Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 46.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

4-sinfda Tovushlar va harflar bo‘limidagi mavzularni o‘rganish darslari rеjasi va ishlanmasini tuzish

Купить
4-sinfda "Tovushlar va harflar" bo‘limidagi mavzularni o‘rganish darslari r е jasi va ishlanmasini tuzish. Reja: 1. Boshlang’ich sinflarda fonetika va grafika asoslarini o’rgatish metodikasi. 2. Tovushlar va harflar, unli va undosh tovushlarning xususiyatlari bilan tanishtirish . 3. Bo’g’in va urg’u ustida ishlash. 4. 4-sinfda "Tovushlar va harflar" bo‘limidagi mavzularni o‘rganish darslari r е jasini va ishlanmasini tuzish. Boshlang’ich sinflarda fonetika va grafika asoslarini o’rgatish metodikasi. Boshlang’ich sinflarda fonetika va grafika asoslarini o’rgatish k ichik yoshdagi o’quvchilar da amaliy malakalar (savodxonlik, to’g’ri talaffuz, to’g’ri yozish) ni shakllantirish va takomillashtirishni ko’zda tutadi. Bunda o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqni egallashlarida fonetikadan olgan bilimlarining ahamiyati katta:  fonetik bilimga asoslangan holda 1-sinf o’quvchilari savod o’rganish davrida o’qish va yozishni bilib oladilar;  fonetik bilim so’zni to’g’ri talaffuz qilish (tovushlarni to’g’ri talaffuz qilish, urg’uli bo’g’inni ajratish, orfoepik me’yorga rioya qilish) asosini tashkil etadi;  fonetik bilim morfologik va so’z yasalishiga oid bilimlar bilan birga o’quvchilarda qator imloviy malakalar (jarangsiz va jarangli undoshlarning yozilishi) shakllantirish uchun zamin bo’ladi;  fonetik bilim gapni ohangiga ko’ra to’g’ri aytish, logik urg’u va gap qurilishidagi to’xtamlarga rioya qilish uchun zarur;  so’zning tovush tomonini bilish uning ma’nosini tushunish va nutqda ongli qo’llash uchun muhimdir; hózir va hozir , átlas va atlás so’zlari ma’nosidagi farq faqat urg’u orqali ajratiladi. So’zning tovush tomonini tasavvur qilish so’zlarni talaffuzda farqlash, ayrim so’zlarni to’g’ri talaffuz qilish va qo’llash uchun zarur. O’qituvchi boshlang’ich sinflarda o’qitiladigan barcha fanlarga oid darslarda so’zni aniq va to’g’ri talaffuz qilish ustida doimiy ishlab boradi, shu maqsadda ko’pincha so’zni tovush tomondan tahlil qilishdan foydalanadi. Boshlang’ich ta’lim dasturiga muvofiq, boshlang’ich sinf o’quvchilari fonetik-grafik ko’nikmalar tizimini hosil qiladilar: tovushlar va harflar, unli va undosh tovushlar, jufti bor jarangli va jarangsiz undoshlar, jufti yo’q jarangli va jufti yo’q ja rangsiz undoshlar; so’zni bo’g’inlarga bo’lish, urg’uli bo’g’inni aj ratish ko’nikmalariga ega bo’ladilar. Bolalar maktabga kelgunga qadar ham nutqning tovush qurilishini amaliy o’zlashtiradilar, ammo ular maxsus o’qigunlariga qadar so’zni bo’g’inlarga bo’lishni, so’zdagi tovushlarni izchil ta laffuz qilishni bilmaydilar. 1-sinf o’quvchilarida so’zni to’g’ri talaffuz qilish, bo’g’inlarga bo’lish, undagi har bir tovushni tartibi bilan aniq aytish ko’nikmasini shakllantirish ustida maqsadga muvofiq ishlash, o’z navbatida, analiz, sintez, taqqoslash, guruhlash kabi aqliy mashqlarni bilib olishga, shuningdek, tovushlarning tabiati, so’z tarkibida bir-biriga ta’siri kabi ayrim elementar bilimlarni o’zlashtirishga imkon beradi. 