4-sinfda Tovushlar va harflar bo‘limidagi mavzularni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	38.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

4-sinfda Tovushlar va harflar bo‘limidagi mavzularni

Купить

TANQIDIY VA KREATIV TAFAKKURNING XUSUSIYATLARI,
FUNKSIYALARI
REJA:
1. Tanqidiy va kreativ tafakkurning xususiyatlari.
2. Tanqidiy va kreativ tafakkurning funksiyalari .
3. O`quvchilarda tanqidiy tafakkurni shakllantirishning bosqichlari .

Tanqidiy va kreativ tafakkurning xususiyatlari.
Tanqidiy fikrlash quyidagi xususiyatlarga egadir:
Birinchidan, tanqidiy fikrlash- bu mustaqil fikrlashdir. Mashg`ulot tanqidiy
fikrlash tamoyillari bo`yicha yaratilar ekan, har bir ishtirokchi boshqalarnikidan
mustasno holda o`zining g`oyasi, qadriyatlarni baholashi va ishonchiga ega
bo`ladi. Demak, fikrlash yakka tartibli xarakterga ega bo`lgandagina, uni tanqidiy
fikrlash deb atash mumkin. O`quvchilar o`z aqli, fikrlashi va eng murakkab
savollarga ham o`zlari javob topa olish erkinligiga ega bo`lishi kerak. Qanday
fikrlash zarurligini har bir o`quvchi o`zi uchun o`zi hal qiladi. Shunday qilib,
mustaqillik tanqidiy fikrlashning eng muhim jihatlaridan biridir.
Ikkinchidan, axborot tanqidiy fikrlashning natijasi emas, balki uning
boshlanishidir. Bilim o`quvchini tanqidiy fikrlashga undovchi motiv bo`lib
hisoblanadi. Murakkab fikrni yaratish uchun anchagina «xom ashyo»-dalillar,
g`oyalar, matnlar, nazariyalar, ma’lumotlar, konsepsiyalami qayta ishlash zarur.
Uzluksiz ta’lim tizimida tahsil olayotgan har qanday yoshdagilar ham
tanqidiy fikrlash qobiliyatiga ega bo’lishadi, hatto birinchi sinf o`quvchilarida ham
hayotiy tajriba va bilimlar mavjud bo`ladi. Bolalarning fikrlash qobiliyatlari
o`qitish natijasida yanada takomillashib boradi. Hatto juda yosh bolalar ham
tanqidiy fikrlash va butunlay mustaqil fikrlash qobiliyatiga ega. Aynan tanqidiy
fikrlash tufayli odatdagi bilish jarayoni alohidalik va anglashuvchanlik, uzviylik va
samaradorlik kasb etadi.
Uchinchidan, tanqidiy fikrlash, savolning qo`yilishi va hal qilinishi zarur
bo`lgan muammoni aniqlashdan boshlanadi. Insoniyat o`z tabiatiga ko`ra
qiziquvchandir. Biz biron-bir yangilikni sezar ekanmiz, albatta uning mohiyatini
bilishni xohlaymiz. Qandaydir tarixiy obidani ko`rar ekanmiz, bizda uning
ichkarisiga kirish istagi paydo bo`ladi. «Barcha hayvonot olamida,- deb yozadi
kimyogar va faylasuf Mikael Poloniy,-uning eng sodda shakli bo`lgan
chuvalchangdan, ehtimol hatto amyobadan boshlab, biz abadiy ehtiyotkorlik
harakatini, ehtiyojni bevosita qondirishga bog`liq bo`lmagan izlanuvchanlik
faoliyatini: har qanday jonli mavjudotni o`z atrofini aql-zakovat bilan nazorat

