70=7000 so^m. Xaridor 7000 so'm pulni sotuvchiga uzatadi. Matematik diktant. CTtgan darsni mustahkamlash. 6 m 48 sm= 9 m 07 sm= 3 kg 700 g= Yangi mavzuni bayon qilish uchun xo'jalik mollari do'koni peshtaxtasidan plakatni olib, o'quvchilarga tushuntiraman. lkg =1000 g ls=100kg lt=1000kg lt=10s Bular og'irlik o'lchov birliklaridir. Massa o'lchov birligining eng kichik gramm, eng kattasi tonnadir. Xaridor do'konlaridan varaqalarni olib, savolga javob berishadi. 1) 1 kg 1 grammdan necha marta ortiq? 2) 1 s 1 t dan necha marta kam? 3) 1 s 1 1 dan 10 marta kam? 4) 1 t 1 s dan necha marta ortiq? 5) 1 kg 1 t ning qanday qimini tashkil qiladi? Yangi mavzuni mustahkamlash. Do'konlar yonidagi xaridorlardar biri jaxidor ekan. U yonidagi sherigi bilan baxsiashib qoldi. Xo "jalik mollari do'kondan xaridor 16 ta katta mixning va 26 ta kichik mixning massasini hisobladi. Ular 100 kg keldi. 1 ta katta mixning massasi 3 g keldi. U 1 ta kichik mixning massasini topmoqchi bo'ldi. Xaridor hisoblay boshladi. 16x3=48 100-48=52 52:26=2. Demak kichik mixning massasi 2 gramm bo'ladi. Do'kon yonidagi choyxanada dam olib o'tirgan xaridor yonidagi sherigiga og'zaki she'riy masala aytdi. Kelishadi izlab o4oq Bir echki-yu, ikki o'loq Ularda bor nechta quloq? Qancha oyoq, qancha tuyoq? Javob: 3x2=6 quloq 3x4=12 ta oyoq 3x8=24 ta tuyoq. Dars yakunida: ilg'or sotuvchilar va ко л р savdo qilgan xaridorlarga «a'lo», «yaxshi», «o'rta» baholar qo'yiladi. Xaridor va sotuvchilar uyga vazifa oladi. 3.2. Misol va masalalar tizimi Test namunalari 1. Qaysi biri katta? a) 1 metr b)3 sm v) 20 dm 2. Bir tonnamiz necha kg bo" ladi? a) 100 kg b) 1000 kg v) 10000 kg 3. Bir asrimiz necha yil bo"ladi? a) 1000 yil b) 100 yil v) 10 yil 4. Bir yil necha oy va necha kun bo4adi? a) 12 oy va365 kun b) 10oyva500kun v) 11 oy va 365 kun 5.1 soat necha minut bo'ladi? а) 60 miunt б) 30 miunt в) 45 miunt 6. Bir kg necha gramm bo'ladi? a) 1000 g 6)100 g B)10g 7. 1 dm4sm-12sm a) 2 sm b) 4 dm v)14sm 57 Xulosa Matematika o’qitishni takomillashtirishdan kutilgan maqsad o’quvchilarda miqdoriy munosabatlar va o’lchov tushunchalarni shakllantir ish h am da rivojlantirishdan iborat. Boshlang’ich sinf o’qituvchisi asosiy miqdorlar, ularni o’lchash malakalarni shakllantirishga doir nazarish va amaliy bilimlarni puxta o’zlashtirib olmog’i lozim. Boshlang’ich sinflarda miqdorlarni o’rganish arifmetik materialni o’rganish bilan uzviy bog’liqlikda amalga oshiriladi. O’lchovlar haqidagi tasavvurlarni shakllantirishga asosan amaliy ishlardan foydalanish asosida erishiladi. Bunday amaliy ishlarni bajarishda qo’lning harakatlantirivchi kuchidan foydalanish o’quvchialar aktivligini oshiradi, atrof- borliqni o’z “kashfiyot” lari orqali bilib olish bolalar uchun juda qiziqarlidir. Miqdorlarni o’rgatishda ko’rgazmalilikdan foydalanish yaxshi samalalar beradi. Ushbu bitiruv malakaviy ishi orqali biz boshlang’ich sinf matematika kursida alohida ahamiyatga ega bo’lgan miqdorlar, ya’ni massa, hajm, yuza, uzunlik, vaqt qatnashgan masalalarni o’rganish uslublari haqida fikrlarimizni mavjud adabiyotlar, tahlil va tajribalar asosida bayon qilishga harakat qildik. Bunda asosiy e’tiborni miqdorlar o’rtasidagi bog’liqlikka, ular qatnashgan misol-masalalarga qaratdik. Mavzu yuzasidan fikrlarimizni umumlashtirib quyidagi xulosalarga keldik: * ta’limning ilmiylik tamoyili miqdorlarni o’qitish jarayonida o’quvchilarni hozitgi zamon