1- sinfda fonetika va grafikani o’rganishga katta o’rin beriladi, chunki o’quvchilar o’qish va yozish jarayonini shu sinfda egallaydilar. Bu bilimlar keyingi sinflarda mustahkamlanadi, takomillashtiriladi. Tov ushlar v a harfl ar, unli v a undosh t ov ushlarning xususiy at lari bilan t anisht irish. Tovush murakkab tushuncha bo’lgani uchun boshlang’ich sinflarda unga ta’rif berilmaydi. Shunga qaramay, bolalarda tovush haqida to’g’ri ilmiy tasavvur amaliy mashqlar yordamida hosil qilinadi. Bunda yetakchi usul so’zdagi tovushlarniig talaffuzi hamda so’zning lek sik ma’nosi so’zdagi tovushlarning tarkibiga bog’liqligi ustida kuzatish hisoblanadi. So’zning tovush tarkibi ustida ishlash savod o’rgatish davridanoq boshlanadi. Bolalar bu davrda talaffuz qilingan yoki eshitilgan so’z tovushlardan tuzilishini bilib oladilar. Ular so’zni tovush tomonidan tahlil qilishga o’rganadilar, ya’ni so’zni bo’g’inlarga bo’ladilar, so’zdagi tovushlarni tartibi bilan aytadilar. Bunda tovush tomondan tahlilni harf tomondan tahlil bilan aralashtirmaslikka alohida ahamiyat beriladi. So’zning tovush tarkibini to’g’ri tasavvur etish undagi harflarni tushirib qoldirmay yoki o’rnini almashtirmay yozish malakasini shakllantirish uchun ham, so’zni to’g’ri talaffuz qilish uchun ham katta ahamiyatga ega. Shuning uchun savod o’rgatishdan so’ng ham so’zni tovush tomondan tahlil qilish mashqlari yordamida so’zdagi tovushlar tarkibini aniqlash ko’nikmasini takomillashtirish ustida ishlab borish zarur. Ma’lumki, nutq tovushlari ikki katta guruhga bo’linadi: unli tovushlar va undosh tovushlar. Buni o’quvchilarga tushuntirishda ularning quyidagi belgilari hisobga olinadi: 1. T alaffuz qilinish usuli 2. O voz va shovqinning ishtiroki 3. B o’g’in hosil qil a oli sh xususiyati Talaffuz qilinish usuli unli tovushlarni talaffuz qilinganda havo oqimi og’iz bo’shlig’idan erkin ravishda o’tishi, undosh tovushlarni talaffuz qilinganda, havo oqimi og’iz bo’shlig’ida to’siqqa uchrashida ko’rinadi. Ovoz va shovqinning ishtiroki unli tovushlarning faqat ovoz (un)dan iborat bo’lishi, undosh tovushlar talaffuz qilinganda ovozdan ko’ra shovqinning ishtiroki aniq eshitilishi kabilarda ko’rinadi. Bo’g’in hosil qilish xususiyati unli tovushlar asosida bo’g’in hosil qilinishi, undosh tovushlarning bo’g’in hosil qilishda ahamiyatsiz ekanligi, bir so’zda qancha unli tovushlar mavjud bo’lsa, so’zning shuncha bo’g’inga ajralishi kabilarda ko’rinadi. O’quvchilar tovushlarga xos mazkur belgilarni yodlab olishlariga yo’l qo’ymasdan 1-sinfdanoq bolalarda tovushni talaffuz qilganda, ovoz yoki shovqin eshitilganda nutq a’zolarining vaziyatini kuzatish ko’nikmasini o’stirib borish lozim. Bunday kuzatishlar 4-sinfga qadar davom ettiriladi va umumlashtiriladi. Tovushlarni o’zlashtirishga bunday yondashish, unli va undosh tovushlarni puxta o’zlashtirishga imkon berishi bilan birga, o’quvchilarning aqliy qobiliyatini o’stirish vazifasini ham bajaradi; xususan, bolalar kuzatilgan hodisaning bir necha belgilarini taqqoslashga, umumlashtirishga o’rganadilar. O’zbek tili yozuvi tovush yozuvi hisoblanadi, chunki tovush yozuvda harflar bilan ifodalanadi. 