qilishga intilishini kuzatamiz». Qiziquvchanlik har qanday tirik mavjudotning
ajralmas xususiyatidir. Bu xususiyat yosh bolalarda ayniqsa quchli bo`ladi. Biroq,
har qanday bosqichdagi haqiqiy bilish jarayoni o`quvchining muammoni hal
qilishi, o`zining shaxsiy qiziqishlari va ehtiyojlaridan paydo bofigan savollarga
javob izlashi bilan belgilanadi.
Bundan xulosa qilish mumkinki, O`qituvchi darsga tayyorgarlik ko`rar ekan,
o`quvchilar to`qnashishi mumkin bo`lgan muammolar doirasini aniqlashi, so`ngra
esa, o`quvchilarni bu muammolarni o`zlari mustaqil ravishda shakllantirishlariga
tayyorlashi zarur. Tanqidiy fikrlash tufayli o`qitish aniq maqsadga yo`nalgan,
mazmunli faoliyatga aylanishi hamda bu faoliyat davomida o`quvchilar haqiqiy
aqliy ish bajarib, hayotiy muammolarni hal qilishga qodir bofiishlari lozim. Ularni
dalillar asosida matnlami tahlil qilishga, teng kuchli nuqtai-nazarlami taqqoslab
hamda jamoa imlconiyatlaridan foydalanib, o`zlarini qiziqtirgan savollariga javob
topishga undash ta’limni texnologik yondashuvlar asosida qurishga zamin yaratadi.
To`rtinchidan., tanqidiy fikrlash ishonchli dalillarga intiladi. Tanqidiy
fikrlovchi kishi muammoning o`z shaxsiy yechimini topadi va bu qarorni oqilona,
asosli dalillar bilan mustahkamlaydi. O`quvchi boshqa qarorlar bo`lishi
mumkinligini ham tan olishi mumkin, lekin o`zi tanlagan qaror boshqalarnikiga
nisbatan eng mantiqiy va oqilona ekanligini isbotlashga harakat qilishi ta’lim
jarayonining samaradorligini oshiradi.
Har qanday ishonchli dalil uch asosiy qismdan iborat bo`lib, tasdiqlash-dalil
markazi, uning mazmuni bo`lib hisoblanadi (ba’zan u tezis, asosiy g`oya yoki
qoida deb yuritiladi). Tasdiqlash bir necha dalillar bilan mustahkamlanadi.
Dalillarning har biri o`z navbatida isbotlar bilan mustahkamlanadi. Statistik
ma’lumotlar, matn parchasi, shaxsiy tajriba, umuman olganda, ushbu ishonchli
dalillarni isbotlashga yordam beruvchi va muhokamaning boshqa ishtirokchilari
tomonidan tan olinishi mumkin bo`lgan barcha g`oyalardan isbotlovchi sifatida
foydalanish mumkin. Ishonchli dalillarning yuqorida qayd qilingan barcha qismlari
tasdiq, dalil va isbotlash negizida, uning to`rtinchi qismi bo`lgan asos turadi. Asos-