fan-texnika taraqqiyoti darajasiga muvofiq keladigan ilmiy bilimlar bilan qurollantirishni nazarda tutadi;  miqdorlar va ularning o’lchovlarini izchillikka rioya qilgan holda o’qitish lozim, toki bugun o’rganilgan bilimlar kecha o’rganilganlarini mustahkamlasin;  o’quvchilarga miqdorlar haqidagi bilim va ko’nikmalar berilar ekan, bu o’z navbatida amaliyotda mustahkamlanib boradi. Masalan, vaqtni o’lchashda soat modelidan, vaqt oraliqlarini o’lchashda kalendardan foydalanadilar. Uzunlik 58 o’lchovlarini o’rganishda amaliy o’lchash ishlarini, geometrik figuralar va yer maydonlarining yuzini o’lchash ishlarini bajaradilar.  o’quvchilardan o’lchovlar haqidagi materialni idrok qilishda ta’riflar, terminlarning ifodalanishini o’rganish bilan birga ularning hayot bilan bog’liqligini ham tushunishlari talab etiladi;  o’lchovlar mavzusini o’qitishda ko’rsatmalilik tamoyiliga amal qilib, zamonaviy texnik vositalardan va ko’rgazmali qurollardan foydalanilsa, o’quvchilar mavzuni ongli ravishda o’zlashtiradilar. Darsda foydalanilgan ko’rsatmali qurollar o’lchovlar mazmunini ochib beradi;  O’lchovlarni o’rgatish jarayonida o’quvchilarga o’lchov birliklari jadvalini yod oldirish va uni o;lchash ishlarida hamda masalalar yechishda qo’llashga o’rgatib boorish lozim;  vaqt, miqdor, tezlik va masofa kabi o’lchovlar orasidagi o’zaro bog’lanishlarni bilish va bu bilimlarni matnli masalalar yechishga tadbiq qilish malakasini shakllantirish g’oyat muhimdir;  to’rtinchi sinf o’quvchilarida miqdorlarni o’lchash va hisoblash malakalarini shakllantirishda testli masalalarni yechilishini o’rgatish asosiy o’rinni yegallaydi. * to’rtinchi sinf o’quvchilarida matematika darslarida miqdorlarni shakllantirishda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanish, o’quvchilarni shu mavzular bo’yicha bilim, malaka va ko’nikmalarni yegallashlarini kafolatlaydi:  o’quvchilarda miqdorlarni o’lchash malakalarini shakllantirishga doir har bir darsda yangi pedagogik texnologiyalarni qo’llashda o’quvchilarning yosh xususiyatlari va bilim darajalarini hisobga olish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati 59 1. Umumiy o'rta ta'limning davlat ta'lim standard va o'quv dasturi. Boshlang'ich ta'lim. Toshkent. «Sharq» konsern. 1999 yil 7 - maxsus son. 136- 179betlar. 2. L. Sh. Levenberg va boshqalar. «BoshlangMch sinflarda matematika o'qitish metodikasi». O'quv qo'llanma. Т. «0* qituvchi» nashriyoti. 1985 yil 360 bet. 3. M.A. Bantova va boshqalar. «Boshlang'ich sinflarda matematika o'qitish metodikasi». CTquv qoXlanma. T. «O x qituvchi» nashriyoti. 1983 yil 269 bet. 4. N.N. Bekboyeva va boshqalar. «Boshlang'ich sinflarda matematika o'qitish metodikasi». CTquv qo'llanma. Т . « О л qituvchi» nashriyoti. 1996 yil 512 bet. 5. B.T. Toshmurodov «Boshlang'ich sinflarda matematika o'qitishni takomillashtirish». Uslubiy qo" llanma. T. «(У qituvchi» nashriyoti. 2000 yil 239 bet. 6. Boshlng'ich ta'lim haqida konseptsiya. Boshlang'ich ta'lim jurnali. 1995 yil 3 va 4 - sonlar. 7. Jumayev M.E. «Matematika o'qitish metodikasidan praktikum». О quv qo'llanma. Т . «0 х qituvchi»- 2004 yil. 328 bet. 8. Boshlang'ich ta'lim jurnallari. 9. Axmedov M va boshqalar. Matematika « О л qituvchi» kitobi. T.«Uzinkomsentr» - 2003 yil. 10. Bikboyeva N.I. Yangiboyeva E. 4-sinf uchun darslik. 60

4-sinfda o‘quvchilarga miqdorlarni o‘rgatishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish

Купить