1-sinf o’quvchilari quyidagilarni bilib olishlari lozim: a) tovushni talaffuz qilamiz va eshitamiz; b) harfni ko’ramiz, o’qiymiz va yozamiz; v) harf – tovushning yozuvda ifodalanadigan belgisi. O’quvchilar ko’pincha tovush bilan harfni aralashtirib, xatoga yo’l qo’yadilar. Ularda grafik malakani shakllantirish uchun quyidagilarni o’rgatish zarur: 1) bir undosh harf yozuvda ikki undosh tovushni ifodalashi mumkin (masalan, maktab so’zidagi b h arfi p tovushini, maktabim so’zidagi b h arfi b tovushini ifodalaydi); 2) jo’ja, jajji so’zlaridagi j tovushi (jarang li, portlovchi) ham, jurnal, vijdon so’zlaridagi j tovushi (jarangli, sirg’aluvchi) ham bitta j h arfi bilan ifodalanadi; 3) tong, t eng so’zlaridagi uchinchi jarangli undosh tovush (ng) ikki harf birikmasi (ng) bilan ifodalanadi; 4) sh, ch harf birikmalari ham bir tovushni ifodalaydi (sh i mol, ch inor ). J arangli v a jarangsiz undosh t ov ushlar , ularning y ozuv da ifodalanishi O’quvchilarga jarangli va jarangsiz undosh undoshlar ham tovushlar talaffuzini kuzatishga asoslanib tanishtiriladi. Bunda jufti bor jarangli va jarangsiz undosh lar ajratiladi. Kuzatishda o’quvchilar faol qatnashishi va ularga jufti bor jarangli undosh bilan jarangsiz undoshlarni ajratish qanchalik muhim ekanini yaqqol ko’rsatish uchun faqat bitta undosh tovush bilan farqlanadigan baqir – paqir, gul – kul, dil – til, zina – sina, joy – choy kabi so’zlardagi tovushlarni taqqoslash maqsadga muvofiq. Bunda o’qituvchi o’quvchilar diqqatini b-p, v-f, g-k, d-t, z-s, j-ch tovushlari biri jarangli, ikkinchisi jarangsiz undoshdan iborat tovush juftlarini hosil qilishiga qaratadi, ularning talaffuzidagi farqni amaliy tushuntiradi (jarangli undosh tovushlarda shovqin va qisman ovoz qatnashadi, jarangsiz undoshlarda esa faqat shovqin eshitiladi). Xattaxtaga quyidagicha yozib qo’yiladi: J uft i bor jarangli undoshlar: b, v, g, d, z, j, dj, g’ J uft i bor jarangsiz undoshlar: p, f, k, t, s, ch, sh, x. Jufti y o’q jarangli va jufti y o’q jarangsiz undoshlar bilan ham o’quvchilar har xil fonetik sharoitda tovushlarni talaffuz qilishni kuzatish jarayonida tanishtiriladi. Buning uchun o’quvchilar so’z oxirida yoki unli tovushdan oldin kelgan k o’ l, bilim, otam, olmos; quyon, bino; shifoner, fabrika; tong, sing i l; q o’ y, kiyik kabi s o’ zlardagi jarangli undoshning talaffuzini taqqoslaydilar va l, m, n, r, ng, y jarangli undosh tovushlar talaffuz qilinganda, ovoz va shovqin eshitilishini, ya’ni jarangli undosh tovush ekanini, bularning jarangsiz jufti y o’q ligini (jufti yo’q jarangli undosh tovush ekanini) bilib oladilar. Xuddi shunga o’xshash usulda o’quvchilar q , h undoshlari talaffuz qilinganda, faqat shovqin eshitilishini, jarangsiz undosh tovush ekanini, jarangli jufti yo’qligini (jufti yo’q jarangsiz undosh tovush ekanini) bilib oladilar. Kuzatish natijasi xattaxtaga quyidagi ko’rinishda yoziladi (yoki kartonda tayyorlangan ko’r gaz ma ko’ r satiladi ): J uft i y o’q, jarangli undoshlar: l, m, n, r, ng, y J uft i y o’q jarangsiz undoshlar: q , h Bolalar jufti yo’q jarangli undosh tovush so’zning oxirida kelganda ham alifbodagi xuddi shu harf yozilishini, ya’ni talaffuzi doim yozilishiga mos kelishini bilib olishlari yetarli. Jufti bor jarangli undosh tovushlar so’z oxirida kelganda, bun day moslik bo’lmaydi, ya’ni ko’pincha uning jarangsiz jufti talaffuz qilinadi (maktap, ozot kabi). Bunday so’zlar o’zbek tilida ko’p bo’lgani uchun 1-sinfdanoq o’quvchilarni ularning ayrimlari bilan tanishtirish zaruriyati tug’iladi. Dasturga ko’ra, 1-sinf o’quvchilari b va d jarangli undoshi so’z oxirida kelganda, uning jarangsiz jufti p va t talaffuz qilinishi bilan va bunday so’zlarning yozilishini qanday tekshirish bilan tanishtiriladi. Ularning talaffuzi va yozilishini tekshirishda fonetikaga asoslaniladi. O’quvchilar fonetik bilimlariga asoslangan holda, jufti bor jarangli undoshlarning yozilishini tushunadilar. Bunda o’quvchilar quyidagi bilim va ko’nikmalarni egallashlari kerak: 1. Jufti bor jarangli va jarangsiz undosh tovushlarni ajratish. 2. So’z oxirida kelgan jufti bor jarangli undosh tovushning jarangsiz jufti eshitilishi, shuning uchun bunday so’zlarni tekshirish kerakligini bilish. 3. Undosh tovush unli tovushdan oldin kelganda, boshqa tovush bilan almashmasligini bilish. Undosh tovushdan so’ng unli tovush kelgan so’z tekshiruvchi so’z bo’la olishini bilish. 4. Tekshiruvchi va tekshiriluvchi so’zdagi undosh harfni taqqoslash (kitobi – kitob, maqsadi – maqsad, maqsadga). Shunday qilib, o’quvchilar qanday so’zlar tekshirishni talab qilishi va uning sababini, qanday so’zlar tekshiruvchi so’z hisoblanadi va nima uchunligini bilishlari zarur. O’qituvchi qanday so’zlar tekshirishni talab qilishini tushuntirish uchun jufti bor jarangli va jarangsiz undosh tovushi bo’lgan so’zlar ustida kuzatish o’tkazadi: maktabim – maktab, tuzi – tuz kabi. O’quvchilar yozilishi talaffuzidan farq qiladigan so’zlarni va so’zdagi jarangsiz undosh tovush o’ziga mos harf bilan ifodalanishini taqqoslash bilan so’zning oxirida jufti bor undosh tovush kelsa, u so’z tekshirishni talab qilishiga ishonadilar. Tekshirishga tayangan holda, yozishga imkoniyat yaratish uchun o’quvchilar tekshiruvchi so’zni tekshiriladigan so’zdan doim oldin yozadilar: avlodi – avlod, kitobi – kit ob. Bo’g’in ust ida ishlash. Bo’g’in murakkab tushuncha bo’lgani uchun boshlang’ich sinflarda uning qoidasi berilmaydi. Dasturga ko’ra, o’quvchilarda so’zni bo’g’inlarga bo’lish ko’nikmasini shakllantirish vazifasi talab etiladi. O’quvchilar so’zni bo’g’inlarga bo’lishda so’zda nechta unli bo’lsa, shuncha bo’g’in bo’ladi, degan tushunchaga asoslanadilar. Bu tushunchani ular savod o’rgatish davridayoq bilib oladi. Bolalar yozilgan so’zdan dastlab unli harfni topadilar, keyin so’zda nechta unli bo’lsa, uni shuncha qism (bo’g’in)ga bo’ladilar. 1-sinfda o’quv yilining birinchi yarmida og’zaki va yozma tarzda bo’g’inlarga bo’lish, shuningdek, o’qituvchi topshirig’iga ko’ra, muayyan bo’g’inli so’z tanlash mashqlari har kuni o’tkaziladi. So’zni bo’g’inlarga to’g’ri va tez bo’lish ko’nikmasini hosil qilish 1-sinfda o’tkaziladigan muhim mashqlar qatoriga kiradi. O’quvchilar o’qish va yozish jarayonini egallashda mana shu ko’nikmaga tayanadilar. O’zbek grafikasida bo’g’inga ajratish tamoyili yetakchi tamoyil hisoblanadi. O’quvchi so’zni to’g’ri yozish uchun uni avval bo’g’inlarga bo’ladi. Bo’g’inlardagi tovushlarning o’zaro bir-biriga ta’sirini aniqlaydi, undosh va unli tovushlarni ifodalash uchun zarur harflardan foydalanadi. Dasturga ko’ra, tutuq belgili ( ma’no, sun’iy kabi) so’zlarni bo’g’inga bo’lish va ko’chirishda tutuq belgisi har doim birinchi bo’g’inda bo’lishi, k at t a, ik k i kabi ikkita bir xil undoshli so’zlarni bo’g’inga bo’lganda ikkita bir xil undoshning biri oldingi bo’g’inda qolishi, ikkinchisi keyingi bo’g’inga o’tishi ( kat-ta, ik-ki kabi) o’quvchilarga 2-sinfdayoq o’rgatiladi 1 . 4-sinfda " Tov ushlar v a harfl ar" bo‘limidagi mav zularni o‘rganish darslari rеjasini v a ishlanmasini t uzish. Ona tili o’qitish jarayonini qanday mavzuni o’tishdan qat’iy nazar o’qituvchi yaxlit holda aniq tasavvur qilgan holda oldindan rejalashtirishi, uning qismlari va oldingi darsda o’tilgan mavzular bilan bog’liqligini inobatga olishi lozim. Darslarni oldindan rejalashtirish, o’quv mashg’ulotiga ajratilgan vaqt (45 minut)dan samarali foydalanish imkonini beradi, shuningdek, o’qituvchi ijodkorligini namoyon etib, ma’lum bir qolip (bir xillilik)ga tushib qolmaslikning oldini olinadi. Har bir o’qituvchi ma’lum bir mavzuni o’rgatishda, avvalo, mazkur mavzu bo’yicha yetarlicha bilimga ega bo’lishi shart. Xususan, 4- sinflarda “Tovushlar va harflar” bo’limida ajratilgan mavzular, birinchidan, o’quvchilarning fonetik va grafik malakalari uchun asos bo’lsa, ikkinchidan, orfoepiya va orfografiya, ayniqsa, morfologiyani o’rganishiga zamin hozirlaydi. Buning uchun o’qituvchi tovush va harflar mavzusini nafaqat nazariy balki, undan ham ko’proq miqdorda 1 Бошланғич таълим бўйича янгича таҳрирдаги ўқув дастури. //“Бошланғич таълим”, 2005.– № 5. 26-бет amaliy o’rgatish (mashq va topshiriqlar ustida ishlash)ga e’tibor qaratishi kerak. “Tovushlar va harflar” mavzusi birinchi sinfda boshlanib, fonetika bo’yicha dastlabki tushunchalar shakllantiriladi, keyingi bosqich (2-3- sinf)larda mavzular kengaytirilib, mustahkamlanib boradi. 4-sinfga qadar o’quvchilar tovush va harflarning o’zaro bog’liqligini, tovushlarning adabiy me’yorda to’g’ri talaffuz etilishi, harflar esa imlo qoidasi asosida to’g’ri yozilishini farqlay oladilar. Tovushlarni unli va undosh, jarangli va jarangsiz tovushlarga bo’linishi, ular asosida bo’gin, so’zlar hosil qilinishi haqida ma’lum darajada bilim, ko’nikma va malakalar shakllangan bo’ladi. Fonetikani tizimli o’qitish 4-sinfdan boshlanadi. Bu sinfda tovush bilan harfning munosabatini belgilash, ularning farqini ochish "Tovushlar va harflar" bo‘limidagi mavzularni o‘rganish uchun jami 24 soat ajratilgan. Bunda tovush va harflarni o’rgatish grafikaga oid ma’lumotlar va imlo qoidalari bilan bog’liq holda amalga oshiriladi. 4-sinfda tovush bilan harfning munosabatini belgilash, ularning farqini ochish fonetika asoslarini o’qitish darslarining asosiy maqsad- vazifasi sanaladi. O’quvchilarning yo’l qo’yadigan orfografik xatolari aynan tovush bilan harfni farqlamasligidan yuzaga keladi. Ma’lumki, yozuvda harflar vositasida aks ettiriladi. Harf bilan tovush - nutq tovushlari o’rtasidagi munosabat esa bir xil emas: a) harflarning aksariyati ma’lum tovushning ifodasi; b) har xil tovushlar bir xil harf bilan ifodalanadi: jo’rnal, juma; c) ba’zi harflar bir necha tovush birikmasini ifodalaydi: ya, yu, ye, yo; d) ba’zi harflar birikmasi bir tovushni ifodalaydi: ch, sh, ng. Tovush va harflarning mazkur xususiyatlari o’quvchilarning to’g’ri yozishi, to’g’ri talaffuzi, ifodali o’qishi bilan uzviy bog’lanadi. Tovush va harflarning o’zaro munosabatini o’rganish turli mashqlar orqali mustahkamlanadi. Dasturga muvofiq 4-sinfda "Tovushlar va harflar" bo‘limida quyidagi mavzularni o’rganish ko’zda tutilgan:  Tov ushlar v a harfl ar. Tovushlarning harflar bilan ifodalanishi. Unli va undosh tovushlar, ularning harfiy ifodasi; talaffuzi va yozilishi farq qiladigan unli tovushli so‘zlarning talaffuzi va imlosi.  Undosh t ov ushlarning t alaff uzi v a imlosi. Undosh tovushlar, ularning harfiy ifodasi; talaffuzi va imlosi farq qiladigan undosh tovushli so‘zlar, yonma-yon kelgan undosh tovushli so‘zlarning talaffuzi va imlosi; jarangli va jarangsiz undoshlarning talaffuzi va imlosi; yonma-yon kelgan bir xil undoshli so‘zlar va ularning imlosi; so‘z oxirida qator kelgan undoshli so‘zlar va ularning imlosi, x-h tovushli so‘zlar va ularning imlosi, tovush harf tahlili.  Bo‘g‘in. So‘zlarni bo‘g‘inga bo‘lish. Unli tovushlarning bo‘g‘in hosil qilishi; so‘zlarni bir satrdan ikkinchi satrga bo‘g‘inlab ko‘chirish; so‘zlarning bo‘g‘in-tovush va tovush-harf jihatdan tahlili.  Tut uq belgisi. Tutuq belgisiga ko‘ra farqlanayotgan so‘zlar. Tutuq belgisining vazifasi. Tutuq belgili so‘zlarning bo‘g‘inlab ko‘chirilishi.  J arangli v a jarangsiz undoshlar t alaff uzi v a imlosi. Tutuq belgili so‘zlarning bo‘g‘inlab ko‘chirilishi.  Alifbo. So‘zlarni alifbo tartibida qayta yozish. Alifboning amaliy ahamiyati. Tovushlar va harflar. Tovushlarning harflar bilan ifodalanishi. Unli va undosh tovushlar, ularning harfiy ifodasi; talaffuzi va yozilishi farq qiladigan unli tovushli so‘zlarning talaffuzi va imlosi. Ushbu mavzularni o’rganishni ikkiga ajratish mumkin: 1) 1-3-sinfda o’tilganlarni takrorlash; 2) Turli mashq va topshiriqlar asosida mustahkamlash. 4-sinfda o’rganilishi lozim bo’lgan mazkur mavzular 1-3-sinflarda fonetik va grafik bilimlar asosida shakllantirilsa, endi orfografik bilim ya’ni imlo qoidalari asosida o’qitishga e’tibor qaratiladi. Bunda fonetik birliklar imlosi asosida orfografik malaka shakllantiriladi: 1) Bo’g’inga ko’chirish qoidalari; 2) Fonetik tamoyil asosida yozilishi; 3) Farqlash tamoyili asosida yozilishi; 4) Tutuq belgisi imlosi kabi. Ma’lumki, orfografik malaka murakkab malaka bo`lib, uzoq davom etadigan mashqlar jarayonida yaratiladi va so`zni fonetik tomondan tahlil qilish, uning morfemik tarkibini aniqlash ko`nikmasi kabilarga asoslanadi. Psixologiya malakani avtomatik harakat, ya’ni mashqlar natijasida asta-sekin avtomatlashgan ongli harakat deb belgilaydi. Avtomatlashish o`rganilgan Orfografik qoidaning oson- qiyinligiga bog`liq. Orfografik malaka o`z tabiati bilan avtomatik hisoblanmaydi. Malaka asosiga qo`yilgan ko`nikma mustahkamlanadi, takomillashadi, yaxshilanadi (harakat tezlashadi, aniq-to`g`ri bo`la boshlaydi, ishonarli va tejamli bajariladi); shuning bilan birga, faoliyatning strukturasi qayta quriladi: mayda birlik bilan ishlash kengroq, butun, qo`shilgan birliklar bilan ishlashga o`tadi (masalan, so`zni harflab ko`chirish, bo`g`inlab ko`chirish bilan, keyin so`zni yaxlit ko`chirish bilan, so`ngra u gapni ko`chirish bilan almashadi.) Bir imlo malakasi avtomatlashadi, imloga oid boshqa hodisa o`rganiladi va asta- sekin so`zni to`g`ri yozish malakasi hosil bo`ladi. Umuman olganda, yozuv murakkab harakat sifatida ongli jarayonligicha qoladi. Turli yozuv malakasining shakllanishi uchun o`quvchidan fikrlash faoliyati talab etiladi. Biror to`g`ri yozuv hodisasini o`zlashtirish uchun o`quv va yodda saqlashgina emas, balki analiz va sintez ham tadbiq etiladi. Bunda grammatik va Orfografik hodisalarning o`xshash va farqli tomonlarini aniqlash uchun taqqoslash usulidan foydalanish hamda so`z va so`z shakllarini ma’lum grammatik yoki grafik guruhlarga ajratish, muayyan sistemaga solish, tushuntirish va isbotlash mashqlaridan foydalanish muhim rol o`ynaydi. O’zbek dialekt va shevalarida nutq tovushlarining turlicha talaffuz qilinishi tufayli o’quvchilar nutqida o’zbek adabiy tili normalaridan chetga chiqish – ba’zi tovushlarni aniq talaffuz qilmaslik, talaffuzi yaqin tovushlarni qorishtirib yuborish hollari kelib chiqadi. Bu esa o’quvchilarning yozuviga ham ta’sir etadi. Bunday xato va kamchiliklarning oldini olish aynan o’xshash tovushlarning talaffuzi va imlosiga oid maxsus mashqlar o’tkazishni talab etadi. Bunda sintez, analiz kabi mashq turlari hamda tovush ustida ishlash, fonetik tahlil hamda orfografik mashq turlaridan foydalanish yaxshi samara beradi. Adabiy ot lar ro` y xat i. 1. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti. – T.: Yangiy o` l poligraf service, 201 7 . – 14-79 b. 2. Uzviylashtirilgan o`quv dasturi. – T.: Yangiy o` l poligraf service, 201 7 . – 14-79 b. 3. Qosimova K., Matjonov S., G`ulomova X., Yo`ldosheva Sh., Sariyev Sh. Ona tili o`qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009. – 163 b. 4. Matchanov S., G`ulomova X., Yo`ld a sheva Sh., A. Nisanbaeva. Ana tilin oq ы tu ә d і stemes і . – T .: TDPU, 2013. – 2 7 7 b . 5. Raxmatullaeva L.I. Metodika prepodavaniya rodnogo yazыka rodnogo yazыka. – T.: Uchebnoe posobie. Moliya Iktisod, 2007. 6. Husanboeva.Q, Shodiyev.F, Hazratqulov.M. Boshlang`ich sinflarda adabiyot o`qitish metodikasi. SamDU.2019.332 b. 7. Ikromova R., Gulomova X., Yo’ldosheva.Sh., Shodmonqulova D. Ona tili (4-sinf uchun darslik). – T.: “O’qituvchi”,, 2020. 8. Fuzailov S., Xudoyberganova M., Yo’ldosheva.Sh. Ona tili (3-sinf uchun darslik). – T.: “O’qituvchi”,, 2019. 9. Qosimova K., Fuzailov S., Ne’matova A. Ona tili (2-sinf uchun darslik). – T.: Cho’lpon nomidagi NMIU, 2018. 10. G’afforova. T., Shodmonov E., G’ulomova X. Ona tili (1-sinf uchun darslik). – T.: “Sharq”, 2019.

4-sinfda Tovushlar va harflar bo‘limidagi mavzularni o‘rganish darslari rеjasi va ishlanmasini tuzish

Купить