bu muayyan yo`naltiruvchi boshlang`ich nuqta bo`lib, u notiq uchun ham, yoki
yozuvchi va uning muxlislari uchun umumiy hisoblanadi.
Ishonchli dalillar, unga qarama-qarshi dalillarni mavjud bo`lishi, ularni
giperbolik tarzda (oshirib ko'rsatilishi), yoki qabul qilinishi mumkinligini ham
hisobga olgandagina o`z samarasini ko`rsatadi. Boshqacha nuqtai nazarlarning tan
olinishi ishonchli dalillarning ta’sir kuchini yanada oshiradi. Odatda ta’sirchan
dalillar bilan qurollangan tanqidiy fikrlovchi kishi, hatto katta obro`ga ega bo`lgan
fikrga ham qarshi tura oladi, amaliyotda bunday kishining fikrini o`zgatirish
mumkin emas.
Beshinchidan , tanqidiy fikrlash- ijtimoiy bo`lib hisoblanadi (har bir inson
ijtimoiy organizmdir). Har qanday fikr, agar u boshqalar bilan
o`rtoqlashilgandagina o`tkirlashadi yoki faylasuf Xanna Arendt yozganidek:
«...kimningdir huzurimda bo`lishi, meni barkamollikka erishtiradi».
Bahslashuvda, o`qiganimizda, muhokamada ishtirok etganimizda, e’tiroz
bildirganimizda, boshqalar bilan fikr almashganimizda, biz o`z nuqtai nazarimizni
aniqlashtiramiz va uni chuqurlashtiramiz, shuning uchun ham o`quvchilarda
tanqidiy fikrlashni shakllantirishni mo`ljallagan o`qituvchi o`z mashg`ulotlarida
juftlikda yod guruhlarda ishlashning turli shakllaridan samarali foydalanishga
intiladilar. Umuman olganda, tanqidiy fikrlashni shakllantirish jarayoni o`quvchi
shaxsini konstruksiyalashga nisbatan anchagina keng ma’nodagi vazifalarni hal
qiladi. Tanqidiy fikrlash yozma ishda yaqqolroq namoyon bo`ladi. “Yozuvda,-deb
ta’kidlaydi S.S.G`ulomov fikrlash jarayonini kuzatish mumkin bo`ladi va bu
o`qituvchi uchun ham qulaylik yaratadi. Yozayotgan o`quvchi doimo faol bo’ladi.
U doim mustaqil fikrlaydi va bunda u o`zida mavjud bo`lgan barcha bilimlardan
foydalanadi. U o`z fikrini mustahkamlash uchun yetarli darajadagi ishonchli
dalillarni qatorlashtirib tashlaydi. Bundan tashqari u o`z tabiati jihatidan ijtimoiy
xarakterga ega bo`ladi. Chunki, xat yozuvchi, uni o`qiydiganga mo’ljallab yozadi.
O`quvchi uchun eng qimmatlisi - o`qituvchining uning ishiga qiziqishi va unga
hurmat bilan qarashi, o`z fikrlari to`g`risida sinfdoshlari, boshqa o`qituvchilar, ota-
onalar va hatto notanish kishilar bilan o`rtoqlashish imkoniyatiga ega

bo`lganligidir”. Shunday ekan, yozishni tanqidiy fikrlashning eng muhim vositasi
deb hisoblash mumkin.
Yangi axborotlarga duch kelar ekan, talabalar uni mustaqil ravishda
baholashi, unga turli xil nuqtai-nazardan qarashi, undan o`z ehtiyoj va maqsadlari
yo`lida foydalana olish imkoniyati to`g`risida xulosa yasay olishlari zarur. Haqiqiy
tanqidiy fikrlaydigan odam bo`lib yetishish uchun talabalar ijodiy fikrlab, o`zini
sinab ko`rishi va bunga oid malakalarni egallashlari zarur.
Tanqidiy fikrlash muloqot madaniyatini o`stiradi va guruh bilan ishlash
malakalarini rivojlantiradi.
O`quvchilaming tanqidiy fikrlashini shakllantirish natijasida har bir rejali
o`quv jarayonining didaktik ta’minoti e’tiborga olinadi, tahsil oluvchi o`quv
materialini qanday o`zlashtirayotganing doimiy monitoringi ishlab chiqiladi, ta`lim
jarayonidagi muammolarning yechimini topishga harakat qilinadi. Mohir pedagog
o`quv jarayonida tug`iladigan qiyinchiliklarni boshqalardan ko`ra yaxshiroq
tushunadi.
Pedagogning vazifasi tanqidiy fikrlashni rag`batlantirib turuvchi muhitni
yaratishdangina iborat bo`ladi.
Tanqidiy fikrlashni paydo qilish uchun quyidagilarga e’tiborni qaratish lozim:
 o`quvchida o`ziga xos nuqtai-nazarni paydo qilish;
 bir fikrdan boshqasining afzalligini asoslash mahorati;
 murakkab muammolarni yechish mahorati;
 dalillarga asoslangan holda bahslashishga odatlantirish;
 yagona fikrni ishlab chiqish uchun o`zaro hamkorlikda ishlash
mahorati;
 o`quvchilarda mavjud bo`lgan bilimlar tanqidiy fikrlash
ko`nikmalarini shakllantirishga qay darajada xizmat qilishini aniqlash.
O`quvchilarni faol o`ylash jarayoniga kiritish, muammoli vaziyatni yechish,
mantiqiy jarayonlarni oqilona hal etishga o`rgatish bilim o`zlashtirishda ijobiy
natijalarga olib kelishi muqarrar.

Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish oson ish emas. Bu muayyan yosh davrida
tugallanishi va unutilishi mumkin bo`lgan masala ham emas. Tanqidiy fikrlashga
olib boradigan aniq-ravshan yo`llar yo`q. Biroq, o`qitish shartlarining muayyan
to`plami borki, uning yordamida tanqidiy fikrlovchilarni tarbiyalash mumkin.
Jumladan, quyidagi shartlarga alohida e’tibor berish zarur:
1. Tanqidiy fikrlash tajribasini orttirishga vaqt va imkoniyat berish;
2. O`quvchilarga fikrlash imkoniyatini berish;
3. Turli g`oya va fikrlarni qabul qilish;
4. O`quv jarayonida o`quvchilarning faol qatnashishlariga imkon berish;
5. O`quvchilarni tanqidiy mulohaza yuritishga qodir ekanligiga
ishontirish.
Shu bilan birga, o`quvchilar:
1. O`z-o`ziga ishonchni rivojlantirib, o`z g`oya va fikrlarining qimmatini
tushunishlari kerak;
2. Ta`lim jarayonida faol qatnashishlari lozim;
3. Turli fikrlarni hurmat bilan eshitishlari kerak;
4. O`z mulohazalarini shakllantirishga tayyor bo`lishlari yoki undan
o`zlarini tiyishlari lozim.
3. O`quvchilarda tanqidiy tafakkurni shakllantirishning bosqichlari
Tanqidiy fikrlash strategiyasi ta’limda quyidagi uch bosqich li modeli
mavjud . Bular:
 D a’vat;
 A nglash;
 F ikrlash
Quyidagi jadvalda tanqidiy fikrlashning shakllantirish bosqichlari hamda
ushbu boshqichlarning mazmuni berilgan.
1 -jadval
№ Bosqichnin
g nomi Maqsadi Mazmuni
1 Da’vat 1. Aniqlashtirish; O‘quvchiga mavzu bayon etiladi va shu

2. Faollashtirish;
3. Motivatsiya. sohadagi uning bilimlari aniqlanadi. Ayrim
tushunchalar ga izoh beriladi. Ma’lum
informatsiya, qoidalar eslatiladi. Mavzuni
o‘rganish asosida qanday natijaga erishish
ma’lum qilinadi .
2 Anglash 1. Solishtirish;
2. Taqqoslash;
3. Tushunish; O‘ rganiladigan material ustida faol
ishlanadi. O‘quvchilarda bilim, ko‘nikma
va malakalar hosil bo‘ladi. O‘quvchilar
bilan individual, juftliklardagi va
guruhdagi ishlar amalga oshiriladi.
O‘quvchilarga aniq vazifalar beriladi. Ular
faol ishlab, maqsadga erishishlari kerak.
3 Fikrlash 1. Tahlil qilish;
2. Umumlashtirish;
3. Xulosalash. E rishilgan natija avvaliga bilimlar bilan
taqqoslanadi. YAngi o‘zlashtirilgan bilim
ifodalanadi. O`quvchi o‘qish natijasida
erishgan darajasi baholanadi. O‘rganilgan
o‘quv materiali umumlashtirish va yozma
ish, chizma, xulosa fikr va boshqa
ko‘rinishda ifodalanadi. Bu bosqichda
o‘quvchi ta’lim jarayonida qo‘yilgan
maqsadga erishishi kerak.
Ta’lim jarayoni da’vat, anglash va fikrlash bosqichlarga asoslanib o‘tilsa,
o‘quvchining yuqori darajada faolligi ta’minlanadi. O‘qituvchi tanqidiy
tafakkurga asoslanib dars o‘tishda o‘quvchi tomonidan ma’lum bilimlar tizimini
o‘zlashtirishga erishish bilan birga, bilimlarni o‘zlashtirish jarayonida
o‘quvchining mustaqil faoliyatiga e’tiborni qaratishi kerak.
O‘qituvchi o‘z savollari orqali o`quvchilarning bilish faoliyatini boshqarib
boradi. Savollarni to‘g‘ri qo‘ya olish o`quvchining pedagogik mahoratiga bog‘liq.
Quyida o‘ qituvchining o‘quvchilarda tanqidiy tafakkurni o‘stirishga mo‘ljallangan
savollar namunasini keltiramiz:

2 -jadval
O‘quvchi o‘qituvchi bilan birgalikda faoliyat ko‘rsatib, bilimlarni
o‘zlashtirish bilan birga, uni o‘zining ijodiy kashfiyoti sifatida his etadi. Bunda
o‘qish faoliyati shaxsiy yutuq sifatida his etiladi, bilish motivatsiyasi o‘sadi,
o‘qishga qiziqish kelib chiqadi.
Tanqidiy fikrlash bosqichlari o‘qituvchiga shunday sharoitlar yaratadiki,
natijada ta’lim jarayonida quyidagilarga erishiladi:
 o‘quvchi la rn ing fikrlashi faollashtiradi;
 ta’lim maqsadi anglanadi ;
 faol munozaralarga imkoniyat yaratadi;
 o‘qishga qiziqishni oshiradi;
 faol o‘quv faoliyatin ta’minlaydi;
 o‘zgarishlarni va fikr yuritishni rag‘batlantiradi;
 o‘quvchi larga turli xil fikrla rn i tinglashga imkoniyat beradi;
 o‘quvchi larga o‘z savollarini berishda yordam beradi;
 o‘quvchi ga o‘z-o‘zini ro‘yobga chiqarishga imkon beradi;
 o‘quvchi lar tomonidan axborotlar qayta ishlanishini ta’minlaydi;Даъват босқичи:
“Ўрганилаётган мавзуга
асос бўладиган
маълумотларни
биласизми?”
“Ул арни билиши нима
учун зарур?”
“Нимани англамоқчи
эдингиз, лекин аниқлай
олмадингиз?”
“Бу нима учун муҳим?”
Англаш босқичи:
“Бу материалдан қандай
янгиликни билиб
олдингиз?”
“Сиз бу ҳақида қандай
фикрдасиз?”
“Бунинг аҳамияти
нимада?”
“Сизга нима кучли
таъсир этди?”
“Билиб олганингиз
сизнинг тажрибангизга
мосми?”
“Бу яхшими ёки
ёмонми?”
“Муаммони яхлит ҳолда
қандай тасаввур этасиз?”
Фикрлаш босқичи:
“Воқеанинг кейинги
ривожи ҳақида қандай
фикрдасиз?”.
“Бу ҳақида қандай
фикрдасиз?”
“Бу информа ция сиздаги
билимларга қанчалик
мос келади?”.

 o‘quvchi larda tanqidiy fikrlashga imkoniyat yaratadi.
Adabiyotlar:
Rahbariy adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. –Toshkent,
O‘zbekiston, 2011.
2. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun . 2020
3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: Ma’naiyat, -
2008.
Asosiy adabiyotlar.
1. Mavlonova R. va boshqalar. “Pedagogika”, -Toshkent, “ Fan va
texnologiya ”, 2018.
2. Devid Kluster. Tanqidiy fikrlash nima? K.Ishmatov tarjimasi. «Tanqidiy
fikrlash asoslari» dasturi.
3. Dayana Xalperi. Психология критического мышления. Сант -Петербург,
2000.
4. Ильин Е.П. Психология творчества, креативносити, одарённости.
Питер.
5. Мahmudov М.Ta’limni didaktik loyihalash. T., 1999.
6. Хуторской А.В. Дидактическая эвристика. Теория ва технология
креативного обечения. Москва. 2003.

4-sinfda Tovushlar va harflar bo‘limidagi mavzularni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish